Julian Ochorowicz

WIEDZA TAJEMNA W EGIPCIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WIEDZA TAJEMNA W EGIPCIE

ISTOTA BYTU

WIEDZA TAJEMNA W EGIPCIE

(Opowiadanie historyczno-przyrodnicze)

Ochorowicz Julian

z przedmową Ignacego Matuszewskiego

PRZEDMOWA.

"Faraon" Prusa nadał kwestyom egipskim niemal cechę "aktualności".

W krainie sfinksów niebrak zresztą i bez tego interesujących zagadnień, a te, które opracował Ochorowicz, należą niewątpliwie do najciekawszych.

Praca niniejsza powstała z rozszerzonych, a dotychczas niedrukowanych wykładów publicznych, wygłoszonych w Warszawie na dochód Osad Rolnych w r. 1893. Aczkolwiek autor, ze względu na nawał materyału faktycznego, musiał ją podzielić na kilka rozdziałów, organicznie rozpada się ona na dwie prawie równe połowy Pierwsza stanowi rodzaj długiego wstępu, druga zaś zawiera właściwe jądro kwestyi. Jeżeli nazwałem wstęp długim, nie znaczy to bynajmniej, żebym go uważał za zbyteczny lub nudny. Przeciwnie, przypomniał w nim autor i poruszył mnóstwo ciekawych kwestyj, a chociaż pewne z nich, jak np. określenie istoty i charakteru hieroglifów, nie należą już do rzeczy nowych, wzmianka jednak o tem jest najzupełniej usprawiedliwiona, jako jeden z ważniejszych przykładów, ilustrujących zasadę wyłączności i tajemniczości nauk, starożytnych kolegiów kapłańskich, których hasłem było: "wszystko dla adeptów, nic dla profanów". Wogóle cały wstęp, ułożony z zebranych skrzętnie i umiejętnie zestawionych wyjątków, ze starych papyrusów egipskich, oraz dzieł greckich i rzymskich pisarzy, dąży do wykazania plastycznie, jak różnym był pogląd ówczesnej inteligencyi na cele i zadania wiedzy od zapatrywań dzisiejszych uczonych na ten sam przedmiot.

Przedstawicielami inteligencyi byli w Egipcie i u wielu innych ludów starożytnych kapłani, grupujący się w pewne korporacyjne zbiorowiska dokoła świątyń. Świątynie więc, jak się słusznie wyraża autor, odgrywały rolę nietylko dzisiejszych kościołów, lecz były współcześnie galeryami, muzeami, bibliotekami, lecznicami, oraz uniwersytetami starożytności. Jeżeli jednak teraz dąży się do tego, by dostęp do uniwersytetów ułatwić, wówczas starano się to możliwie utrudnić, dopuszczając do sanctissimum wiedzy tylko tych, którzy przetrwaniem długiego i uciążliwego nowicyatu potrafili dowieść, że posiadają odpowiednie klasyfikacye umysłu i — na co dziś, niestety, wcale się nie zwraca uwagi — charakteru.

Cóż jednak zawierała w sobie ta nauka, obwarowana tak strasznemi murami i palisadami? — Odpowiedź na to pytanie stanowi właściwą istotę pracy Ochorowicza, który w ostatnich rozdziałach nie rozpraszał się na ciekawe szczegóły i anegdoty, lecz począł wprawną ręką grupować zgromadzony pracowicie materyał dookoła jednej myśli przewodniej i próbował odtworzyć doktrynę kapłanów, oraz ich praktyczne zastosowania.

Podsumowanie wszystkich możliwych świadectw historycznych, począwszy od książek, a skończywszy na hieroglifach i rysunkach, wykazuje dość jasno, że politeizm był tylko religią popularną, ludową, inteligencya zaś wyznawała panteizm spirytualistyczny. Autor nazwał ten pogląd "monoteizmem panteistycznym". Wychodzi to w gruncie rzeczy na jedno; sądzimy atoli, że lepiej się trzymać utartej terminologii, zwłaszcza, że do pojęcia "monoteizmu" przywiązane jest wyobrażenie osobowości bóstwa, co, o ile ze skąpych świadectw wnosić można, nie licuje wcale z charakterem doktryny częstego ezoteryzmu, mogło jednak, jako studyum pośrednie pomiędzy politeizmem i panteimem, cieszyć się uznaniem inteligencyi świeckiej, wyższej ponad ludowe bałwochwalstwo, nie dopuszczonej atoli do wszystkich tajemnic wiedzy kapłańskiej.

Jaką drogą kapłani do tej doktryny doszli? Byłaż to tylko zwykła droga logicznego rozumowania, po której niezależny umysł ludzki, próbujący rozwiązać zagadkę bytu, stacza się zawsze niby po równi pochyłej i czysto nad brzegami Nilu, czy też Gangesu lub Menu dochodzi do jednego i tego samego rezultatu? A może mieli jakiś materyał obserwacyjny, faktyczny, który ich do podobnych wniosków upoważniał? Pierwszego z powyższych przypuszczeń, jako wkraczającego w dziedzinę metafizyki, autor w popularnej książce rozbierać nie mógł, dłużej za to zatrzymał się nad drugiem, objaśniając je olbrzymią ilością ciekawych przykładów, zaczerpniętych zarówno ze staroegipskich i starogreckich tekstów, jak i z tradycyj i legend europejskich, oraz z praktyki współczesnych magnetyzerów i psychiatrów.

Uważając całą naturę za jednolity organizm, którego cząstką jest człowiek, wierzyli starożytni, że w pewnych warunkach może on odczuwać rzeczy dziejące się w odległości, że może wywierać swoją wolą wpływ zarówno dobroczynny, jak i szkodliwy na innych ludzi it.p. Teorya ta, będąca logicznym wynikiem panteistycznego poglądu na świat i życie, znajdowała poparcie w zjawiskach, które dzisiaj uczeni podciągają pod rubryki halucynacyi, somnambulizmu, magnetyzmu, suggestyi, telepaty i it.p., prostaczkowie zaś pod: czary, urzeczenia, odczyniania uroków etc. Rzeczy te, z których się przez czas długi śmiano, które uważano za głupstwa, dlatego że były niezrozumiale, istniały i istnieją, nie jako fakty nadprzyrodzone, lecz jako zjawiska fizyologiczne, związane z pewnemi specyalnemi stanami pewnych osobników.

Otóż kapłani egipscy znali te zjawiska bardzo dokładnie, dokładniej może od naszych uczonych i co ważniejsza, umieli je wywoływać, kierować niemi i wyciągać z nich korzyści różnego rodzaju

O tem, że znano je w starożytności, świadczą, jakeśmy mówili, teksty hieroglificzne a zwłaszcza słynna "Księga Zmarłych", której treść i rysunki dopiero w świetle teoryi magnetyzmu i somnambulizmu stają się zrozumiałem! Są tam wyraźne aluzye do stanu pozornej śmierci, połączonej z jasnowidzeniem ( Sahu ), którem się opiekował bóg Anubis, nazwany przez autora "boskim magnetyzerem. "

Realność tych przypuszczeń potwierdzają fakty" obserwowane przez uczonych u czarodziejów arabskich, zamieszkujących Egipt dzisiejszy. Odziedziczyli oni prawdopodobnie jakies okruchy kapłańskich tradycyj i operują niemi, wzbudzając podziw krajowców i cudzoziemców. Do najpospolitszych "cudów" należy wywoływanie t. zw. stanu jasnowidzenia u młodych chłopców, zmuszanych do patrzenia w jakąś błyszczącą, podobną do zwierciadła, powierzchnię. Tegoż samego sposobu używał i słynny awanturnik Cagliostro, o którym jak o zmarłej niedawno Bławatskiej, trudno stanowczo powiedzieć, czy był bezwzględnym oszustem, czy też działał i w dobrej wierze. Tu możemy jeszcze dodać od siebie, że w jednej ze starych książek polskich p. t. "Postępek prawa czartowskiego, przeciw narodowi ludzkiemu" (rok 1570) poświęconej, jak wskazuje się ustęp świadczący, że wspomniana wyżej praktyka wróżbiarska znana była u nas w XVI wieku. "Tego też czarta - powiada autor (str. 99 wyd. Akad. Krak. ) - i czarnoksiężnicy w swoich wiecach wzywają, którzy mają zwierciadła kryształowe, mają też swoje egzorcyzmy, oni zowią konjuracye, któremi go przyzywają do onego zwierciadła, aby się okazał chłopięciu jeszcze niewinnemu w onem zwierciadle; tamże przez znaki ukaże skarby w ziemi, gdzie kruszce, będą cłowne, srebrne, złote albo b co będzie pytał majster".

Jest to procedura indentyczna niemal z tą, jaką widział w Egipcie cytowany przez autora pan de Laborde, z tą różnicą, że żołnierza zastępował rzekomy czart. (1)

Somnambulizm, magnetyzm, suggestya i t. p. odgrywały olbrzymią rolę w świętej medycynie kapłanów i zdawały się być nawet, zdaniem autora, jej główną treścią i istotą.

Po wygaśnięciu kultu egipskiego tradycye kapłanów przeszły via Filen, Plotyn, Porfiriusz do Jamblicha, który napisał dzieło o tajemnicach egipskich. Nawiasem mówiąc, prace te uważają niektórzy za utwór apokryficzny. Zarówno Jamblich, jak i jego poprzednicy, umieli robić "cuda", które się dzisiaj suggestyą i hypnozą wytłomaczyć dają.

Pomijając cały szereg wiadomości fizycznych, chemicznych, technicznych, w których zaszliśmy dalej od Egipcyan, musimy, zagłębiając się w stare hieroglificzne teksty, przyznać ze wstydem, że na punkcie niektórych obserwacyj psychologicznych stali Egipcyanie od nas znacznie wyżej. Co do strony praktycznej, nie ma pod tym względem żadnej wątpliwości, co zaś do teoryi, nad tą się autor w popularnej rozprawie głębiej zastanawiać nie mógł; my za to pozwolimy sobie zauważyć, że ci ze współczesnych badaczów, którzy ośmielili się na zasadzie ubogiego materyału faktycznego budować hypotezy filozoficzne, wygłosili o tych zjawiskach mniej więcej to samo zdanie, co i neoplatonicy, gnostycy, kabaliści, oraz hermetycy średniowieczni, słowem rzekomi, czy prawdziwi sukcesorowie "wtajemniczonych" egipskich.

Mam tu na myśli dwóch znakomitych filozofów nowoczesnych: Kanta (2) i Schopenhauera. (3) Analogiaich teoryi z doktrynami panteizmu egipskiego jest zdumiewającą.

Wreszcie, jako ostatnie ogniwo w tym łańcuchu tradycyi i domysłów, dotyczących tajemniczych sil przyrody, możnaby przytoczyć okultystów, teozofów i innych mistyków współczesnych, którzy nawet ogłaszają się sami za kontynuatorów i spadkobierców dawnej "wiedzy tajemnej", czyli "ezoteryzmu" egipskiego i staroindyjskiego.

Jako zakończenie książki podał Ochorowicz samodzielną, ale związaną nastrojem z poprzedzającemi wywodami legendę, p. t. "Istota Bytu". Jest to przegląd wszystkich systematów metafizycznych, rozwinięty na tle marzeń filozofii indyjskiej, która przeszła przed wiekami przez wszystkie nadzieje, zawody i konwulsye myślenia spekulatywnego.

Będąc wyrazem wiekuistej tęsknoty ducha ludzkiego za prawdą bezwzględną, metafizyka nie daje może nic konkretnego i przedmiotowego, zadawalnia jednak jedną z najgłębszych potrzeb podmiotowych człowieka, i dlatego, nie wychodząc z zaklętego koła jednych i tych samych problematów, nie umiera i nie umrze prawdopodobnie dopóty, dopóki dusza ludzka wzdychać będzie do nieskończoności, której zresztą nigdy zapewne nie pojmie i nie ogarnie...

"Wiedza tajemna", jak już wspomniałem, ukazuje się w druku po raz pierwszy, zaś "Istota Bytu" była drukowaną w r. 1876 w piśmie zbiorowem "Dla Zagrzebia" we Lwowie, a następnie w języku francuskim w "Bulletin de la Société d'etudes philosophiques et morales", Paris, 1885.

(1) Świadkiem doświadczeń de Laborda był anglik Wiliam Lane i opisał je w "Quaterly Review" 1837. Odmianą podobnych eksperymentów jest modne dzisiaj w Anglii "Cristal gazing".

(2) Ob: Im. Kant: "Träume eines Geistersehers durch die Träume der Metaphysik erläutert", a zwłaszcza odgrzebane niedawno i wydobyte z pyłu zapomnienia jego "Vorlesungen ueber die Psychologie" mit einer Einleitung "Kanf's mystische Weltauschauung" von Karl du Prel (1889). Lipsk, Ernst Günthers Verlag.

(3) Ob: Schopenhauera dwie rozprawki: "Ueber den animalischen Magnetismus" i "Ueber das Geistersehen und was damit zusamenhängt".

Ignacy Matuszewski.

WIEDZA TAJEMNA W EGIPCIE

I. KAPŁANI I ŚWIĄTYNIE.

Ponieważ z konieczności opowiadanie nasze snuć się będzie około gruzów świątyń egipskich — zobaczmy, czem one były.

Zdaniem francuskiego egiptologa Mariette'a, świątynie egipskie były tylko osobistym pomnikiem króla, który je wznosił dla samego siebie, celem zjednania sobie łaski bogów lub podziękowania za doznane dobrodziejstwa.

Ale tak sformułowane zdanie, mogłoby dać całkiem błędne wyobrażenie. Prawda, że świątynie egipskie były osobistym pomnikiem króla, lecz okoliczność ta najmniej określa ich istotę. Były one bowiem i świątyniami, i szkołami, i gabinetami zoologicznemi, i obserwatoryami astronomicznemi, i miejscami kształcenia moralnego, i wystawą sztuk pięknych, i domami zdrowia zarazem. Rozumie się, że mówiąc to, nie dotykam kwestyi ich historyi, która jest dla nas obojętną,. biorę je tylko w pełnym, typowym ich rozwoju.

Jeżeli Mariette w określeniu swojem zaakcentował indywidualizm królewski, to dlatego jedynie, żeby świątynie egipskie odróżnić od późniejszych zbiorowych, dla ludu przeznaczonych domów modlitwy.

Do świątyń egipskich wcale nie dopuszczano ludu i nie odbywały się w nich nabożeństwa publiczne w rodzaju naszych.

Tylko kapłani mogli przebywać w ich wnętrzu i tylko najwyżsi z nich, oraz król, mieli prawo odchylania zasłony, pokrywającej świętą arkę i jej tajemnicze emblematy. Nawet procesye odbywały się tylko w obrębie olbrzymiego dziedzińca świątyni, zakrytego wysokim murem przed oczyma profanów. Religia, podobnie zresztą, jak i nauka ówczesna, nie miały wcale charakteru propagandy i popularyzacyi, cechującego nasze stosunki. Przeciwnie, i nauka i. religia odcięte były od tłumów, a natomiast najściślej połączone ze sobą. Uczonymi byli tylko kapłani, a kapłanami przeważnie uczeni. Jeżeli i dziś jeszcze mówimy, że kapłan jest pośrednikiem między ludźmi a Bóstwem, to wyrażenie to było ścisłem i bezwzględnem tylko w tej głębokiej starożytności, kiedy lud sam nie miał nawet pretensyi do bezpośredniego wzywania Bóstwa i kiedy całą sprawę porozumiewania się ze światem nadziemskim pozostawiał kapłanom. Tym zaś bynajmniej nie chodziło o to, żeby lud znal ich tajemnice. Owszem, zabezpieczali się wszelkiemi możliwymi sposobami, by ich znać nie mógł. Ale z tego jeszcze nie wynika, że odosobnienie owo sprowadzało kapłanów do roli stróżów ołtarza i że same świątynie były tylko "osobistym pomnikiem króla".

Naukowy i moralny wpływ kapłanów wielkim był w Egipcie, większym może, niż gdziekolwiek inindziej. Nie mówili wprawdzie kazań dla ludu, ale uczyli go moralności, sposobem bardzo skutecznym, bo przykładem własnym.Świadczą o tem zgodnie wszyscy starożytni pisarze, którzy o Egipcie pisali, i rzeczywiście niema żadnych takich wskazówek, któreby pozwalały przypisywać kapłanom egipskim faryzeizm i zepsucie, jakie spotykamy w Grecyi i w Rzymie, przynajmniej w okresie upadku. A co się tyczy ich wiedzy, to "znanym jest", mówi Bunzen, (1) "urok, jaki mądrość i starożytność egipska posiadały w oczach największych greckich myślicieli, i jak dalece ci ostatni, zwłaszcza od czasów Herodota, starali się przeniknąć głębszą myśl, ukrytą w dziwacznych postaciach bogów egipskich i w kulcie zwierząt. Egipt już dla nich był sfinksem, który spoglądając swą rozumną, ludzką twarzą, zachęcał do prób rozwiązania zagadki zwierzęcego swego ciała".

W samej rzeczy, tradycye greckie najznakomitsze umysły wysyłają po wiedzę do Egiptu. Podanie głosi, że Homer i Orfeusz, Thales, Demokryt i Pytagoras, Solon i Plato, uczyli się u kapłanów egipskich — a Plato w swoim Timeusie kładzie w usta sędziwego kapłana z Sais te znaczące słowa:

"Wy, Grecy, jesteście dopiero dziećmi... "

Byli też niemi rzeczywiście, wobec nauki egipskiej. Nie należy bowiem zapominać, że cywilizacya egipska liczyła już na wieki swoją historyę, gdy o Grekach nikt jeszcze nie słyszał. A jeżeli pomniki pierwszej w znacznej części zaginęły, to jeszcze nie daje nam prawa twierdzić, że "filozofia i nauka narodziły się dopiero w Grecyi". Filozofia istniała w Indyach, a nauka stała wysoko w Egipcie, zanim zakwitła w Grecyi. Nie ubliża to w niczem zasługom Greków, którzy byli nauczycielami całej Europy — ale wobec najnowszych prac historycznych nie można już wątpić o tem, że na 2, 000 lat przed naszą erą Egipcyanie mieli prawo tak spoglądać na dziką wówczas Europę, jak my dziś na Australię.

Słusznie powiada Fr. Lambert, (2) że nielogicznością jest wysławiać Greków, a poniżać Egipcyan, skoro ci Grecy tak wysoko ich stawiali. Zresztą, rozważenie pomników, jakie po sobie pozostawili, wystarcza, żeby dać pojęcie o rozległości wiedzy, niezbędnej do wzniesienia takich budowli, jak piramidy i świątynie egipskie.

Weźmy np. pod uwagę świątynię Amona w Karnaku, o której nowoczesny autor, syn znakomitego fizyka Ampére'a, tak się wyraża:

"Narażając się na nazwę entuzyasty lub waryata, postaram się dać pojęcie o cudownej sali tej świątyni i o wrażeniu jakie na mnie wywarła. Proszę sobie wyobrazić las wież; sto trzydzieści cztery filary, równe wielkością kolumnie Vendôme w Paryżu, z których najwyższe mają 70 stóp wysokości, a 11 w średnicy; cale pokryte płaskorzeźbami i hieroglifami. Kapitele mają 65 stóp obwodu. Sala 319 stóp długości, to znaczy prawie tyle, co kościół św. Piotra i Pawła w Rzymie, i przeszło 130 stóp szerokości. Ani czas, ani zdobywcy, którzy plądrowali Egipt, nie wzruszyli tej nieśmiertelnej architektury. Jest ona dziś jeszcze tem, czem była przed 3000 lat, w kwitnącej epoce Ramzesów. — Nawet niszczącym siłom przyrody oparło się to dzieło rąk ludzkich. Trzęsienie ziemi wywróciło 12 kolumn podwórza i bramę wchodową; ale owe 134 filary nie zachwiały się. Brama, której upadek można porównać do wywrócenia się góry, padając, pociągnęła za sobą trzy bliższe kolumny; ale czwarta ani drgnęła i dźwiga do dziś dnia na sobie olbrzymi ciężar gruzów. Sala ta była całkiem sklepioną. Widać jeszcze jedno okno, przez które wpada sionce... " Ileż nauki potrzeba było, żeby wznieść tego rodzaju budynki!

Budowa świątyń egipskich przedstawiała jeden plan zasadniczy: naprzód, droga prowadząca do świątyni, była ozdobiona po obu stronach sfinksami, leżącemi jeden za drugim na bardzo znacznej przestrzeni. Aleja sfinksów doprowadzała do głównej bramy, zbudowanej jakby z dwóch bardzo wysokich piramid, ściętych u góry i połączonych przecznicą. Przed bramą, pokrytą płaskorzeźbami, stały zwykle dwa obeliski. Następnie wchodziło się na wielki podwórzec, obwiedziony dokoła portykiem o olbrzymich kolumnach, które w najstarszych świątyniach były kwadratowe i grube, a w nowszych okrągłe i ozdobniejsze. W dalszym ciągu następowała wielka sala, potem druga mniejsza, trzecia jeszcze mniejsza dla ofiar, za nią tak zwana "sala spokoju bogów" i dopiero właściwa świątynia, mała, częstokroć w jednym bloku wykuta, kryjąca główne bóstwo i dokoła otoczona labiryntem małych pokojów i korytarzy. Wszystkie zaś te budynki, razem wzięte, otoczone były prostokątnie wielkim prostym murem bez ozdób. W niektórych świątyniach znajdowaby się nadto olbrzymie terasy z licznemi schodami, ozdobionemi w posągi. Żadna cząstka ścian świątyni nie była bez użytku. Wszystkie od dołu do góry pokrywały płaskorzeźby i hieroglify.

Każdą, świątynię poświęcano trzem bogom, albo raczej jednemu w trójcy, która to trójca stanowiła zawsze trzy pierwiastki: męzki, żeński i nijaki. Tak np. świątynia Amona, o której wspominałem, poświęcona była Amonowi ojcu, Muth matce i Konsu synowi — podobnie jak inne znów: ojcu Ozyrysowi, matce Izydzie i synowi Horusowi. (3) Występowanie rodziny, a specyalnie kobiety w wyobrażeniach najwyższego bóstwa, jest charakterystycznem dla Egiptu. Kobieta w nich była zawsze towarzyszką mężczyzny. Stanowisko jej w społeczeństwie było równem pod nie jednym względem. Przez długi czas kobiety tylko dziedziczyły, a posag przynosił mąż, nie żona. Dyodor twierdzi nawet, że mąż przysięgał posłuszeństwo żonie. W każdym razie pewnem jest, że dzieci nosiły imię matki, a nie ojca i że wskutek tego, dzieci nieprawe były zrównane z prawemi. Nareszcie należy dodać, że na płaskorzeźbach żony wszędzie widzimy obok mężów i że pomnik każdego króla zawsze był podwójny, obejmował bowiem i męża i żonę.

Króla wybierano z kasty kapłanów, nic więc dziwnego, że właściwie ci ostatni dzierżyli władzę.

Własność ziemska dzieliła się na trzy części: jedna należała do króla, druga do kapłanów, trzecia do wojowników. Członkowie innych kast mogli być tylko dzierżawcami. Ale należy dodać, że kastowość w Egipcie nie była tak bezwzględną jak w Indyach, gdyż pracą i zasługą można się było dostać do kasty wyższej. Celem zachowania czystości kast, małżeństwa z siostrami rodzonemi były zwyczajem, zwłaszcza u kapłanów, którzy jedną tylko mogli mieć żonę. Nie idzie jednak zatem, żeby bezwzględnie wykluczano od związków przedstawicieli innych kast wyższych, byle tylko przeszli wymagany, a bardzo ciężki nowicyat.

Natomiast cudzoziemców przez długi czas nie dopuszczano wcale; a jakie i dla wyjątków robiono trudności, świadczy historya Pythagorasa, jednego z nielicznych Greków, którzy dostąpili zaszczytu wtajemniczenia we wszystkie nauki kapłanów. Być może nawet, że Pythagoras był jedynym inicyowanym we wszystkie stopnie cudzoziemcem. Wyjeżdżając do Egiptu i wiedząc, jak trudno jest dobrać się do tajemnic świątyń egipskich, zaopatrzył się w list polecający od króla wyspy Samos do króla egipskiego Amazisa. Pomimo jednak takiego poparcia, kapłani z Heliopolis odesłali go do Mephis, a kapłani z Memphis wymówili się i odprawili go do Teb(4). Tebańczycy dopiero widząc, że kandydat nie  da się odstraszyć, a z drugiej strony nie chcąc się narazić królowi, oświadczyli, że go przyjmą, ale zarazem postanowili wyznaczyć mu tak ciężki nowicyat, żeby w nim wytrwać nie mógł. Tymczasem, ku wielkiemu ich zdumieniu, Pythagoras wszystkie najcięższe prace gorliwie i punktualnie wykonywał i tak ich tem sobie zjednał, że mu już dalszej nie stawiali przeszkody. A nie musiał nowicyatu swego żałować, skoro, jak świadczy Jamblichus(5) 22 lata przebył na nauce u kapłanów.

Praca była obowiązkiem naturalnym każdego Egipcyanina i nawet niebezpiecznie było próżnować, jako bowiem człowiek "bez wartości", próżniak mógł być bezkarnie zabitym.

Kapłani pracowali także. Każdy z nich obowiązany był przez pewien czas bezpłatnie uprawiać rolę, dla dobra ogólnego. Tylko najcięższe prace, jak np. zwożenie kamieni pod budowlę, pozostawiano niewolnikom.

W hierarchii kościelnej rozkładu pracy pilnowano bardzo ściśle. Niższe stopnie zajmowały się strzeżeniem świątyni i pracą w polu, oraz spełnianiem poleceń wyższych kapłanów w doglądaniu chorych. Do tych niższych stopni należeli także kadzielnicy, którzy okadzali świątynię trzy razy na dzień. Taki przynajmniej zwyczaj istniał w świątyni Izydy, gdzie kadzono rano żywicą, w południe mirrą, a wieczorem syphą, (mieszaniną z 16 ziół rozmaitych ).

Dalej szli muzycy i śpiewacy, biorący udział w większych uroczystościach, a z kobiet: płaczki, tancerki i śpiewaczki. Do wyższych stopni kobiet nie dopuszczano, ale małżonka króla mogła z nim lub w jego zastępstwie celebrować nabożeństwo.

Do tych zaś wyższych stopni należeli najprzód śnięci pisarze, których zadaniem było spisywanie historyi i przechowywanie ksiąg religijnych; następnie oczyszczający, których roli nie znamy dokładnie, i wreszcie tak zwani ojcowie boscy, którzy już tylko arcykapłana mieli nad sobą. Ci ojcowie boscy byli właściwie stróżami tajemnic kapłańskich. Oni to zajmowali się badaniami naukowemi, zarządem dóbr, wreszcie obowiązkami religijnemi, do których należało i leczenie chorych. W jaki sposób — zobaczymy następnie.

Wszyscy kapłani nosili białe z cienkiego płótna szaty, zarzucając niekiedy skórę lamparcią przez plecy.

Stopnie w hierarchii wyróżniały się łańcuchami i symbolami, noszonemi na szyi, a także długością brody. Długość tę łatwo było unormować, ponieważ brody były przyprawna Podobno z pobudek nadmiernej czystości golili wierzch głowy i całe ciało, a dla osłony od słońca nosili peruki ze złotą przepaską. Chodzili boso i tylko najwyższym wolno było nosić chodaki papyrusowe (biblus ). Zdejmowali je jednak, wchodząc na dwór króla lub do świątyni.

W pokarmach zachowywali niezwykłą prostotę i umiarkowanie, do których i król był obowiązany.

W jednej ze świątyń memfickich znaleziono napis, przeklinający króla Menesa za to, że do stołu swego wprowadził zbytek w pokarmach i napojach. Wina wcale nie pijali, chyba może w czasach późniejszych, kiedy zaczęto sprowadzać wina greckie. Nie wiem, o ile wolno im było używać piwa, które podobno znane było w Egipcie, w kilku nawet gatunkach.

Kapłani egipscy nie byli wegetaryanami, jak to niektórzy przypuszczali, ale jadali bardzo mało mięsa i tylko wyborowego. Przy świątyniach istnieli specyalni urzędnicy sanitarni, których zadaniem było badać mięso przyniesione i tylko niewątpliwie zdrowe, opatrzone ich pieczęcią, mogło iść na stół kapłanów. Przebijała w tej ostrożności wiedza, że niektóre choroby ze złego mięsa powstają. Mięso wieprzowe jadali tylko raz na miesiąc, podczas pełni. Nie jadali wcale ryb tłustych, a więc głównie morskich i wogóle tłustych pokarmów — nawet jarzyn silnie odżywiających. Nie używali też cebuli, dlatego, że pragnienie pobudza; natomiast jadali owoce, a zwłaszcza daktyle i winogrona, zawsze jednak w skromnej ilości, gdyż' nawet król miał wyznaczoną ilość pokarmów, niezbędnych do życia. Wszelki nadmiar uważali, i słusznie, za źródło chorób i ociężałości umysłowej.

Podczas obiadu stawiali pod ścianą mumię, celem przypomnienia śmierci.

Nadmierna powaga panowała w całem postępowaniu kapłanów. Nikt ich nie widział śmiejących się lub unoszących gniewem, a milczenie było też jednym z objawów wielkiego panowania nad sobą, do którego dochodzili po kilkoletnim, ciężkim nowicyacie. W papyrusach egipskich są ślady, jak wielką wagę przywiązywali do władzy nad sobą samym. Niezmiernie surowa dyscyplina zakonna nie zdawała się jednak ciężyć nikomu, zamiłowanie bowiem regularnej, nie natężonej, ale systematycznej pracy, obok uległości prawu i władzy, cechowało umysł egipski. Z drugiej strony widać było w naczelnych kapłanach myśl racyonalnego rozkładu prac, zajęcia bowiem umysłowe przeplatano pracą mechaniczną w polu, a rytuał modlitewny nie był zbyt uciążliwy. Większą jednak część dnia przepędzali w odosobnieniu jedni od drugich, a ludowi ukazywali się tylko w bardzo rzadkich okolicznościach.

Umiarkowanie i reguła we wszystkiem — oto główna myśl tych urządzeń. Czystość zaś posuwali tak daleko, że kąpali się parę razy dziennie.Żenili się, jak już wspomniałem, najczęściej z siostrami i syn wstępował w ślady ojca.

Herodot twierdzi, że byli to najzdrowsi ludzie na świecie...

(1) Bunzen: "Aegyptens Stelle in der Weltgeschichte", 1884, Rd. I, str. 92.

(2) Wejsheit der Aegypter, Sphinx 1889, str. 4.

(3) Ob.: Ollivier Beauregard. Les divinités egyptiennes etc. Paris, 1866, str. 124,

(4) Porphyriaus. De vita Pythagorae. Biblioteka. - T. 80.

(5) Jamblichus. De Mysteriis Aegyptiorum. Ob. Jabłoński, Pantheon  Aegypt. III prol. CLJ,

Koniec wersji demonstracyjnej.

II HIEROGLIFY.

Kraj sfinksów i piramid był też ojczyzną dziwacznego pisma, w którem kapłani zapisywali swoje myśli. Zdawałoby się, że ponieważ hieroglify figurowały nietylko na ścianach świątyń, lecz i na wszelkich pomnikach publicznych, że więc musiały być zrozumiałemi dla ludu. Tymczasem tak nie było. Hieroglify były pismem świętem, dostępnem tylko dla kapłanów. A nie musiały być zrozumiałemi i później dla uczonych Greków (Herodot, Dyodor ), skoro informacye ich długi czas w błąd wprowadzały nowożytnych uczonych, opóźniając tłómaczenie tekstów. Albo też, możnaby przypuszczać, że taki Herodot sam będąc uczniem kapłanów egipskich, umyślnie wyjaśnienie zaciemnił. Dość, że aż do bieżącego wieku hieroglify pozostały tajemnicą.

Ale jakim sposobem w samym Egipcie mogły pozostać tajemnicą, skoro można je było widzieć i porównywać w nieskończonej liczbie okazów na świątyniach i obeliskach?

Rozumiemy to dziś dopiero. Pismo kapłanów składało się z tak wielu znaków(1), tak różnorodnego znaczenia i w tak zawiłym układzie, że kilka lat potrzeba było, żeby się go wyuczyć, nie mówiąc już o tem, że i w samej treści kapłani nie zawsze starali się o jasność i że odczytane ich refleksyę trzeba było jeszcze zrozumieć.

Pomniki pisma egipskiego, jakie dziś posiadamy, chociaż niezbyt liczne, obejmują 5, 000 lat(2).

Ładny okres czasu! Możnaby się domyślać, iż przez tyle wieków pierwotne pismo musiało uledz licznym przeobrażeniom. Jakoż niewątpliwie tak było, ale tylko w części; pierwotne hieroglify wydały z siebie najprzód pismo hieratyczne, a więc także kościelne, ale już nie obrazkowe, a przynajmniej nie w tym stopniu, a następnie pismo demotyczne, czyli ludowe, już całkiem streszczone i pod względem budowy zbliżone do późniejszych literowych. Z tem wszystkiem jednak hieroglify dawne, z małemi ulepszeniami, pozostały pismem kapłanów; i tym sposobem w Egipcie około VII wieku przed Chrystusem i później, istniały trzy odrębne rodzaje pisma: hieroglify, jako pismo. tajemne, hieratyczne, jako pismo literackie, i demotyczne, w którem załatwiano korespondencyę i umowy handlowe, a więc już całkiem popularne. Tymczasem, dziwną igraszką losu, owe pierwotne, tak troskliwie przez kapłanów skrywane hieroglify, stały się dziś dla uczonych egiptologów zrozumialszemi, aniżeli pismo ludowe!

Czytelnik zapewne radby wiedzieć, jakim stało się to cudem?

Opowiem pokrótce.

Wszelkie rodzaje pisma na całym świecie powstały z rysunku i pierwotne znaki piśmienne były tylko wizerunkami rzeczy. W pozostałościach z epok przedhistorycznych tylko takie spotykamy.

Hieroglify, jako przejściowy typ pisma, zawierały w sobie jeszcze bardzo wiele znaków ideograficznych, czyli rysunkowych, i ztąd poszło mniemanie, przekazane nam przez autorów starożytnych, że hieroglify wcale nie składają się z liter, lecz że każdy w nich znak odpowiada pojęciu lub rzeczy. I ta to, szczera czy nieszczera suggestya starożytnych, bruździła uczonym przez dwadzieścia kilka wieków! Może szczera, bo w pierwotnej swojej formie hieroglify były istotnie czysto obrazkowem pismem, ale po tych pozostała tylko tradycya; może nieszczera, bo jak wspomniałem, taki Herodot (ur. 484 przed Chr. ) musiał znać istotę hieroglifów. Zobaczymy następnie, że i w innych kwestyach umiał on dotrzymać przysięgi tajemnicy, złożonej kapłanom egipskim.

Jakimże sposobem po tylowiekowej niewiadomości, naraz spadł na owe tajniki promień światła? Że wieki średnie nie rozumiały hieroglifów, to nas dziwić nie może, bo wieki średnie wcale się Egiptem nie interesowały, pogardzając "magicznemi znakami, " za jakie je uważano. Ale w epoce odrodzenia usiłowań nie brakło W w. XVII głośny i bystry uczony, jezuita Kircher (1601 — 1680 ), fantazyował na ten temat. Po nim i inni zwracali się to do hebrajskiego, to do chaldejskiego, to do chińskiego języka, szukając w nich analogii z domniemanym staroegipskim. Te próby doprowadziły tylko do przekonania, że nie znano właściwego języka hieroglifów. Przypuszczano dwie rzeczy, że: albo były one formą czysto obrazkowopojęciową, niezależną od fonetyki, czyli wogóle od mowy dźwiękowej; albo też że, jeżeli wyrażały mowę dźwiękową, to ta mowa, staro-egipska, zaginęła bez śladu. Gdyby pierwsze przypuszczenie było prawdą, hieroglify musiałyby być jako tako przynajmniej zrozumiałe dla każdego badacza jakiejkolwiek narodowości, byle obdarzonegc pewną domyślnością — tymczasem tak nie było, gdyż obok form ludzkich, zwierzęcych i roślinnych, obok pewnych wizerunków, przedstawiających widocznie przedmioty znane, były w hieroglifach kulasy, do niczego niepodobne.

W drugim wypadku, t. j. gdyby to były znaki dźwiękowe języka całkiem zaginionego — to oczywiście znikała tem samem wszelka nadzieja odcyfrowania ich i należałoby tylko na okładce księgi hieroglifów wypisać motto włoskiego poety:

Lasciate ogni speranza!..

W takiej alternatywie przypadek przyszedł uczonym z pomocą.

W r. 1799 oficer artyleryi francuskiej, Boussard, jeden z tych, którzy towarzyszyli Napoleonowi I w wyprawie pod piramidy, znalazł przed bramą Rozetty, kopiąc szańce około miejscowego fortu, tablicę bazaltową (spoczywającą dziś pod szkłami w British Museum), a zawierającą napis w trojakiem piśmie: hieroglificznem, demotycznem j greckiem.

Pochodził on oczywiście z czasów, kiedy już mieszano język grecki z egipskim (II w. przed Chr, ) i kiedy już tak gorliwie nie strzeżono tajemnicy hieroglifów. Tekst grecki zawierał pochwalę, spisaną przez kapłanów na cześć Ptolomeusza V (204 — 181 przed Chr. ).

Trzeba było tylko zestawić odnośne wyrazy, żeby wyrozumieć ich znaczenie. Na nieszczęście, właśnie tekst hieroglificzny bardzo był uszkodzony. Musiano więc poprzestać na odcyfrowaniu demotycznego, z którego szwed Akerblad wybrał większą część alfabetu. Co do hieroglifów, to niektóre prawdziwe wskazówki wykrył anglik Th. Young, ale też i mylił się tak dalece, że np. czytał "Evergetes" tam gdzie było "Koesar. "

Właściwym Mojżeszem dla tych źródeł dziejowych stał się dopiero genialny Fran. Champollion. Tak wielkich dzieł mogą dokonywać tylko ci, którzy w młodości myśl jakąś powziąwszy, uparli się przy niej i wytrwale dążyli do celu; nie bezpodstawnie bowiem powiedział Buffon: geniusz, to cierpliwość. Cierpliwości nie brakło Champollionowi, Owładnięty jedną myślą, jak się okazało słuszną, poświęcił jej wszelkie siły; tą myślą było: że wobec nieruchomości wszelkich egipskich instytucyj, wobec odosobnienia, w jakiem się przez tyle tysięcy lat kraj ten znajdował, język jego nie mógł zmienić się radykalnie i że prawdopodobnie jest to język Koptów, chrześciańskich potomków starożytnych Egipcyan. Studyując tedy języki wschodnie najgorliwiej poświęcił się Champollion koptyjskiemu. Przeszkadzało mu jeszcze panujące przekonanie, że hieroglify są pismem ideograficznem, lecz skoro raz przypuścił, że owe figury tajemnicze są wyobrażeniem dźwięków, nie zaś przedmiotów (co zresztą już w z. w. Niebuhr przypuszczał), błyskawica oświetliła jego umysł: hieroglify, od paru tysięcy lat milczące, przemówiły.

Odkrycie swe przesłał Akademii.

Czytelnik przypuszcza zapewne, że od tej chwili zaczęto go cenić? Przeciwnie, od tej chwili zaczęto go wydrwiwać. P. Quatremere, wielki specyalista i który w dodatku sam pierwszy przypuszczał, iż język hieroglifów jest językiem koptyjskim, uznał pomysły Champolliona za tak głupie, iż nawet nie warto ich rozbierać. Inny wielki specyalista, Klapioth, mieszał go z błotem jeszcze po śmierci. Wogóle jednak trzeba przyznać, że przedwczesna śmierć Champolliona (1832, w 41 r. życia) ostudziła zapał przeciwników, którzy chłodniej rozbierając fakta, doszli do przekonania, że mają do czynienia z jednem z tych wiekopomnych odkryć, które nie codzień się trafiają.

A teraz pozostaje nam tylko w ogólnych zarysach zapoznać się z tajemnicą hieroglifów.

Otóż badania Champoliona wykryły, że hieroglify, pismo hieratyczne i pismo demotyczne, są trzema stopniami przejść od obrazkowych do literowych form pisma. Każde następne pismo jest uproszczeniem poprzedniego, a zarazem udoskonaleniem.

Ponieważ interesują nas bliżej tylko hieroglify, powiemy, z czego się składały.

Czytelnik, przeglądający dziś tygodnik z rebusami, nie domyślał się zapewne, że miał przed sobą objaw szczątkowy świętego pisma kapłanów egipskich... I istotnie, określimy najlepiej hieroglify, mówiąc, że było to pismo rebusowe.

Następujące przykłady bliżej rzecz rozjaśnią:

Pismo kapłanów składało się z trojakiego rodzaju znaków.

1) Ze znaków obrazkowych. A więc np. chcąc wyrazić słońce, a względnie dzień, egipcyanin rysował krążek, czyli tarczę słoneczną; księżyc oznaczał sierpem; kreska, na końcach ku dołowi zagięta, oznaczała sklepienie, sufit lub niebo; na takiemże sklepieniu zawieszona, jakby na sznurku gwiazdka, wyrażała noc. Linia pozioma z trzema figurkami: kraj górzysty; a ponieważ w Egipcie gór nie było, służyła jednocześnie do wyrażenia pojęcia: kraj obcy. Linia falista oznaczała wodę, a jeżeli takich linij narysowano trzy, 'jedna nad drugą, to znaczyło w liczbie mnogiej: wody. Jeżeli obok znaku wody stało cielę, dwa te znaki, razem wzięte, wyrażały pragnienie. Mała figurka, siedząca w kuczkach z rękami przy sobie, oznaczała kobietę; z uniesionemi rękami mężczyznę, a jeżeli w dodatku taki mężczyzna miał bat w ręku, to oznaczał boga, przodka, króla i wszelką osobę na cześć zasługującą. Człowiek siedzący w kuczki, ale z rękami rozlożonemi i opuszczonemi bezczynnie, wyrażał spokój lub słabość, stosownie do sensu zdania. Człowiek, wyciągający ręce ku niebu bokiem, wyrażał modlitwę lub prośbę — wyciągający je wprost ku górze, oznaczał wysokość, uniesienie, a także radość, stosownie do innych znaków sąsiednich. Człowiek, poważnie wsparty na długiej lasce, wyrażał godność lub naczelnika. Nareszcie zamierzający się kijem: bezbożność, zbrodnię lub wroga.

Czupryna długa: lotosy, czarność, żałobę, zawsze stosownie do zdania.

Oko: wzrok, czuwanie, wiedzę.Łapa przednia lwa: wszelkie czynności, wymagające siły.

Chorągiewka z dachu: wiatr, chłód i t. p.

Ale w ten sposób można było wyrazić tylko najprostsze pojęcia, czasem i abstrakcyjne, np. dla oznaczenia wielkiej ilości rysowano kijankę, które to stworzenia zawsze widuje się w wielkich ilościach. Chcąc jednak wyrazić zwroty mowy, uciekano się do innych znaków. Służyły w tym celu:

2) Znaki sylabowe. I tu właśnie występuje rebusowa natura hieroglifów. W egipskim języku było mnóstwo wyrazów wieloznacznych, takich jak np. u nas baba (kobieta) i baba (ciasto), albo piłka (gumowa) i piłka (do rżnięcia) it.p. Otóż takie znaki przedstawiano jedne za drugie, czyli, że rysunek, wyrażający co innego, czytano jako dźwięk oznaczający co innego. Np. wyraz dwusylabowy nofir znaczył dobro, dobroć, ale jednocześnie znaczył także gęśl (właściwie rodzaj gitary) — rysowano więc gitarę i czytało się to nofir-dobroć. W ten sam sposób składano i dłuższe wyrazy, biorąc dźwięki, niezależnie od przedmiotu, który je symbolizował, jak w rebusach. Wychodziły ztąd nieraz zabawne niespodzianki. Tak np. piękny kamień szafirowy lapislazuli nazywał się po egipsku khosdoub — otóż oznaczał go człowiek ciągnący świnię za ogon, a to mianowicie z tej przyczyny, że khos znaczyło także ciągnąć a doub świnię.

Często też skracano dźwięki odpowiadające rysunkowi, biorąc go fonetycznie tylko za jedną sylabę. Np. wół Apis wyrysowany przez skrócenie tylko jako głowa z rogami, oznaczał sylabę Ap i wchodził w skład wyrazów, które tę sylabę miały w sobie. Oko, albo przez skrócenie sama tylko źrenica wyrysowana, oznaczała dźwięk sylabowy ar; rysunek wód (trzy linie faliste) oznaczał także sylabę mu, chorągiewka z dachu: sylabę mu (Egipcyanie opuszczali zwykle samogłoski, pisali np. nazwisko Psametyka: Psmtk). Inne znaki są tak zawile lub tak mało przypominające przedmioty, że niepodobna ich tu przytaczać. Zresztą chodzi mi tylko o wskazanie zasady, dzięki której z obrazków mogli składać sylaby i wyrazy.

Nareszcie w ostatnim stopniu rozwoju pierwotnego pisma, do znaków obrazkowych i sylabowych przyłączyły się literowe, czyli

3) Właściwe litery, odpowiadające naszym głoskom, jako pojedynczym znakom dźwiękowym. Czy wymyślono je oddzielnie? Bynajmniej. Pierwotne litery powstały z wyrazów, a nie odwrotnie. Podobnie jak w znakach sylabowych, rysowano cały wyraz, a brano tylko dźwięk pierwszej sylaby, tak przez dalsze uproszczenia doszło do tego, że z wyrysowanego wyrazu brano tylko dźwięk pierwszej litery i tym sposobem rysunek oznaczał nie rzecz całą, lecz tylko pierwszą literę jej nazwy. A wiec np, orzeł — Achom, służył do oznaczenia pierwszej tylko litery A. W ten sposób kwadrat, bądź gładki, bądź rozdzielony, oznaczał literę P. Kulas w rodzaju zagiętego na jednym końcu pręta: S. Lew leżący, albo też soczewka leżąca: L (lub R, gdyż Egipcyanie nie rozróżniali tych liter). Ptak bez dzioba: M.. Obcęgi: T. Miska półokrągła z uszkiem: K. Znak w kształcie plecionki: H i t.d.

Teraz już uważny czytelnik umie tyle, że będzie mógł czytać hieroglify jak Champollion; na dowód czego zostawiam mu do odcyfrowania następujące nazwisko Faraona XXVI-ej dynastyi: [w oryginale zapisane pismem obrazkowym imię: PSAMETYK]

Przypominam, że nie ma w niem samogłosek.

A gdyby umiejętność przeczytania jednego wyrazu wydała mu się zbyt szczupłą, niech się pocieszy zapewnieniem, że i jego nauczyciel też więcej nie umie; wszystko bowiem, co w niniejszej pracy podał, czerpane jest nie z papyrusów, lecz z gotowych przekładów i opracowań, odpowiednio tylko wyzyskanych.

(1) Około 800, według Beauregarda: Les divinités égyptiennes, leur origine, leur culte etc. Paris, 1866, str. 84.

(2) Maspero, "Histoire ancienne", Paris 1886, str. 753.

III WTAJEMNICZANIE.

Nie mamy bezpośrednich wiadomości o tem, jak się odbywał nowicyat kapłanów i samo nauczanie, ale zato znamy niektóre szczegóły z nowicyatu Pitagorejczyków który, o ile się zdaje, był w znacznej części kopią egipskiego.

Pythagoras, wróciwszy do Europy po owych 22 latach w Egipcie spędzonych, osiadł w Krotonie i założył tam rodzaj zakonu etyczno i polityczno-naukowego, który wkrótce do wielkiego doszedł znaczenia. Pitagorejczycy, podobnie jak kapłani egipscy, nosili białe szaty (1), żyli nadzwyczaj umiarkowanie, bardzo mało używali mięsa, przysięgali bezwzględne posłuszeństwo i tajemnicę prawd nabytych, żyli ze wspólnych dóbr i za główny cel stawiali sobie: doskonałość moralną, opanowanie ciała przez ducha.

Z Egiptu przejęli także wiarę w przechodzenie dusz i w matematyczną teoryę wszechświata (liczba 4 była u nich świętą, zarówno jak u egipcyan; kwadrat symbolizował sprawiedliwość i t. p. ).

Otóż u Pitagorejczyków nauka była podwójna, jawna i tajemna. Nauki jawne odbywały się publicznie w formie wykładów, na których bywało do 2, 000 uczniów mężczyzn i kobiet. Pithagoras pierwszy dopuścił kobiety do nauki. Mistrz wykładał sam, ale po za zasłoną, tak, że twarzy jego nie widziano. Mówił zawsze w alegoryach i obrazach, często posiłkując się liczbami i tablicami geometrycznemu Słuchacze musieli raczej odgadywać i domyślać się znaczenia symbolów, aniżeli wprost uczyć. Który z nich zdradzał większą bystrość i zmysł samodzielnego dochodzenia, ten tylko bywał dopuszczany do nauk tajemnych, które odbywały się w nocy, czy też wieczorem i tylko w bardzo szczupłem kółku wybranych. Jednakże, ażeby się do niego dostać, trzeba było jeszcze drugiego, ważniejszego od zdolności warunku; uczeń musiał dać dowód zupełnego panowania nad sobą, uległości i przywiązania do zasad. W tym celu każdy musiał codziennie robić rachunek sumienia (zapewne przed nauczycielem), badając całe postępowanie swoje w ciągu dnia. Musiał wyznać nietylko o ile zbłądził, ale o ile zaniedbał dobrego czynu przy nastręczającej się sposobności. (Wiemy zkądinąd, że podobnego rodzaju rachunki odbywały się i w Egipcie, gdzie arcykapłan codziennie przypominał królowi, jakim być powinien. Zdaje się, że później wraz ze wzrostem władzy świeckiej, wyszło to na prostą formalność i że arcykapłan wypowiadał swoje uwagi nie w formie przestrogi, ale tylko w formie pochlebnej affirmacyi). Jednakże owe cnoty pitagorejskie miały na celu nie ogólne dobro ludzkości, lecz tylko dobro stowarzyszonych, po za którem profani drugie dopiero zajmowali miejsce.

Obok tych ćwiczeń codziennych nowicyusz musiał odbyć próbą milczenia, bardzo ciężką i, jak się zdaje, mającą na celu pozbycie się niepowołanych, trwała bowiem dla jednych 1 — 2 lat, dla drugich 3 — 5, podczas których wolno było tylko słuchać!

Kto w próbie nie wytrwał, uważany był za umarłego.

Prawdopodobnie i w Egipcie nauczanie było raczej odgadywaniem symbolów niż wykładem. Mysterye były objawiane, nie objaśniane, przypuszczano bowiem, że tylko ten, kto sarn doszedł prawdy, za sługiwał na nią; a tendencya ta była powszechną w nauce kapłańskiej, zawsze bowiem za źródło prawdy uważali objawienie, nawet wtedy, kiedy własną pracą do niej doszli. Można Egipt uważać za główną ojczyznę tej antipoglądowej metody nauczania.

Zdaje się, że obok wspomnianych ćwiczeń, od nowicyuszów wymagano nadto postów i różnych prac fizycznych, mających na celu poznanie wytrwałości kandydata i zahartowanie jego ciała.

Czy były także próby, w rodzaju tych, jakie później stosowano np. w świątyniach eleuzyjskich — a które w następnych wiekach przejęli wolnomularze?

Być może, chociaż jako polegające na farsach i fantasmagoryach, nie odpowiadały poważnej naturze egipskiego umysłu i dlatego, przynajmniej w tej samej formie, są wątpliwe.

Ponieważ jednak niektóre fragmenty prób eleuzyjskich niewątpliwie pochodzą z Egiptu, przytoczę je w kilku obrazkach.

Nie znalibyśmy nigdy tych sekretów, gdyby nie buntownicza natura jednego dytyrambisty greckiego, który z narażeniem życia, ogłosił je światu. Mowa tu o Dyagorasie z Melos, tym, o którego skazaniu na śmierć przez kapłanów, za zdradę przysięgi, bezimiennie wspomina Arystofanes. Otóż ów Dyagoras, przez niektórych zaliczany do Sofistów, rozmyślając nad wiarą swych współobywateli, doszedł do przekonania, że mitologia grecka jest stekiem głupstw i niedorzeczności i, wsparty na Demokrycie, u którego uczył się filozofii, postanowił rozpocząć między rodakami propagandę nowych pojęć. Słysząc jednak ze wszech stron powoływanie się na potęgę kapłanów eleuzyjskich, jako dowód nadziemskiej pomocy, jaką bogowie niosą wtajemniczonym, postanowił sam się wtajemniczyć.

Przyjmowanie nowicyuszów odbywało się tylko raz na 3 lata i trwało 9 dni. Trzy pierwsze poświęcano modlitwom, postom, oczyszczeniom i ofiarom, oraz procesyom nad brzegiem morza.

Czwarty dzień zajmowały tańce święte i pantominy, wyobrażające porwanie Prozerpiny, oraz odkrycie sztuki agronomicznej (kapłani egipscy zaliczali sztukę uprawy roli również do swoich tradycyj, oni to dawali ludowi rady dotyczące uprawy roli), wreszcie zabawy i uczta na łące.

Piątego dnia pochód z pochodniami, naśladowany z Sais w Egipcie: kandydaci postępują po dwóch z pochodniami w ręku, a następnie, zawsze w grobowem milczeniu, podają sobie i odbierają pochodnie z ręki do ręki. Miało to symbolizować braterstwo światła w zakonie.

Szóstego dnia iluminacya i muzyka na cześć Bachusa: kapłani śpiewają hymny i idą z procesyą do świątyni.

To wszystko odbywało się jawnie.

Teraz zaczynają się próby tajemne, które zajmują "trzy dni mistyczne."

Kandydaci zbierają się w sali zupełnie ciemnej, u wrót tajemnego przybytku. Naraz wrota otwierają się z trzaskiem, a w głębi ukazuje się obraz szalonej burzy: wiatr świszcze, pioruny biją, błyskawice oświetlają widnokrąg, ziemia drży pod nogami. Z głębi przepaści wychylają się węże syczące. Słychać jęki i krzyki rozpaczy, a przy świetle błyskawic ukazują się co chwila straszne widziadła, trupy zakrwawione, szkielety i potwory różnych kształtów.

Po chwili wszystko cichnie i zasłona zapada. Podnosząc się znów, odsłania widok Tartaru (piekła). Ofiary, poddane mękom różnego rodzaju, duszący zapach siarki i rzeki płomienne straszą nowicyuszów, którzy jednak po chwili, dla uspokojenia, otrzymują widok pól elizejskich (nieba), tchnących wiosenną rozkoszą. Cieniste gaje kryją pary kochanków, przeczyste strumienie szemrzą rozkosznie — scena zasypuje się kwiatami, na łąkach widać wspaniałe uczty, a zdala dolatują dźwięki uroczej muzyki.

To tylko prolog, teraz nastąpi właściwa tragi-komedya.

Po powtórzeniu przysięgi na dochowanie wiecznej tajemnicy przed posągiem Cerery, lśniącym od złota i drogich kamieni, i po przemowie Wielkiego Kapłana, który zapewnia wtajemniczonym życie pełne rozkoszy — dodając, że zjednywa się bogów ofiarami dla kapłanów — kandydatów rozdzielają i umieszczają osobno, w ciemności.

Dyagoras, siedząc w swej celi, podsłuchał rozmowę maszynistów, którzy jednego z kandydatów omdlałego wnieśli tam dla ratunku.

— Jakem zaczął udawać węża, nie wytrzymał i zemdlał — mówił jeden z aktorów.

Dyagoras rozmyślał z oburzeniem nad tem, co słyszał, gdy dano mu znać, że na niego kolej. Stawiono go przed obliczem sześciu kapłanów zamaskowanych, w białych szatach egipskich, oblamowanych srebrem, stojących przed wielkim stołem. Na stole leżały trupie głowy, szkielety i puhary z cykutą.

— Nowicyuszu — rzekł najstarszy z nich — zanim przestąpisz święte progi, przypatrz się tym przedmiotom. Są to czaszki tych, którzy odważyli się zdradzić nasze tajemnice. Czy masz dosyć odwagi, aby przejść ostatnie próby?

— Mam.

— Przysięgnij więc na brodę Demiurga, że raczej pozwolisz sobie wydrzeć życie, niż jedną z naszych tajemnic.

— Przysięgam.

Po trzykrotnem powtórzeniu długiego tekstu przysięgi, czterech drabów ujęło go za ramiona i poprowadziło na "pole śmierci. "

Przeszedłszy przez jakiś ciemny korytarz, w którym różne potwory, wśród pisków i wrzasków otwierały nań paszcze przy świetle błyskawic, znalazł się naraz przed wązkiem wejściem, strzeżonem przez dwóch cyklopów z podniesionemi pałkami.

"Postanowiłem mimo to iść naprzód — mówi Dyagoras — ale w chwili, gdym się zbliżył, owi cyklopi uderzyli pałkami w skałę i ziemia zapadła się podemną. Znalazłem się w jakiejś piwnicy z przyborami do tortur wszelkiego rodzaju; z jednej strony leżały na ziemi szczątki pokrajanych i krwawych trupów, z drugiej stali kaci, poprzebierani w ohydne maski.

Uśmiechałem się z politowaniem nad tą szopką, gdy dwóch oprawców, przebranych za egipskiego boga Anubisa, chwyciło mnie wpół, z chęcią niby przepiłowania mego ciała wielką piłą, trzymaną w rękach, ale ponieważ jeden z nich zbyt ordynarnie mnie ujął i zranił łokciem w oko, nie wiele myśląc, schwyciłem drąg żelazny, który stał w kącie i grzmotnąłem go nim przez plecy. Upadł jak długi, a tymczasem towarzysz jego drapnął. Naraz błyskawice oślepiły mnie tak, żem nic nie widział. Po chwili spostrzegam, że jakaś furya rzuca mi na twarz węża, chciałem ją gonić, ale znikła w ciemności. Wówczas niewidzialna sita schwyciła mnie i uniosła w górę, osadzając na brzegu stromej skały. Dokoła było ciemno, tylko u stóp widziałem migający słabem światłem potok, który z hukiem uderzał o kamienie.

— Skacz! — wola jakiś głos.

— Ministrowie Cerery — zawołałem — odpowiadacie za moje życie wobec bogów!

Miałem już skakać, gdy skała wraz ze mną osunęła się łagodnie i znalazłem się na ziemi.

Przedemną stała Melissa uśmiechnięta, winszując odwagi, zapowiadając jeszcze jedną próbę — ostatnią.

— Weź ten chleb i tę lampę; chleb będzie ci potrzebny do uśpienia cerbera, strzegącego w otchłani drzwi, które ci oświetli ta lampa. Potrzebujesz tylko nacisnąć guzik, a otworzą się. Tam czeka cię ostatnia próba. Jeżeli ją zniesiesz, będziesz wtajemniczony w nasze święte mysterya.

Wziąłem chleb i lampę i zstąpiłem znów do jakiejś piwnicy.

Szedłem tak długo bez przeszkody, gdy usłyszałem coraz to bliższe szczekanie psa. Na kilka kroków przed drzwiami stał wielki, brytan, wyszczerzając na mnie zęby. Tym razem pies był prawdziwy i nie wzbudzał zaufania; niemniej jednak, spełniając polecenie Melissy, rzuciłem mu bulkę chleba. Pożarł ją chciwie i nie upłynęło kilka minut, gdy spuścił głowę, rozciągnął się i zasnął. Wtedy zbliżyłem się ostrożnie i nacisnąłem guzik, natychmiast drzwi rozwarły się z takim hałasem, że pies zbudził się i rzucił się na mnie. Szczęściem zatrzymał go łańcuch i miałem czas skoczyć za próg. Lecz cóż ujrzałem przed sobą? Oto morze płomieni i deszcz iskier! Miałem więc do wyboru, albo zginąć w płomieniach, albo być pogryzionym przez psa. Ponieważ jednak pies wydał mi się prawdziwszym niż morze ognia, posunąłem się naprzód i ze zdziwieniem spostrzegłem, że ów ogień nie parzy, a potworne salamandry, które mnie chwytały za nogi, nie trzymały dość silnie, by mi przeszkodzić przejść szczęśliwie na drugi brzeg mniemanego Flegetonu.

"Trzeba przyznać — mówi Dyagoras — że kapłani tej świątyni są biegłymi maszynistami i doskonałymi dekoratorami. Ale czyż potrzeba tak wspaniałych i kosztownych machinacyi, żeby nauczyć moralności i zachęcić do praktykowania cnoty? Na co te straszne próby, którym słaby łatwo uledz może? A wszak można być słabym, a jednak cnotliwym. Czyż tylko silni mają mieć przywilej wiedzy?

Można posiadać zuchwałą odwagę, a jednak być łotrem... "

Zakończenie tych inicyacyj tak opisuje Dyagoras:

"Wprowadzono nas do sali mistycznej, gdzie odbywają się wyświęcenia. Była ona wspaniale przybrana i tak jaskrawo oświetlona, że aż oczy raziło. Mogła pomieścić 5, 000 osób. Kapłani w najpiękniejszych swych szatach, a statua Cerery, zawieszona w głębi, błyszczała od złota i drogich kamieni, otoczona tysiącem pochodni z reflektorami.

Arcykapłan, przybrany w złocistą szatę, wyszywaną gwiazdami, zasiadł na tronie z kości słoniowej przed posągiem, a po chwili podniósł się, mówiąc:

— Wyjdźcie ztąd, profani! Tylko wtajemniczonym wolno mnie słuchać.

A towarzysz jego powtórzył te słowa, dodając:

— Ktokolwiek z profanów pozostałby ukrytym w tej sali, śmiercią zginie.

A gdy tłum profanów usunął się i drzwi zamknięto, arcykapłan po raz wtóry zażądał powtórzenia przysięgi, a potem rzekł:

"W imieniu potężnej bogini, której jestem pierwszym ministrem: Dyagorasie z Melos, wyświęcam cię na jej kapłana... Pamiętaj, abyś podobnie jak twoi bracia nie zstąpił nigdy z drogi cnoty. Nie zapominaj, że czci się bogów, szanując jego ministrów. "

Wtedy, mówi Dyagoras, mając już dosyć tej komedyi, odezwałem się w te słowa:

— Potężny ministrze Cerery! Składając u stóp twoich moje podziękowania, czy mogę się bez obrazy zapytać, jaka jest właściwie tajemnica tych mysteryj; dotychczas bowiem widzę tylko światło kagańców i pochodni?...

— A więc posłuchaj: tajemnicą naszą jest znajomość tajemnic natury. Mamy dwie nauki: jedną dla ciemnego ludu, drugą dla światłych mędrców. Pierwsza polega na bajkach, wymyślonych przez ludzi i przypisywanych bogom, to wystarcza dla tłumu. Druga obejmuje kosmogonię, astronomię i fizykę, uczy ona dochodzić od objawów do przyczyn i tym sposobem daje nam klucz do wyjaśnienia zjawisk przyrody, które lud uważa za nadnaturalne. Będąc w posiadaniu wszystkich odkryć nauki, chowamy je w głębi naszych przybytków i taką jest tajemnica naszej wyższości nad resztą śmiertelnych. Ta czysta wiedza, której lud nie mógłby zrozumieć, podnosi człowieka, oswobadza go od bojaźni i innych ludzkich słabostek, a zbliża do Bóstwa.

Dyagoras nie był zadowolonym z tej odpowiedzi. Inny, mając do wyboru wygodne życie i szacunek ogólny, a z drugiej strony oskarżenie o bezbożność i grozę śmierci, byłby wybrał pierwsze. Ale krnąbrny Dyogoras zanadto wziął do serca sprawę oświecenia ludu i tak odpowiedział:

— Nie sądzę, żeby był mędrcem, przyjacielem ludzi ten, kto odkrywszy użyteczną prawdę, nie pozwala z niej korzystać swoim bliźnim. Prawda powinna być dla wszystkich zrozumiałą, skoro ma czynić ludzi lepszymi. Ukrywać przed nimi prawdę jest to ukrywać światło i pozostawiać ich w ciemności.

— Tłum jest głupi i łatwowierny — odrzekł arcykapłan — tajemniczość i cudowność przemawia mu do przekonania, podczas gdy naga prawda nie miałaby dlań uroku; umysł jego musi być wstrząsany widokiem rzeczy niezwykłych, żeby dał się powodować ku dobremu. W tym celu odbywamy nasze próby. Tym, którzy jak ty, domyślą się ludzkiego ich pochodzenia, są one niepotrzebne, ale dla drugich, wierzących w nadziemską pomoc bogów, widok mąk wiecznych jest bodźcem cnoty, a tłum musi widzieć w swoich kapłanach istoty wyższe, jeśli ma szanować kapłanów i świątynie.

— Jednem słowem, spekulujecie na ciemnotę ludzką! Czy nie lękacie się, że prawda musi raz wyjść na jaw?...

— Milcz! — zawołał arcykapłan, wyprowadzony z cierpliwości. — Pomyśl, co cię czeka! Nigdy nikt bezkarnie nie znieważał naszych świętych tajemnic...

— Dziękuję za ostrzeżenie — odrzekł chłodno Dyagoras i wyszedł ze świątyni.

Wiedząc, że niema nic do stracenia, siadł na okręt i uciekł na wyspę Melos do swego rodzinnego miasta.

Nazajutrz już wysłano za nim gońców i wyrok śmierci. Ten sam trybunał skazał później Sokratesa, nie było więc z nim żartów. Tymczasem Dyagorasa ostrzegł przyjaciel, że Melończycy, nie chcąc się narazić Atenom i władzy duchownej, mają zamiar wydać go w ręce sprawiedliwości, zaklinał go więc, żeby natychmiast siadał na okręt odpływający do Azyi i uciekał w przebraniu. Tak też uczynił. Przy brzegach Abdery zerwała się szalona burza i w chwili, gdy załoga, uznając swą bezsilność do walki z niebezpieczeństwem, padła na kolana, błagając Posejdona o ratunek, jeden z wtajemniczonych eleuzyńskich podnosi się i wola, wskazując na Dyagorasa:

— Oto przyczyna niebezpieczeństwa! Ten człowiek jest bezbożnikiem, którego ściga prawo. Na niego to bogowie wypuścili tę szaloną burzę!

— Do wody z nim! — poczęto wołać ze wszystkich stron.

— Jesteście głupcy — odrzekł spokojnie Dyagoras. — Spojrzyjcie na widnokrąg, ile tam okrętów walczących z tem samem niebezpieczeństwem! Czyż na każdym z nich znajduje się Dyagoras?...

Uwaga ta nie zdawała się trafiać do przekonania obecnych, którzy zabierali się już do wrzucenia go w morze, gdy silniejsze uderzenie wiatru cisnęło okręt na skalę i za chwilę statek począł tonąć.

Cała załoga zginęła z wyjątkiem trzech osób.

Jedną z nich był Dyagoras.

Z wielkiem wysileniem dopłynął on do brzegu i rzuciwszy się na piasek, niepoprawny buntownik zawołał:

— Gdzież twoja sprawiedliwość, Posejdonie? Potopiłeś swoich wiernych, a mnie ocalasz!...

Rozgłoszono, że Dyagoras zginął w morzu, ale Timokrates świadczy, że żył jeszcze długo w wiejskiem ustroniu, gdzie pisał swoje dzieło p. t. "Bogowie Grecyi. " Dzieło to, przepisywane bezimiennie, zostało wyłowione przez kapłanów i tylko Timokrates przechował z niego wyjątki, a Leontides opowiedział historyę autora (3).

Czy Dyagoras miał racyę, żądając od kapłanów eleuzyńskich, ażeby ogłosili swe tajemnice? — Pomówimy o tem następnie, zagłębiwszy się lepiej w przedmiocie i w epoce.

W tej, która widziała kapłanów egipskich u szczytu chwały, nie było jeszcze buntowników w rodzaju Dyagorasa.

(1) Nawet w szczegółach naśladowali tych ostatnich, podobnie zresztą jak wcześniejsi od nich Orficy (Orfeusz także miał się uczyć w Egipcie) — a mianowicie nosili suknie białe płócienne pod spodem, a białe wełniane z wierzchu, w tych jednak zwierzchnich nie wolno im było wchodzić do świątyni, ani też brać ich do trumny (Ueberweg Gesch. d.. Phil. I, str. 46).

(2) Debay. "Les nuits Corinthiennes. " Paris, 1889, str. 130 i nast.

(3) Debay. "Les nuits Corinthiennes. " Paris, 1889, str. 130 i nast.

IV. FIZYKA, CHEMIA I MECHANIKA.

Najdawniejsze świątynie egipskie są tak prostej budowy, że uchylają przypuszczenie jakichkolwiek maszyneryj w rodzaju powyżej wspomnianych. Ale za to późniejszym nie brak w tym względzie podejrzanych pozorów. Są to labirynty podziemne, pełne tajemniczych połączeń, krużganków i kryjówek; niektóre jakby wprost w skale wykute.

Czy używano i w Egipcie sztuczek mechanicznych, celem działania na wyobraźnię nowicyuszów, np. ruchomych podłóg, spuszczających się na blokach, jakie istniały niewątpliwie w Eleuzis, nie wiemy; ale jeżeli nie używano zwykłego oszukaństwa, to natomiast pewnem jest, że oszukiwano w sposób naukowy, to jest przy pomocy odkryć, trzymanych w tajemnicy przez kapłanów.

Być może, iż wyraz oszukaństwo będzie tu za mocnym. Trudno nam dzisiaj wcielić się w ten stan umysłu, tak od nas odległy. I bodaj czy nie należy przypuścić, że nawet oszukując bliźnich sztuczkami swego własnego dowcipu, kapłani uważali go za natchnienie boże, za akt lojalny, w którym byli tylko narzędziami mądrości przedwiecznej. Pojęcia rzeczy zmysłowych i nadzmysłowych, ludzkich i boskich, tak się wówczas plątały, że przypuszczenie powyższe nie jest pozbawione prawdopodobieństwa.

Jakkolwiek z tem było, dość, że autorowie starożytni wzmiankują o różnych "cudach," produkowanych przez kapłanów w głębi ich świątyń, a cuda te, zestawione z dzisiejszą naszą wiedzą, dają się objaśnić naukowo.

Niektóre z nich należą do dziedziny akustyki. I tak np., nie ulega wątpliwości, że na szeroką skalę stosowano efektowne i dziś jeszcze czyniące pewne wrażenie, zjawisko echa dźwiękowego.

Wiadomo, że gdy dźwięk w pewnej odległości odbija się od jakiejś powierzchni kilkakrotnie, wytwarza echo. Powierzchnią odbijającą może być ściana skały, brzeg lasu, żagiel okrętu, a nawet różnej gęstości warstwy powietrza. Dla nas jest to zjawisko fizyczne, zależne od opóźnienia, jakiemu ulega glos, odbity kilkakrotnie, zanim dojdzie do naszego ucha. Ponieważ szybkość dźwięku jest bardzo nieznaczną (341 metrów na sekundę), takie opóźnienie, wynikłe z kilkakrotnego odbijania się, może dać całkiem odrębne, nowe, czyli powtórzone wrażenie dźwięku. Gdyby ściany odbijające znajdowały się za blizko (bliżej niż na 17 metrów), nie byłoby echa: wrażenie bowiem bezpośrednie i odbite zlałyby się w jedno.

Ale w starożytności tego wszystkiego nie tłómaczono sobie fizycznie, lecz mistycznie. Powtórzone lub dziwacznie zmienione dźwięki rozlegały się za sprawą jakiegoś bóstwa, które umiało to, czego ludzie nie umieli. Zrozumiemy łatwo, że takiem musiało być pojęcie pierwotnych uczonych; ale co nam trudniej będzie zrozumieć, to to, że takie pojęcie bynajmniej im nie przeszkadzało przeprowadzać bardzo dokładnych i płodnych w następstwa studyów naukowych. Echo np. wystudyowali doświadczalnie z takim uporem, do jakiego my dziś, niepobudzani wiarą w nadziemską naturę zjawiska, nie mielibyśmy ochoty.

I tym sposobem stało się, że umieli przyrządzać zdumiewające figle akustyczne, pomimo, że nie znali przyrodniczej natury echa i zawsze odnosili je do bóstwa.

Tak np. w labiryncie w Sais (miasto w delcie nilowej) miały być drzwi, które dla blizko stojących otwierały się i zamykały dość cicho, a tymczasem o paręset kroków wydawały łoskot grzmotu. Widocznie ściany tak były skombinowane, że echo dopiero w pewnej odległości powstawało, a nadto wzmacniało się, dzięki tubalnej budowie sklepień.

Wiadomo, że przy pomocy tuby, w jednym końcu wązkiej, w drugim szerokiej, można znacznie głos wzmocnić. W ten sposób nieraz rozmawiają ze sobą dwa odległe na morzu okręty. Budując ściany jaskini w kształcie tuby, Denys, tyran syrakuzański, przyrządzał sobie otwór w ścianie swego pokoju, przez który mógł słyszeć rozmowy w więzieniu swoich ofiar. Opowiadają, że celem ukrycia tajemnicy, kazał pozabijać robotników, którzy przy tej budowie pracowali. W podziemiach eleuzyńskich sklepienia paraboliczne tak były obliczone, że glos hierofanta, ukrytego za kotarą, dochodził do uszu słuchaczów raz jako zgłuszony i cichy, drugi raz jako silny i dźwięczący, stosownie do wielkich zwierciadeł wklęsłych, trzech w kombinacyi, które za nim stawiano. (W Hiszpanii, ojczyźnie św. inkwizycyi, istnieją do dziś dnia sale kościelne, w których szept na jednym końcu sali słychać doskonale na drugim, a nie słychać wcale tuż obok. Wynika to z eliptycznej budowy przeciwnych krańców sklepienia, które odbija fale dźwiękowe od sufitu i przerzuca je skupione na drugą wklęsłą powierzchnię, zkąd dochodzą do ucha. Podobny fenomen sprawdzić można w katedrze lubelskiej).

Więcej jeszcze zdumiewającemi nowicyuszów były niektóre zjawiska świetlne. Arcykapłan ukazywał się kandydatom w ciemności, jaśniejący bladem światłem. Według tradycyi, Zoroaster pierwszy posiadał tę sztukę, a mianowicie miał on ukazywać się swoim uczniom w nocnych obrzędach, wstęgą płomienistą przepasany. Płomyki tej wstęgi czepiały się rąk, nie parząc. Kapłani zaś egipscy umieli pisać na murze w taki sposób, że litery w dzień niewidzialne, w nocy występowały płomienisto. W późniejszych czasach czarodziej Simon pokazał się raz tłumom na wieży w takim płaszczu, że widać go było pociemku, a wiatr, poruszając fałdami sukni, powiększał owe płomyki. Był to jeden z powodów, dla których uważano go za czarnoksiężnika. Czytelnik zapewne domyśla się, że cuda te sprawiał fosfor. Czyżby jednak pierwiastek ten już był znany kapłanom egipskim?

W każdym podręczniku chemii znaleźć można wiadomość, że fosfor odkryty został przez hamburskiego alchemika, Brandta, dopiero w roku 1669. Brandt szukał kamienia filozoficznego, którego nie znalazł; ale za to znalazł fosfor, dystylując mocz a następnie prażąc dystylat. Sposób więc był w zasadzie prosty i dlatego Debay przypuszcza, że kapłani egipscy tak samo fosfor otrzymywali. Brandt, zdumiony własnościami otrzymanego przez siebie pierwiastku, przeczuł liczne jego zastosowania, a chcąc z nich dla siebie korzyść osiągnąć, zachował odkrycie w tajemnicy. W kilka lat potem toż samo odkrycie zrobił Kunkel, a nareszcie w r. 1769 Gahn i Scheele podali sposób otrzymywania fosforu z kości (1).

Nie jest też wykluczonem prawdopodobieństwo, że kapłani egipscy, codziennie odbywając całopalenia ciał zwierzęcych, i ten drugi sposób znać mogli. Ale jest on już bardziej skomplikowany i wymaga przypuszczenia, że znali kwas siarczany. Tym to bowiem kwasem działa się na fosforan wapna, wypalony z kości, ażeby fosfor wydzielić.

Fosfor zanadto chciwie łączy się z tlenem, by mógł istnieć w przyrodzie w stanie pierwiastku, jak siarka np., która dopiero za ogrzaniem, łączy się z tlenem; gdy tymczasem fosfor, nawet w zwykłej temperaturze, zwolna spala się i dlatego właśnie świeci w ciemności. Gdy tlenu zabraknie (w naczyniu szklanem zamkniętem), świecenie ustaje. Ale zarazem trzeba, żeby tlen nie naciskał zbytecznie na powierzchnię fosforu, gdyż w takim razie również nie będzie świecenia. Jeżeli kawałek fosforu umieścimy w bańce szklanej, dobrze napełnionej czystym tlenem, to świecenia nie będzie; ale jeśli wypompujemy część tlenu, tem samem rozrzedzając go, fosfor zacznie świecić. Najłatwiej zaś świeci na wolnem powietrzu, ponieważ wówczas ma przed sobą tylko 1/5 tlenu, a 4/5 azotu i ponieważ ruchy powietrza ułatwiają łączenie się fosforu z tlenem. Jeżeli zaś cienką warstwę fosforu wystawimy na działanie powietrza, np. kreśląc znaki na ścianie, wówczas znaki te świecić będą w ciemności, dopóki się cała ilość fosforu nie spali.

We wszystkich tych wypadkach spalanie się jest powolne i świecenie słabe; ale może ono być żywszem i wywołać palenie właściwe, jeśli podniesiemy temperaturę, bądź wprost, bądź przez tarcie. Na tym ostatnim fakcie polega wynalazek dzisiejszych zapałek, które zawierają fosfor bądź zwykły, bądź też bezpieczniejszą, bo mniej zapalną odmianę jego, zwaną fosforem czerwonym, wchodzącym w skład tak zwanych zapałek szwedzkich. W tym ostatnim razie samo potarcie o byle co nie wystarcza do zapalenia, lecz trzeba, żeby ciało, o które się pociera, zawierało jakąś sól, łatwo za ogrzaniem przez tarcie ustępującą swego tlenu, a więc np. chloran potażu (niebezpieczny, bo pryska), albo azotan potażu (saletra), albo dwutlenek manganu i t. p., albo kombinacyę jednych z drugiemi.

Jeżeli fosfor nie znajduje się w naturze w stanie czystym, to natomiast sole jego obfite są w ziemi, a mianowicie fosforan wapna. Wiadomo, że używają go do nawozów sztucznych, celem powiększenia naturalnej jego ilości w ziemi a tem samem, urodzajności roli. Urodzajność zaś powiększa się przez to dlatego, że rośliny potrzebują dużej ilości fosforanu wapna. Zwierzęta i ludzie, karmiąc się pokarmami roślinnemi, jeszcze więcej go pochłaniają, najwięcej na budowę kości, których główną część składową stanowi właśnie fosforan wapna. Szkielet kostny człowieka lub odpowiedniej wielkości zwierzęcia zawiera przeszło 2 kilo tej soli, z której fosfor wydzielić można odpowiedniem działaniem kwasu siarczanego.

Musimy jednak pozostawić bez odpowiedzi pytanie, czy kapłani egipscy znali ten sposób otrzymywania fosforu. Natomiast pewnem jest, że znali dokładnie własności wapna i czynili z nich czarodziejski a głęboko w tajemnicy trzymany użytek.

Są liczne wzmianki starożytnych, dowodzące, że umieli oni tak przyrządzać stosy ofiarne, że zapalały się od polania wodą — a także wyrabiać pochodnie, zapalające się od zanurzenia w wodę, a gasnące od zanurzenia w oliwie.

Czy to jest możliwem?

Możliwem jest, ale nie umiemy dokładnie wskazać, jakiego mianowicie sposobu używali kapłani, wiemy tylko, że znali bardzo wiele takich ciał nazywanych pyroforami, czyli noszącemi w sobie ogień, które zapalają się od wilgoci.

Dzisiejsza nauka wykazuje, że różne pierwiastki, bardzo chciwie łączące się z tlenem, mogą go zabierać od wody i tym sposobem zapalać się.

W czystym tlenie pali się nawet żelazo (drut rozżarzony), sypiąc iskry — ale trzeba je rozgrzać. Jeżeli zaś zamiast drutu żelaznego, weźmiemy bardzo czyste i świeżo w proszku otrzymane, a wodorem strącone żelazo, to taki proszek żelazny, jako całkiem pozbawiony tlenu, a z natury chciwie się z nim łączący, sam się zapala w powietrzu. Takiego więc żelaza nie można przechowywać inaczej, jak tylko w rurce szklanej, natychmiast po otrzymaniu w niej owego szaro-brunatnego proszku dokładnie zalutowanej.

Wiemy również, że inne metale: potas i sod, tak chciwie łączą się z tlenem, iż rozkładają wodę. Jeżeli kawałek potasu (kalium) rzucić na miseczkę z wodą, zapala się i krąży sycząc, pod postacią świecącej kulki z fioletowym płomykiem, która to kulka stopniowo zmniejsza się, nareszcie gwałtownie wybucha i rozpryskuje się. Ponieważ sparzenie taką okruszyną potasu jest bardzo niebezpieczne, doświadczenie lepiej robić w wysokiem szklanem naczyniu, w części tylko napełnionem wodą. Płomyk fioletowy powstaje z wodoru, który wydzielając się z wody, jednocześnie zapala się.

Gdybyśmy natomiast kawałek potasu wrzucili do oleju skalnego, który, jako połączenie węgla z wodorem, wcale tlenu nie zawiera, to potas nietylkoby się nie zapalił, ale właśnie w ten sposób jedynie dałby się przechować bez zniszczenia. Pyrofory zatem istnieją rzeczywiście i kapłani egipscy mogli coś podobnego produkować. Ale powyższe zjawiska są zbyt subtelne, by mogły być zastosowane praktycznie do cudotwórczych eksperymemów na większą skalę. Nie jest też prawdopodobnem, żeby kapłani egipscy znali czysty sod lub potas. Natomiast mogli znać inne, łatwiejsze do otrzymania pyrofory, polegające na użyciu związków potasu i siarki. Tak np., jeśli dwie części siarczanu potażu ogrzewać z jedną częścią sadzy (węgla), to możemy otrzymać delikatny proszek siarku potasu, którego cząstki osłonięte będą przymieszką sadzy. Taki proszek, wystawiony na działanie powietrza, natychmiast zapala się, węgiel bowiem wchłania tlen i oddaje go potasowi, a od podniesienia temperatury zapala się siarka.

Wiadomo również, że istnieją gazy samozapalne, mianowicie fosfowodor, będący połączeniem fosforu z wodorem. Ale i te połączenia, jako trudne do otrzymania, a zbyt łatwo zapalne, nie nadawały się do doświadczeń, nie wchodząc już w kwestyę, czy mogły być znane chemikom egipskim.

Opowiadanie o stosach, zapalających się od polania wodą, daje się prościej usprawiedliwić wiadomościami, jakie niewątpliwie posiadali o własnościach wypalonego wapna.

Wapno takie, czyli tlenek wapnia (CaO), zwany inaczej wapnem niegaszonem, polany wodą, rozgrzewa się tak silnie, że podnosi temperaturę do 150° (2), zwłaszcza jeśli użyjemy odpowiedniej ilości wody (3).

Otóż ta własność wapna niegaszonego w wysokim stopniu nadawała się do różnych cudów, i nie trzeba przypuszczać znajomości kwasu siarczanego, żeby je objaśnić.

Jeżeli np. bezpośrednio pod ołtarzem ofiarnym umieszczono wapno niegaszone, a na ołtarzu wióry i drzewo, napojone łatwo zapalnemi substancyami, to woda, spływająca na wapno przez odpowiednie szpary, podnosząc temperaturę do 150°, aż nadto wystarczała, by ogień zapalić. Tak np. siarka w proszku zapala się już przy 60°. Alchemik Porta przypuszczał też, że egipskie, a później greckie pyrofory składały się z mieszaniny siarki, wosku, kamfory, nafty i wapna. Wapno dawało gorąco, siarka, nafta i kamfora zapalały się — a wosk służył tylko do zlepienia całości. Ale objaśnienie to nie wystarcza; jeżeli bowiem wszystkie te ciała zmieszać razem, to przez zanurzenie w wodzie nie zapalą się.

Na ołtarzach ogrzanych sztucznie gaszeniem wapna, albo pokrytych żarzącemi się węglami, można też było wywoływać efektowne wybuchy przez posypanie stosu ofiarnego proszkiem zbliżonym do dzisiejszego prochu strzelniczego, który, jak wiadomo, składa się z siarki, saletry i węgła. Herodot opowiada, że magowie perscy posypywali stosy ofiarne jakimś żółtym proszkiem, który natychmiast wybuchał płomieniem. Prawdopodobnie sypali na węgle mieszaninę siarki i saletry. Pauzaniasz widział też magów, posypujących ołtarz żółtawym popiołem. Gdy następnie ułożyli na nim drzewo i odmówili modlitwy, drzewo zapalało się i płonęło bardzo jasnym płomieniem. Jeden komentarz do ksiąg indyjskich przypisuje wynalazek podobnej mieszaniny bogu Wiswacharma.

"Podczas obrzędów wtajemniczania, mówi Debay (1), Egipcyanie urządzali sztuczne wybuchy z płomieniem i hukiem, a tajemnice te, przeniesione do Grecyi, sprawiły, że kapłani delficcy mogli się skutecznie obronić w czasie wojen perskich i gallijskich. Według opowiadania Pauzaniasza, straszliwe wybuchy zatrzęsły całą okolicą Delfów, skały pozapadały się, dając tumany dymu i płomieni. Kamienie wylatywały w powietrze, spadając na oblegających, którzy albo polegli od ran, albo pozapadali się w ziemię. " Wreszcie w Chinach proch jest znany od wieków i wynalazek jego przypisywano jednemu z pierwszych cesarzów chińskich. Kroniki ich wspominają "o wozach piorunowych", okutych w żelazne obroże, które rozsiewały śmierć na daleką odległość, naśladując odgłos grzmotu. I tu więc tradycya zaginęła i mnich Schwarz musiał proch wynajdywać na nowo.

Szkło znali kapłani egipscy od niepamiętnych wieków i nietylko je znali, ale nawet umieli je zabarwiać tlenkami metalicznemi i tak czynić twardem, że do złudzenia naśladowało drogie kamienie, które też umieli misternie oprawiać w złoto. W Piśmie Świętem są o tem wzmianki, a w Luwrze w Paryżu można widzieć autentyczne staroegipskie pierścienie z pieczęciami, całkiem zbliżone do naszych. Doskonale są ich imitacye rabinów, szmaragdów, szafirów, ametystów, obsydyanów i pereł. Le Bon powiada, że mogą znawców oszukać. Umieli też emaliować i to emaliować w ten sposób, że okazy znalezione w grobach, mniej są starte niż nasze z zeszłego wieku. Umieli inkrustować metalami wazy z terrakoty i fajansy, któremi przepełnione były świątynie i pałace. Znaleziono je nawet w najstarszej egipskiej piramidzie z nazwiskiem króla III-ej dynastyi. Najczęściej używali koloru zielonego i szafirowego. Tak trwałych barw, jak te egipskie, nie umiemy dziś przyrządzać. Herodot i Pliniusz wspominają, że posiadali sposób farbowania tkanin kilku kolorami odrazu. Napuszczali je różnego gatunku gumami, rysując wzory i następnie po zanurzeniu w jedną kadź farbiarską, otrzymywali odrazu deseń w kilku kolorach tak trwałych, że ich ługiem zmyć nie było można. Nadto, dodaje Herodot, farbowanie takie jednocześnie zamiast osłabiać tkaninę, czyniło ją trwalszą. Celowali także w wyrobie tkanin lnianych nadzwyczaj cienkich i przezroczystych, jakich używali kapłani i kobiety. Cięższe tkali z wełny. Kolorami najczęściej używanemi w tkaninach były: purpura, indygo i marzanna (czerwony). Bielili ługiem z popiołów roślinnych.

Ale to były rzeczy znane później i technologom świeckim. Kapłani zachowywali dla siebie tylko takie przepisy, które zakrawały na cudowne — a cudownem było wówczas wszystko niezwykłe.

W papyrusach egipskich, badanych przez słynnego chemika Berthelota, obok formuł magicznych, znajdujemy przepisy metalurgiczne bardzo ciekawe. Naprzykład papyrus 66 uczy, jak przerabiać miedź na metal podobny do złota, t. j. otrzymywać rodzaj bronzu; jak "podwajać" srebro za pomocą aliażu z cyną, jak otrzymywać metal asemon (przez Rzymian zwany elektron), a który był aliażem złota ze srebrem. Złocenie odbywało się za pomocą złota z ołowiem. W ogniu ołów ulatniał się, a złoto osadzało się na przedmiocie.

Niektórzy autorowie greccy całą metalurgię, a z nią i całą pierwotną chemię wywodzili z Egiptu. "Królestwo Egiptu, mówi Olimpiodor, utrzymuje się tą sztuką. Fizyka psamurgiczna (nieco dalej daje jej także nazwę chemii), była zajęciem królów; kapłan albo uczony, któryby ośmielił się upowszechnić przepisy starożytnych, wykluczony był z pod prawa. Posiadający tę naukę nie udzielali jej drugim. Było to prawem w Egipcie, żeby nic nie ogłaszać w tym przedmiocie".

To nam tłómaczy, dlaczego tak wiele odkryć chemicznych, których ślady znajdujemy w wyrobach lub w tradycyach zaginęło.

Papyrus 65 zawiera tajemnicę magnesu, czyli kamienia magnetycznego, doskonale znanego Egipcyanom. Zdaje się nawet, że umieli wzmacniać jego działanie przyciągające na żelazo, skoro istnieją legendy o tem, że w Aleksandryjskiej świątyni figura Serapisa zawieszona była magnetycznie u sklepienia, a Pliniusz podaje, że podobny plan świątyni z magnetycznem sklepieniem zrobił Dinochares, architekt Ptolomeusza Philadelpha (185 — 247 przed Chr. ) królowej Arsinoe, celem zawieszenia u sufitu jej posągu.

Thales, pierwszy filozof grecki, który, jak już wiemy, uczył się w Egipcie, przypisywał magnesowi osobną duszę, a następujący po nim myśliciele wysilali swój dowcip na to, żeby działanie jego objaśnić.

Nazwy magnesu w starożytności były najrozmaitsze i dlatego nieraz w błąd wprowadzają. Nazywano go kamieniem żelaznym, kamieniem Herkulesa, kamieniem Lydyjskim, Magnezyjskim, Etiopskim i t. p. Zdaje się, że i kamień Memficki, o którym wspominają pisma egipskie, że ma własność znieczulania, był także magnesem, gdyż zkądinąd wiadomo, że magnesu używano w celach leczniczych. W Historyi Fizyki Hoefera znaleźć można liczne cytaty, dotyczące magnesu i nie ulega wątpliwości, że bussola, wynaleziona w Europie w wieku XVI, znaną była Chińczykom co najmniej na 1, 000 lat przed naszą erą. Czy znali ją i Egipcyanie, nie wiemy. Tak samo, odnośnie do elektryczności wiemy tylko, że znali własność bursztynu przyciągania ciał lekkich za potarciem, t. j., że w każdym razie znali zasadnicze doświadczenia, na które dopiero w wieku XVII zwrócił uwagę uczonych Gilbert (1, 600), i od którego też zaczął się rozwój nauki o elektryczności.

Czy posiadali sposób otrzymania większych ilości elektryczności, wątpić należy, chociaż Fr. Lambert w rozbiorze pewnego rysunku stara się dowieść, że znali elektrofor i butelkę Lejdejską. Dowodzenie jego nie wydaje mi się przekonywającem. Prędzejbym przypuścił, że znali piorunochrony, ponieważ wiemy, że na parę tysięcy lat przed wynalezieniem ich przez Franklina, Chińczycy robili z nich użytek, umieszczając na swych, zawsze spiczastych wieżach ostre pręty, łańcuszkami połączone z ziemią. Mogli byśmy w ten sposób objaśniać sobie wyrażenie starożytnych o "sprowadzaniu ognia z nieba", przypisywane różnym wynalazcom, a za które między innemi Prometeusz (może z powodu zdrady tajemnicy), został przykuty do skały. Moglibyśmy w ten sposób także objaśniać sobie miano Jowisza ściągającego (Jupiter elicius) i trzeba przyznać, że wiele wzmianek autorów starożytnych przestałoby być bajkami, gdybyśmy przypuścili, że znali sposób ściągania elektryczności z chmur. Wyobraźmy sobie, że uważali pewne słowne zaklęcia za czynnik główny, ale że jednocześnie warunkiem skuteczności tych zaklęć było wystawienie długiego ostrego pręta metalowego odosobnionego od ziemi. Przyjąwszy to, zrozumiemy następujący ustęp z Historyi Naturalnej Pliniusza:

"Kroniki przytaczają, że przez pewne obrzędy i przez pewne zaklęcia sprowadzano pioruny na ziemię. Jest to stara tradycya etruska, że w ten sposób sprowadzono piorun na pewnego potwora, zwanego "Volta" (co za dziwne zestawienie z nazwiskiem wielkiego elektryka włoskiego!), który zagrażał miastu Volsków, zniszczywszy okolicę. Piorun był również wywoływany przez króla etruskiego, Porsennę. Przed nim czynił to często Numa; naśladując tę praktykę w sposób niedokładnie odpowiadający rytuałowi, Tullus Hostyliusz sam został piorunem rażony. Do tego mamy drzewa, ołtarze, rytuały i między Jowiszami, oprócz innych, mamy także Jowisza ściągającego. Na tym punkcie opinie są różne. Zuchwalstwem jest wierzyć, że się rozkazuje naturze, ale też głupotą jest zaprzeczać pewnym usługom, jakie można osiągnąć z piorunu, skoro nauka doszła w wyjaśnieniu tego zjawiska do tego punktu, że może przewidzieć jego spadek na dzień oznaczony, a nawet oznaczyć, czy ten piorun zabije kogo, czy też otworzy drogę nowym przeznaczeniom dotychczas ukrytym (?); są na to niezliczone dowody, tak prywatne jak i publiczne" (według przekładu Littré'go).

Gdyby tak było, jak pisze Pliniusz, to musielibyśmy przyznać starożytnym wysoką wprawę w kierowaniu spływem elektryczności atmosferycznej. Na nieszczęście, Pliniusz z umysłu prawdopodobnie jest niejasnym, a brak nam innych źródeł. Ażeby jednak czytelnik zrozumiał, co napewno mogli znać starożytni, przytoczę kilka szczegółów z nowszej historyi tych samych, ponownie dokonanych odkryć.

Jak wiadomo, pierwszym, który przypuszczając tożsamość elektryczności z piorunem, wyraził nadzieję ujarzmienia gromów niebieskich, był Franklin. Zdanie swe w tym względzie wypowiedział on w następujących słowach:

"Płyn elektryczny bywa przyciągany przez ostrza; nie wiemy, czy i piorun posiada tę samą własność, ale ponieważ elektryczność i piorun zgadzają się we wszystkich innych własnościach, prawdopobnem jest, że i w tym względzie zgadzają się: trzeba to sprawdzić doświadczeniem. " (Mowa miana w Filadelfii 7 listopada 1749 r. ).

Gdy mowę tę, za staraniem Buffona, przełożono na język francuski, botanik Dolibard postanowił zrobić próbę. Niedaleko od Paryża, w Marly-la Ville, zbudował w polu na pagórku altanę, przez której dach szedł w górę pręt żelazny zaostrzony, na 13—14 stóp długi. Dolnym swym tępym końcem opierał się on na stole w środku altany w ten sposób, że spoczywał w placku żywicznym, celem odosobnienia żelaza od ziemi.

Tak przygotowawszy wszystko, czekał Dalibard burzy. Ażeby zaś nie stracić czasu, wyznaczył dozorcę w osobie byłego dragona Coiffier, który miał czuwać w altanie. Pewnego dnia, gdy niebo zachmurzyło się i w oddali uderzył piorun, Coiffier wziął butelkę lejdejską (dla bezpieczeństwa, żeby nie próbować wprost ręką), wszedł na dach altany i zbliżywszy gałkę metalową butelki do pręta żelaznego, wydobył zeń jedną, a następnie i drugą, silną iskrę, przeskakującą z trzaskiem.

Uradowany udanem doświadczeniem, posyła znajomych po proboszcza. Proboszcz nadbiega galopem, a parafianie, widząc go pędzącego z takim pośpiechem w stronę altany, sądzili, że Coiffier został rażony piorunem, co mu zresztą oddawna przepowiadali. Tymczasem proboszcz, zaciekawiony opowiadaniem, sam odważnie zbliżył butelkę do pręta i przekonał się, że naprawdę można "ściągać piorun z nieba. " (5).

Wiadomość o tem cudownem doświadczeniu rozbiegła się lotem strzały po Paryżu. Widziano w niem zwycięztwo człowieka nad siłami przyrody, a znając ówczesny nastrój umysłów, można zrozumieć, dlaczego w krótkim czasie o niczem więcej nie mówiono.

Prawie współcześnie zrobił podobne doświadczenie w Filadelfii sam Franklin, z latawcem zaopatrzonym w kolce metalowe.

W całej Europie rzucono się do powtarzania tych prób, a gdy w Rosyi członek Akademii Petersburskiej, Richmann, chciał zbadać siłę ładunku elektrycznego w podobnym przyrządzie, został ugodzony tak silną iskrą (6 sierpnia 1753), że padł martwy na ziemię. Sprowadził on kilku drutami elektryczność z konduktora na dachu do szklanki napełnionej wodą z kawałkami blach}'-. Gdy za pomocą elektroskopu Saussure'a chciał zbadać napięcie elektryczności w szklance, przez nieuwagę pochylił głowę w kierunku drutów, z których przeskakująca iskra zabiia go na miejscu.

Zrozumiemy teraz, na czem polegało "zboczenie od rytuału", które przypłacił życiem Numa Pompiliusz: musiał nie zachować dostatecznej odległości od przewodnika metalowego.

Wzmianki starożytnych o tem, że kapłani umieli piorunem wzmacniać roślinność, dają się również objaśnić nowszemi doświadczeniami, wykazującemi, że zarówno elektryczność burzy, jak i sztuczne prądy, przyśpieszając rozkład związków odżywczych dla rośliny i samą przemianę materyi w roślinach, potęgują ich rozrost. Ale zarazem widzimy u autorów starożytnych, że uważali oni piorun za rodzaj "ognia" niebieskiego, podczas kiedy meteory były także takim ogniem, a wreszcie i samo słońce, o ile paliło mocno. Dlatego też wyrażenie o sprowadzaniu ognia na ziemię, mogło się stosować i do sposobu zużytkowania wprost ciepła słonecznego.

Widzieliśmy już, że kapłani umieli zapalać stosy ofiarne bez zetknięcia z płomieniem. Otóż mogło to znaczyć także, że umieli skierowywać żar słoneczny za pomocą zwierciadeł. W każdym razie faktem jest, że Archimedes, który uczył się w Egipcie, w Aleksandryi, po powrocie do kraju zbudował owo sławne zwierciadło, którem na odległość zapalił flotę rzymską pod Syrakuzami. Nie był to nowy jego wynalazek, tylko pierwsze publiczne zastosowanie na większą skalę znanej już kapłanom egipskim własności zwierciadeł, jak to poniżej zobaczymy. Zbyt to doświadczenie było skomplikowane, żeby mogło być pierwszem, zresztą i współcześni nie przypisywali Archimedesowi, że wszystko sam odkrył. Niemniej jednak rzecz wydawała się tak nadludzką, że uczeni świeccy nie kusili się nawet o jej zbadanie i jeszcze Descartes uważał doświadczenie Archimedesa za bajkę.

W XVII wieku, jezuita Kircher, a po nim kilku innych, sprawdzili możliwość faktu doświadczalnie, ale pomimo to, niewiara była w tym względzie powszechną i dopiero Buffon, zbudowawszy wielkie zwierciadło wklęsłe, złożone ze stu innych ruchomych (Archimedes miał ich podobno 36), wykazał, że naprowadzając ich ogniska na. jeden punkt, można w odległości 200 stóp zapalić deskę, na 140 stóp stopić ołów, a na 100 stóp srebro (6).

Zatem fakt mógł być prawdziwy i kapłani gipscy znać go mogli.

Że znali własność odbijania i załamywania się światła, o tem świadczy jeszcze następująca okoliczność. Porphiryusz i Jamblichus zapewniają, że od bardzo dawnych czasów kapłani egipscy posiadali tajemnicę ukazywania w obłokach gęstych dymów postaci swoich bogów. Co to znaczy? To znaczy, że znali coś w rodzaju latarni magicznej, wymyślonej dopiero w wieku XVII przez Kirchera. Niema w tem przypuszczeniu nic niemożliwego, bo wierny doskonale, że znali wszelkiego rodzaju zwierciadła metalowe i soczewki szklane.

Optyka, mówi Debay, bardzo wysoko stała u Egipcyan i Greków. Aulu Gelle opowiada, że wyrabiali oni różne rodzaje zwierciadeł: jedne pomnażaly przedmioty, inne odwracały je, a też same zwierciadła w pewien sposób ustawione, znów nic nie odbijały. Znali oni zwierciadła......wklęsłe, wypukłe, tak zwane magiczne etc. " Myśl urządzania mglistych obrazów mogły im nasunąć pospolite w Egipcie zjawiska mirażu. Były zaś one używane głównie w świątyni Izydy, celem działania na wyobraźnię wtajemniczonych.

Wysoki stopień mechaniki pozwalał kapłanom posiłkować się automatami, w rodzaju tych, jakie dziś jeszcze wzbudzają podziw w muzeach figur woskowych, chociaż dzisiaj wogóle mechanicy nie mają tego zapału, co dawniej, do wysilania swego dowcipu w tym kierunku.

Wiemy, że były w świątyniach egipskich posągi, które kiwały głową na znak potwierdzenia, albo nawet wskazywały kierunek, w którym procesya miała się udać. Należy przypuszczać, że kapłani nie pozwalali bogom swoim włazić wprost na mury, albo iść wpław przez rzekę, a więc, że wprowadzali pewną korektę do objawów woli bóstwa. Wszakże od tego byli "pośrednikami!"

Macrobiusz opowiada, że w Hieropolis widział posągi, które wstawały, chodziły i wracały na swoje miejsce. W Phygalei, na górze Cotylskiej, Apollo podnosił się z siedzenia, gdy był zadowolony z ofiar — • w przeciwnym razie siedział uparcie.

Posąg Jowisza — Ammona obnosiło 24 kapłanów na wielkim okręcie. Gdy bóg zmarszczył czoło, zatrzymywali się wtedy, a z usi posągu ( naturalnie przez tubę akustyczną ) wychodziła wyrocznia. Dyanna z Efezu także przemawiała niekiedy. Kapłani egipscy umieli też fabrykować węże spiżowe mechaniczne, które pełzały, podnosiły głowę i syczały. O podobnych automatach w eleuzyńskiej świątyni wspomina Dyagoras.

(1) Strecker-Regnault, "Anorganische Chemie, " Braunschweig, 1861, str. 78.

(2) Ob. R. Wagnera, "Podręcznik technologii chemicznej" w przekładzie J. Grabowskiego, Warszawa, 1877, str. 497. Br. Złatowicz, zapewne przez omyłkę, podaje 500°, ob. "Zasady chemii ogólnej". Warszawa, 1884, str. 212.

(3) Według Reynaulta, najlepiej brać połowę wagi wody na 1 wapna. Właściwie potrzeba tylko 32 części wody na 100 wapna, ale część wody ulatnia się natychmiast w postaci pary, trzeba zatem brać więcej niż 1/3.

(4) Debay. "Histoire des sciences occultes. " Paris 1860, Str. 300.

(5) Szczegóły te opowiada Dalibard w swoich pamiętnikach.

(6) Guillemin. "Les applications de la Physique Paris". 1874. str. 371.

V. TAJEMNICE BIOLOGICZNE.

Kapłani egipscy posiadali nadto sztukę oswajania i poskramiania dzikich zwierząt.

W ogrodach, otaczających świątynie, wzbudzali oni podziw łudzi, przechadzając się między wężami, a nawet w towarzystwie oswojonych krokodylów, które z ręki karmili. Kapłani tebańscy, którzy specyalną cześć dla krokodylów pielęgnowali wśród ludu, mieli zawsze wyborowe okazy tych zwierząt, odpowiednio oswojone od maleńkości. Takiemu zwierzęciu zakładali w uszy złote lub fajansowe emaliowane kolczyki, a na łapy przednie bransolety (1). Pobożni podróżnicy przybywali nieraz do kapłanów celem złożenia ofiary świętemu zwierzęciu, o czem Strabon zosta wił nam następujące wspomnienie: "Nasz gość... wziął ciastka, rybę smażoną, oraz napój przyrządzony z miodu, poczem razem z nami poszedł na brzeg stawu. Zwierzę wygrzewało się na słońcu. Kapłani podeszli ku niemu, dwóch otworzyło mu pysk, a trzeci wrzucił weń najprzód ciastka, następnie rybę, a na końcu dał mu owego napoju. Poczem krokodyl wszedł do wody, przepłynął staw i poszedł wylegiwać się na drugim brzegu. Gdy nadszedł drugi cudzoziemiec z podobną ofiarą, kapłani zaprosili go, by obszedł z nimi jezioro i zbliżywszy się do krokodyla, nakarmili go w podobny sposób" (2).

Do sztuki poskramiania zwierząt, obok znanych i dzisiaj sposobów, a mianowicie siły wzroku, łagodzącego wpływu muzyki i innych czynników psychicznych racyonalnego oswajania zwierząt, należała nadto całkiem dziś nieuprawiana nauka o wpływie rozmaitych zapachów na różne gatunki zwierząt. Nasze środki domowe przeciw molom i innym owadom wskazują, że istnieją substancye, specyalnie działające na pewne rodzaje zwierząt. Starożytni kapłani mogliby o tem znacznie więcej powiedzieć niż my dzisiaj. Doświadczenie z owym dogiem w Eleusis świadczy, że posiadali narkotyki, bardzo szybko działające na psów. Z drugiej strony umieli przyrządzać substancye rozliczne, które zapachem swoim niedostępnym lub obojętnym dla ludzi, działały na pewne zwierzęta, bądź to jako niezwykła przynęta, bądź przeciwnie, jako środek odstraszający.

Napojoną takim zapachem figurę umieszczano na bramach, albo w polu, celem odstraszenia szarańczy np. i lud, nie wiedząc tajemnicy, a widząc działanie, przypisywał je bóstwu. Ci, którzy bez znajomości przyczyny naśladowali sposób, uważając formę figury za amulet cudownie działający, doznawali naturalnie zawodu i ogłaszali za bajkę to, co było jednak prawdą.

Przed świątynią Jowisza w Olimpii stała klacz z bronzu, która w szczególny sposób drażniła przejeżdżające konie. Elienus i Pausaniasz objaśniają, że przyczyną tego było pocieranie przez kapłanów bronzu hypomenem. Był to zapewne sok z rośliny Hippomane ( Mancinella, po polsku Koniszal ), należącej do rodziny wilczomleczowatych. H. Mancinella jest to drzewo, podobne do naszej jabłoni, rosnące na Antyllach, gdzie jednak nie wolno niem dróg wysadzać. Posiada bowiem sok ostry i trujący, który spływa ze złamanych gałęzi w czasie deszczu i dlatego niebezpiecznie pod niem się chronić. Ztąd zapewne poszła legenda, że sam cień tej rośliny zabija.

Wiemy również, że znali substancye, działające w ten  sposób na lwy i tygrysy, że nie śmiały się zbliżyć. Po upadku świątyń jeszcze tu i owdzie tułali się czarodzieje, którzy posiadali te sekreta i podobno nieraz ocalali życie skazanym na pożarcie przez dzikie zwierzęta, wycierając im ciało pewnym płynem lub pewnemi ziołami. Należały do nich między innemi jakiś gatunek lawendy i pewna odmiana porzeczek ( czarnych ), oraz różne olejki aromatyczne. Reformator medycyny, Galien, twierdzi, że dosyć jest potrzeć ciało zjełczałym tłuszczem słonia, ażeby odstraszyć najdziksze zwierzęta. Tertulian wspomina pewnego sztukmistrza, który przy pomocy podobnych środków wchodził bezkarnie do klatek różnych zwierząt drapieżnych. Firmus z Aleksandry! pływał bezpiecznie pośród krokodylów, które otaczały go zdaleka, nie śmiejąc się zbliżyć. Pocierał on ciało jakimś cuchnącym olejkiem, którego te zwierzęta nie znoszą. Zapach maczugi Herkulesa w Amyklei odstraszał psy od świątyni. Do odurzania wężów ( według Arystotelesa i Pliniusza ) używano rośliny zwanej Aristolochia wężobójcza, także cykuty i olejku laurowego i soku z rośliny zwanej guaco. Ta ostatnia miała nadto zabezpieczać od szkodliwości ukąszeń wężowych. W tym celu wstrzykiwano po kilka kropli tego soku w ręce, nogi i boki, a nadto zażywano krople co kilka dni przez miesiąc, wreszcie na piersiach noszono liście tej rośliny, której zapach miał odstraszać węże.

Wszystkie te tajemnice, po upadku świątyń, stały się najpierw narzędziem w ręku czarodziejów, a następnie poprzekręcane i mniej lub więcej nierozumiane, weszły w skład medycyny ludowej, niesłusznie zaniedbanej, bo wśród znacznej ilości plewa, kryje niewątpliwie pewną liczbę starych tajemnic. Moglibyśmy wątpić o ich rzeczywistości, gdyby nie fakt, że czarodzieje afrykańscy robią z nich do dziś dnia skuteczny użytek.

Tak zwani Aissauasi, których można było widzieć w Paryżu podczas ostatniej wystawy, przedstawiają zjawiska prawdziwe. Pozwalają oni bezkarnie gryźć się wężom, nie pozbawionym żądlą, przyczepiają je sobie do warg i języka, jedzą żywe skorpiony i t. p. Widziałem te doświadczenia bardzo blizko i bardzo dokładnie, ale ponieważ w Afryce są węże podobne do jadowitych a nie jadowite, być może, że doświadczenie sprowadza się tylko do szybkiego gojenia zwykłych ranek, nie przedstawiających niebezpieczeństwa, pod tym zaś względem nie ulega wątpliwości, że Aissauasi kaleczą sobie ciało bardzo zręcznie i bardzo często bej, szkody dla zdrowia. Przekłuwają ręce nawskroś, policzki, wargi, a nawet język długiemi i grubemi szydłami, trzymając pewien czas szydło z trzonkiem, zawieszone na przebitym języku, a następnie wyjmują i rozcierają rankę, nie okazując rozlewu krwi. Szydła są długie blizko na pól łokcia i prawdziwe ( to znaczy, nie zsuwane, jak u kuglarzy ), a ranka przymyka się i goi prawie w jednej chwili. Przed zagłębieniem kolec żelazny ślinią kilkakrotnie i dłuższy czas, z dziesięć minut, pocierają rękami.

W jaki sposób jest to możliwem? Zdziwię zapewne czytelnika, gdy powiem, że powtarzałem te ćwiczenia kilkadziesiąt razy na osobach odpowiednio usposobionych, a które mnie do tego upoważniły, bez najmniejszej szkody, dla ich zdrowia.

Jak dalece dawna wiedza kapłanów indyjskich i egipskich obcą jest dzisiejszej naszej nauce, o tem najlepiej świadczy fakt, że pospolite dla nich zjawiska znieczulania na tego rodzaju próby, u nas uważane były za bajkę. Kiedy przed kilkunastu laty Donato, przebiegając Europę, przekłuwał ramiona panny Luoylli grubą szpilką od damskiego kapelusza, uważano go za oszusta. Członkowie naszych towarzystw lekarskich, dotykając się tych doświadczeń, nie umieli jednak odróżnić prawdy od złudzenia, ogłaszając wszystko za blagę. Tymczasem jest rzeczą niewątpliwą, że u pewnej liczby osób, dających się hypnotyzować, można wywołać nietylko znieczulenie na ból, ale nadto taki stan tkanek, w którym głębokie przekłucie nie przedstawia żadnego niebezpieczeństwa. Stan ten jest stanem skurczu mięśni naczyń krwionośnych. Wskutek nadmiernego zwężenia i stu ar dnienia naczyń, ostrze przesuwa się, nie przecinając, a nawet jeśli przetnie jakieś naczynie, to jednak takowe ściska się zaraz i albo wcale nie puszcza krwi, albo tylko parę kropli, a wskutek dokładnego zespolenia ścianek przeciętych, zrost następuje natychmiastowo. Analogiczne zjawiska obserwowano i samoistnie w pewnych formach hysteryi, np. u tak zwanych konwulsyonistów św. Medarda, którzy kazali się bić żelaznemi sztabami, bez szkody dla zdrowia. Aissauasi, czyli czarodzieje egipscy, są to ludzie z natury wrażliwi na hypnotyzm i którzy doświadczeń tych nie robią inaczej, jak po wprowadzeniu się w pewien stan odurzenia hypnotycznego, za pomocą dłuższego skakania i kiwania się nad piecykiem z węglami, na które sypią nadto kadzidła odurzające. Po skończeniu każdej seryi doświadczeń czarodziej pada jak martwy na ziemi? i wtedy towarzysze budzą go ruchami ręki i dają wodę do popłukania ust. Rany on sam i inni rozcierają palcami i pomimo, że doświadczenia te robili w Paryżu codziennie przez kilka miesięcy, na skórze ich były tylko małe kropki, jako pamiątki po przekłóciach. Jeżeli zaś przekłócia robione są grubem szydłem i często w tych samych miejscach, wówczas ranka zarasta w ten sposób,. że pozostawia kanał ( np. w języku ) i dalsze doświadczenia są już tylko przetykaniem otworu bez wywoływania rany.

Z osób, które poddałem tym doświadczeniom, a było ich kilkanaście, żadna nie czuła bolu, ani podczas snu, ani po obudzeniu, nie wiedziały nawet o tem, że im szpilki w ciało wbijałem. W podobny sposób znieczulałem na wpływ oparzenia bądź rozpalonem żelazem, bądź roztopionym lakiem. I w tym razie bólu nie było ani podczas snu, ani potem, pomimo, że skóra była przypaloną i że proces zapalny ropienia i gojenia odbywał się normalnym porządkiem, chociaż prędzej niż w zwykłych warunkach. Tymczasem czarodzieje wschodu umieją nadto, czego już ja nie potrafię — ochronić skórę od przypalenia. Aissauasi np., a także pewien czarodziej chiński, którego widziałem w Paryżu, pociągali rozpalonem do czerwoności żelazem wzdłuż całej ręki, a nawet lizali dookoła językiem rozpaloną sztabę, bez śladów na skórze i na języku, pomimo, że słychać było syczenie i parę unoszącą się od skóry. Prawda, że nigdy nie przytrzymywali dłużej, tylko przeciągali szybko, podczas, gdy puszczając np. lak roztopiony na rękę, z konieczności przedłużamy działanie. Przypuszczam, że używali jakichś smarowań, zabezpieczających skórę od sparzenia, których my dziś nie znamy, ale na których istnienie wskazują bardzo dawne tradycye. My wiemy tylko tyle, że w pewnych warunkach można i bez żadnego smarowania wystawić skórę chwilowo na działanie rozpalonego lub roztopionego metalu. W hutach żelaznych robotnicy przebiegają nieraz gołą stopą po czerwonem żelazie, a niektórzy odważają się zanurzyć rękę w ołów roztopiony. W tych razach noga lub ręka ( spocona ) zabezpiecza się od bezpośredniego zetknięcia się z metalem warstwą pary wodnej z potu, która, przechodząc pod wpływem gorąca w tak zwany stan sferoidalny, nie dopuszcza ognia do skóry — naturalnie tylko przez czas krótki, gdyż odparowanie tej wilgoci ochronnej sprowadziłoby niechybnie sparzenie.

Znieczulenie hypnotyczne przedstawia tę słabą stronę, że da się zastosować tylko u małej liczby osób (mniej więcej 15 na 100), ale za to tam, gdzie jest możliwe, posiada bezwzględną wyższość nad wszelkiemi innemi sposobami znieczulania, a zwłaszcza nad chloroformem. Nietylko bowiem nie wprowadza do organizmu żadnej substancyi trującej, ale pozwala przedłużać znieczulenie dowolnie, przyczem nietylko, że z takiego przedłużania niema szkody dla organizmu, lecz przeciwnie, gojenie następuje sto razy szybciej w hypnozie niż na jawie. Przed paru laty, na życzenie jednego z chirurgów, usypiałem chorą do operacyi dwóch kaszaków na głowie. Operacyą przecięcia i wyłuskania, a następnie zeszycia skóry w dwóch miejscach, odbyła się bez wiedzy chorej, która nietylko na jawie, ale nawet w somnambulizmie wierzyć nie chciała, że operacyą już się odbyła. Po obudzeniu, to znaczy w pół godziny potem, ranki były zgojone. Chirurg, jakkolwiek zdumiony tym rezultatem, nie uważał jednak za stosowne zakomunikować obserwacyi Towarzystwu lekarskiemu z obawy posądzenia o szarlataneryę.

Co się tyczy drobnych przekłóć niegrubą szpilką, to winenem nadmienić, że doświadczenie to nie wymaga nawet znieczulania hypnotycznego. Tylko skóra jest czułą, mięśnie zaś czucia nie mają — można więc przekłóć ramię nawskroś nawet u osób nie wrażliwych na hypnotyzm, bez bólu, lub prawie bez bólu, pod warunkiem, żeby przedtem skórę w tem miejscu znieczulić przez zanemizowanie, czyli wypędzenie chwilowe krwi z naczyń skórnych odpowiednim masażem. Efektowne to doświadczenie pokazywał u nas na sobie samym i na drugich znany prestidigitator, p. Rybka. (3)

Na tej samej zasadzie polega przekłowanie uszów przez korki. Wziąwszy dwa krążki korkowe i umieściwszy między niemi miąsz ucha, a następnie zlekka i stopniowo uciskając, celem wydalenia krwi, można przekłóć uszy, a następnie założyć kolczyki bez bólu. Jest to tylko kwestya zimnej krwi i zręczności.

Wracając zaś do znieczulania na sparzenie, winienem przytoczyć jeszcze fakt, którego nie umiem wyjaśnić.

W starożytności używana była tak zwana próba ognia, mająca wykazać winę lub niewinność danej osoby. Skazani na taką próbę bogaci opłacali się kapłanom lub czarodziejom i otrzymywali od nich sposób zabezpieczenia się. Sposoby takie znali kapłani chaldejscy, indyjscy, egipscy i greccy. Tak zwani Hirmowie, zamieszkali w okolicach Rzymu, dawali corocznie ludowi przedstawienie swoich tajemnic, stąpając bosą nogą po stosach płomieni. Św. Epiphaniusz opowiada, że istnieli w Egipcie ludzie, którzy, potarłszy sobie ciało pewnemi substancyami, skakali do kotła z wodą wrzącą i wychodzili z niej cało. Autor dzieła p. t. Recherches asiatiques był świadkiem takich faktów w Indyach. Dwóch obwinionych skazano, jednego na próbę wody wrzącej, drugiego na próbę żelaza rozpalonego. Pierwszy, faworyzowany przez kapłanów, wyszedł cało z doświadczenia, drugi miał rękę strasznie poparzoną.

Jeżeli kapłani egipscy posiadali tajemnicę zabezpieczania od uszkodzenia żywego ciała, to jeszcze wyżej rozwinęli sztukę zabezpieczania ciał martwych. Było to bowiem dla nich zadaniem pierwszorzędnem, najważniejszem. W żadnym kraju i w żadnej epoce nie szanowano tak zmarłych, jak w Egipcie; nasza dzisiejsza troska o życie przyszłe jest niczem w porównaniu z tą egipską troskliwością, pieczołowitością względem umarłych. Gdy nowy król wstępował na tron, przedewszystkiem zaczynał budować sobie grób, potem dopiero zwracał się do potrzeb doczesnych, ale i najlichszy nieboszczyk był czemś więcej niż żyjący dostojnik. Zmarłego nazywano wprost bogiem. Tak, jak my piszemy dziś ś. p. X. każdemu, którego pamięć niekoniecznie była świętą, albo "spoczywający w Bogu, " tak oni pisali wprost "Ozyrys X, " to znaczy bóg X. Ponieważ zaś ów Ozyrys X miał wrócić na ziemię za 3, 000 lat, potrzebował więc znaleźć swoje ciało nietkniętem — odmówić mu tej przysługi, byłoby to wyrzec się tego świętego braterstwa, jakie w Egipcie łączyło zmarłych z żywymi.

Egipcyanie znali doskonale fakt przemiany materyi, "życia powstającego ze zniszczenia życia" (księga umarłych), ale właśnie dlatego nie chcieli dopuścić, ażeby z ich atomów miały wyrastać palmy, skoro będą ich kiedyś sami potrzebowali.

Dzięki tej prawdziwej monomanii, doszli oni do takiej doskonałości w przechowywaniu ciał, że ich dzisiaj nietylko przewyższyć, ale nawet naśladować nie umiemy. W mumii Sezostrysa dziś jeszcze najdokładniej rozpoznać możemy rysy, powiedziałbym nawet wyraz twarzy, a jednak mumia ta ma 33 wieki!

W jaki sposób odbywało się balsamowanie?

Jeden Herodot tylko daje nam w tym względzie wskazówki. Używano trzech metod, różniących się w cenie i w ozdobie ciała, ale równie skutecznych.

Najprzód oczyszczano czaszkę z mózgu, w części mechanicznie przez nozdrza, w części za pomocą płynów żrących; następnie otwierano brzuch krzemieniem etiopskim (objaw szczątkowy epoki kamiennej, kiedy jeszcze metali nie znano) i wyjąwszy wnętrzności, przemywano je w winie palmowem i innych płynach aromatycznych, brzuch zaś wypełniano mirrhą, cynamonem i wonnościami, poczem skórę zaszywano. Całe zaś ciało wystawiano na działanie soli sodowych (węglanu i siarczanu sody) przez 70 dni. Dłużej nie było wolno, objaśnia Herodot.

Po upływie 70 dni obmywali ciało i obwijali je paskami płóciennemi, napojonemi gumą arabską. Poczem pozostawało tylko sprawić trumnę drewnianą w formie pochwy, dokładnie obejmującej ciało, w której zmarłego stawiano w pozycyi pionowej, opartego o ścianę.

Tak się odbywał najdroższy sposób balsamowania. Tańsze polegały na wstrzykiwaniu w naczynia pewnych płynów, bez wyjmowania wnętrzności. Moczenie w solach sodowych odbywało się tak samo i trwało 70 dni. Ponieważ zaś balsamowano wszystkich bez wyjątku, a nawet wszystkie czczone zwierzęta, krokodyle, koty, małpy, węże, psy, szakale, nawet drobne ptaki i szarańczę, wytworzył się z tego podziemny gabinet zoologiczny wypchanych istot, jakiego już chyba nigdzie nie znajdziemy; obejmował bowiem miliony okazów, przez 5, 000 lat nagromadzonych. Wszystkie zakopywano starannie w piramidach (królów) i w grobach podziemnych, zasypując kamieniami i oblewając rodzajem cementu, który twardniał i zamykał dostęp do trumny. Powinniśmy dzisiaj błogosławić tę troskliwość Egipcyan w zabezpieczaniu grobów, gdyż dzięki jej, zdobyliśmy najliczniejsze szczątki zaginionej ich wiedzy.

(1 ) M. Pietschman. "Der Aegyptische Fetischdienst, Zeitschr f. Ethnol. " 1878. str. 153 i nast.

(2) Strabo, 1. XVII, c. I. Maspero Hist Ancienne, 29.

(3) Doświadczeniu przeklócia nawskroś ramienia poddała się moja żona i zniosła je doskonale, pomimo, 23 nie jest wrażliwą hypnotycznie.

VI KSIĘGA UMARŁYCH.

Oprócz różnych wyrobów, które w grobach się przechowały, znaleziono w nich nadto rękopisy, a przedewszystkiem tak zwaną Księgę umarłych, którą każdemu nieboszczykowi wkładano do trumny.

W jakim celu?

Ażeby to objaśnić, trzeba przedewszystkiem wiedzieć, że, jakkolwiek Egipcyanie wierzyli w nieśmiertelność i w możność zmartwychwstania, ale ta możność zawarunkowana była:

1) (Jak już wiemy) zakonserwowaniem ciała.

2) Oczyszczeniem duchowem z grzechów popełnionych.

3) Wiedzą tajemnic duchowych i kosmologicznych. Kto nie był dość czystym za życia, mógł się oczyścić jeszcze po śmierci różnemi pracami fizycznemi i moralnemi, które go czekały w krainie Amenti, a także, i przedewszystkiem, pracą nad sobą samym, walką z ułomnościami charakteru i z pokusami zmysłów.

Ale zkądże miał wiedzieć, jak się do tego zabrać? A przedewszystkiem, zkąd miał zdobyć tę wiedzę, bez której nie było odrodzenia, skoro kapłani zazdrośnie ukrywali ją przed nim za życia?

Czyżby tylko oni sami mieli mieć przywilej nieśmiertelności?

Nie. Kapłani kryli wprawdzie swą wiedzę żywym, ale jej nie żałowali umarłym. Zwykły śmiertelnik, zmarły w ciemnocie, po śmierci dopuszczany był do słuchania ich lekcyj. Lekcye te zaś wypowiadały się w formie modlitw za umarłych (które były właściwie radami, jak się mają zachować) i w formie paragrafów i inkantacyj Księgi umarłych, gdzie szczegółowo wykładano nieboszczykom, jaką drogę mają jeszcze do przebycia i jakiemi zaklęciami mogą otwierać wrota podziemnego labiryntu oczyszczeń.

Na nieszczęście, wykłady te nie są przez to zrozumialsze dla nas. Z jednej strony, ponieważ przypuszczano, że duch oderwany od ciała pojętniejszym iest dla wszelkich tajemnic, z drugiej, ponieważ obawiano się, ażeby rękopis, przeznaczony jedynie dla umarłego, przez znieważenie grobu nie dostał się w ręce żywych, pisano go rozmyślnie w symbolach, dla nas po większej części niezrozumiałych.

Przyczyniła się do tego i ta okoliczność, że rozdziały i litanie Księgi Umarłych pisane w różnych wiekach, ale przeważnie w czasach najdawniejszych, przepełnione są archaizmami w treści i formie, których może i sami Egipcyanie nie rozumieli, podobnie jak lud nasz nie rozumie, co znaczy Kirye eleison, chociaż wyrażenia tego w modlitwach swoich używa.

Nareszcie do niejasności tekstu musiały się przyczyniać i omyłki przepisywaczy, po większej części nie rozumiejących tego, co pisali. Ponieważ jednak posiadamy liczne egzemplarze tej księgi, jedne w hieroglificznem, drugie hieratycznem piśmie (nigdy w demotycznem, czyli ludowem), jedne krótsze (dawniejsze), drugie obszerniejsze (nowsze), przepełnione waryantami, możemy jako tako, dzięki cierpliwości egiptologów, odbudować tekst oryginału. Kompletny przekład Księgi umarłych ogłosił Pierret w r. 1882. Zawiera ona 162 rozdziały — po większej części krótkie, z osobnemi tytularni. W oryginałach są nadto rysunki ilustrujące tekst. Ostatni rozdział kończy się następującemi uwagami: "Ta księga jest największą tajemnicą. Nie pokazuj jej żadnemu człowiekowi. Byłoby obrzydliwszą pokazać ją komukolwiek. Ukryj jej istnienie".

"Księga "tajemnego schronienia", jej miano".

Zatem była ona tajemnicą kapłanów. — Czy zawsze?

Wątpić o tem należy; zresztą są tam i modlitwy do odmawiania przy zmarłym, nie wszystko więc było tajemnicą, a powtóre cała książka jest tak symbolicznie pisana, że tylko szkielet obrazowy mógł być dla niewtajemniczonych dostępnym. Tym szkieletem obrazowym był pozorny obieg słońca, przez lud wyznawany. Słońce wyobrażano sobie jako boga płynącego w łodzi niebieskiej, od wschodu ku zachodowi przez niebo, czyli przez ocean niebieski, ocean pierwotny: noun. Do tej łodzi zabierał bóg dusze zmarłych w charakterze wioślarzy, podtrzymujących tę nieskończoną i odwieczną podróż od wschodu do zachodu, a dalej znów w krainie podziemnej, od zachodu na wschód i tak dalej bez końca. To pojęcie duszy, sterującej po śmierci w łódce słońca, ażeby podtrzymać jego bieg normalny, jest czysto egipskiem. Jeśli się nie mylę, to dla kapłanów znaczyło ono: powrót duszy ludzkiej do sił przyrody, czynnych w mechanizmie wszechświata. Symbolicznie wyrażało się to tak, że zmarły stawał się sam bogiem równym innym bogom a przedewszystkiem bogom światła, umierając, czyli zachodząc, tak jak słońce zachodzi, stawał się Ozyrysem, a następnie będzie Horusem (słońcem wschodzącem) rano, Ra w południe, a Toum wieczorem. Winienem jednak dodać, że z tem pojęciem względnej nieśmiertelności łączyły się bardzo wysokie pojęcia etyczne o ciągłem doskonaleniu się, o ciągłem oczyszczaniu się duszy po śmierci. Księga Umarłych była w znacznej części pomocą, niesioną zmarłemu w walce z sobą samym, uczyła go ona, jak się ma opierać wrogom, t. j. pokusom, jak ma zwalczać buntowników, to znaczy namiętności. Ażeby bowiem być przyjętym do owej pogrobowej pracy z sitami natury, trzeba być oczyszczonym, trzeba być czystym. Ci pośmiertni pracownicy nazywają się przeobrażonymi. Według Roz. IV, jeśli Ozyrysowi N. (to znaczy zmarłemu) wolno będzie pracować z innymi przeobrażonymi, to znaczy, że jest czystym. Dlatego też woła on do bogów: "Uczyńcie mnie godnym pracy, pracy przenoszenia wody i piasku z zachodu na wschód". Zasługuje na uwagę, że w Księdze umarłych nie ma mowy o ludowej teoryi "wędrówki dusz", która każe duszom dla oczyszczenia przechodzić przez różne ciała zwierzęce. Natomiast jest ciągle mowa o różnych pracach z coraz wyższem udoskonaleniem moralnem. Zresztą niezmiernie jest trudno zrozumieć tekst, wskutek owego pomieszania bogów, ludzi, słońca i sił natury.

Zmarły np. wzywa boga Ra (CXX), chociaż sam jest Ra, to znaczy słońce, podobnie zresztą jak Ozyrys i Horus. Obok tego nie wiadomo częstokroć, kto mówi: jestem tem a tem. I tak z samego początku księgi czytamy:

"Jestem jednym z tych boskich wodzów, którzy sprawiają, że słowo staje się ciałem (R. I. 1)".

"Jestem Thot (ów nauczyciel wszechnauk, bóg z głową Ibisa) który sprawia, że staje się prawdą słowo Horusa w dniu oceny słów, w domu wodza, który jest w An" (Heliopolis).

" Jestem z Horusem w akcie ugniatania tej ręki lewej Ozyrysa, który jest w Sekhem, wychodzę i wchodzę w płomienie, niszcząc przeciwników.

"Jestem prostym kapłanem w Tatou, robię nacierania (namaszczania) w Abydos, podnosząc tego, który jest, w stopniach wtajemniczenia.

"Jestem prorokiem w Abydos w dniu podniesienia ziemi, Widzę tajemnice Ro-stan" i t. d.

Nic z tego wszystkiego nie rozumiemy. Albo np. w Roz. V mówi (prawdopodobnie umarły):

"Szukam mojej drogi, dusza nieśmiertelna, wychodzę w godzinę życia z wnętrzności małpy, inaczej mówiąc z ruchu... "

Co to znaczy? Miałażby to być wzmianka o pochodzeniu człowieka od małpy?

Pozornie rzecz biorąc, panuje w tej książce politeizm, czyli wielobóstwo, ale przypatrując się bliżej, widzimy, że są to tylko uzmysłowienia różnych przymiotów i sił. Tak jak słońce w miarę różnego położenia na niebie różne nosi nazwy, tak i idea bóstwa o wielu nazwach i o wielu postaciach jest właściwie jedną. Znajdujemy tam np. takie wzmianki:

"Gdy Horus czci Ozyrysa — czci swoję własne ciało'' (str. 215), a więc nie są to dwaj bogowie, ale jeden jest tylko formą drugiego".

Albo jeszcze wyraźniej w R. XVII, 3, 4:

"Jestem bóg wielki, który dal formę sam sobie, to znaczy woda" (owa woda, z której według Thalesa, wszystko powstało), "to znaczy noun" (ocean pierwotny), "ojciec bogów" (czyli źródło wszystkich sił przyrody).

"Co to znaczy? To znaczy Ra, stwórca swoich członków, które stały się bogami orszaku Ba".

To już nie ulega żadnej kwestyi, że w tej definicyi metafizycznej wielobóstwo ludowe upada. Bogowie są to tylko uosobiona siły natury, pochodzące od jednej siły wielkiego prawdziwego Boga, który sam siebie stworzył, swoje ciało, t. j. przyrodę, a każdy działacz tej przyrody, uważany przez pospólstwo za osobnego boga, jest tylko jednym członkiem olbrzymiej całości, jest tylko cząstką orszaku jednego Boga.

Gdyby pod tym względem z samej Księgi Umarłych można jeszcze wynieść wątpliwość, toby ją rozwiało rozpatrzenie innych ksiąg, również, chociaż rzadziej, wkładanych zmarłym do trumny, a mianowicie jednej, która nosi tytuł: "Księga o tem, co się znajduje na górnej półkuli" — i drugiej: "o tem, co się dzieje na półkuli dolnej". Pierwsza opisuje symboliczny bieg słońca ze wschodu na zachód, druga z powrotem. Słońce jest w nich, podobnie jak w Księdze Umarłych, symbolem jednego Boga, tylko że wyraźniej, niż w tamtej, występuje ów panteistyczny monoteizm kapłanów. Ale najwyraźniej głosi go hymn odczytany przez Brugscha, a wypisany na ścianach świątyni w El-Kharych.

W hymnie tym do jednego Boga, wszędzie obecnego, będącego duszą wszystkich bogów i bez którego nic się nie dzieje, jest taka strofa:

Unosi się on we mgłach,

Rozdziela ziemię i niebo,

A następnie znowu je łączy,

Zawsze ukryty w każdej rzeczy

Jeden żyjący, W którym wszystkie rzeczy żyją wiecznie.

Tak więc nie ulega wątpliwości, że podczas, gdy lud wyznawał wielobóstwo, kult zwierząt i zabobony fetyszyzmu, kapłani kryli swą wiarę w jednego Boga pojętego nie osobowo, lecz panteistycznie. Gdyby jednak ktoś chciał, jak to uczynił Maspero w pierwszem wydaniu swego dzieła o historyi ludów wschodnich, przypisywać tę wiarę Egipcyanom wogóle, to musiałby, co też Maspero w następnych wydaniach uczynił, to przekonanie odwołać, wobec znacznie liczniejszych śladów wielobóstwa. Egipcyanie wogóle byli zwolennikami wielobóstwa i mieli nietylko swoją mitologię, ale wiele mitologij, gdyż każde miasto inaczej nazywało swoich bogów i innym przypisywało przewagę. Gdy się z sobą dwa miasta pokłóciły i jedno zabiło kota, czczonego w drugiem, to mieszkańcy tego ostatniego, na złość pierwszym, zjadali czczoną przez nich rybę. To wszystko prawda; ale to nie przeszkadza temu, że kapłani ich, badając przyrodę, bardzo wcześnie doszli do pojęcia jednej siły, że jednak prawdy tej wcale nie rozkrzewiali, zostawiając ją dla siebie i dla domyślnych umarłych. W przeciwnym razie, mimo całej powagi, jakiej wśród swoich zażywali, mógłby ich spotkać los Sokratesa.

Być może, że za czasów XX dynastyi, monoteizm zaczął już przesiąkać w tłumy. I w ten sposób oba poglądy dałyby się pogodzić, ale w każdym razie wydaje mi się uprzedzonym Le Bon, który wcale nie chce znaleźć w Egipcie monoteizmu. Znany egiptolog, Jabłoński, podaje, że na bramie świątyni Phta w Memfis był taki napis:

" Co było, jest i będzie — tem jestem; szat moich moich nie odsłonił; owocem moim słońce. "

Czyż to fetyszyści tak piszą?

Jeżeli słońce było owocem stworzonym przez

Boga — Naturę, to nie mogło być samo bogiem — i jeśli był taki Bóg, który obejmował wszystko, co było, jest i będzie, to znaczy, że był jednym, przynajmniej w opinii tego, który te słowa napisał. Lud mógł je sobie tłómaczyć po swojemu, albo raczej wcale się nad niemi nie zastanawiać.

Tak też było i z pojęciami moralnemi.

Najciekawszą, choćby dlatego, bo najzrozumialszą częścią Księgi Umarłych, jest jej etyka. Znajdujemy tam najwyraźniej sformułowane przykazania, których część później ogłosił Mojżesz żydom, zastosowawszy je do warunków uciekającego z Egiptu ludu i do potrzeb z jego charakteru wynikających.

Egipcyanie wierzyli w sąd ostateczny. Księga Umarłych tak go opisuje: Dusza zmarłego, po odbyciu wszystkich oczyszczeń, staje przed tronem Ozyrysa i kładzie serce swoje na wielkiej wadze (co, nawiasem mówiąc, świadczy o starożytności tego przyrządu w Egipcie). Anubis (z głową szakala) kładzie na drugiej szali posążek bogini sprawiedliwości. Horus sprawdza wagę, Thot (wynalazca wszechnauk, z głową Ibisa) odczytuje rezultat ważenia, a Ozyrys wypowiada wyrok: czy serce zmarłego nie było za lekkiem, ażeby mógł on wejść między bogów? Jeśli nie trzyma wagi, to znaczy, że zmarły nie oczyścił się dostatecznie i wtedy zostaje skazany na śmierć powtórną i nową wędrówkę przez 3, 000 lat, według wiary ludu, w różnych ciałach zwierzęcych, zaczynając od świni.

Otóż przy tej sposobności, stając przed najwyższym trybunałem, zmarły wypowiada tak nazwaną przez Champolliona "spowiedź negatywną", skoro bowiem ma być czysty, mówi nie to, że zgrzeszył, ale przeciwnie, wymienia wszystko to, czego nie robił, ażeby zasłużyć na życie wieczne. W tej obronie własnej, wypowiadanej przed sądem Ozyrysa, mamy wyliczone z jednej strony wszystkie grzechy, z drugiej wszystkie cnoty, według pojęć egipskich.

Otóż według Księgi Umarłych grzechem było (grupuję zdania według zbliżonej treści):

1. "Czynić źle drugim: przeciążać służbę pracą; straszyć, zubożać, dręczyć, unieszczęśliwiać, krzywdzić niewolników, głodzić, płacz wywoływać, popełniać gwałty, powodować ból serca, krzywdzić wdowy".

2. "Zabijać lub rozkazywać podstępnie zabójstwo, zabijać zwierzęta święte, ranić, szkodzić choremu, oddalać mleko od ust niemowlęcia".

3. "Kłamać, oskarżać drugich, być przewrotnym, naciskać szalę przy ważeniu towarów lub używać fałszywych gwichtów, oszukiwać bogów w ofiarach".

4. "Kraść: okradać świątynie i pokarmy bogom przeznaczone uszczuplać, zabierać chleb przeznaczony dla zmarłych i obdzierać paski z mumii, brać za wielką zapłatę lub umniejszać ją drugim, kraść bydło na pastwisku, unosić cudzą własność".

5. Oddawać się nierządowi, uwodzić kobietę zamężną, skalać się, szkodzić samemu sobie".

6. "Pożerać własne serce" (dać się powodować namiętnościom), zapalać swoje usta (unosić się), wprawiać w ruch swoje usta (być żarłocznym lub plotkarzem), gniewać się bez dostatecznego powodu, zamykać uszy na prawdę; chełpić się; być leniwym i opieszałym, próżnować, wydawać sąd pospieszny, przesadzać w mowie, mnożyć wyrazy mówiąc":.

7. "Być despotycznym i działać wyłącznie według własnych widoków; pobudzać panów do gnębienia niewolników".

8. "Łowić zdechłe ryby, tamować wodę podczas przypływu (użyźniającego), skrzywić bieg kanału, uszkadzać ziemie uprawne, zanieczyszczać wodę".

9. "Wzywać boga, zaklinać, pogardzać bogiem przed obliczem jego, łapać w sidła ptaki święte, gasić ogień w jego porze, odpychać bydło będące własnością bogów, przeszkadzać bogu w jego egzodzie (procesyi), uszkadzać skórę zwierząt świętych".

10. "Buntować się, przekraczać prawo".

11. "Rzucać uroki, rzucać uroki na króla i na ojca" (R. CXXV str. 369 — 377).

Było zaś cnotą:

1. "Żyć prawdą".

2. "Zjednywać sobie boga miłością".

3. "Głodnemu dać chleba, pragnącemu wody, nagiemu odzienie, a łódkę temu, który jej nie ma".

4. "Składać ofiary bogom i zmarłym".

5. "Mieć czyste serce, usta i ręce".

6. "Kąpać się o 4 w nocy i 8 w dzień" (to znaczy o 10 wieczorem i o 2 po południu).

Zestawiając powyższe przepisy z temi, które Mojżesz żydom ogłosił w swoich przykazaniach, widzimy liczne podobieństwa obu etyk, ale zarazem i pewne różnice. Podobieństwa polegają na tem, że do siedmiu przykazań, wyjętych z Księgi Umarłych, Mojżesz dodał trzy specyalnie zastosowane dla żydów. Z tych jedno jeszcze, a mianowicie czwarte: czcij ojca twego i matkę twoją, jakkolwiek nie sformułowane wyraźnie, jest domyślnem, jeżeli bowiem nie należy rzucać uroków na ojca, to znaczy, że należało go szanować, a co do matek, to widzieliśmy, że ich położenie w Egipcie było wyższem niż u żydów. Może właśnie dlatego, że uważano przykazanie to za całkiem naturalne, nie pomieszczono go w przepisach.

Chcąc stanowczo zerwać z tradycyami ludu egipskiego, a zarazem powodując się monoteiczną i bardziej duchową nauką kapłanów, Mojżesz zakazał żydom bezwarunkowo rzeźbienia jakichkolwiek posągów. Charakterystycznem jest, że nawet kamieni na ołtarzu nie każe obciosywać żelazem: "gdyż podnosząc żelazo na kamienie ołtarza, splugawiłbyś je". Wiadomo, że kapłani egipscy do obrzędów świętych nie używali nożów żelaznych tylko krzemienne, co było starą tradycyą epoki kamiennej (1).

Trzecie przykazanie, którego niema w Księdze Umarłych dotyczy święcenia dni świętych.

Natomiast są w Księdze Umarłych takie przepisy, których nie ma w przykazaniach, a mianowicie wszystkie subtelniejsze, niezrozumiałe dla mniej oświeconych żydów lub nie dające się zastosować w ich położeniu" jak przeciążanie niewolników pracą, oszukiwanie przy ważeniu towarów, cały szereg przepisów dotyczących hygieny publicznej, nieznanej żydom, oraz przepisów zalecających moralne panowanie nad samym sobą. Znajdujemy tam wreszcie czysto chrześciańskie zasady litości i miłosierdzia (głodnego nakarmić, nagiego przyodziać i t. p. ), do których żydzi starego testamentu nie dorośli. Z wyższych chrześciańskich zasad brak w Księdze Umarłych miłości nieprzyjaciół i tej szczególnej pieczołowitości, jaką Chrystus otoczył biednych i uciśnionych, co znów obcem było arystokratycznemu i samolubnemu charakterowi kapłanów egipskich, zagarniających wiedzę i wszelkie dobro dla siebie.

Pod względem literackim stare te pisma egipskie nie odznaczają się tą formą, co pełne fantazyi mistycznej księgi święte indyjskie, albo tą zmysłową i obrazową namiętnością, właściwą natchnionym utworom żydów. Są one pisane sucho, pedantycznie, z licznemi omówieniami objaśniającemi, a właściwie umyślnie zaciemniającemi wykład.

Do nielicznych, nieco piękniejszych wyjątków, należy następujący Hymn do słońca:

"Cześć tobie, który wstajesz zorzą na widnokręgu i przebiegasz przestrzenie nieba. Wszystkie twarze oblewa radość na twój widok".

"Zjawiasz się rankiem co dnia, pomyślnym jest pochód pod twą świętością dla tych, którzy mają twe promienie na swej twarzy".

"Niezrównanym jest blask twój".

"Obym mógł iść tak, jak ty idziesz, nie zatrzymując się, tak jak twoja świętość, o słońce! ty, który niemasz pana, wielki przebiegaczu przestrzeni, dla którego miliony i setki milionów lat są tylko chwilą".

"Zachodzisz, ale nie giniesz. Godziny, dnie i noce pomnażasz jedną miarą i trwasz na mocy swoich własnych praw. Rozjaśniasz ziemię, ofiarując się własnemi rękami, pod postacią Ba, w chwili wschodu twego na widnokręgu".

"Gwiazdo zaranna (wychylająca się), wielka przez tę twoją wspaniałość świetną, kształtujesz swoje członki i rodzisz sama siebie, nie zrodzona, na widnokręgu. Promienista w wysokości nieba, spraw, abym dostał się na wysokości nieba na wieczność, abym się połączył z cieniami dostojnymi i doskonałymi boskiej krainy podziemnej, ażebym wyszedł razem z nimi i mógł widzieć twą chwałę o wschodzie; a wieczorem, gdy się jednoczysz z matką twoją Nout, zwracając twą twarz ku zachodowi, ręce moje będą wyciągnięte ku tobie, przy twym zachodzie za górą życia".

Jak widzimy, jest w tym hymnie trochę poezyi chłodnego filozofa i astronoma, który nie myśli wcale gwałcić naturalnego biegu rzeczy, który wysławia wielkość i prawidłowość przyrody i chciałby tylko z nią się zespolić..

Bo też kapłani egipscy byli więcej astronomami niż poetami.

(1) Ob. moję studyum z psychologii historyi p. t. "Bezwiedne Tradycye Ludzkości", wyd. 2, Warszawa, 1898.

VII. ASTRONOMIA I MEDYCYNA.

Można powiedzieć, że Egipt był jakby stworzony na to, żeby w nim się rozwinęły nauki, a specyalnie nauki na zasadzie przyczynowości oparte. Będąc cały oazą niezmiernie urodzajną, zewsząd otoczoną piaskami, zawdzięczał tę swoją żyzność przedewszystkiem prawidłowym, matematycznie dającym się przewidzieć przypływom i osadom Nilu, który też był rzeką czczoną za swe dobrodziejstwa.

Pierwszą myśl prawidłowości przyrody on im dać musiał, odgraniczając wyraźnie trzy pory roku:

Pierwszą porę wylewu (która zaczynała się z końcem naszego kwietnia), drugą zasiewów i trzecią zbiorów. Każda z nich trwała 4 miesiące.

Obserwując pilnie niebo, Egipcyanie pierwsi doszli do obliczenia roku astronomicznego. Zauważyli oni, że początek przyboru wód (wskutek corocznego spadku wielkich deszczów u źródeł Nilu), w okolicy podrównikowej) schodził się z tym stanem nieba, z którym świetna gwiazda Syryusz (po egipsku Sopt) zbliżała się do słońca w chwili wschodu. Tę też chwilę uznali za początek roku i według zmian księżyca, szematycznie podzielili rok na 12 miesięcy, po 30 dni każdy, czyli stworzyli rok 360 dniowy. Ale już w chwili kiedy się zaczyna dostępna dla nas historya Egiptu, a więc na jakie 5, 000 lat przed naszą erą, spostrzeżono omyłkę i podział ten sprostowano. Spostrzeżono bowiem, że tym sposobem początek następnych lat wyprzedzał początek astronomiczny roku (zejście się Syryusza ze słońcem) o 5 dni, dodano więc owe 5 dni na końcu. Reformę tę wprowadzili kapłani jeszcze przed pierwszym królem pierwszej dynastyi, ale przy niej już pozostali. Nie idzie za tem, żeby nie spostrzegli, że i w tej liczbie była jeszcze mała nieścisłość, gdyż rok astronomiczny składa się jak wiadomo z 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 6 sekund; starannie notując codzienne położenie gwiazd przez lat tysiące, widzieli, że rok ich o 1/4 dnia zawcześnie się kończył, że po 4 latach cały dzień przybywał, a po upływie 365 X 4 = 146 lat cały rok, czyli, że znów rok polityczny i rok astronomiczny schodziły się razem chwilowo. O tem wszystkiem wiedzieli kapłani i uroczyście obchodzili zejście się Syryusza ze słońcem o wschodzie przy zaczęciu roku. Okresowi temu 1, 460 lat dano nazwę peryodu sothiatycznego, czyli syryuszowego, albo wreszcie okresu Izydy, ponieważ Syryusz poświęcony był tej bogini.

Egipcyanie pierwsi odróżnili gwiazdy stale, "które nigdy nie poruszają się", od planet, "które nigdy nie spoczywają". Pierwsze nazywali także "niezniszczalnemi" (akhimu saku). "Zdaje się nawet wynikać z bardzo starych tekstów, mówi Maspero, że i ziemię uważali za jedną s planet, przypisując jej ruch analogiczny z ruchem Marsa i Jowisza (1)" — podczas gdy lud wyobrażał sobie gwiazdy wogóle jako lampy (khabisu), zawieszone u sklepienia i codziennie przez bogów zapalane.Że kapłani mieli głębsze astronomiczne pojęcia, o tem świadczą także ci uczeni greccy, którzy od nich wiedzę swą czerpali. Nie należy zapominać, że przed otwarciem portów egipskich dla cudzoziemców przez Ptolomeusza (w połowie VII wieku przed Chr. ) Grecy nie mieli jeszcze żadnej nauki i że wszystkie one zjawiają się u nich dopiero po zawiązaniu stosunków z Egiptem. Sami Grecy o tem świadczą, opowiadając, że kapłani egipscy umieli przepowiadać różne zjawiska niebieskie i ziemskie, związek z niemi mające, zkąd wzięła początek astrologia, nauka błędna w konsekwencyach fantazyjnych, na przypadkowej asocyacyi opartych, ale prawdziwa w swym punkcie wyjścia, gdy np. stałą współczesność wschodu Syryusza ze słońcem z jednej strony, a przyboru Nilu z drugiej, brali za fakt pewny i ze zbliżania się Syryusza do słońca przepowiadali zbliżanie się wylewów. Dyodor Sycylijski mówi, że kapłani przepowiadali. często szczęśliwie nieurodzaje, epidemie i choroby bydła, trzęsienia ziemi, zalewy i ukazanie się komet — wszystko to na podstawie tysięcy lat obserwacyj w kraju wyjątkowo regularnie odradzanym i rządzonym wylewami Nilu. Nietrudno było kapłanom, znającym, jak już wiemy, wpływ pokarmów na zdrowie, przewidzieć, że wskutek spadku wód i zanieczyszczenia ich, rozwiną się różne choroby; tem pewniej zaś umieli przepowiadać zjawiska czysto astronomiczne. Podanie głosi, że Thales, powróciwszy z Egiptu, przepowiedział zaćmienie słońca. Niektórzy, jak np. Martin i Ueberweg, uważają to za bajki. Ale zkądinąd wiemy, że przepowiadali je i kapłani egipscy, a chaldejscy może wcześniej jeszcze znali peryody zaćmień księżyca.

Nie należy zaś sobie wyobrażać, że do tego rodzaju przepowiedni potrzebną była znajomość istotnej budowy wszechświata. Bynajmniej. Przepowiednie te robiono czysto empirycznie, na podstawie tablic, przez cały szereg wieków z codziennych zapisek układanych. Znano tylko peryody zjawisk astronomicznych, nie znając ich natury. Mógł więc Thales taką tablicę wiekową zaćmień słońca przepisać sobie u kapłanów i na jej podstawie prorokować. Niemożliwego w tem nic nie ma, tembardziej, że zkądinąd i o kapłanach chińskich wiadomo, że przepowiadali zaćmienia.

Pythagorejczyk Hiketas miał pierwszy nauczać o obrocie ziemi naokoło osi. Toż samo mieli nauczać Philolaus i Ekphantus, później Aristarch i Seleukus, który nadto słońce uważał za ognisko systemu świata, wskutek czego o bezbożność byli oskarżani.

Wcale nie myślę twierdzić, że filozofowie ci powtarzali tylko to, co od Egipcyan przejęli i że sami nic nie wynaleźli, twierdzę tylko, że wiele od nich bezpośrednio i pośrednio skorzystali i że bez tej podstawy tysiącoletnich obserwacyj, jakie kapłani nad Nilem nagromadzili, niemożliwym byłby tak szybki rozwój astronomii greckiej.

Jeżeli zaś kapłani egipscy mieli prawdziwe domysły o budowie wszechświata, to w każdym razie albo domysłów tych nie rozwinęli, albo nauka ich zaginęła, skoro ostatecznie utrzymał się tylko system Ptolomeusza, także egipskiego pochodzenia, i przetrwał kilkanaście wieków.

Kalendarz egipski był daleko bardziej drobiazgowy, niż nasz dzisiejszy. Rok wprawdzie dzielił się tylko na trzy pory, czteromiesięczne, ale za to każdy miesiąc na trzy dekady. Każdy dzień miał swoją nazwę od słońca, księżyca i planet, a nadto dzielił się na cztery pory, z których każda miała imię jakiej gwiazdy i każda sprzyjała lub nie sprzyjała pewnym zajęciom, tak, że w życiu Egipcyanina musiała panować ścisła prawidłowość i rozkład pracy i rozrywek. Wszystko, od pokarmów do modlitwy i od nauki do kąpieli, miało swoje godziny przeznaczone.

Dzień zaczynali od naszej szóstej rano, którą to godzinę nazywali pierwszą i liczyli ich dwanaście do szóstej wieczorem, która znów była pierwszą godziną nocy. Jeżeli więc Księga umarłych każe kąpać się o ósmej w dzień i o czwartej w nocy, to znaczyło to o drugiej po południu i o dziesiątej wieczorem.

Wobec tak pedantycznego przywiązania Egipcyan do przepisów kalendarza, wprowadzenie w niem owej reformy, o której wyżej wspomniałem, dodania pięciu dni w końcu roku, musiałoby wywołać wzburzenie i zamieszanie.

Ale kapłani, wierni swemu systemowi podwójnej wiary, jednej dla siebie, drugiej dla ludu, wymyślili sposób wyjścia z kłopotu.

Ponieważ prawdziwego, astronomicznego objaśnienia lud nie byłby zrozumiał, wymyślili legendę mitologiczną.

Ziemia (Nuit, Rea, Gea) wdała się w tajemne miłostki z Czasem (Sibon, Kronos) i wszystko poplątała. Zauważywszy to Słońce (Ra), rzuciło na ziemię urok bezpłodności, który byłby się utrzymał, gdyby się w to nie wmieszali kapłani, a mianowicie wielki Thot, twórca wszech nauk, który z miłości dla ziemi wdał się w targi z księżycem, kierującym miesiącami i grając z nim w krążki, wygrywał po 1/60 cząstce z każdego dnia, co razem zebrane złożyła 5 dni (właściwie wypadłoby 6), którą jako czystą wygraną dależało dodać do końca roku (2). Tym sposobem zamiast niezadowolenia z reformy, lud był uszczęśliwiony z dobroci Thota i przepełniony wdzięcznością dla kapłanów.

* * *

Biegowi planet przypisywano wpływ na ludzi, a także na własności lekarstw i dlatego medycyna egipska pozostaje w ścisłym związku z astronomią.

Jak wszystkie głębsze nauki, tak i ta miała charakter podwójny: inną była dla profanów, a inną dla wtajemniczonych.

Medycyna świecka występuje w Egipcie bardzo wcześnie, ale ta z góry była skazaną na bezsilność. Nie wolno jej było bowiem rozwijać się samodzielnie, a chociażby i było wolno, to po za ciałem kapłańskiem, które wszystko w sobie absorbowało, nie było ludzi dość uczonych, żeby mogli pchnąć naukę na nowe tory. Tego też od nich zresztą nie żądano. Nauka lekarza świeckiego polegała na wyuczeniu się pewnej liczby przepisów z ksiąg świętych potwierdzonych przez kapłanów. Lekarz, który zgodnie z przepisami działając, nie pomógł, albo nawet zaszkodził choremu, nie był za to odpowiedzialny; ale mógł być skazany na śmierć, jeżeliby zaszkodził choremu, zalecając coś od siebie, w niezgodzie z terapią urzędową. Łatwo zrozumieć, że taki stan rzeczy nie sprzyjał postępowi, skoro i dziś jeszcze, dzięki kastowości, przechowanej z tych dawnych wieków, formuły fakultetu nieraz paraliżują najpożyteczniejsze reformy.

Z drugiej jednak strony trzeba przyznać, że kapłani w swoich szematycznych podręcznikach dbali o to, żeby środki zalecane nie mogły być szkodliwemi. Przedewszystkiem nie używano wcale trucizn mineralnych (które właściwie dopiero w wieku XVI upowszechnił Paracels), a Izokrates zapewnia, że wszystkie lekarstwa, zalecane przez lekarzy egipskich, mogły być używane na pokarm. W każdym razie były to środki domowe, w rodzaju naszych dzisiejszych ziółek i wiejskich maści, przeplatane niektóremi cudacznemi przepisami, mającemi działać na imaginacyę. Najczęściej stosowano: kąpiele, masaż, maście, ziółka, kataplazmy, okadzania i posty, czyli dyetę. Lud często używał środków przeczyszczających i wymiotnych. Było to bowiem ogólnem przekonaniem w Egipcie, że większa część chorób pochodzi z żołądka, a specyalnie z przejedzenia. Wspominają o tem Herodot i Dyodor Sycylijski. Znali użytki kilkudziesięciu roślin lekarskich; z mineralnych tylko: sól kuchenną, saletrę, podobno i siarczan miedzi. Z ciała zwierzęcego zalecano w różnych chorobach surowe mięso, serce, wątrobę i żółć, krew świeżą lub suszoną różnych zwierząt, szerść i rogi jelenie sproszkowane i utarte na maść, które miały być środkiem przeciwzapalnym. Zalecano także mleko krów i kóz, a w niektórych wypadkach mleko kobiety, która urodziła chłopca, mózg żółwia, oliwę w różnych gatunkach i różne inne środki, nie kwalifikujące się do przytoczenia, a które błąkają się jeszcze po naszych domowych poradnikach z zeszłych wieków. Były to lekarstwa nieoparte ani na chemicznych ani na fizyologicznych studyach, ale wyłącznie na empiryi, to znaczy przypadkowem doświadczeniu. Z tem wszystkiem, a może właśnie dlatego, że nieużywali tak silnych leków, jak greccy lekarze, których w Rzymie rzeźnikami nazywano, lekarze egipscy zjednali sobie wielką sławę w starożytności — i chorzy z dalekich stron przybywali do nich po poradę. Wkrótce też rozwinęła się w Egipcie specyalizacya, gdyż już za czasów Herodota byli specyalni lekarze "od głowy, " od oczu, od żołądka, od zębów i od chorób wewnętrznych. Zdaje się, że i chirurgia osobno była uprawianą.

Jakkolwiek środki były czysto empiryczne, nie można jednak powiedzieć, żeby zaniedbywano obserwacye kliniczne. W niektórych papyrusach lekarskich podane są szczegółowo opisy chorób, z których jeden jako ciekawy przykład przytoczę dosłownie. Dotyczy on jakiejś zapalnej wewnętrznej choroby, którą tak opisuje: "ciężkość w brzuchu; szyjka serca (aorta?) chora; w sercu zapalenie, bicie przyspieszone. Ubranie cięży na chorym, dużo ubrania nie rozgrzewa go. W nocy pragnienie. Smak przewrotny, jak w człowieku, który jadł owoce Sykomory. Ciało obumarło, jak w człowieku, który zemdlał. Żołądek zamknięty i zapalony" (3).

Widzimy więc, że obserwowano starannie.

* * *

Taką była medycyna świecka. Pomówimy teraz o duchownej. Medycyna kapłanów, inaczej nazywana świętą, była leczeniem bez lekarstw. jeżeli w jakiej chorobie lekarstwa nie pomagały, zanim uznano, że jest nieuleczalną, przypuszczano, że przyczyna jej nie jest materyalną, tylko duchową i starano się leczyć ją duchowo.

O niektórych chorobach z góry mówiono, że ich przyczyna nie jest fizyczną. Do takich należała epilepsya, która w Egipcie, podobnie jak w Grecyi i Rzymie, nazywana była chorobą boską, morbus divinus, a także histerya, którą uważano już wówczas (podobnie jak w wiekach średnich) za opętanie przez złe duchy. Ale i w innych chorobach (przeważnie nerwowych), nieustępujących pod działaniem lekarstw) widziano początek moralny, karę za grzechy, urok rzucony przez czarowników, albo specyalną złośliwość którego z bogów, domagającego się większych ofiar i czołobitności.

Lecząc taką chorobę lekarstwami, można było poprawić tylko jej objawy zewnętrzne, ale nie można było usunąć źródła choroby. Wyleczenie radykalne mogło być tylko duchowem. Z takiemi chorobami zgłaszano się do kapłanów w Egipcie, gdzie po raz pierwszy w historyi spotykamy przykłady zbiorowego leczenia, ku któremu to celowi świątynie służyły za szpitale.

Tę świętą medycynę wysoce ceniono w Egipcie. Tylko najwyższym kapłanom i królom wolno ją było uprawiać, a że bywała często skuteczną, o tem jednozgodnie opowiadają autorowie starożytni. Że zaś wogóle uważano ją za nieskończenie wyższą od zwykłej, ludzkiej medycyny, o tem świadczy następująca anegdota, opowiedziana przez Elienusa w Epidaurus (świątynia ta wzorowała się na egipskich): Pewnego dnia kobieta cierpiąca na solitera i opuszczona już przez wszystkich lekarzy, przyszła o poradę do świątyni. Na nieszczęście, Eskulapa nic było w domu, kapłanom jednak wydawało się, że mogą boga zastąpić. Jeden z nich uciął głowę chorej, podczas gdy drugi wydobył z kadłuba olbrzymiego solitera. Tym sposobem choroba była usuniętą, potrzeba było tylko przywrócić ciału głowę. Na nieszczęście, to właśnie okazało się trudnem, głowa nie chciała przyrastać. W tejże chwili zjawia się Eskulap; zgromił on przedewszystkiem kapłanów za to, że chcieli boską medycynę bez boga uprawiać, przykleił sam głowę do szyi i odprawił uszczęśliwioną kobietę.

Tak tedy boska medycyna tylko przy współudziale bogów mogła być stosowaną. Czyżby to znaczyło, że tylko wiara uzdrawiała w świątyniach?

Niewątpliwie wiara uzdrawia. Wstrząśnienia moralne, autosuggestya, nadzieja, przestrach, silne uczucia bywają środkami leczniczemi. Ale po pierwsze, do takich uzdrowień nie wszyscy są usposobieni, a powtóre, takie rzeczy codzień się nie dzieją. Owa zaś święta medycyna była rzeczywistą kuracyą, trwającą nieraz długie tygodnie i dokonane przez nią wyleczenia wcale nie były rzadkie. "W świątyniach Serapisa, mówi Strabo, dzieją się liczne cuda lecznicze... " A Herodot dodaje: "Kapłani egipscy mniemają, że mogą wszystkie choroby za pomocą magii leczyć" (II e. 181). Ponieważ zaś w magię nikt dzisiaj nie wierzy, zapytajmy co to było?

Była to jedna z tajemnic Izydy, jak zobaczymy, ta sama, o której jeszcze Hipokrates milczał, tłómacząc się, że "rzeczy święte tylko poświęcanym mogą być wyjawione. " Herodot i Pauzaniasz czynią podobne zastrzeżenia, kilkakrotnie wzmiankując, że niewolno im mówić o tem, co się działo w samem wnętrzu 'świątyni (Her. 1. 2, 551 Paus. 1. 4 c. 33. Porównaj A. Gauthier. Histoire du Somnambulisme. Paris 1810, I, str. 247).

Z pism kapłanów nic w tym względzie nie pozostało, a domysły starożytnych są także bardzo skąpe.

Spróbujmy jednak odcyfrować ten hieroglif.

(1) Chabas "Zeitschrift" 1864, str. 91 — 103.

(2) Herodot, "De Iside et Osiride" XXII.

(3) Papyrus Berliński. Tab. XVIII w 3 — 6.

VIII. SEN ŚWIĄTYNIOWY.

Wspomniany ustęp Strabona brzmi tak w całości:

"W świątyniach Serapisa wielką cześć bogom oddają, dzieją się tam bowiem liczne cuda lecznicze, w które najsławniejsi mężowie wierzą, dla siebie i dla drugich sen świątyniowy uprawiając" (XVII, 801). Co znaczy ów sen świątyniowy, postawiony w tak ścisłej zależności z cudami leczniczemi, jakie się dzieją w świątyni? Zanim na to pytanie odpowiemy, zobaczmy, w jaki sposób odbywało się przyjmowanie chorych w "świątyniach zdrowia" tak egipskich, jak greckich. Było ich bardzo wiele. Oprócz poświęconych Izydzie, istniały w Egipcie 42 świątynie lecznicze poświęcone Serapisowi. W Grecyi zaś, gdzie urządzano je na wzór egipskich, poświęcone były także bądź Izydzie, bądź Serapisowi, bądź czysto greckim bóstwom. Najsławniejszą z nich była świątynia Eskulapa w Epidaurus w świątyni kraju Peloponezu. Bóg medyczny, Eskulap, nazywany był sprowadzającym sny δνεροπμπον, a sztuki swojej miał się uczyć w Memfis. Świątynie budowano zwykle w miejscach, odznaczających się zdrowem powietrzem i pięknemi widokami, często przy naturalnych źródłach mineralnych, albo nad brzegami morza. Na wyniosłych pagórkach, otoczonych gajami, stały liczne zabudowania, posągi marmurowe, baseny, fontanny, do których przystęp tylko dla chorych i tylko pod pewnemi warunkami był dozwolony. Umierających nie przyjmowano wcale, ponieważ nie wolno było umierać w obrębie świątyni, tym sposobem zabezpieczano chorych od smutnych wrażeń, a bóstwo leczące od niepowodzenia. Pierwszym warunkiem przyjęcia była uroczysta przysięga posłuszeństwa, spełnienia wszystkiego, co choremu zaleconem zostanie. Tym sposobem wykluczono wszystkich tych, którzyby chcieli tylko zabawić się w kuracyę i potem nie odbywszy jej w całości, rozpowiadali o niepowodzeniu. Następnie przez trzy dni odbywano post ścisły, a jednego dnia zupełny. Wina przez trzy dni używać nie było wolno, "ażeby nie zanieczyszczać duszy. " Wspominając o tej dyecie Galien, sławny reformator medycyny, powiada, że gdyby zwykły lekarz taką dyetę zalecał swoim chorym, toby go nikt nie posłuchał, ale bogów słuchano (Epid. c. IV, sec. 8).

Po odbyciu postów, kapłani oprowadzali chorych po przedsionkach świątyni, okazując im i tłómacząc liczne pamiątki wyzdrowień, składane przez wdzięcznych pacyentów, w kształcie tak zwanych wotów, o których jeszcze później wspomnimy. Celem tego oprowadzania było niewątpliwie wzbudzenie wiary w leczniczą siłę bóstwa, pod którego wezwaniem działali. Następnie odbywano modlitwy i śpiewy religijno. Nie były to zwykłe śpiewy ludowe, ale wspaniałe koncerty, w których brali udział najlepsi śpiewacy i muzycy.

Następowały ofiary ze zwierząt, które przynosili chorzy, celem ubłagania bóstwa: woły, kozy, cielęta, kury, co kto mógł. Zwierzęta te palono, a skórę z nich zachowywano.

Przed dopuszczeniem do snu świątyniowego chory jeszcze musiał wykąpać się i wysmarować, do czego używano specyalnie przygotowanych ludzi. Masowanie łączono z nacieraniem olejkami. W niektórych świątyniach używano w tym celu maści bursztynowej, po której jeszcze raz się obmywano, okadzano i dopiero z wieńcami na głowach, przybranych w czyste białe szaty, wprowadzano chorych do świątyni.

Usypianie odbywało się albo w osobnych budynkach, na skórach zabitych ofiar, albo wyjątkowo w osobnem wspanialem łożu, na którem poprzednio usypiała kapłanka, jasnowidząca świątyni. (W Tebach i w świątyni Belusa w Babilonie). Usypianie, jak zapewnia Pauzaniasz, odbywało się przeważnie w ciszy nocnej i w zupełnej ciemności, raz dlatego, żeby choremu nie robić dystrakcyi, a powtóre dla zachowania tajemnicy. W tym śnie świątyniowym (incubatio έγχοίμηοι ) chorzy sami przemawiali; niektórzy, jak zapewnia Aristides, wierszami określali naturę swojej choroby, przepowiadali nieraz śmierć, albo też środki, którychby dla uleczenia użyć należało. Tenże autor dodaje, że przepowiadania nie zawsze się sprawdzały, ale sprawdzały się dość często. Najczęściej śpiącemu pod natchnieniem boga ukazywały się jakieś zioła, których użycie rzeczywiście pomagało choremu, albo też chorzy sami przepisywali sobie tylko zmianę sposobu życia i środki hygieniczne, gimnastykę, jazdę konną, polowanie, fechtunek, chodzenie boso po rosie; niekiedy środki czysto moralne, działające przez suggestyę. Tak np. z opowieści Tacyta (Histor. lib. IV, c. 8) (1) Strabona (Geog. LXVIII) i Swetoniusza (śm Hesp. c. 7) znamy dwa wypadki cudownego wyleczenia za wskazówką we śnie odebraną, a udzieloną chorym przez natchnienie Serapisa w świątyni Aleksandryjskiej.

Dwaj biedacy, z których jeden był prawie ślepym, a drugi miał rękę sparaliżowaną (musiał to być paraliż histeryczny), przepowiedzieli sobie we śnie, że mogą być uleczeni, jeżeli cesarz Vespazyan (Egipt był wówczas pod panowaniem rzymskiem) jednemu z nich śliną przetrze oczy, a drugiego nogą dotknie i stopą podepcze (ut pede calcaretur). Podczas więc pobytu Vespazyana w Aleksandryi chorzy owi zaczęli go błagać o spełnienie tej przepowiedni. Vespazyan śmiał się z początku, ale ufny w swoje zwykłe powodzenie, dał się namówić dworakom. Jednakże, jako człowiek przezorny, zawezwał pierwej najsławniejszych lekarzy, by orzekli, czy wogóle uleczenie tych ułomności jest możliwem. Lekarze, jak zwykle, mówili różnie (varie disserere), ale ostatecznie z ich orzeczeń zdawało się wynikać, że organ wzroku nie był uszkodzony, a ręka sparaliżowana, przy użyciu odpowiednich środków, mogłaby władzę odzyskać. Zdecydowano się więc na próbę, która wśród licznie zgromadzonego ludu odbyła się z powodzeniem. Ślepy przewidział, a sparaliżowany odzyskał władzę.

Ponieważ chorzy, usypiani w świątyniach, sami zwykle nie pamiętali swoich słów, powtarzali je im kapłani w takiej formie, jaką uznali za stosowną, jako poradę nie ich samych, ale bóstwa, pod którego wezwaniem sen sprowadzali. Jeżeli chory miał sny niejasne, alegoryczne, kapłani wykładali je na podstawie wprawy, jaką zdobyli w licznych obserwacyach.

Czy wszyscy usypiali? Strabo i Filostratus (w życiu Appol. z Tyanny L. 1), twierdzą że nie. Nie wszyscy usypiali; z tych, którzy usypiali, nie wszyscy mówili we śnie, a z tych, którzy mówili, nie wszyscy mówili rozsądnie. Zupełnie tak jak i dzisiaj, przy zastosowaniu hypnotyzmu i snu magnetycznego. Niektórzy jednak mówili trafnie i inne rzeczy nietylko ich samych dotyczące i w ten sposób powstawały wyrocznie.

W jednym z ostatnich numerów lekarskiego dziennika Bulkin Medical znajduję fakt następujący: lecząca się w szpitalu paryzkim histeryczka dostała tak gwałtownego ataku, że niczem nie można było jej uspokoić. Po wyczerpaniu zwykłych środków, lekarze spróbowali hypnotyzmu. W uśpieniu chorą uspokoiła się i zaczęła opowiadać szczegóły zbrodni, do której była wmieszaną. Po obudzeniu nie pamiętała nic, ale gdy jej szczegóły powtórzono, zmieszała się i opowiedziała resztę. Wskazania były tak dokładne, że za jej zgodą oddano sprawę, policyi.

Gdyby się to stało nie w jednym ze szpitali paryzkich, ale w egipskiej świątyni zdrowia, kapłani byliby przedewszystkiem zachowali rzecz w tajemnicy, a następnie "za natchnieniem bóstwa" wykryli zbrodnię i pociągnęli winnych do odpowiedzialności, dając tem samem ludowi dowód wiarogodności ich wyroczni. Że kapłani, dzięki swej wyjątkowej pozycyi i tajemnym sposobom, mogli wydawać sprawdzające się wyrocznie, to kwestyi nie ulega. Wszakże oni sami właściwie wszystkiem rządzili i o stosunkach publicznych oni tylko jedni mieli dokładne wiadomości. Dla ludu wszystko było niespodzianką, mógł więc przyjmować za nadludzką wiedzę przyszłości to, co było tylko wnioskowaniem z teraźniejszości.

Nie należy też zapominać, że na spełnienie przepowiedni kapłani sami mogli wpływ wywierać, co wcale nie wyklucza prawdziwego jasnowidzenia (zgadywania myśli, odczuwania na odległość i bystrego wnioskowania z teraźniejszości), będącego jednakże zjawiskiem rzadkiem i nie dającem się wywoływać na zawołanie. Najczęściej jednak liczyć można na jasnowidzenie wtedy, gdy ono dotyczy wewnętrznego stanu chorego i środków do usunięcia własnej jego choroby odpowiednich. W tych kwestyach uśpieni najrzadziej się mylą, raz dlatego, że dzięki odosobnieniu od wrażeń zewnętrznych, dokładniej czują swój stan wewnętrzny, a powtóre, ponieważ spotęgowanie pamięci pozwala im na podstawie po większej części bezwiednego, w ciągu całego życia dokonanego doświadczenia, odczuć, jaki środek lub jakie postępowanie byłoby w danym razie pomocnem. Wreszcie niektórzy wprost robią sobie wmówienie, czyli autosuggestyę, którą potem na jawie spełniają. To też formę egoistycznego jasnowidzenia głównie wyzyskiwali kapłani z niemałym dla chorych pożytkiem.

Zapytajmy teraz, w jaki sposób usypiano chorych i co robiono z tymi, którzy albo nie mówili we śnie, albo wcale nie podlegali uśpieniu?

Przedewszystkiem wiemy z Filostratesa, że sen świątyniowy, przez innych nazwany snem leczniczym (somnus medicus), musiał być często powtarzany i że kuracyą nieraz długo trwała. Ci więc, którzy nie dochodzili do jasnowidzenia, mogli być leczeni samem usypianiem, tak jak się to i dzisiaj praktykuje. Powtóre Galien zapewnia, że Eskulap wiele bardzo cudownych kuracyj dokonywał samą racyonalna zmianą sposobu życia i szczegółowo dobraną. gimnastyką. Przepisywano np. ćwiczenia z pewnemi narzędziami i w pewien oznaczony sposób.

Potrzecie, w niektórych świątyniach znaleźli się jasnowidzący między kapłanami, którzy chorym podawali poradę. Niedaleko od miasta Nyssy, mówi Strabo (XIV), znajduje się miasteczko Charakta nazywane, gdzie mieści się Plutonowi i Prozerpinie poświęcony gaj i świątynia. W gaju jest prześliczna rozpadlina. Powiadają, że chorzy, do tych bóstw posiadający zaufanie, przyjeżdżają tu i jakiś czas u kaplanów w jaskini żyjących przebywają, ci usypiają za nich w jaskini i przepisują chorym objawione im środki. Częstokroć "leż chorzy, dłuższy czas o głodzie w jaskini przebywając, sami dochodzą do snu wróżącego, zawsze jednak pod ciągłym kierunkiem i namaszczaniem kapłanów. Najdziwniejszem jednak jest to, dodaje Strabo, że zdrowym pod karą śmierci nie wolno się tam przybliżać.

Z drugiej strony wspomina Plutarch (in Iside et Osiride), że w Egipcie byli ubóstwiani chłopcy, ponieważ tajemne i przyszłe rzeczy odkrywali. Coby znaczyło, że w niektórych świątyniach trzymano odpowiednio usposobionych chłopców (tak jak w Delfach dziewice), u których rozwijano dar jasnowidzenia i używano do radzenia chorym. Był to rzeczywiście zwyczaj egipskich kapłanów używania dzieci, a zwłaszcza chłopców do tych celów; zwyczaj, rozumie się, tajemny, który potem po upadku i zburzeniu świątyń przez chrześcian tułał się jeszcze między wtajemniczonymi. Charakterystycznem jest, że kiedy w wieku XVIII znany szarlatan "Cagliostro" zakładał "egipskie wolnomularstwo", tego właśni? sposobu używał do swych celów. Hypnotyzował chłopca, rzadziej dziewczynkę i kazał mu odczuwać, czy osoba, która miała być wtajemniczona, nie jest fałszywą, t. j. czy nie zdradzi tajemnic. Ponieważ zaś u takich wrażliwych dzieci łatwo było wywołać w odurzeniu hypnotycznem halucynacye, Cagliostro korzystał z tego, ażeby działać na wyobraźnię wtajemniczonych, poddając uśpionym wizye różnych aniołów i scen symbolicznych. Metody, jakich do tęgo używał, były niewątpliwie wzięte z tradycyj i stanowiły mieszaninę dzisiejszych, czysto hypnotycznych (wpatrywanie w przedmiot błyszczący) z suggestyą mistyczną i z działaniem indywidualnem, czyli magnetycznem (2). Następujący wyjątek z aktów śledczych w sprawie Cagliostra bliżej nam tę rzecz wyjaśni:

Działo się w Mittawie, w tajemnej loży egipskiej masoneryi, której Cagliostro był "Wielkim koftem".

Cagliostro wprowadził do loży "niewinnego chłopca", syna jednego z miejscowych panów. Dziecko musiało uklęknąć przed małym stoliczkiem, na którem stał szklany dzbanek z wodą, a po za nim kilka świec jarzących. Wtedy wielki Koft ii. tonował swoje zaklęcia, kładł dziecku rękę na głowie, przy czem obaj głośno odmawiali modlitwy (w Egipcie kapłan śpiewał hymn, a chory za nim słowa powtarzał) o powodzenie próby. Następnie kazał chłopcu patrzeć w dzbanek (przedmiot błyszczący Braida). Po chwili chłopiec zawołał, że widzi ogród. Poznawszy z tego zjawiska, że Bóg udzielił mu swej pomocy, czyli mówiąc dzisiejszem językiem, przekonawszy się o wrażliwości hypnotycznej chłopca, zaczął śmielej nalegać o wizye, a mianowicie rzekł do chłopca, że prosił Boga, aby pozwolił ukazać się Aniołowi Michałowi, a ponieważ przed chwilą już powiedział, że widzi coś białego, czego jednak nie umie rozpoznać", widzenie niejasne pod wpływem suggestyi przyjęło wyraźne kształty. Wśród drgawek konwulsyjnych, chłopiec zawołał: "Widzę dziecko takie jak ja, które jednak więcej na anioła wygląda". Przy czem zaczął opisywać je w ten sposób, że obecni odrazu poznali anioła" (zapewne dodał, że ma skrzydła)". Wszyscy, nie wyłączając Cagliostra, byli tem do głębi wzruszeni. Ten ostatni jednak objaśnił, że jest to tylko dowód łaski Boga, który mu zwykle w takich razach swej pomocy nie odmawia".

Jeżeli mamy wierzyć dalszemu ciągowi tych doświadczeń, to do halucynacyi dołączyło się i rzeczywiste odczuwanie na odległość, czyli tak zwane jasnowidzenie.

"Ojciec chłopca wyraził życzenie, ażeby dziecko mogło zobaczyć w dzbanku, co "się dzieje z jego siostrą, znajdującą się w danej chwili na wsi o 15 mil od Mitawy".

Znów więc Cagliostro "egzorcyzmować (magnetyzował) chłopca, kładąc mu ręce na głowie i odmawiając modlitwy. Dziecko zapatrzyło się w lśniący dzbanek i po chwili zaczęło wołać, że widzi siostrę zbiegającą ze schodów i ściskającą drugiego brata. Wydało się to nieprawdobnem, ponieważ ojciec zapewniał, że syn jego był wówczas o paręset mil od siostry oddalony. Gdy jednak na żądanie Cagliostra posiano umyślnego na wieś, okazało się, że wszystko było prawdą, gdyż właśnie wówczas syn z za granicy powrócił. Po tem sprawdzeniu fanatyzm panów kurlandzkich dla Cagliostra nie miał granic. Ubóstwiano go, całowano po rękach i klękano przed nim" (3).

Jeżeli taki podziw wzbudzały te doświadczenia w XVIII wieku po Chrystusie, to nie powinno nas dziwić, że tak samo było w 18-ym wieku przed Chr.

W roku 1841 Leon de Laborde ogłosił w Bevue des denx mondcs, na podstawie własnych obserwacyj, swoje Fiechcrches sur Ia magie egyptienne. Wyjmuję z nich następujące opowiadanie:

Podczas pobytu w Kairze, usłyszał on o cudach pewnego araba, biegłego w sztuce magicznej. Za odpowiedniem wynagrodzeniem arab ów zgodził się pokazać mu swoje doświadczenia, w towarzystwie kilku innych osób zaproszonych, a między innymi lorda Prudhoe i kilkorga dzieci europejskich i arabskich.

Gdy wszyscy usiedli w półkole, arab wziął za rękę jedno z dzieci, jedenastoletniego chłopca, syna europejczyka, ale który wychowany był w Egipcie i mówił dobrze po arabsku. Przypatrzył się jego ręce, a wyjmując z zanadrza swój kałamarz, rzekł: "Nie bój się, dziecko, napiszę ci kilka słów na ręce, i będziesz na nie patrzył. Powiedziawszy to Ahmed (tak się nazywał arab), nakreślił na ręce dziecka kwadrat (staro-egipska kabalistyczna figura prawdy i sprawiedliwości), wypisał w nim kilka cyfr, a następnie wylał na rękę atrament z kałamarza.

— Czy widzisz odbicie swojej twarzy? — spytał dziecka.

— Widzę.

Wówczas czarodziej wziął piecyk z węglami, rzucił nań garść kadzidła i zatapiając swój wzrok w oczach dziecka, kazał mu wpatrywać się w rękę, powiadając, że zobaczy przechodzącego żołnierza tureckiego (suggestya).

Wszyscy czekali w głębokiem milczeniu. Dziecko miało oczy wlepione w swoją rękę ze zwierciadłem atramentu. Dym z piecyka wznosił się w grubych kłębach, rozszerzając zapach aromatyczny. — Achmed głosem swoim, już to słabym i łagodnym, już silnym i urywanym, zdawał się rozkazywać widziadłom — gdy naraz dziecko zawołało, rzucając w tył głowę, że nie chce więcej patrzeć, ponieważ zobaczyło jakąś straszną postać, a twarz jego wyrażała przerażenie

Magik rzekł na to spokojnie:

— To dziecko przestraszyło się, trzeba je zostawić, gdybyśmy nie przerwali, wyobraźnia jego byłaby zanadto podnieconą.

Wziął więc chłopca arabskiego, który spokojniej poddawał się próbom, i rozpoczął z nim też same manipulacye z atramentem, piecykiem, wreszcie odśpiewawszy jakąś modlitwę, głosem raz doniosłym, drugi raz jakby stłumionym, zapytał:

— Patrz dobrze, czy widzisz co?

— Tak, oto jest!

— Kto?

— Żolnierz.

— Jak jest ubrany?

— Ma kurtkę czerwoną, haftowaną zlotem, turban na głowie i pistolety za pasem.

— Zobacz, kto teraz idzie?

— To sułtan ze swoją strażą... O! jakie ta piękne!

— Jakiego ma konia?

— Białego, z piórami na głowie.

— A sułtan?

— Ma czarną brodę i zielony turban i t. d. dotychczas było to tylko poddawanie ze strony magnetyzera, przekonawszy się jednak, że chłopiec nietylko słowem, ale i myślą pozwala się kierować (widok sułtana), zwrócił się do obecnych:

— Możecie państwo wskazać osobę, która ma się ukazać chłopcu.

— Niech mu się ukaże Szekspir — rzekł lord Prudhoe.

Magik powtórzył dziecku rozkaz w tej formie:

— Powiedz żołnierzowi, żeby ci przyprowadził Szekspira.

— Żołnierzu, przyprowadź tu Szekspira! W chwilę potem dziecko zawołało:

— Oto jest.

— Jak wygląda?

— Ma długą brodę i czarny płaszcz, całe jego ubranie jest czarne.

— Zkąd on jest?

— Z kraju otoczonego wodą, bardzo daleko ztąd. Odpowiedź ta zdziwiła bardzo lorda Prudhoe. który dodał:

— Każ przywołać Cradock'a!

Cradok był znajomym lorda, dyplomatą, w danej  chwili wysłanym na dwór paszy do Aleksandryi.

Dziecko rozkazało żołnierzowi przyprowadzić Cradock'a.

— Jak jest ubrany? — pyta lord.

— Ma ubranie czerwone i wielki czarny kapelusz, ach, jakie śmieszne buty, nigdy takich nie widziałem, są czarne i sięgają mu aż do kolan!

Było to już odgadnięcie myśli(1) pytającego, a nie zwykła suggestya.

Po kilku jeszcze doświadczeniach, równie udanych, Achmed zauważywszy, że dziecko jest mocno spotniałe i ciężko oddycha, podniósł mu głowę i roztarszy oczy wielkiemi palcami, zakończył posiedzenie (2).

Laborde za znaczną sumę nabył od araba jego sekret i przekonał się sam, robiąc doświadczenia, że wszystko polegało na działaniu magnetycznem, z dodatkiem formuł magicznych bez znaczenia.

W podobny sposób musieli operować i kapłani egipscy. Niewtajemniczeni brali dodatkowe obrzędy za istotę rzeczy i przypisywali ducha proroczego bądź to pewnym parom i kadzidłom, bądź wodzie, której picie zalecano przygotowanym, bądź wreszcie pewnym formułom kabalistycznym. W gruncie rzeczy, wszystko sprowadzało się do działania magnetycznego, które kapłani najstaranniej ukrywali.

Spróbujmy jednak dojść do rdzenia kwestyi.

(1) Ennemoser. "Det Magnetismus". Lcipz. 1819, str. 3 69.

(2) Chłopiec hypnotyzowany nazywał się w języku symbolicznym gołębiem. Zasługuje na zaznaczenie, że w świątyni Jowisza pod Dodoną w Epirze wyrocznie wypowiadała stara kobieta pod nazwą Pelivs, co w staro-atyckim dyalekcie znaczy gołębia. (Ennemoser, str. 513. ) Wyrocznia zaś ta, według tradycyi założona została przez kapłankę egipską, porwaną przez kupców fenickich z Teb, która zbiegłszy, schroniła się do Grecyi i w lasach Dodońskich zbudowała kaplicę, z której następnie powstała świątynia. Jamblichus przypuszcza, że nazywano tę kapłankę gołębiem, "ponieważ jej mowy nie rozumiano"

(3) "Leben und Thaten des Balsamo", etc. Zürich, 1791 str 82. Niewchodzę w rozbiór prawdziwości faktu, cytuję tylko według źródeł współczesnych.

(4) Nie przesądzam kwestyi, czy było to prawdziwe przeniesienie myśli; doświadczenie musiałoby być ściślej opisane, ażeby mogło posiadać wartość naukową.

(5) Ciekawych innych faktów przenoszenia myśli i naukowego ich rozbioru, odsyłam do mojej pracy: "De la suggestion mentale", Paris II edit., 1889.

IX. MAGNETYZM I JASNOWIDZENIE.

1. W jednym z rozdziałów Księgi umarłych, który wydaje się najmniej zrozumiały tłomaczom (R. C. L. 1), wyobrażony jest człowiek, na pół mumia, leżący na łożu śmiertelnem, a w tekście znajdują się takie słowa:

" Ostatnia twoja godzina jest odsuniętą; jestem na to, aby odsunąć twą ostatnią godzinę... "

"Izis mówi: Przybywam z tchnieniami żywotnemi (według filozofii egipskiej, życie utrzymywało się przez tchnienia żywotne, krążące w naczyniach(1) przybywam, aby się tobą opiekować". (Izis, jak już wiemy, jest boginią lekarską par excellence), Daję tchnienie twoim nozdrzom, wiatr północny, pochodzący z Toum.

A Anubis dodaje:

Kładą ręce moje na tobie, dla twego dobra, ażeby cię ożywić.

2. Na innym znów rysunku, podanym przez Reinischa(2) i podobnych, które przytaczają Lambert(3) i Le Bon(4), osoba leżąca na łożu śmiertelnem, jest już całkiem podobna do mumii. Anubis stoi przed nią i prowadzi rękami wzdłuż ciała nie dotykając. Nad głową umarłego (czy uśpionego) unosi się pod postacią, gołębia z twarzą ludzką, dusza wracająca w kierunku głowy. Gołąb ten ma dorobione ręce; w jednej z nich trzyma znak życia, w drugiej znak tchnień (rodzaj wiatraczka), co według Lamberta, ma oznaczać, że zmarły (pozornie) staje się przez działanie Anubisa cieleśnie martwym, tylko duchowo żyjącym (sahu). Wyrażenie to sahu, duchowo żyjący (w uśpieniu) znajduje się w tekście jednej z egipskich tablic wotywnych (w Wiedniu), poświęcanych bogom za uleczenie), w następującem zdaniu: Zamienia go na sahu bóg Anubis sam, czyli, że pocieranie ręką, czy też wkładanie rąk, zamieniało chorego w istotę umarłą ciałem, a duchowo żyjącą (somnabulizm). Wreszcie do rysunku Reinischa dodany jest taki tekst hieroglificzny:

"Dusza, ciało swoje spostrzegłszy, łączy się do boskiego saku"; jakkolwiek oderwana, skoro przedstawioną osobno, łączy się ze swojem ciałem, wywołując boski stan życia duchowego przy pozornej śmierci.

3. W pomniku zwanym stołem Izydy przedstawione są trzy osoby. Jedna z nich leży na łóżku, druga trzyma jej lewą rękę na piersi, prawą unosząc, podczas gdy trzecia, stojąca z drugiej strony, wznosi prawą rękę nad głową" (5).

Chorych, mówi Kluge, wprowadzano do świątyni, gdzie ich kapłani dotykając, w rodzaj snu wprowadzali i w ten sposób leczyli. "Że owe dotykania odpowiadały dzisiejszemu magnetyzowaniu, dodaje Ennemoser, o tem świadczą hieroglify, przedstawiające jedną rękę opartą na żołądku, a drugą na plecach (6).

4. W świątyniach egipskich, a później w greckich i rzymskich był zwyczaj, że chorzy uleczeni przez wdzięczność zawieszali tak zwane wota ze złota, srebra, kości i innych metali, różnej formy, były to albo tablice i naczynia, trójnogi, słupki, albo też figury przedstawiające części ciała dotknięte chorobą; ktoś np., mając rękę sparaliżowaną i wyleczywszy się, ofiarował świątyni ramię odlane z metalu. Ale oprócz takich rąk, były inne specyalnej formy, tylko dłonie, zawsze z trzema palcami pierwszemi wyciągniętemi i z odpowiedniemi hieroglifami, które składano jako pamiątkę wyleczenia ręką.

Takie ręce, jak świadczy Virgiliusz, nazywano manus medica, ręką leczącą. "Ręka, mówi A. Gauthier, była symbolem bóstw leczących i chorzy zawieszali na kolumnach świątyń ręce z bronzu przez wdzięczność dla bóstwa. Nazywano te ręce uzdrawiającemi rękami bogów (manus salutares). Przechowywano je religijnie w świątyniach, nie wolno było ich dotykać (7).

Posłuchajmy teraz różnych świadectw starożytnych pisarzy, którzy nam dopełnią objaśnienia:

4. Prosper Alpinus, autor rozprawy o medycynie egipskiej, mówiąc: de secretis auxiliis quibus Aegypti uti solent zapewnia, że ową tajemnicą medyczną były pewnego rodzaju pocierania ręką. Ale może był to tylko masaż? Alpinus zapewnia, że nic. Masaż był doskonale znany Egipcjanom i używano go przed dopuszczeniem do świątyni, używano go jawnie: należał on do zwykłej medycyny. To zaś leczenie ręką, stanowiąc tajemnicę kapłanów, polegało na lekkiem dotykaniu, na przykładaniu ręki, na ruchach obrotowych i dmuchaniu (tchnienie żywotne). Tak np., żeby wywołać poty (largum sudorem concitare), wyleczyć z gorączek zakaźnych i z ospy, oprócz jakichś plastrów, używano i owych pocierań (secreta auxilia), które później upowszechniły się w Egipcie i miały być skuteczniejszemi od innych środków. Tej samej metody używano w dysenteryi, zaczynając od łagodnego pocierania boków brzucha (primo hypopocondria manibus molliter fricant), następnie dotykając jednym palcem pępka, wykonywano ruchy obrotowe.

Ale rzecz ta, dodaje Alpinus, wymaga pewnej umiejętności, którą już mało kto posiada (parvi tamen existent qui sciant)(8). I Herodot i Dyodor zgodnie podają, że Egipcyanie przynajmniej raz na miesiąc kazali się pocierać rękami, łagodnie a długo — i czynili to cudzoziemcom, którzy wskutek tego mogli mniemać, że w Egipcie wszyscy są lekarzami (9).

5. Widzieliśmy, że świątynia Eskulapa urządzoną była na wzór egipskich; otóż wiadomo z różnych relacyj, a głównie z biografii Philostrata, że Apoloniusz z Tyany, jeden z kapłanów Eskulapa, zyskał sobie sławę boga przez swe cudowne wyleczenia, których nauczył się u kapłanów egipskich i indyjskich. Gdy umarł w 96 r. po Chr. postawiono mu w Tyanie świątynię. Antonius Caracalla czcił go jako boga. Otóż Apoloniusz leczył przykładaniem ręki i starał się podnieść "magię" do dawnej godności, odrzucając jednak dawne kościelne objaśnienia. Philostrates powiada między innemi, że przez proste dotykanie i pochyliwszy się nad ciałem młodej dziewczyny, którą uważano za umarłą i którą miano już chować, przywołał ją do życia (10).

Tenże autor opowiada (L. III, c. 12), że kapłani indyjscy wyleczyli młodego człowieka z rany w kolanie, pochodzącej od ukąszenia przez lwa, pocierając go łagodnie rękami. Innemu przywrócili władzę w ręku, a jeszcze innemu wzrok w jednem oku.

6. Plutarch zapewnia, że Pyrchus, król Epiru, leczył chorych na śledzionę, pocierając to miejsce swoją nogą łagodnie, wolno a długo (in Pyrrho), Pliniusz powiada, że byli ludzie, których cale ciało posiadało własności lecznicze i że silą woli można dodać emanacyi dala własność leczniczą (Hist. natur., LVI, 3, 34); Plaut zaleca dotykanie łagodne a długie, celem wywołania snu (quid si ego illum tractim tangere, ut dormiat; Plautus in Amphitrus). Sinezyusz mówi o śnie leczniczym (somnus medicus), przyznając, że leczy (Synesii opera. De insomniis).

7. Zapytajmy teraz, co znaczyły owe "święte rzeczy", o których nie chciał mówić wyraźnie Hypokrates, zachowując je dla wtajemniczonych?

Sławny lekarz grecki Tralles, współzawodnik Galiena, mówiąc obszernie o różnych rodzajach pocierania ręką, dodaje, że o nich to podobnie, jak i o innych środkach potajemnych, myślał Hypokrates, mówiąc, że rzeczy święte mogą być okazywane tylko poświęconym a nie profanom(11).

Ale może tu chodziło o masaż, a nie o magnetyzowanie?

Nie, ponieważ Hypokrates mówi o masażu wyraźnie w tych słowach: "lekarz musi posiadać doświadczenie wielu rzeczy a między innemi i masowania"(12), a w innych miejscach (13), wskazuje dokładnie, jak należy masować, zwłaszcza w wypadkach chirurgicznych, potarłszy ciało oliwą. Mówi też o silnem ugniataniu brzucha i podaje szczęśliwy wypadek wyleczenia masażem gorączki gastrycznej. Wierny zresztą, że Hypokrates napisał osobną rozprawę o masażu, która zaginęła. Zatem nie o masaż tu chodziło. Al. Tralianus dodaje, że myślał także i o innych rzeczach świętych. Jakież to były te inne? Jeżeli Hypokrates owe święte rzeczy uważał za coś ważnego i pożytecznego, to niepodobna, ażeby pomimo jego postanowienia wstrzymania się od bliższych wyjaśnień, nie przebiło coś tu i owdzie, w sposób dla profanów niezrozumiały, ale może dający się wyjaśnić dzisiejszemi naszemi wiadomościami. Poszukajmy.

Przedewszystkiem zaś zaznaczmy stanowisko Hypokratesa w historyi. Jest on pierwszym lekarzem, po którym zostały dzieła o medycynie; nazywają go ojcem medycyny — i słusznie, nietylko dlatego, że dawniejszych autorów nie znamy, coby dowodziło raczej naszej nieświadomości, nie jego ojcostwa, ale dlatego, że według wszelkiego prawdopodobieństwa, był on pierwszym wybitnym lekarzem świeckimr który oderwał medycynę od teologii. Przed nim istniała tylko medycyna kapłanów święta i zwykła, ale zawsze kościelna. On pierwszy staje na gruncie obserwacyi, niezależnie od tradycyi i dogmatów kościelnych, zjawiając się niejako na przełomie między dawną i nową medycyną. Wyjątkowe swoje stanowisko zawdzięcza Hypokrates nadto temu, że jak przed nim, tak i bezpośrednio po nim nie przechowały się żadne dzieła medyczne, dopiero bowiem w trzy wieki później zjawia się pierwszy znany nam komentator jego pism, a mianowicie Hierophi-

lus w szkole Aleksandryjskiej, a w 6 wieków Gallien. Że Hypokrates sam wszystkiego nie stworzył, to kwestyi nie ulega, bo tak nigdy nie bywało; chcąc zaś zebrać to, co przed nim było znane, musiał zajrzyć w głąb świątyń. To też Strabo (LXIV, p. 657 ) i Pliniusz (LXXIX, c. 1., T. 2, c. 1, T. 2, p. 493 ) świadczą zgodnie, że czerpał swą wiedzę w świątyni Eskulapa. W świątyni zaś mógł znaleźć z jednej strony na tablicach wotywnych wskazanie środków, które pomagały w pewnych chorobach przez szereg wieków, a z drugiej strony tajemną naukę kapłanów.Że z pierwszych skorzystał, o tem wiemy i nawet na tej podstawie niektórzy twierdzą że cala medycyna powstała z przepisów sennych, ponieważ takie było źródło środków wypisanych na tablicach dziękczynnych, które Hipokrates zebrał; co zaś do drugiej, to z owej wzmianki w księdze praw wypada, że znać ją musiał.

Czy ją odrzucał? Nie, tylko ją zsekularyzował, to znaczy przyjął fakta, ale zmienił tłomaczenie duchowne na świeckie.

Hipokrates nie przeczy temu, że w świątyniach leczono, tylko sądzi, że można robić toż samo, zalecając wprost środki, które się okazały skutecznemi, mianowicie łagodne, naturalne, których był zwolennikiem. Choroby nie są wywoływane przez bóstwa, mówi on, byłoby to ubliżeniem bogom przypuszczać, że tak jest. Choroba zwana boską (epilepsya) nie jest też więcej boską od innych; wszystkie są boskie o tyle, o ile wszystko od Bóstwa pochodzi, ale jednocześnie wszystkie są ludzkie i trzeba je leczyć ludzkiemi sposobami; jeżeli jednak w chorobie zajdzie coś boskiego... W tem miejscu zaczepiam o ustęp, nad którym komentatorowie napróżno sobie łamali głowę, muszę go więc przytoczyć dosłownie, Hipokrates tak mówi:

"Należy znać zarówno naturę choroby, jak i siły ciała, ażeby wiedzieć, co przeważy. I jeżeli w chorobach zajdzie coś boskiego (  τι φεϊον, quid divinum ), trzeba gruntownie zbadać jego opatrzność; postępując w ten sposób, lekarz wzbudzi podziw i dobrych lekarzy zyska uznanie. "

Co to znaczy to coś boskiego?

Więc Hipokrates, odrzucający boskie pochodzenie chorób i całą boską medycynę, której zarzuca, że nie studyowała dostatecznie chorób, jednakże znajduje w nich coś boskiego? Co to może być? Sądzę, że nie oddalę się od prawdy, przyjmując przypuszczenie Gauthiera, że Hipokrates miał tu na myśli zjawiający się niekiedy w chorobach sen, w którym chory mówi, sam odczuwa siedlisko cierpienia i sam wskazuje środki. W ten sposób tłómaczą się słowa dalsze, w których Hipokrates radzi studyować opatrzność, t. j. celowość, wskazówki na przyszłość tego objawu i wyciągnąć z nich korzyść, którą to korzyść dość wysoko cenił, skoro powiada, że uważanie tego zjawiska pozwoli lekarzowi wzbudzić podziw.

Tłómaczenie to byłoby podejrzanem, gdyby Hipokrates innych ustępach przeczył wprost jasnowidzeniu i nie uznawał znaczenia objawów sennych, ale tak nie jest, owszem, powiada on: "są sny, w których dusza z góry zapowiada choroby ciała!" "W snach ukazują się pokarmy odpowiadające ciału." "W obłąkaniu extaza jest dobrym znakiem. "

"Dusza powoduje we śnie funkcyami cielesnemi i duchownemi. Ktoby ją umiał w tym stanie ocenić, zdobyłby wielką część mądrości. " Hipokrates powstaje tylko przeciw nienaukowemu traktowaniu lecznictwa przez kapłanów. Najwyraźniej robi on do nich aluzyę w następujących słowach: "Ci sami ludzie chcą sądzić (na podstawie snów ) i duchowe (boskie ) i cielesne rzeczy. Czasem trafia dobrze, czasem źle, ale w obu razach nie rozróżniają przyczyn trafności lub omyłki. Gdy jest się czego obawiać, ostrzegają wprawdzie przed złem, które może przyjść, ale nie nauczają, jakby go można uniknąć. Nakazują modły do bogów, co jest niewątpliwie bardzo pięknem i bardzo odpowiedniem, ale, wzywając pomocy bogów, trzeba i samemu sobie pomagać(14)

Jednem słowem, sądzę, że Hipokrates znał i działanie łagodnych pocierań w odróżnieniu od zwykłego masażu, i znaczenie snu leczniczego, używanego w świątyniach, tylko, że o nich nie chciał mówić wyraźnie, jako o rzeczach, których upowszechnienie mogłoby wywołać liczne nadużycia. A jeżeli tak jest, to możemy określić zasługę reformy Hipokratesa odnośnie do tych kwestyj w ten sposób, że wbrew zdaniu swoich poprzedników, uważając wszelkie choroby i przyczyny ich za naturalne, przymiotnik boskości. pozostawiał tylko jasnowidzeniu, trafiającemu się niekiedy w chorobach i mogącemu się stać pomocnem dla lekarza. Arystoteles poszedł jeszcze krok dalej, uważając i jasnowidzenie za zjawisko duchowe, ale nie boskie.

8 ). Następcy Hipokratesa, nie rozumiejąc zupełnie owego "quid divinum, " uprawiali jednak od czasu do czasu "łagodne pocierania," które Hipokrates zalecał. Uprawiał je Asklepiades, który zyskał sobie sławę cudownego lekarza, a który wcale lekarstw nie używał, tylko masażu, magnetyzmu, gimnastyki i dyety(15). Używał ich Coelius Aurelianus w letargu, w pleurze i w migrenach, a nawet dokładniej je opisał. "Trzeba — mówi on — prowadzić rękę od góry da dołu, przebiegając członki stopniowo (16). W epilepsyi należało pocierać łagodnie (blanda frictione ) już to głowę i czoło, już szyję i piersi rękami ciepłemi (manibus calidis ). Niektórym chorym trzeba było trzymać końce rąk i nóg(17). Choroby żołądka można leczyć samem przykładaniem rąk (ut etiam tenendo medeamur )(18).

Staroegipskie obrotowe pociągi (rotundas frictiones ) zalecał Galien, który również musiał znać jasnowidzenie, skoro pisał, że większą część swego doświadczenia zawdzięcza wskazówkom przez sny. "Mając pomoc bóstwa, mówi on (a wiemy już, co znaczy pomoc bóstwa ), nie myliłem się nigdy w mojej prognozie. " (Coment. de humor. text 2 ).

Wspomniany wyżej Trallianus, (19) współzawodnik Galliena, zgadza się z nim w tym względzie. Uprawiając także tajemną medycynę, zalecał w chorobach umysłowych łagodne pocierania całego ciała, głównie zaś kończyn dolnych, ponieważ takie pocieranie ściąga materye chorobowe (quippe hoc materiam ad inferiora provocet ), łagodzi konwulsye (convulsiones laenit ), jest użytecznem w wodnej puchlinie, ponieważ otwiera pory, łagodzi i rozdziela humory. W ataku epileptycznym zaleca umiarkowane pocieranie podłużne całego ciała, a głównie każe dotykać lekko naciskając oczy. Wszystkich tych sposobów nie miesza on z masażem, lecz mówi o nich jako o środkach tajemnych i podobnie jak Hipokrates, ostrzega, ażeby ich nie pokazywać wszystkim, tylko tym, którzy z nich zrobią dobry użytek.

Czyż po tem wszystkiem można wątpić, że starożytni znali magnetyzm?

Jeżeli zaś Księga umarłych zaleca przykładanie rąk "dla dobra umierającego, ażeby go ożywić," to tem samem mamy objaśnienie jednego ze sposobów, używanych przez kapłanów do leczenia chorych, nie zapadających w somnambulizm.

9. Co zaś do jasnowidzenia i wróżenia w somnambulizmie i w ekstazie i co do środków do wywołania ich używanych, to posiadamy w tym względzie bardzo ciekawy dokument. Jest nim list Porphiryusza do Aneha egipskiego(20). Anebo, prawdopodobnie Anubis, ten, którego widzieliśmy magnetyzującego. Ponieważ zaś był zwyczaj mówić "bóg Chonsu przyszedł", zamiast przyszedł kapłan boga Chonsu, "Eskulap zalecał, " zamiast zalecali kapłani Eskulapa, ponieważ wszystko odnoszono do bogów, prawdopodobnie więc ów list pisany był do jednego z kapłanów Anubisa.

W liście tym Porphyryusz zapytuje Aneba, prosząc go o wyjaśnienie różnych tajemnic, głównie zaś co do udziału bogów w jasnowidzeniu i przepowiadaniu. Mówi on o takim śnie, który bez głośnego zachwytu (sine extasi tumultuosa ) pozwala przy zupełnym spoczynku ciała odczuwać rzeczy przyszłe" w którym jednak nie zawsze tak dokładnie poznajemy rzeczy (zmysłami ), jak na jawie. I odróżnia go od takiego snu, który jest rodzajem boskiego zachwytu, w którym śpiący jest czynny, jak gdyby był obudzony i zmysły jego działają.

Mamy tu więc nietylko znajomość somnambulizmu wogóle, ale nadto odróżnienie somnambulizmu czynnego i biernego.

Wiadomo, że na hypnotyzowanych muzyka silny wpływ wywiera. Wie o tem Porphyryusz, skoro mówi, że "z tych, którzy w zachwyt wpadają, niektórzy szczególnie są podrażnieni, jeżeli śpiew, albo cymbały, albo trąbkę usłyszą. Niektórzy wpadają, w zachwyt, pijąc wodę, np. u kapłanów Apollona w Kolophonie, inni, siadając nad szczeliną podziemnej. jaskini, jak np. w Delphach, inni przez unoszące się pary wodne, jak np. w Branchis, inni przez pewne znaki wchodzą w stosunek z duchami; inni wreszcie w zwykłym stanie przez samą imaginacyę uduchowniają się (autosuggestya — życie duchowe: sahu ) i to albo przy pomocy ciemności, albo jakichś napojów, albo śpiewów, albo przez dotykanie pewnych przedmiotów" i t. d.

Wyłożywszy te różne sposoby wpadania w zachwyt, zapytuje Porphyrius Aneba, czy w tem wszystkiem wogóle bogowie i duchy są potrzebne, czy też sama dusza ludzka ma w sobie iskrę wieczną, którą trzeba tylko rozżarzyć? Czy też może w części zależy to od bogów, a w części od duszy?

Sam zdaje się skłaniać ku przypuszczeniu, że dusza do wywołania tych zjawisk wystarcza. Bo jeśli u jednych pary i kadzidła, u drugich tylko modlitwy i namaszczania wystarczają, to widocznie sama dusza to sprawia, tem więcej, że łatwiej się to dzieje u młodych i delikatniejszych. Dodaje nadto, że taki zachwyt może pochodzić i z choroby, z wycieńczenia czuwaniem, z podnieconej wyobraźni w chorobach, lub wreszcie z działań magicznych.

Cała natura, mówi on, jest jednym organizmem, którego części oddziaływają na siebie. Może więc człowiek w pewnych stanach odczuwać rzeczy dalekie i bez pomocy bóstwa i duchów.

Na nieszczęście, nie znamy odpowiedzi Aneba na liczne zadawane w tym liście pytania; ale same one świadczą, że w epoce Porphiryusza (uczeń Plotina, III w. po Chr. ) te kwestye były już trzeźwo roztrząsane.

W sto lat później starał się na te pytania odpowiedzieć autor dzieła "O tajemnicach egipskich, " prawdopodobnie Jamblichus z Chalcis (uczeń Porphiryusza, zmarły około 330 po Chr. ), ale w sposób mniej trzeźwy i zrzucając znów wszystko na duchy dobre i złe. Nie ulega jednak kwestyi, że właśnie Jamblichus wtajemniczony był w leczenie metodą kapłanów, gdyż sam dokonywał cudownych uzdrowień, z powodu których Proclus boskim go nazywa (vestoc ).

Jamblichus rozróżnia różne sny wieszcze: 1 ) w śnie zwyldym; (nie ulega też wątpliwości, że nie wszyscy w świątyniach zasypiający wpadali w sen magnetyczny, owszem, większość nawet musiała poprzestać na widzeniach w śnie zwykłym. Często też biedni chorzy na swoją rękę kładli się pod filarami świątyń, ażeby w marzeniu sennem doznać porady bóstwa, a kapłani Eskulapa uskarżali się na to nadużycie panom greckim, którzy służbę swoją przy byle jakiej niedyspozycyi posyłali spać do Eskulapa (incuhare in Esculapio ). 2 ) Wstanie pośrednim między snem i czuwaniem. 3 ) Całkiem na jawie.

Hipnozę opisuje doskonale w następujących słowach: Przy zbliżaniu się takiego boskiego jasnowidzenia we śnie, głowa zaczyna się pochylać i oczy mimowolnie się zamykają, jest to stan pośredni między snem a czuwaniem. W zwykłym śnie śpiemy całkowicie i nie możemy dokładnie wiedzieć, co się w naszej wyobraźni dzieje, jeżeli jednak sen od boga pochodzi (τι νετον Hippokratesa ), "wtedy właściwie nie śpiemy; rozróżniamy dokładnie wszystkie przedmioty, często nawet znacznie wyraźniej niż na ja wie. I na tym to rodzaju snu oparte jest wróżenie "

Uwzględniwszy ówczesny język, trudno jest mówić wyraźniej.

Samo jasnowidzenie objaśnia on, jako odrywanie się od ciała jednej boskiej części duszy. Najwyższym zaś jego stopniem jest ekstaza, w której owa boska cząstka duszy łączy się wprost z Bogiem i osiąga tem samem najwyższą wiedzę(21).

Jest to teorya neoplatońska, teorya wszystkich ekstatyków, a będąca tylko szczątkiem tajemnych nauk kapłańskich.

W jaki sposób dochodzono do ekstazy?

Orpheusz (według legendy pierwszy grecki wychowaniec kapłanów egipskich ) opowiada o cudownych własnościach drogiego kamienia (siderytu ) i między innemi wyraża się tak: "Jeżeli chcesz za pomocą tego minerału dojść do wróżenia i wykrycia wszelkiej prawdy, potrzebujesz go trzymać blizko oczu, patrząc nań, a tchnienie boskie owieje cię" (sahu ).

Nie jest-że to metoda Braid'a?...

Przepis zaś Brahminów indyjskich jest taki:

"Ażeby dojść do Mashghulii (jasnowidzenia ), potrzeba usiąść na czworograniastej podstawie na piętach i zamknąć 9 bram: dwie dolne piętami, uszy wielkiemi palcami, oczy wskazującemi, nozdrza średniemi, usta resztą palców. Wówczas lampa w naczyniu ciała uchroniona będzie od wiatru i ruchu i cale naczynie stanie się światłem" (Oupne khata II 20 Görres Mythengeschichte der asiatischen Welt, I B, str. 113 ) i wtedy człowiek zjednoczony z Brahmą jest atma (duchem żyjącym, sahu). Dla niego niema dnia, ani nocy, wszystko jest atma (II, 279). Inny sposób polegał na trzykrotnem wstrzymywaniu oddechu i bezustannem wymawianiu świętego słowa "Aum" (22) przyczem powstawało odrętwienie i znieczulenie ciała, a podniecenie ducha.

Rzeczywiście są osoby, u których proste skupienie myśli z suggestyą uśpienia wystarcza do uśpienia. Hezychiusz z Miletu zapewnia nas, że dusza Arysteusa wychodziła z niego i wracała stosownie do woli. Wogóle bowiem przedstawiano sobie, że w ekstazie boska część duszy opuszczała ciało, a to, co pacyent widział we śnie, uważane było za rzeczywiste zwiedzanie obcych krain, tem więcej, że niekiedy istotnie trafiały się odczucia na odległość, które tę wiarę podtrzymywały. Każdy też z czarodziejów starożytnych, o ile sam nie usypiał, miał swoje medyum, które w sen magnetyczny wprowadzał. Simon czarnoksiężnik np. w cudach swoich posiłkował się dziewicą Heleną, którą w uwielbieniu za jej dar jasnowidzenia nazywał piewszą myślą Boga. Była to biedna dziewczyna, niewolnica kupiona w Tyrze. Apelles, uczeń Marciona, posiłkował się jasnowidzeniem swego medyum imieniem Filomeny, a później sławny Nostradamus miał także swoją ekstatyczkę, która mu dyktowała przepowiednie.

(1) W papirusie Ebersa (tabl. XCIX) czytamy: Głowa ma 32 naczynia, które sprowadzają tchnienia do jej wnętrza, przenoszą one tchnienia na całe ciało. Są dwa naczynia w piersiach, prowadzące ciepło do podstawy ciała i t. d. " — "Tchnienia, o których tu mowa, dodaje Maspero (IV wyd., str. 75), są w innych miejscach nazywane "dobremi tchnieniami, rozkosznemi tchnieniami północy". Przenikały one w żyły i arterye i zmieszane z krwią, rozchodziły się po całem ciele, one to poruszały istotę żywą, unosząc ją niejako. W chwili śmierci tchnienia te "uchodzą wraz z duszą, krew ścina się, żyły i arterye opróżniają się i zwierzę ginie".

(2) Reinisch Denkmaeler, s. 110.

(3) Fr. Lambert, die Altegiptische Seelenlehre. Sphinx, 1887, str. 345.

(4) Le Bon. "Les Civilisations primitives. "

(5) Pluche, "Hist. du ciel", T. I., pl. 2. A. — Gauthier, "Introduction au Magnetisme", 1840, 31.

(6) Kluge, Animal Mag. S. 19, Ennemoser, str. 367.

(7) Elisius Jucundus. "Question. Campus", p. 30. — Gauthier, "Introduction", p. 32.

(8) Alpinus 1. IV c. 15, I. V c. 15. — Aubin Gauthier str. 35.

(9) Herodot 1. II, Dyodor 1. II, c. 82.

(10) Philostratus "Apollonii vita" 1. III, c. 12.

(11) Alex. Trallianus, L. I p. 92. Gauthier, Jntr., 45.

(12) Littre, Oeuvres d'Hippocrato, V. IV, f. 103.

(13) V. III r. 329, v. II f. 367, v. V f. 205.

(14)W księdze snów, tłóm. Gauthiera. Intr. 88.

(15) Leclerc mówi o nim w swojej "Histoire de la medicine, " że używał pocierań, celem otworzenia porów, mianowicie. w wodnej puchlinie; przedłużał on te pocierania, dopóki nie wywołał snu, który uważał za zbawienny. C. Aurelianus Chron. L. III, c. 8. Gauthier, Intr. 45.

(16) C. Aurelianus de tardis passion. L. I, c, 1,

(17) C. 4.

(18) L. III, c. 2. Gauthier Intr, 60,

(19) Trallianus, L. I, p, 67, 92.

(20) Porphyrii Epistola ad Anebonem Aegyptionem in edito Jamblich de Mysteriis Aegyptiorum Gale Oxonii, 1678.

(21) Szczegóły bliższe u Ennemosera. "Der magnetismus. " Leipzig 1819, str. 408.

(22) Luc Desage. "De l'extase. " Paris 1860, str. 22.

X. BAJKA APULEUSZA.

Do umiejętności kapłanów egipskich należało jeszcze wypędzanie złych duchów, czyli egzorcyzmowanie i przywracanie ludzkiej osobistości tym, którzy przez złośliwe czary zamienieni zostali w zwierzęta. Ależ to wszystko bajki! powie czytelnik, wychowany w pogardzie dla starożytnych zabobonów. Odpowiem mu na to, że ludzie nigdy nie byli tak pomysłowi, żeby bajki z samych kłamstw układali. Jeżeli my się dziś śmiejemy z mitologii, to dowodzi tylko naszego nieuctwa i nieuctwa tych, którzy tradycye, zanim do nas doszły, poprzekręcali. Nie trzeba nigdy rozumować tak, że to, czego nie rozumiem, jest głupstwem, bo największem głupstwem jest właśnie takie rozumowanie. Nietylko języki starożytne zaginęły, ale i wyrazy zmieniły swoje znaczenie. Kto im nadaje znaczenie dzisiejsze, ten łatwo wyczyta nonsens w głębokiej nieraz prawdzie.

Na dowodzenie czego przytoczę bajkę.

Nazywa się ona bajką Apuleusza.

Zanim jednak do samej opowieści przystąpię, muszę wspomnieć o doświadczeniach hypnotycznych Richeta i kilku innych lekarzy. Wykazują one, że osobom odpowiednio usposobionym można wmówić inną pleć, inną nazwę, inny charakter. Przez prostą suggestyę uśpiony zaczyna wierzyć, że jest psem, wilkiem, ptakiem t. d. i zachowuje się odpowiednio do tej metamorfozy, narażając się nieraz na szwank, gdy np. jako ptak zaczyna bujać po powietrzu. Ale to go nie otrzeźwia. Dopiero po obudzeniu, suggestya znika. Można ją jednak przedłużyć i po za hypnozę, a były niewątpliwie wypadki, w których taka idee fixe, trafiwszy na grunt odpowiedni, przeszła w prawdziwy obłęd. Dotknięci nim biedacy pozostawali bez ratunku i nieraz ginęli, tułając się po lasach, jak zwierzęta. Można ich było wyleczyć jednem słowem, ale to słowo poszło wraz z kapłanami do grobu.Ów Apuleusz był dosyć lekkim filozofem ze szkoły Platona (ur. około r. 130 po Chr. ). Ale nie o jego filozofię tu chodzi. Napisał bajkę, której temat wziął z tradycyj ludowych i zajmująco ją przedstawił. To nam wystarcza; szukamy w niej bowiem właśnie owych tradycyj, a nie poglądów autora. Ale Apuleusz ma nadto inny tytuł do zajęcia naszej uwagi. Był sam czarodziejem i magikiem, a co więcej wielkim kapłanem świątyni Eskulapa, a zatem wtajemniczonym. Choćby się bronił przysięgami zakonu, wyciągniemy go na słowo.

Pewien młody człowiek, nazwiskiem Lucius, wyjechawszy do Tesalii, staje w mieszkaniu starca Milona, którego. żona jest biegłą w rzeczach magii. Między innemi umiała ona za pomocą pewnej tajemnej maści zamieniać się w jaskółkę. Luciusa zaciekawiły magiczne operacye pani Milonowej i zasłużywszy sobie na względy służącej Fotio, przy jej pomocy podpatruje czarodziejkę. Gdy ta zamieniona w jaskółkę wyfrunęła oknem, Lucius chce spróbować cudownej maści, ale myli się co do pudełka i zostaje zamienionym w osła. Fotio, która, jak się pokazuje, także się znała na magii, pociesza go zapewnieniem (suggestyą), że zjadłszy różę, będzie mógł napowrót stać się człowiekiem. Tymczasem jednak Lucius bierze swą rolę na seryo i idzie spać do stajni, w towarzystwie konia i innego osła.

W nocy zakradają się złodzieje i uwodzą go, udaje mu się jednak uciec od nich; ale to doli jego nie poprawia, spotykają go wszelkiego rodzaju obelgi, przechodzi ze służby do służby, zaskarbia sobie miłość pewnej wielkiej damy, wreszcie ucieka nad brzeg morza.

Zmęczony zasypia twardym snem, budzi go przez pół magiczne światło wielkiej bogini księżyca. Zwraca się do niej z prośbą o uwolnienie go od czaru.

Bogini staje przed nim i tak mówi: "Przychodzę do ciebie wzruszona twą modlitwą. Jestem przyroda, matka wszechrzeczy, pani wszystkich żywiołów, początek i zasada wiekow, władczyni bogiń, królowa cieniów, pierwsza między mieszkankami nieba, pierwowzór wspólny wszystkich bogów i bogiń. Ja to kieruję jasnem sklepieniem niebios, odżywczemi tchnieniami oceanu, ponurą ciszą cieniów. Potęga jedyna, jestem po świecie całym czczona pod tysiącznemi formami, różnemi obrzędami i pod tysiącznemi nazwami. Frygijczycy, pierwsi mieszkańcy ziemi, nazywają mnie boginią Pessinontą i królową niebios. Ateńczycy Minerwą serapińską. Jestem Venerą w Paphos, Dvaną dictymską, Proserpiną stygijską, starodawną Cererą, Junoną, Belloną, Hekatą, Rhamnuzyą. Lecz ci, których pierwszych oświeciły boskie promienie wschodzącego słońca: ludy Etyopii, Aryany i Egipcyanie, tak godni podziwu w starożytnej swej mądrości, ci jedni tylko nazywają mnie mojem prawdziwem imieniem królowej Izys. Przychodzę wzruszona twemi łzami, przychodzę przychylna. Przestań płakać i narzekać, wygnaj rozpacz z serca. Dzień zbawienia błyśnie dla ciebie. Wytęż twoją uwagę i słuchaj moich rozkazów. "

Trzeba przyznać, że jak na arcykapłana, język ten jest dostatecznie naturalistycznym. Jeżeli natura jest pierwowzorem wspólnym wszystkich bogów, to znaczy, że według kapłana Eskulapa, ci ostatni są tylko uosobieniem sił natury.

Bogini mówi dalej (czyli właściwie Lucius, który według własnego wyrażenia autora, miał widzenie bogini, tak dalej marzy we śnie półświadomym, wywołanym światłem księżyca): "Dzień, który się za chwilę narodzi, jest dniem mego święta (święto Izydy). W dzień ten wielki kapłan podczas uroczystej procesji nieść będzie z mego rozkazu wieniec róż (róża była symbolem światła, ukrywanego w świątyniach i w tem znaczeniu przeszła do świątyń chrześciańskich — róże złote, ofiarowywane przez Papieży w dowód wielkiej łaski kościoła), przyczepiony do sistry, trzymanej w prawej ręce (sistra — rodzaj harfy, używanej w świątyniach egipskich: koło metalowe z poprzecznemi metalowemi strunami). Przeciśniesz się przez tłum (w tem miejscu Lucius robi sobie we śnie autosuggestyę, na podstawie wiary obudzonej w nim przez Fotio co do skuteczności róż w takich razach i na podstawie znajomości obrzędów, którą musiał posiadać), przyłączysz się z pobożną gorliwością do orszaku procesyi (w ten sposób bogini nie przemawiałaby do prawdziwego osła), i jakby chcąc ucałować rękę arcykapłana, ujmiesz delikatnie różę i w tejże chwili pozbędziesz się skóry tego wstrętnego zwierzęcia."

Lucyusz tedy wybiera się na procesyę. Spostrzega najpierw niewiasty w bieli, przybrane w kwiaty wiosenne i zasypujące niemi drogę, po której orszak święty ma przechodzić. Inne niosły błyszczące zwierciadła na plecach, ażeby bogini mogła widzieć w nich odbity cały orszak. Inne, trzymając w ręku grzebienie z kości słoniowej, udawały, że czeszą włosy królowej. Inne po kropli wysączały balsam, napełniający wonnością powietrze.

Po za niemi tłum wiernych, niosących latarnie, pochodnie i kaganki, celem przypodobania się bogini gwiazd. Piszczałki i flety roznosiły słodkie melodye, chór młodych śpiewaków i śpiewaczek w białych, kosztownych strojach odzywał się od czasu do czasu, dalej szli muzycy wielkiego Serapisa i wojskowi, torujący drogę dla głównego orszaku wtajemniczonych. Ci ostatni, mężczyźni i kobiety, wszyscy w lśniącej białości lnianych szatach. Kobiety miały na głowie białe przejrzyste zasłony i włosy uperfumowane olejkami, mężczyźni zaś głowy całkiem ogolone i świecące na słońcu (stara egipska tradycya). Trzymali w rękach sistry spiżowe, srebrne i złote, wydając z nich brzęczące tony.

Sami wielcy kapłani przybrani byli w białe tuniki, spięte w biodrach aż do stóp, oni to nieśli dostojne symbole bóstw potężnych. Pierwszy z nich niósł lampę najżywszej jasności, w niczem niepodobną do zwykłych lamp; miała ona kształt złotej gondoli, w całej szerokości swej wybuchającej wielkim płomieniem. Drugi niósł w rękach dwa ołtarze, inaczej zwane pomocami, na mak opatrznej pomocy, niesionej śmiertelnym przez boginię. Trzeci unosił do góry gałęź złotą z listkami najdelikatniejszej roboty i laskę oplecioną Merkurego. Czwarty trzymał symbol sprawiedliwości: lewą rękę z otwartemi palcami. Tenże niósł także małe, złote naczynie w kształcie piersi kobiecej, z którego popijał mleko. Piąty — mały dzbanek złoty, wypełniony odłamkami tegoż metalu. Ostatni wreszcie amforę (dzbanek dwuuszny do wina). Za niemi boginie raczyły pozwolić nieść się śmiertelnym na drągach... "Jeden z kapłanów trzymał koszyczek, w którym złożone były tajemnice wiary, niedostępne dla oczu profanów. Inny miał na piersiach godła wszechmocy bogini... Maia urna złota, kunsztownej roboty, z dnem dokładnie okrągłem, ozdobiona na zewnątrz najlepszemi hieroglifami egipskiemi" (była to prawdopodobnie t. z. hydria, zawierająca wodę święconą).

Przedostawszy się przez tłum, Lucyusz, poważnie, jak sam zapewnia, zbliżył się do arcykapłana. Ten, uprzedzony już o jego przyjściu podaje mu róże, które Lucyusz z chciwością pożera. Następuje przeobrażenie. Uzdrowionego ubierają w białe szaty i arcykapłan ma do niego taką przemowę: "Dałeś się unieść gorącej młodości i rozkoszom niegodnym człowieka wolnego, zapłaciłeś też drogo fatalną ciekawość. Za to teraz po ciężkiej pokucie spotka cię nagroda w rozkoszy, jaką daje wiara. " I obiecuje mu wtajemniczyć go (kapłani chętnie wciągali do swego grona indywidua wrażliwe, t. j. takie, z którymi mogli robić różne cuda magnetyczne, a opętanie Lucyusza wskazywało, że do takich należał). Lucyusz pragnie być wtajemniczonym czemprędzej. Ale kapłan wyznacza mu najpierw zwłokę próbną. "Wiedz o tem — mówi on — że otchłanie piekła, zarówno jak i zapewnienie zbawienia, są w rękach bogini. Przyjęcie do jej tajemnic polega na rodzaju śmierci dobrowolnej, w której życie od niej tylko zależy. Ma ona zwyczaj wybierać na swych wybranych tych, którzy doszedłszy do kresu swego istnienia i umieszczeni na granicy dwóch kwiatów, zdolniejsi są do zachowania jej tajemnic. " (To znaczy, że bogini wybiera chętnie wrażliwych, dających się wprowadzić w stan podobny do śmierci, umieszczając ich na granicy dwóch światów, w którym przez suggestyę można nakazać milczenie).

Po kilkodniowych przygotowaniach, które już znamy, arcykapłan otwiera mu wrota świątyni. Kończy naprzód nabożeństwo poranne, a następnie wyjmuje z sanctuarium księgę, zapisaną nieznanem pismem (hieroglifami), która w skróceniu przedstawiała formuły ś-te. Były to najrozmaitsze figury zwierząt, znaki zagadkowe, kółka i kulasy, podobne do wąsów winnej latorośli ukrywające swą treść dla profanów... Gdy nadeszła odpowiednia chwila, kapłan w asystencyi innych, zaprowadził mnie do basenu, znajdującego się obok świątyni, i gdym się w nim zanurzył, według obyczaju, oczyścił mnie, kropiąc wodą i odmawiając modlitwy... Dał mi przytem pewne objaśnienia, których głos ludzki objawić nie może, a następnie głośno przed całem zgromadzeniem zakazał mi przez 10 dni wszelkiego zbytku w pokarmach: nie mogłem jeść nic z tego, co żyło (to znaczy mięsa) i pić wina. "

Lucyusz spełnił to wszystko sumiennie.

"Już słońce schyliło się za widnokręgiem, gdy ze wszech stron przybywały tłumy, ażeby, według starodawnego zwyczaju, obdarzyć mnie różnemi podarunkami. Następnie kapłan rozsunął tłum i przeprowadził mnie, ubranego jeszcze w grube płótno, dosanctuarium świątyni. "

"Zapewne ciekawy czytelnik zapyta, co było mówione i co się działo w tym świętym przybytku? Powiedziałbym, gdyby to można powiedzieć, dowiedzielibyście się, gdyby wam wolno było dowiedzieć się. Ale zbrodnia byłaby równą dla języka i dla uszu, dopuszczających się takiej zdrady. Jednakże ze względu na pobożną może pobudkę waszej ciekawości, nie będę was długo niecierpliwił. Słuchajcie więc, a wierzcie mi, że powiem prawdę: "

" Zbliżyłem się do granic śmierci, dotknąłem nogą progu Prozerpiny (to znaczy, że stanął na granicy dwóch światów) i powróciłem, przechodząc przez wszystkie żywioły (to znaczy, że budzono go stopniowo z letargu). " O takiej drugiej śmierci, z której się powraca, mówi i Księga umarłych. Wiadomo, że uśpionemu można rozbudzać stopniowo oczy, uszy, usuwać odrętwienie rąk i nóg, przywracać elastyczność przykurczowym mięśniom głosu, co, na podlegających pierwszy raz tym doświadczeniom, czyni silne wrażenie, przez chwilę bowiem sądzą, że się budzą sparaliżowani. Wszystko to można robić albo ruchami rąk, albo przez suggestyę, która jest sprawdzaniem się, urzeczywistnianiem się, słowa. Mówi się pacyentowi: twoja ręka jest sztywną i bezwładną — i ręka staje się sztywną i bezwładną, ściągając się w kontrakturze; mówi się: twoja ręka odzyskuje władzę i ręka prostuje się, odzyskując władzę. A właśnie wielcy kapłani Egiptu, jak świadczy sam początek Księgi umarłych, byli mistrzami w tej sztuce:

"Jestem jednym z tych boskich przywódców, którzy sprawiają, że słowo staje się prawdą" (R. I, 1).

W ten sposób znieczulano i na ból sparzenia.

"Jestem z Horusem w akcie ugniatania tej lewej ręki Ozyrysa, który jest w Sekhem, wchodzę i wychodzę z płomieni i t. d. (R. I, 7).

A w R. XXIII czytamy:

"Ptak otwiera moje usta... Thot przybywa i daje mi swe uroki magiczne. Set rozwiązuje więzy Tuma: moje usta zaczynają się poruszać. Tum stawiał przeszkodę mojej mowie, ale teraz moje usta poruszają się. Phta otworzył mi usta tym prętem żelaznym, którym otwierają się usta bogów" (było to narzędzie żalazne w formie kości udowej, zwane Khopeh, mesekh i nou "przywracające mowę. " Jedno z nich znajduje się w galeryi Louvr'u, Salle civile vitrine V, Są rysunki, przedstawiające kapłana, zbliżającego to narzędzie do ust, celem przywrócenia mowy). "Dzięki wszystkim urokom magicznym, mówię wszystko, co oni mówią. Działam jak panujący w towarzystwie bogów: przynoszę im moje uroki magiczne zjednoczone. "

Apuleusz w zakończeniu swej bajki daje nam jeszcze kilka wskazówek widzeń i halucynacyi, któremi uszczęśliwiano wtajemniczonego Lucyusza.

"Widziałem, mówi on, słońce jaśniejące o północy " (doświadczenie ukazania hypnotyzowanemu po obudzeniu światła elektrycznego w ciemności, pokazywałem w roku 1882 w Tow. Lek. w Warszawie). Osoba zaczarowana suggestyą widziała jaskrawą lampę w ciemnym rogu sali, lampę imaginacyjną, która jednak zmuszała jej oczy do zmrużenia i nawet wywoływała kurczenie się źrenicy — naodwrót później przy oświetleniu uczyniłem się dla niej niewidzialnym); "zbliżyłem się do bogów piekielnych i do bogów nieba; widziałem twarzą w twarz, czciłem ich zblizka. " (Tym, którzy nie ulegali halucynacyom hypnotycznym pokazywano bogów w mglistych obrazach na tle dymu kadzideł).

"Oto wszystko, co mogę wam powiedzieć, a chociaż wasze uszy słyszały te słowa, jesteście skazani na nierozumienie ich. " (Zapewne! gdyby nie nowe odkrycia hypnotyczne, to i mybyśmy ich nie rozumieli!) (1).

XI. SUGGESTYA W STAROŻYTNOŚCI. — ZAKOŃCZENIE.

Że starożytni kapłani znali wpływ suggestyi, to nie ulega wątpliwości; tylko naturalnie przydawali jej inne mistyczne znaczenie, sądząc, że tylko pewne słowa, tylko pewne formuły posiadały boską własność urzeczywistniania się. Trzymając się wiecznie tradycyjnych formularzy, nie mieli sposobności sprawdzać innych — tem zazdrośniej też strzegli swoich ksiąg świętych, w których one były "w skróceniu" symbolicznie zapisane. Wogóle można powiedzieć, że o ile dzisiejsza medycyna zaniedbuje wpływy moralne, zatapiając się tylko w anatomii patologicznej, w komórkach i mikrobach i wierząc tylko w materyalne, przeważnie chemiczne czynniki — • o tyle medycyna kapłańskiej starożytności, nie znając i nie badając objawów materyalnych, cały nacisk kładła na środki duchowe.

Według lekarzy egipskich, większa część chorób z ducha pochodziła i duchowo też musiały być leczone. Duchowo, to znaczy suggestyą w różnych jej formach, "Słowo stające się prawdą" według nich, niszczyło przyczynę złego, podczas gdy zwykłe środki tylko widoczne objawy złego. "

Według Zendawesty, pewne słowa najradykalniej leczyły choroby (Ennemoser). Agamedes i Ulises posiadali sztukę zatrzymywania krwi przez słowa. Filozof Empedokles słowami obudził kobietę z letargu. W papyrusie, badanym przez Berthelota, o którym wyżej wspomniałem, przepisy metalurgiczne przeplatane są formułami magicznemi dla celów duchowych; jedne z nich uczą jak robić cuda pod wpływem miłości mistycznej, inne jak wywoływać widziadła, jak otrzymać (to znaczy wywołać przez autosuggestyę) pewien upragniony sen, jak rzucać uroki, jak poskramiać własny gniew (naturalnie, gdy kto w gniewie zdołał sobie przypomnieć i powtórzyć formule zaklęcia, to już tem samem gniew poskromił), jak przesłać sen (co już wskazywało na działanie myślą), jak sprowadzać (zaklęciem) bezsenność pacyenta aż do zupełnego wyczerpania, a względnie śmierci i t. p.

Nie ulega wątpliwości, że podobnie jak można sprowadzić sen, tak też można i pozbawić snu. Trafia się, że chory, odpowiednio wrażliwy, sam sobie zrobi taką autosuggestyę niemożności zaśnięcia i zapewniam, że wpływ taki nie jest żartem. Widziałem dwa wypadki bezsenności trwającej u kobiety 5 lat, a u mężczyzny 8 lat, jedynie wskutek lekkomyślnych doświadczeń psychologicznych nad zasypianiem, czyli mimowolnej autosuggestyi bezsenności.

W podobny też sposób "można u wrażliwych osób wywołać wiele innych chorób, osłabień, porażeń, niemocy.

Już Galien zauważył, że u pewnej kobiety bezwład ręki występował nagle podczas szycia, jeśli tylko pomyślała o swej przyjaciółce sparaliżowanej.

Porphiryusz, który niebezpiecznie chory w Sycylii leżał, został przez Plotina (głośnego przedstawiciela Nowoplatońskiej szkoły) wyleczony czarodziejskiemi słowami. Później też sam innych w ten sposób leczył i zaklęciami złe duchy z opętanych wyganiał (to znaczy: uspokajał ataki hysteryczne tak, jak dzisiaj prof. Bernheim). Sewerus Samonicus zdobył sobie wielką sławę wynalezieniem hieroglifów, które, wypisane na kartce, leczyły febrę.

Origenes (contra Celsum p. 19) opowiada, że bramini indyjscy przy pomocy pewnych słów wielkie cuda czynią.

Persowie i Egipcyanie używali pewnych formuł do "wzmacniania własności ziół. "

Galien wspomina niejakiego Panychilusa, który pisząc o własnościach ziół, dodawał do opisu każdego z nich pewne magiczne formuły, mające silę lekarstwa "nadzwyczajnie wzmacniać. "

"Przychodzisz do mnie (LXIV jeden z najciemniejszych rozdziałów ks. umarłych), mówi pewien pisarz (uczony) z epoki Ramessidesa, dobrze zaopatrzony w wielkie tajemnice, mówisz mi o formułach księcia Dondoufhor: Nic w nich nie poznałeś, ani dobrego, ani złego. Mur obwodowy osłania je, którego żaden profan nie zwali. Ty jesteś pisarzem biegłym między towarzyszami, uczonym w księgach, panującym nad swojem sercem (wolą), doskonały w mowie i gdy twoje słowa wychodzą, jedno zdanie twoich ust jest trzy razy doniosłe; to też odebrałeś mi mowę z przerażenia (2). (Katapleksya dzisiejsza, odebranie mowy przez suggestyę, która należy do najprostszych objawów hypnotycznych. Maspero, przytoczywszy ten ustęp, dodaje żartobliwie, że jeśli go współcześni nie rozumieją, to mogą się pocieszyć tem, że i starożytni Egipcyanie także go prawdopodobnie nie rozumieli. Czyżby chciał przez to powiedzieć, że egipscy uczeni pisali wyrazy bez związku? Czy nie jest to tylko zarozumiałość naszej nowożytnej nieświadomości w pewnych kwestyach?)

"Dobra recepta egipska, mówi tenże sam autor (s. 77), składała się zawsze z dwóch części: z formuły magicznej i z formuły lekarskiej. Do środka wymiotnego np. trzeba było dołączyć następujące zaklęcie: "duchu, który mieszkasz w brzuchu N, syna matki X, o ty, którego ojciec nazywa się Zbijającym głowy, którego imię Śmierć, którego imię jest Samiec Śmierci, którego imię jest Wyklęty na wieczność. "

Ażeby usunąć ból głowy, dosyć było wypowiedzieć cztery razy następujące zaklęcie: "Przód głowy należy do boskich szakali, tył głowy jest prosięciem Ra. Umieść je na ogniu; gdy wychodzące z nich humory dosięgną nieba, spadnie z nich kropla krwi na ziemię. "

"Jeśli ten galimatias nie wyleczył chorego, dodaje Maspero to w każdym razie Uspokajał go, i lekarz mógł po zażegnaniu obaw przesądnych pacyenta, przystąpić do użycia zwykłych środków. Sądzono, że zaklęcie może zniszczyć samą tajemniczą przyczynę choroby, podczas gdy leczenie zwykle tłumiło tylko objawy zewnętrzne choroby. "

Zdziwię zapewne czytelników, gdy powiem, że mojem zdaniem, Egipcyanie mieli racyę. Tylko bowiem wewnętrzna, nerwowa reakcya pacyenta, na samego siebie może radykalnie podciąć rozwój choroby, gdy tymczasem symptomatyczne leczenie narkotykami i innemi środkami paraliżującemi nerwy, jest tylko tłumieniem objawów. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że dobra nowina lepiej wzmacnia serce i nerwy niż digitalis lub bromek potasu. Ale to do rzeczy nie należy. '

Filozof Plotin (jeden z nielicznych wtajemniczonych, którzy jeszcze w III w. (204 — 269) po Chr. posiadali znaczną część tradycyj dawnych kapłanów, ten sam, który ucznia swego słowami uzdrowił) umiał i nieprzyjaciołom swą siłę okazać. Gdy między nim, a niejakim Olimpiusem powstał spór o pierwszeństwo w filozofii i gdy nie mogli się zgodzić, wyzwał go Olimpius na "pojedynek magiczny", czyli po naszemu magnetyczny. Plotinus skupił swą wolę i wyciągając swą rękę ku Olimpiusowi, rzekł do otaczających go uczniów: "Patrzcie, oto ściągnie się ciało Olimpiusa, jak sakiewka. " I w tejże chwili Olimpius nie bez bólu uczuł, że członki jego skręciły się (nastąpiło ogólne przykurczenie mięśniowe, czyli kontraktura, którą rzeczywiście u wrażliwych jednym ruchem i jedną suggestyą wywołać można). Upokorzony tem Olimpius uznał się za pobitego i przyznał Plotinowi większą "siłę duchową. "

Opowiada o tem Porphiryusz.

W gruncie rzeczy było to tylko dowodem większej podatności Olimpiusa i większej pewności siebie Plotinusa. Podobny eksperyment okazywał Donato na estradach publicznych i na osobach wybranych z publiczności. W ten sposób podatnych jest około 5 na 100.

Ale Plotinus przypisywał wywoływane przez się zjawiska nie sobie samemu i wrażliwości przeciwnika, lecz pomocy nadziemskiej. Był on jednym z tych poważnych cudotwórców, których potem już coraz rzadziej spotykamy; on też czul, że rozpowszechnienie tej wiedzy mogłoby do różnych nadużyć prowadzić i chował ją dla wybranych uczniów. On to wtajemniczył Porphiryusza, a Porphiryusz Jamblicha, domniemanego autora wspomnianej kilkakrotnie rozprawy de Mysteriis Aegyptiorum.

Sam zaś Plotin przejął prawdopodobnie tradycye przechowane przez Filona Aleksandryjskiego (I w. po Chr. ), który według Hieronymusa pochodził z rodu kapłanów. Filon, który tak gorąca występował przeciw formalnemu pojmowaniu ksiąg świętych i ślepemu powtarzaniu nierozumnych alegoryj, sam jednak jawnie posiadanych tradycyj nie objaśnił: "Niechaj ciemni odejdą z zatkanemi uszami, mówi on. My przekazujemy boskie tajemnice tylko tym, co odbyli świętą inicyacyę... O wy, wtajemniczeni, których uszy są oczyszczone, przyjmijcie to w dusze wasze, jako tajemnice, które nigdy z nich wyjść nie powinny. Nie powierzajcie ich żadnemu profanowi.., A jeśli spotkacie wtajemniczonego, błagajcie go, niech wam nie ukrywa tajemnic, jakie może posiadać, i nie ustawajcie, dopóki mu ich nie wydrzecie. "

Tak więc: wszystko dla poświęconych — nic dla profanów. Takim był system najstarszych religij.

Mamyż się dziwić, że tak było?

Nie należy zapominać o tem, że kto znał tajemnice, jakie oni znali, był panem nietylko światła i ciemności, ale życia i śmierci.

Sama znajomość najrozmaitszych, gwałtownie działających trucizn roślinnych, środków odurzających i znieczulających, po których tylko wzmianki gołosłowne pozostały, świadczy, że nie można było wszystkiego powierzać rękom profanów.

Widzieliśmy też, że i sam magnetyzm, z należącą doń dziedziną suggestyi, zamawiań, oczarowań, rzucanych uroków i zaklęć, jeżeli na dobre użyty mógł ożywiać ciało i duszę, to natomiast użyty na złe, w rękach nieuczciwych mógł stać się przyczyną niemocy i zbrodni. Nic więc dziwnego, że kapłani nietylko już z egoistycznych, ale i z moralnych względów trzymali światło pod korcem.

* * *

Z chwilą zaprowadzenia chrześciaństwa świątynie egipskie zburzono lub zamieniono na kościoły. Konstantyn Wielki sam własną ręką druzgotał egipskie posągi. Kapłanów wymordowano lub rozproszono, a wraz z nimi i tajemnice ich zeszły do grobu.

I dziś nie bez pewnego wzruszenia spoglądamy na upadek tej świetnej cywilizacyi, na owoce mrówczej pracy tylu pokoleń, w grobach zakopane. Czemu tyle wieków przerwy?

Czemu cywilizacya nie szła prostą drogą, zawsze naprzód, coraz bliżej Prawdy Przedwiecznej? Czemu człowiek jedną ręką burzył, co drugą zbudował?

Niestety! tak być musiało. Natura ludzka wymaga, że i prawdę tylko walką zdobywać można. Wszakże i dziś nie brak ludzi, których szybki postęp przestrasza, których popularyzacya nauki niepokoi i którzy nie bez zadowolenia widzieliby powrót dawnych kast i monopolów egipskich z dawnemi przywilejami. Nietylko na stepach amerykańskich widzieć można stada bawołów, usiłujące zatrzymać majestatycznie nadchodzący pociąg kolei żelaznej i wziąć go na rogi... Na szczęście, nie jest to możliwem. Pociąg przejdzie i dojdzie swego przeznaczenia. A jeśli co nas pocieszać może w tych zmiennych kolejach losu i w tym upadku świetnych niegdyś cywilizacyj, to właśnie ta myśl, że pod ich gruzami przeszłość zniszczyć się nie dała, że chociaż po wielu dopiero wiekach i tylko dzięki nowej mrówczej pracy, jednakże z ruin świątyń egipskich wychyla się ku nam widmo Wiedzy, stare, a wiecznie młode, które swem spokojnem i jasnem obliczem zdaje się przemawiać do wątpiących o wartości naukowych dociekań: Patrzcie! Zakopano mię w piwnicach piramid, otoczono potrójnym murem świątyń, przysłoniono pieczęciami hieroglifów — przez długie wieki sądzono, że i ślad po mnie zaginął — a jednak: oto jestem, żyję i żyć będę.

(1) Porównaj: Désages. "De l'extase ou des miracles, comme phénomenes naturelles. " Paris. 1886.

(2) Papyrus Anastasi 1 tab. X 1. 8, tab Xl 1. 4. Maspero 1. c, str. 69.

ISTOTA BYTU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej