Aleksander Fredro

WIELKI CZŁOWIEK DO MAŁYCH INTERESÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Osoby

AKT I

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

AKT II

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

AKT III

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

AKT IV

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

Scena szósta

Scena siódma

Scena ósma

AKT V

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

WIELKI CZŁOWIEK DO MAŁYCH INTERESÓW

Komedia w pięciu aktach

Aleksander Fredro

Niektórych sprawy podobne do złotników. co dęto

- nie odlewano robią; tak owych zawody w pozorze są coś,

lubo w rzeczy są nic

And. Maks. Fredro

Osoby

AMBROŻY JENIALKIEWICZ

MATYLDA, bratanka Jenialkiewicza

ANIELA, siostrzenica Jenialkiewicza

KAROL, brat Anieli, siostrzeniec Jenialkiewicza

LEON, bratanek Jenialkiewicza

DOLSKI

ANTONI, sąsiad Dolskiego

ALFRED, przyjaciel Dolskiego

TELEMBECKI, rządca Dolskiego

MARCIN, służący Dolskiego

PAN IGNACY, daleki krewny i domownik Jenialkiewicza

PANI MOCZYBŁOCKA

TAPICJER

OFICJALIŚCI, LOKAJE Jenialkiewicza

Rzecz dzieje się w l, 2, 3 i 5 akcie na wsi, w domu Jenialkiewicza, w 4 w mieście, w pomieszkaniu Dolskiego.

AKT I

Salon, drzwi boczne i środkowe. Po prawej stronie od aktorów duże biuro, papierami założone - po lewej stronie kanapa, przed nią stół.

Scena pierwsza

Jenialkiewicz, Dolski.

Jenialkiewicz mówi z wolna, poważnie, zawsze tajemniczo; stosowna, wydatna gra twarzy i jestów, którymi często mysi swoje poprzedza lub zakończa. Okulary na czoło podniesione, które w uniesieniu spuszcza czasem na chwilę - w ręku i kieszeniach papiery; te często przerzuca i przegląda, czasem coś w pulares zapisuje. - Jenialkiewicz z Dolskim spotykają się na środku sceny. Jenialkiewicz podaje mu rękę w milczeniu, wyprowadza na przód sceny, wpatruje się w niego, potem mówi.

JENIALKIEWICZ

Cóż, panie Janie?

DOLSKI

Nic, mości dobrodzieju.

JENIALKIEWICZ

Dobrze?... Hm?...

DOLSKI

Dość dobrze.

JENIALKIEWICZ

Bardzo dobrze... Wszystko idzie jak po mydle - jesteśmy prawie u celu.

DOLSKI

Aż mnie dreszcz przechodzi... Ja miałbym urząd otrzymać?!

JENIALKIEWICZ

Ale nikomu ani słowa... ani pół słowa... Bo widzisz, na tym świecie... Rozumiesz?

DOLSKI

Tak dalece... niekoniecznie...

JENIALKIEWICZ

Pst!... Spuść się na mnie.

DOLSKI

Ach, któż więcej ode mnie spuszcza się na ciebie, kochany panie Jenialkiewicz. Od roku przestałeś być moim opiekunem, a ja przecie zawsze pod opieką.

JENIALKIEWICZ

Czy źle na tym wychodzisz?

DOLSKI

I owszem... ale...

JENIALKIEWICZ

Bo co się tyczę opieki, mój Dolski, mnie się pytaj, ja ci powiem... Miałem ich i mam niemało... a wszystkie...

pokazuje jestami, jakby lejce trzymał i nimi kierował

Spuść się na mnie...

DOLSKI

Zadajesz sobie tyle pracy.

JENIALKIEWICZ

Prawda. Drugi padłby pod ciężarem - ale ja, Bogu dzięki, umiem sobie poradzić... Od tylu lat opieka na opiekę... A jakie!... fiu!... Mój brat Antoni zostawia mi Leona - majątek zadłużony... Fraszka. Oczyściłem radykalnie - wszystko przedałem i długi spłaciłem. Leon spod mojej opieki wyszedł czysty jak bursztyn; ale z nim mam biedę - to panicz, z którym nie zawsze można trafić do końca. Dobre serce, dobra głowa - ale języczek!... Jak płatnie, nie ma co i zbierać,

ciszej

Nawet i mnie samemu oberwie się czasem.

DOLSKI

Czy być może?

JENIALKIEWICZ

Jakem Ambroży,

odprowadzając niby na stronę i tajemnie

Co gorzej - mówiąc między nami, nie dba o moje radę... Pst! zarozumiały, uparty, porywczy... Ale chłopiec, jakich rzadko - miły, łagodny, do rany przyłożyć; potrafię mu przyszłość zapewnić i mimo że już dawno wieloletni, nieprędko go jeszcze z opieki wypuszczę.

DOLSKI

Pan Leon, jak się zdaje, skłania się sercem...

JENIALKIEWICZ

Pst!... Spuść się na mnie...

DOLSKI

Dobrze, mości dobrodzieju.

JENIALKIEWICZ

Z Matyldą inna sprawa. Mój brat Józef, wdowiec od dawna, zostawił z córką i znaczny majątek pod moją opieką - kapitały, wsie zagospodarowane, aż miło... To wymagało...

jakby lejcami kierował

Rozumiesz? - Pieniądze rozlokowałem, bardzo, bardzo łatwo rozlokowałem... Teraz egzekwuję, detaksuję, licytuję... palę proces po procesie... O! ze mną żartów nie ma... Ja wiem, co to opieka... prawda?

DOLSKI

Prawda, mości dobrodzieju.

JENIALKIEWICZ

Wioski puściłem w dzierżawę... Przeszłego roku, jako dobry opiekun, wszystkie zwiedziłem... Ach! mój miły Boże, co się z tego pięknego majątku zrobiło!...

Zwaliska, jakem Ambroży, zwaliska - ni ściany, ni strzechy... Zabrałem się żwawo do roboty i napisałem o strzechach rozprawę.

DOLSKI

na stronie

Czy może nie lepiej było kazać naprawić?

JENIALKIEWICZ

przy biurze

Pokażę ci wykaz stosunku produkcji słomy jednego sążnia kwadratowego ziemi do zużycia tejże w jednym sążniu strzechy; rzecz arcyciekawa...

Szuka.

DOLSKI

na stronie

Ach, któż bez ale...

JENIALKIEWICZ

Gdzieś zatraciłem... No - dam ci potem... Takim to ja jestem opiekunem - brat po bracie... opieka po opiece.

DOLSKI

A opieki po siostrze pan nie wspominasz? Pana Karola i pannę Anielę...

JENIALKIEWICZ

O! tej opieki nie liczę... Karola i Anielkę uważam za własne dzieci... A jakie dzieci, mój kochany!... Karol - złoto, klejnot... Trochę długów narobił...

skrobiąc się za ucho

No!... A taż Anielka, dobra, luba, rozsądna, anioł nie dziewczyna.

DOLSKI

z zapałem

Ach, prawda - anioł, anioł!

JENIALKIEWICZ

Hę?

DOLSKI

spuszczając oczy

Anioł - powtarzam słowa waćpana dobrodzieja.

JENIALKIEWICZ

Miałżeby?... Chciałżeby?... Nie - inaczej rzecz ułożyłem. On dla Matyldy prawdziwy mentor, tego jej potrzeba... Anielka musi zostać duchem opiekuńczym Leona... Ach, do stu!... Zapomniałem,

dzwoni

Tyle interesów na głowie.

Bierze z biura listy zapieczętowane i oddaje w głębi Lokajowi, kończąc ciche zlecenia słowem:

"Galopem."

Tymczasem Dolski na przedzie sceny mówi:

DOLSKI

Zdaje się - niekontent... Przeczułem... układ familijny... a ja miałbym wkradać się... nadużywać gościnności?... ja? jego przyjaciel?... Nie... to byłoby zdradą... Ale panna Aniela - tak ładna, tak miła, o, laboga!...

JENIALKIEWICZ

A Matylda - co mówisz? To skarb, panie - prawda?

DOLSKI

obojętnie

Skarb, w samej rzeczy.

JENIALKIEWICZ

Z nią sprawa nie tak łatwa, jak się zdaje... To mały diabełek - diabełek, jakem Ambroży!... Ale charakter - anielski... Serce - złote... Nie uwierzysz. ile ona dobrego nie czyni, ile jałmużny nie rozdaje... O! rzadkiej dobroci dziewczyna... A zuch! fiu!... Przeszłego roku wracała konno, sama, od jednej chorej staruszki... Wtem w lasku jakiś hultaj czy pijak wyskakuje z gąszczu i za cugle chwyta. Myślisz, że się zlękła? że krzyczała albo zemdlała? Wcale nie; widząc, że słowa nie pomagają, jak nie przeciągnie harapem przez łeb hultaja, aż się zatoczył, a ona w nogi... Ha, ha, ha! Rzadkiej dobroci dziewczyna.

DOLSKI

W samej rzeczy.

JENIALKIEWICZ

Ale wróćmy do interesów.

DOLSKI

Tak, wróćmy.

JENIALKIEWICZ

bierze go pod rękę, wpatruje się w niego czas jakiś, potem mówi

Pojutrze będziesz wybranym dyrektorem w Towarzystwie Kredytowym.

DOLSKI

Och! Aż mi tchy zapiera - bo wiesz dobrze, kochany panie Jenialkiewicz, że jedynym moim życzeniem, jedyną myślą od samego dzieciństwa było i jest, abym mógł kiedyś jaki urząd piastować.

JENIALKIEWICZ

Będziesz piastował, jakem Ambroży... Spuść się na mnie.

DOLSKI

Dobrze. Ale pozwól mi łaskawie jedne uwagę.

JENIALKIEWICZ

Dwie - jeżeli ci się podoba.

DOLSKI

Dlaczego nasze zamiary okrywamy tajemnicą?

JENIALKIEWICZ

Ty tego nie zrozumiesz.

DOLSKI

I to dla tej tajemnicy, przynajmniej tak wnoszę, każesz mi tu bawić od kilku tygodni.

JENIALKIEWICZ

Myślałby kto, żem go zamknął na cztery zamki... Ależ, mój Jasiu - tobie, widzę, niełatwo dogodzić... Dwie śliczne panienki, dwóch młodzieńców do rzeczy, stół niezły, polowanie dobre...

DOLSKI

O, laboga! Z tego względu jestem jak w raju... Ale waćpan dobrodziej często odjeżdżasz, ja tu sam zostaję z rodzeństwem, któremu nieraz muszę być natrętnym.

JENIALKIEWICZ

Czy ci kto uchybił?

DOLSKI

Ach, przeciwnie! Ich uprzejmość zawstydza mnie często; bo wiesz, kochany panie Jenialkiewicz... taki mój charakter - niczego tak się nie lękam, jak żebym komu nie zawadził, nie był gdzie zanadto.

JENIALKIEWICZ

Ba, ba, ba!

DOLSKI

Te panie i ci panowie mogliby słusznie zapytać się, dlaczego - bo wszystko musi mieć swoje przyczynę - dlaczego pan Dolski, mając dom własny, bawi tu u naszego stryja, który najczęściej przesiaduje w mieście? A jak pą razem, co znaczą te schadzki, te tajemne narady, te, że się tak wyrażę, podziemne obroty?

JENIALKIEWICZ

Koszałki. opałki... Koszałki, opałki... Bawisz w domu przyjaciela, niegdyś swego opiekuna - masz z nim wiele interesów do załatwienia, nikt się dziwić nie może i nikt się nie dziwi... Spuść się na mnie... Ale jeżeli nie chcesz być dyrektorem...

DOLSKI

O, laboga! Rób zatem, kochany przyjacielu, jak ci się zdawać będzie najlepiej, byłem tylko mógł kiedyś urząd piastować.

Scena druga

Jenialkiewicz, Dolski, Aniela.

ANIELA

Co rozkażesz, kochany wujaszku?

JENIALKIEWICZ

Co rozkażę?

ANIELA

Kazałeś mnie zawołać.

JENIALKIEWICZ

Kazałem cię zawołać... A tak... tak... kazałem zawołać...

bierze ją pod rękę, wyprowadza na przód sceny, wpatruje się w nią w milczeniu, potem mówi

Cóż?

ANIELA

Co, wujaszku?

Krótkie milczenie.

JENIALKIEWICZ

Dobrze? hę?

ANIELA

Dobrze.

JENIALKIEWICZ

Wszystko dobrze? co?

ANIELA

Nic złego przynajmniej.

JENIALKIEWICZ

Kochane dziecię!

ANIELA

Jest pewnie co do przepisania?

JENIALKIEWICZ

A prawda, prawda... Tyle mam na głowie... Teraz już wiem - przepiszesz mi list do pana... pana... Już ja sam zaadresuję... Siadaj, pisz.

(do Dolskiego)

Dobrego mam sekretarza...

DOLSKI

z zapałem

Ach, do zazdrości!

(spuszczane oczy i spokojnie)

Do zazdrości.

JENIALKIEWICZ

do Anieli

Oto masz - duża ćwiartka... Tak, teraz pisz.

(do Dolskiego)

Kto ma tyle interesów na głowie, nie może...

(pokazuje wolne pisanie)

Rozumiesz?

DOLSKI

Rozumiem.

JENIALKIEWICZ

Musi czasem powierzyć pióro komu innemu,

(tajemniczo)

Jestem jej pewny.

DOLSKI

Och! nie wątpię.

ANIELA

Prawdziwie, kochany wujaszku - że dalej twojego pisma nikt nie przeczyta.

JENIALKIEWICZ

Cóż tam?

ANIELA

wstając

To słowo.

JENIALKIEWICZ

To słowo?

ANIELA

Tak, to.

JENIALKIEWICZ

To, to?

ANIELA

Tak jest, to, to...

JENIALKIEWICZ

Jakem Ambroży... nie wiem.

ANIELA

A któż będzie wiedzieć?

JENIALKIEWICZ

Dolski, zobacz no.

DOLSKI

czytając przez ramię Anieli

"Strzeszczony."

JENIALKIEWICZ

Prawda - Strzeszczony... wyraźnie - strzeszczony... Nowy wyraz, pochodzi od treści... strzeszczony, strzeszczony... diable mi jednak w uszach trzeszczy.

ANIELA

wracając do biura

Trzeba więc zgadywać?

JENIALKIEWICZ

Słuchaj no, ja nie mogę pisać tak, jak ty piszesz twoje wyciągi z historii powszechnej. Wielkie pomysły, jak się czasem w głowie zatarasują - strach, by jej nie rozsadziły, jeżeli im drogi nie otworzy się czym prędzej... Wtenczas to pisze się...

Rozumiesz?

DOLSKI

Rozumiem - prędko.

JENIALKIEWICZ

Fiu! Kursa, wyścigi pióra z myślą... A jak się pióro rozmacha - bryzg... bryzg... rozumiesz?

DOLSKI

Rozumiem.

JENIALKIEWICZ

Ale, cóż chciałem powiedzieć... cóż chciałem powiedzieć?

(zdejmuje tekę z biura i przenosi na stoi)

Mnóstwo mam własnoręcznych rękopismów arcyciekawych, ale na nieszczęście, sam już ich odczytać nie mogę... Może ktoś, kiedyś, przysiadłszy poły... Czemu nie?... Wszak odczytano i hieroglify... Chcesz spr  
DOLSKI
Nie czuję się na siłach, mości dobrodzieju.

JENIALKIEWICZ
Pokażę ci arcyciekawą moje rozprawę o działalności każdej litery w naszej mowie... To była praca!... Postanowić, jak się ma A do J, I do M, B, P etc., etc... Ile sobie na przykład przypominam, J w 2000 słowach powtarza się w przecięciu 2046 razy, kiedy B tylko 896. Rzecz - arcyciekawą.
(do kilku oficjalistów, którzy weszli z rejestrami i księgami)
Zaraz, zaraz - proszę do kancelarii gospodarczej...
(do Dolskiego)
Sesja - u mnie zawsze sesja, bo ja wszystko...
(jakby kierowal lejcami)
jak Febus ze swojego rydwana... Rozumiesz?
Odchodzi z oficjalistami.

Scena trzecia

Aniela, Dolski.

DOLSKI
mówi na stronie, Aniela pisze
Nie ma co wątpić... tysiące szczegółów staje mi przed oczy - Leon kocha pannę Anielę... Jakże nie kochać panny Anieli?! O śliczna! o miła! o dobra panna Aniela!

ANIELA
Nie, nie - tego nie przeczytam...
odczytując, zbliża się powoli ze spuszczoną głową ku Dolskiemu, biorąc go za Jenialkiewicza
Proszę wujaszka...

DOLSKI
czytając przez jej ramię
"Miłość."

ANIELA
Ach!

DOLSKI
O, laboga! Przestraszyłem panią... przepraszam.

ANIELA
Nie ma czego - moja wina.

DOLSKI
Och, nie! Pani winną być nie możesz.

ANIELA
Mogłam patrzeć przed siebie.

DOLSKI
Ja powinienem był ostrzec, usunąć się, wyjść nareszcie, ale przyznać się muszę, że jakaś niepojęta władza trzymała mnie w miejscu... tak mi tchy zaparła, że nie byłbym wymówił słowa, gdyby było szło i o życie, a cóż dopiero, żeby ciebie, pani, oddalić od siebie.

ANIELA
Niemniej byłabym pomocy wezwała.

DOLSKI
Ach, ale nie tak, nie z takim poufnym zbliżeniem się, nie takim dźwiękiem głosu... O! to była chwila błoga, niepojętego uroku, ona stanie się moim najdroższym wspomnieniem... Ach, pani nie pojmujesz tego.

ANIELA
W istocie, trudno pojąć.

DOLSKI
Chciałaś pani odczytać koniecznie słowo, które najczęściej odgadnąć trzeba - im szczersze, tym głębiej w sercu.

ANIELA
Ale ja nie w sercu, tylko na papierze czytałam - to zdaje się łatwiej.

DOLSKI
Ach, i w sercu łatwo, byle tylko trochę dobrej woli... Ale nie. nie woli - sercem czyta się w sercu... sercem jedynie.

ANIELA
A iak się tam znajdzie takie pismo jak wujaszka?

DOLSKI
Prawda, prawda - trafia się czasem, że jest niewyraźne, bo są niestety obowiązki, względy, okoliczności, które niezrozumiałym czynią to, co tak czyste, tak jasne... jak twe oczy, pani.
(na stronie)
O zdrajco! co ty mówisz?... Uchodź, nieszczęsny!
Odchodzi spiesznie.

ANIELA
sama
Może mnie kocha? A ja? - Czemu nie odgadnie, kiedy tak pięknie umie o tym rozprawiać? Okoliczności - które? Obowiązki - jakie?... Względy - na co?... Mógł był wyraźniej powiedzieć...

Scena czwarta

Aniela, Matylda.
Matylda w amazonce, kapelusz na głowie, harapniczek w ręku.

MATYLDA
A wiesz. Anielko, że twój brat jest grzeczności prawdziwie tegoczesnej... Wczoraj wieczór mówiłam mu wyraźnie, że dziś konno pojedziemy, a on do dnia z fuzją poleciał... Co to za nieszczęśliwa pasja tych mężczyzn - to obrzydłe polowanie!

ANIELA
Czy tylko nie przypadek jaki?...

MATYLDA
Gdzież tam!

ANIELA
Wszak zawsze tak grzeczny dla ciebie.

MATYLDA
Twój Dolski grzeczniejszy.

ANIELA
Jak to - mój?

MATYLDA
Oho! Myślisz, że nie widzę - kocha się... ty się kochasz...

ANIELA
Matyldo!

MATYLDA
O, kochajcie się, kochajcie - ale do Karola przez cały tydzień słowa nie przemowie.

Scena piąta

Aniela, Matylda, Jenialkiewicz. Jenialkiewicz staje między nimi, bierze za ręce, wpatruje się w nie.

JENIALKIEWICZ
Cóż?

MATYLDA
Złe.

JENIALKIEWICZ
Jak to? Co źle?

Matylda
Piękny opiekun ze stryjaszka, och!... Pupile - pięknie wychowane: jeden zawsze się czai, a drugi zawsze lata.

JENIALKIEWICZ
Co, co ta plecie? "Piękny opiekun"... A wiesz ty, wiele ja już w życiu opiek miałem? Hm?

MATYLDA
obojętnie, bawiąc się harapniczkiem
Piędziesiąt cztery,
(po krótkim milczeniu)
Co?... więcej?

JENIALKIEWICZ
spuszczając okulary na nos
Żebym miał i sto cztery, nie miałbym pewnie drugiego takiego kozaka jak waćpanna.
(podnosząc okulary)
Czemu waćpanna bez pani Moczybłockiej wyjeżdżasz z domu?

MATYLDA
Bo nie mam konia pod panią Moczybłockę. - Pani Moczybłocka za gruba.

JENIALKIEWICZ
To... to... to... to..

MATYLDA
z przymileniem
A, fe, stryjaszku! gniewać się... Piękny przykład nam dajesz... Opiekun!... No, no - nie gniewaj się, stryjaszeczku.

JENIALKIEWICZ
łagodniej - po krótkim milczeniu
Mam z tobą pomówić... Anielko, zostaw nas samych.

Aniela odchodzi.

Scena szósta

Matylda, Jenialkiewicz. Matylda całą tę scenę gra z największą spokojnością.

JENIALKIEWICZ
Matyldo, z tobą w długie rezonowanie wdawać się nie można - zatem krótko powiem: Matyldo, czas przyszedł - mam dla ciebie męża.

MATYLDA
A miłego? słodkiego? rumianego?

JENIALKIEWICZ
Ja nie żartuję.

MATYLDA
Jego imię, herb, przezwisko?

JENIALKIEWICZ
Imię - Jaś.

MATYLDA
Wolałabym - Kleofaś. A dalej?...

JENIALKIEWICZ
Jednym słowem - Dolski.

MATYLDA
Jednym słowem - nie chcę.
Chce odejść.

JENIALKIEWICZ
zatrzymując ją
Jak to - nie chcę?

MATYLDA
Nie chcę.

JENIALKIEWICZ
Dlaczego?

MATYLDA
Bo mi się nie podoba.

JENIALKIEWICZ
Ależ, moja panno, i mnie. opiekuna, spytać się trzeba, czy się podoba, czy nie.

MATYLDA
Nie widzę koniecznej potrzeby.

JENIALKIEWICZ
spuszczając okulary
Co... co?... Dziewczyno, nie wyzywaj mnie.

MATYLDA
całując go w ramię
A choćby - lepiej strzelam jak stryjaszek.

JENIALKIEWICZ
O, wiem, wiem - koń, harap, pistolet, brak jeszcze fajki.

MATYLDA
Nie lubię.

JENIALKIEWICZ
Zatem słuchać mnie nie chcesz?

MATYLDA
bez zapału
Na co się stryjaszek pytasz, kiedy wiesz dobrze, że nigdy nie słuchałam i słuchać nie będę.

Jenialkiewicz chodzi, poprawiając okulary; Matylda bawi się harapniczkiem.

JENIALKIEWICZ
wyprowadzając ją na przód sceny
Matyldo, córko mojego śp. brata Józefa, której opieką Pan Bóg raczył mnie nawiedzić, pytam ci się bez żartu, pytam ci się solennie: będziesz mi posłuszną, albo nie?

MATYLDA
Jak stryjaszka serdecznie kocham - nie.
Idzie do biura i harapniczkiem strzepuje kurz z papierów.

JENIALKIEWICZ
przyszedłszy z zadziwienia
Ale, dziewczyno, co ty poczniesz bez mojej rady?

MATYLDA
zawsze strzepując papiery
Ja sobie poradzę - i lepiej jak stryjaszek... Ja stryjaszka bardzo kocham, ale stryjaszek - nietęgi dorady. na honor - nietęgi.

JENIALKIEWICZ
A to... to... jakem Ambroży...

MATYLDA
Jakem Matylda - prawda. Bo cóż mi stryjaszek radzi? Iść za Dolskiego?

JENIALKIEWICZ
półgłosem do siebie
"Nietęgi do rady"...

MATYLDA
Ale pan Dolski mnie się nie podoba, ale panu Dolskiemu ja się nie podobam.

JENIALKIEWICZ
Spuść się na mnie...

MATYLDA
kończąc sens
A dobrze wyjdziesz.

JENIALKIEWICZ
Zapewne, że dobrze.

MATYLDA
Wątpię.

JENIALKIEWICZ
Kogóż ty chcesz?

MATYLDA
Nikogo.

JENIALKIEWICZ
Chcesz zostać starą panną?

MATYLDA
Cóż złego?

JENIALKIEWICZ
Winszuję.

MATYLDA
I stryjaszek - stary kawaler, a przez to wszyscy go kochają.

JENIALKIEWICZ
Ale dlaczego - nietęgi do rady?... Nikt mi jeszcze tego nie powiedział, jakem Ambroży.

MATYLDA
Dlatego że ile mi razy stryjaszek co poradził, ja zawsze przeciwnie zrobiłam, a mimo tego. doszłam lat dziewiętnastu, jestem zawsze zdrowa, wesoła i dość miła... i dość ładna. Co? nieprawdaż?
Jenialkiewicz chce odpowiedzieć, ale spuszcza okulary, kiwa ręka i odchodzi. - Matylda zadzwoniwszy - do Lokaja
Pan Karol wrócił?

LOKAJ
Nie jeszcze.
Odchodzi.

MATYLDA
Ha! panie Dolski, mistrzu niezgłębionych tajemnicchcesz się ze mną żenić?... Zobaczymy!
do przechodzącego
Panie Dolski!

DOLSKI
Pani?

Scena siódma

Matylda, Dolski.

MATYLDA
Proszę mi powiedzieć, którego dziś mamy?

DOLSKI
Dziewiątego.

MATYLDA
Dziewiątego - dziewięć, liczba kabalistyczna, przyjazna wróżbie. Ja umiem czytać w przyszłości. - Chcesz pan doświadczyć mojej sztuki?

DOLSKI
Bardzo chętnie; piękna wróżka - wróżba dobra.

MATYLDA
Proszę mi dać rękę!

DOLSKI
Cieszy mnie, że widzę panią w tak dobrym humorze.

MATYLDA
O, w bardzo dobrym,
(wpatrując się w rękę)
Hm, hm, hm! Pan masz różne zamiary.

DOLSKI
Któż ich nie ma?

MATYLDA
Zwłaszcza jeden główny - pan starasz się pokryć swój zamiar jak najciemniejszą tajemnicą... Ale niestety!...

DOLSKI
Cóż złego?...

MATYLDA
Obowiązkiem moim mówić otwarcie: ten plan, zakreślony nadaremnie - ziszczonym nigdy nie będzie.

DOLSKI
ironicznie
Wielkie nieba!

MATYLDA
na stronie
Jaka zarozumiałość!
(głośno)
Ale to ja, ja panu powiadam, że jego zamiar nigdy spełnionym nie będzie. Nigdy - raz jeszcze powtarzam.

DOLSKI
na stronie
Miałażby co wiedzieć o wyborach?
(głośno)
Nie rozumiem, dlaczego nie miałbym otrzymać...

MATYLDA
Nie rozumiem, dlaczego pan masz otrzymać.

DOLSKI
Bo chcę piastować...
Urywa.

MATYLDA
Piastować?
(po krótkim milczeniu)
Nie rozumiem.

DOLSKI
Bogu dzięki.

MATYLDA
Mów pan tajemniczo, jak ci się podoba, ale proszę pamiętać, co panu dziś powiadam - nigdy!
Odchodzi. - Dolski zadziwiony spogląda za nią.

AKT II

Salon pierwszego aktu.

Scena pierwsza

Jenialkiewicz, Aniela, Dolski, Pan Ignacy, Lokaj.
Jenialkiewicz siedzi w krześle, na przodzie sceny w środku - przed nim mały stoliczek, na którym kalamarz i pióro. U nóg dużo kopert, które przy podniesieniu zasłony Lokaj klęcząc zbiera. Po lewym ręku Jenialkiewicza Pan Ignacy; włos siwy, ale nie w czuprynę podgolony, kapota długa; trzyma na ręku dużo zapieczętowanych pakietów, które następnie podaje Jenialkiewiczowi. - Jenialkiewicz zdziera koperty, rzuca na ziemię; pismo lub książki przegląda, potem oddaje Lokajowi. To zatrudnienie trwa ciągle, nie przerywając rozmowy. - Dolski siedzi przy stole po lewej stronie. niby zajęty dziennikami, ale właściwie nie spuszcza oka z Anieli, która pisze przy biurze i często znajduje powód obrócenia się i rzucenia okiem na Dolskiego.

JENIALKIEWICZ
W dzień korespondencji trudno sobie dać rady, aż się w głowie kręci.

PAN IGNACY
Prawda - a wszystko daremnie... Bo na co to się przyda? Dwa razy na tydzień płaci się poczcie za tyle niepotrzebnych szpargałów...

JENIALKIEWICZ
półgłosem
Gdyru, gdyru, gdyru, gdyru...
(głośno)
Tygodnik...
do Lokaja
Połóż na stół.

PAN IGNACY
Mogłem był wczoraj przywieźć te książki i część tych listów z miasta, nie byłoby nic kosztowało...

JENIALKIEWICZ
Jegomość tego nie rozumiesz.

PAN IGNACY
Czego nie rozumiem?

JENIALKIEWICZ
Że to są korespondencje,
do Lokaja
Pannie Matyldzie.

PAN IGNACY
I na cóż to się przyda?

JENIALKIEWICZ
Dolski!... Pan Ignacy pyta się, na co się przyda korespondencja.
Śmieje się. - Pisarz przynosi mu księgę, w której Jenialkiewicz podpisując mówi dalej:
Nie każdy wie, nie każdy pojmie, ile trzeba kółek, aby zegar szedł. O! nie tak to łatwo... Tu czytaj... tu podpisz... a wszystko kto? Ja.
do Pisarza
Przepisać i ekspediować.
Pisarz odchodzi.

PAN IGNACY
To pisanie - istna plaga... Na co to się przyda? Wszystkich swoich oficjalistów trujesz, zabijasz jegomość swoim atramentem. Już ich na pięć mil dokoła poznają po ich czarnych palcach... Dalej i nosy im poczernieją.

JENIALKIEWICZ
półgłosem
Gdyru, gdyru...

do Lokaja
Na stół.

PAN IGNACY
Jegomość jesteś wielka głowa, to rzecz wszystkim znana.

JENIALKIEWICZ
uśmiechając się z ukontentowaniem
O!

PAN IGNACY
Jesteś zdatny na ministra jakiego.

JENIALKIEWICZ
O! o!

PAN IGNACY
Na jakiego kanclerza...

JENIALKIEWICZ
O! o! o!

PAN IGNACY
Ale nie na wiejskiego gospodarza.

JENIALKIEWICZ
Hę?...

PAN IGNACY
Niech po miastach sobie piszą. ale nie po wsiach. Na co to się przyda? Pisanina intraty nie powiększy.

JENIALKIEWICZ
półgłosem
Obskurantyzm.
głośno
Jegomości zawsze zdaje się, że jeszcze żyjemy w onych czasach, kiedyś mnie uczył czytać, a tu odtąd wiele wody upłynęło - i teraz nie potrzebuję już, Bogu dzięki, niczyjej nauki.
Aniela podaje listy do podpisu. - Podpisując:
Dobrze, dobrze, moje dziecię, jestem kontent. ale numer zapomniałaś. - Bez numeru nic z mego biura wyjść nie może.

PAN IGNACY
Na co to się przyda?

JENIALKIEWICZ
do Anieli
Teraz włóż w koperty i zapieczętuj.

DOLSKI
Może mogę pomóc?

JENIALKIEWICZ
Nie, nie; ona sama najlepiej zrobi - wzrosła pod moją ręką.

PAN IGNACY
Jeszcze lepiej byłaby wzrosła, gdyby ciągle atramentu nie wąchała i oczów sobie czytaniem nie psuła... Teraz - co trzeci to w okularach: ślepy - a z czego? Z czytania. Na co to się przyda?

JENIALKIEWICZ
półgłosem
Obskurantyzm!
do Lokaja
Pannie Anieli.

PAN IGNACY
Ma się robić - to robić, a nie z książki; raz, dwa, trzy, i kwita...

JENIALKIEWICZ
Z Przemyśla... Zobaczymy, co się tam dzieje.
czyta
"Jaśnie Wielmożny Panie, donoszę Jaśnie Wielmożnemu Panu, że dziś nic nie mam do doniesienia Jaśnie Wielmożnemu Panu. Zostaję etc., etc." A! to mi się podoba... Nic nie ma do doniesienia... Piękny korespondent... A za cóż płacę?

PAN IGNACY
Diabli wiedzą, za co.

JENIALKIEWICZ
Odmienię korespondenta... odmienię... Anielko, zapisz w księdze notat: "Korespondenta w Przemyślu odmienić."

PAN IGNACY
Ale z drugiej strony, prawdę mówiąc - jak donosić, kiedy nie ma co?

JENIALKIEWICZ
Jegomość lego nie rozumiesz - nie ma co?... Ja się nie pytam.

PAN IGNACY
Jużci woli nie pisać jak pisać głupstwa.

JENIALKIEWICZ
Bardzo przepraszam, rzeczy się mają zupełnie przeciwnie...
(przeglądając)
Gazeta... dzienniki... nie wiedzieć, dlaczego tylko trzy.

PAN IGNACY
Bagatela! Trzy! I na co to się przyda?

JENIALKIEWICZ
śmiejąc się
Dolski! Dolski! Pan Ignacy pyta się, na co dzienniki.
do Lokaja
Na stół.

PAN IGNACY
Niechby każdy swego nosa pilnował, a lepiej byłoby na świecie. Piszą, piszą, a w każdym słowie dwa łgarstwa.

JENIALKIEWICZ
Obskurantyzm!... Z Krakowa... Ten wie, co pisze.

PAN IGNACY
Tak - wie, że pisze.

JENIALKIEWICZ
czyta.
"Mamy dnie gorące..."

PAN IGNACY
Nowina!

JENIALKIEWICZ
czyta "W tych dniach umarł tu pan Szuster..."

PAN IGNACY
I cóż z tego? - Szustrów nie braknie.

JENIALKIEWICZ
czyta
"Na Wiśle mała woda..."
Dolski! Dolski, słyszysz, na Wiśle mała woda.

DOLSKI
jak przebudzony
A!... Wała moda... mała woda... proszę!...

Jenialkiewicz
Rzecz warta uwagi.

PAN IGNACY
Mała woda, bo deszczu nie ma.

JENIALKIEWICZ
Obskurantyzm,
do Lokaja
Pannie Anieli... Anielko, włóż do teki obserwacji meieoroligicznych.
(otwierając list)
Ha! cóż to? - Afisz ze Lwowa.
(czyta)
"Menażeria nie widziana dotąd w kraju." - Hm... hm... hm... "Dwa niedźwiedzie rzadkiej piękności, jeden biały, drugi czarny..."
podnosi okulary, a afisz spuszcza na kolana - po krótkim milczeniu
Biały... i... czarny...

PAN IGNACY
Mam się spytać jegomości, jak decydujesz, czy bydło na łąki puścić, czy naszy kupić?

JENIALKIEWICZ
Na co kupić?

PAN IGNACY
Bo nie ma... Skutki utrzymywania bydła na stajni...

JENIALKIEWICZ
Stare przesądy!

PAN IGNACY
Prawda, stare - że bydłu jeść trzeba.

JENIALKIEWICZ
do siebie.
Biały... i... czarny...

PAN IGNACY
Cóż?

JENIALKIEWICZ
Co? - Trzeba...
jakby lejcami kierował
Rozumiesz jegomość?

PAN IGNACY
Już dosyć się za łeb turbuję, ale cóż to pomoże?

JENIALKIEWICZ
Nie mówię, aby kogo za łeb szarpać... ale mówię, żeby interes prowadzić dzielnie, raźnie - z energią.

PAN IGNACY
Energia nie pasza.

JENIALKIEWICZ
Dałem przepisy własnoręczne.

PAN IGNACY
I własnoręczne nie nakarmią.

JENIALKIEWICZ
Obskurantyzm!... Biały... i... czarny... Dolski! usiądź tu bliżej... Wielka myśl we mnie powstała... wielkie pytanie do rozstrzygnienia: czy biały i czarny niedźwiedź, tak jak my z Murzynami, są jednego pochodzenia, czyli też zupełnie innego? - Co? Czy biały - dlatego biały, że w śniegach żyje, a czarny, że w jodłowych lasach przebywa?... Co? Jak ci się zdaje?

DOLSKI
Wyznam szczerze, że nie czuję się na siłach stanowcze zdanie udzielić w tej mierze.

JENIALKIEWICZ
Rzecz arcyciekawa... Jeżeli są jednego rodu. któryż był pierwej? Biały czy czarny?... Któryż maści zmienił?

PAN IGNACY
Jakże jegomość decydujesz?

JENIALKIEWICZ
O! o! o! Jegomość myślisz, że to tak łatwo... Bo jeżeli biały...

PAN IGNACY
Ależ ja mówię o bydle.

JENIALKIEWICZ
Dajże mi pokój jegomość...

PAN IGNACY
Ależ bo jegomość...

JENIALKIEWICZ
Jegomość psujesz dyskusją... Chodźmy, Dolski, do biblioteki... Tam spokojniej tę rzecz zgłębimy...
odchodząc
I względem ludzi nie jest to jeszcze dowiedzione...

DOLSKI
we drzwiach, oglądając się na Anielę
W samej rzeczy, mości dobrodzieju!
Lokaj odnosi krzesło i stolik.

PAN IGNACY
patrząc za nimi
Koniec świata - im kto mędrszy, tym głupszy... O książki! książki!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena szósta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena siódma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena ósma

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej