Marc-Antoine Muret

WIERSZ M A MURETA PISANY DO SYNOWCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WIADOMOŚĆ O ŻYCIU MURETA.

M. ANTONII MURETI INSTITUTIO PUERILIS AD FRATRIS FILIUM.

PRZYPISY TŁUMACZA.

WIERSZ M. A. MURETA PISANY DO SYNOWCA

Muret Marc-Antoine

tłumaczył X. Antoni J Moszyński Pijar

WIADOMOŚĆ O ŻYCIU MURETA.

Marek Antoni Muret, urodził się w miasteczku tegoż imienia, we Francyi, roku 1526, z oyca prawoznawcy, z famili szlachetney i starożytney. W dzieciństwie jeszcze tak szczęśliwy okazał do nauk wyzwolonych talent i ochotę, iż bez pomocy nauczyciela, mocą tylko własnego gieniuszu, nabył dokładney znajomości języka greckiego i łacińskiego. W ośmnastym roku wieku swego puścił się w zawód nauczycielski, i w kollegium w Auch tłumaczył publicznie Cycerona i Terencyusza. Udał się potem do Paryża, i w tey stolicy nauk z taką chwałą wykładał starożytnych klassyków łacińskich, iż król i królowa lekcye jego obecnością swoją zaszczycać raczyli. Zazdrośni sławie jego, codzień wzrastającey, niesprawiedliwie przypisywali mu występek, za który wówczas obwinionych palono. To zmusiło go, iż przeniósł się z Paryża do Tuluzy, a gdy i tu prześladować go nie przestano, opuścił Francyą i udał się do Włoch, lecz w drodze zachorował. Ponieważ jego postać i ubiór nie oznaczały człowieka znakomitego; wezwani do niego medycy, rozmawiając z sobą po łacinie, postanowili zrobić na nim próbę lekarstwa, którego jeszcze nie doświadczyli. Faciamus experimentum in corpore vili. Tymczasem Muret, bez pomocy medycyny, nazajutrz odzyskał zdrowie. Mając lat 28 udał się do Wenecyi, ztamtąd do Padwy, nakoniec przybył do Rzymu, i w tey stolicy chrześciańskiego świata, przyjął święcenie na kapłaństwo: miał sobie ofiarowane bogate beneficia, i z powszechnym oklaskiem przez lat 21 wykładał filozofią i teologią. W roku 1584, Stefan Batory, król polski, przez naykorzystnieysze obietnice starał się sprowadzić go do Polski. Muret do tego się skłaniał: ale Grzegorz XIII papież, nie chcąc tracić tak wielkiego człowieka, zniewolił go do pozostania w Rzymie. Oto jest list Mureta, pisany do Jana Zamoyskiego, w którym wymienia powody, dla których wezwaniu króla polskiego zadosyć uczynić nie może. "Mimo nadziei i mniemania mego stało się, iż, gdym się już zabierał do drogi, a duszą i myślą byłem w Polsce, nagle Grzegorz XIII papież, dał mi poznać, iż móy wyjazd jemu się nie podoba, i mnie przez mężów naywyższą powagę maiących ostrzegł, ażebym z Rzymu nie wyjeżdżał; że staraniem jego będzie, ażebym w tem mieście nie mnieysze miał dochody od tych, jakie mi w Polsce ofiarowano. Zatem do 500 czerw, złotych, które dawniey mi wyznaczono, natychmiast kazał przydać 200, i podskarbiemu swemu zalecił, ażeby zkądinąd jeszcze 300 czerw, zł., corocznie mi postarał się wypłacać. Tym sposobem musiałem pierwszego przedsięwzięcia odstąpić, od którego, niech nie żyję, jeśli mię co innego, jak tylko wola i powaga jego świątobliwości, odwieść mogły" (1). Umarł Muret w Rzymie d. 4 czerwca 1585 r. Są jego mowy, listy, wyborne noty do starożytnych pisarzy, i poezye rozmaitey treści, wszystkie w języku łacińskim pisane. Miał Muret jednego synowca, młodzieńca wielkich nadziei, który w młodym wieku żyć przestał. Dla niegoto napisał ten wiersz, pełny zdrowych rad i przestróg, który w przekładzie polskim, młodym współziomkom moim ofiaruję.

(1) List 81, xięgi I, ed. lipskiey 1672. Obszerniey jeszcze opisuje toż samo Muret w liście 66 teyże xięgi do Pawła Sakrata.

M. ANTONII MURETI INSTITUTIO PUERILIS AD FRATRIS FILIUM.

Dum tener es, Murete, avidis haec auribus hauri:

Nec memori modo conde animo, sed et exprime factis,

Inprimis venerare Deum, venerare parentes:

Et quos ipsa loco tibi dat natura parentum.

Mentiri noli, nunquam mendacia prosunt.

Si quid peccâris, venia est tibi prompta fatenti.

Disce libens: quid dulcius est, quam discere multa?

Discentem comitantur opes, comitantur honores.

Si quis te objurget, male cum quid feceris, illi

Gratiam habe, et ne iterum queat objurgare, caveto.

Ne temere hunc credas, tibi qui blanditur, amicum;

Peccantem puerum, quisquis non corrigit, odit.

Qui semel incautum blando sermone fefellit,

Ille idem, dabitur quoties occasio, fallet.

Nec cuivis sapiens, nec nulli credere debet.

Fallitur alter saepe, fidem sibi detrabit alter.

Si quid forté mali aut facias, aut mente volutes,

Ut lateas homines, certe Deus omnia cernit,

Non nisi spectalis arcana sodalibus effer:

Quodque tacere voles alios, prior ipse taceto.

WIERSZ M. A. MURETA DO SYNOWCA *).

Pókiś młody, Murecie, rady, któreć kreślę,

Przyym chętnie, wraź je w pamięć, i wykonay ściśle.

Naprzód Boga a), po Bogu, czcić rodziców trzeba,

I kogo na ich mieyscu przeznaczą ci nieba.

Kochay prawdę: szkodliwem jest oney gwałcenie b).

Jeśli zbłądzisz, błąd odkryy, znaydziesz przebaczenie.

Ucz się: to ci pożytek sprawi znakomity"

Naukom towarzyszą bogactwa, zaszczyty c).

Słuchay chętnie strofowali, i bądź wdzięczny za nie.

Staray się zaś powtórney nie uledz naganie.

Nigdy nie mieść pochlebców w przyjaciół twych rzędzie.

Wrogiem jest, kto młodego nie poprawia w błędzie.

Kto niebacznego zwiedzie raz pochlebną mową,

Ten go zwiedzie za każdą sposobnością nową.

Pewna tego, co wszystkim wierzy, czeka zdrada.

Traci wiarę, kto w nikim wiary nie pokłada.

Zły czyn, zła myśl, przed ludźmi może być ukryta?

Ale Bóg wszystko widzi, nawet w sercach czyta.

Pewnemu tylko zwierzay skrytości twey duszy,

Sam milcz, innyć sekretu twego nie naruszy.

Nil cupide specta, nisi quod fecisse decorum est:

Turpia corrumpunt teneras spectacula mentes.

Averte impuris procul a sermonibus aures:

Et qui illis gaudent, horum consortia vita.

Principio studii radix inamoena videtur,

Sed profert dulces. parvo post tempore, fructus.

Ludo indulsisti? subito evolat illa voluptas.

Legisti? utilitas studio percepta manebit.

Ut moderata quies prodest viresque ministrat:

Sic hebetat corpus nimia, ingeniumque retundit.

Si prodesse aliis studeas, tibi proderis ipsi:

At nisi ames alios, et te quoque nullus amabit.

Successus faustos nunquam admirare maiorum:

Sera licet, tamen olim illos sua paena sequetur.

Si tibi grata quies; juvenis ne parce labori:

Dux ad honoratam est homini labor ipse quietem.

Inspicete in speculo: et bona seu tibi forma videtur,

Moribus obscoenis illam foedare caveto;

Seu tibi subtraxit vultus natura decorem,

Ingenio ut formae compenses damna, labora.

Nil facilo, quod turpe putes fecisse videri,

Et cura, ut multis tibi sis pro testibus ipse.

Ut nos pauca loqui, plura autem audire moneret,

Linguam unam natura, duas dedit omnibus aures.

Quae servare voles ne crebro invisere parce.

Namque minus furem metuunt, quae saepe videntur.

Blanditur primo, sed perdit inertia famam,

Aspera res primo est, sed fert industria laudem.

Aut vimini me tange, aut multa prolue lympha.

Quum vino indulges, igni puer adjicis ignem.

Oczy twoje pod pilną trzymay zawsze strażą:

Złemi się widokami serca młodych każą.

Strzeż się rozmów gorszących, one młodych gubią:

Strzeż się i tych co niemi zatrudniać się lubią d).

Naypierwszy krok w naukach przykry być się zdaje:

Lecz słodkie w dalszym czasie owoce wydaje.

Grałeś? Roskosz ta prędkiey podlega odmianie;

Czytałeś? Korzyść z nauk przy tobie zostanie.

Krzepi siły spoczynek, lecz użyty w mierze:

Zbyteczny, stępi umysł, ciału moc odbierze e).

Bądź uczynnym, a znaydziesz dla siebie uczynnych:

Nie kochając, nie będziesz kochany od innych f).

Nie dziw się, ze zły człowiek z powodzenia słynie,

Acz późno, kaźń go jednak właściwa nie minie.

Jeśli żądasz spoczynku, wiedz, że tylko praca

Słodkim się w czasie dalszym spoczynkiem wypłaca.

Patrz w zwierciadło, a gdy ci piękną twarz się zdaje,

Strzeż się, byś jey nie skaził przez złe obyczaje.

Jeśli zaś los powabną odjął ci urodę,

Ozdobami umysłu wynagrodź tę szkodę.

Strzeż się wszelkich, co hańbę ściągają, upadków,

I w twych czynach sam sobie bądź za wielu świadków.

Żeśmy słuchać powinni wiele, mówić mało;

Dwoje nam niebo uszu, jeden język dało.

Nie ociągay się, często twych przeglądać rzeczy;

Tak je twoje od straty oko zabezpieczy.

Szkodzi zawsze nieczynność, acz się zrazu wdzięczy;

Praca przykra, lecz w czasie sławą cię uwieńczy.

Wina lub zgoła nie piy, lub przymieszay wody;

Ogień kładnie do ognia. gdy je pije młody g).

Fac tibi sit vultus comis, sermoque modestus,

Sic multos facile tibi conciliabis amicos.

Pauperiem ne cui misero exprobaveris unquam:

Cujus munus opes, ejusdem est munus egestas.

Semper opum studio praefer virtutis amorem.

Non opibus virtus, sed opes virtute parantur.

Disce, et quae discis, memori sub pectore conde,

Aut facies tantudem, ac si cribro hauseris undam.

Dulcia sint quamvis, nunquam tamen appete, quae sunt

Aut damnum allatura, aut incussura pudorem.

Irasci noli temere, nil foedius ira.

Quam quaecunque movere solent, ea temnere laus est.

Venti agitant celsis positas in montibus ornos,

A quibus in media tuta est arbuscula valle:

Sic et opes agitant majora pericula magnas,

Tutior angustos comitatur vita penates.

Pauca loqui puero, sed tempestiva, decorum est:

Haec etenim ingenium res indicat, illa pudorem.

Scire cupis, quae sit famae via certa parandae?

Talem te praesta, qualem te poscis haberi.

Verbera non metuet, metuet qui jussa magistri:

Haec qui contemnet, merito miser illa timebit.

Quam felix puer est, virtus in quo anteit annos!

Illum omnes meritis certatim laudibus ornant,

Et spectant cupide, et felicia cuncta precantur.

At contra nemo alloquio dignatur inertes.

Spernuntur cunctis et vulgi fabula fiunt:

Vix oculis pater ipse illos satis aspicit aequis.

Non tantum ad praesens obsunt peccata: sed hoc plus,

Ad mala quod proclivem animum assuetudine reddunt.

Niech skromność twoję mowę, niech twarz twoję zdobi:

To ci dobrych przyjaciół wielu przysposobi.

Nikomu się ubóstwa naganiać nie godzi:

Z czyjey ręki bogactwo, z tey nędza pochodzi.

Nad bogactwa cnót licznych przekładay nabycie:

Dosyć będziesz bogatym, przy cnoty zaszczycie.

Do nauk, naygorliwsze, niech cię wiodą chęci.

To zaś, czego się uczysz, zatrzyma w pamięci.

Bez tego, trud daremny; korzyść właśnie taka

Będzie, jak gdybyś wodę wlewał do przetaka.

Co ci szkodę przyniesie, lub wstydu nabawi,

Unikay, choć w przyjemney postaci się stawi.

Nie wpaday łatwo w gniewu zbytniego zapały,

I unikay powodów, coby go wzniecały.

Wśród wzniosłych gór od wichrów grab miotany bywa,

Których nie zna krzewina, co ją dół ukrywa.

Tak i bogactwa pełne są przygód i trwogi:

W szczupłym i skromnym domku, mieszka pokóy błogi.

Mało mówić, lecz dobrze, zaletą jest młodzi,

To rozsądku, a tamto skromności dowodzi.

Chcesz wiedzieć, jak osiągnąć cel sławy żądany?

Takim bądź, za jakiego chcesz bydź uważany.

Kto pełni swą powinność, próżen jest bojaźni:

Kto tamtą zdradza, słusznie obawia się kaźni.

Szczęsny nader, w kim cnoty nad wiek zajaśniały:

Wszyscy zasłużonemi zdobią go pochwały.

Każdy mu chętny, każdy naylepiey mu życzy.

Przeciwnie samę wzgardę gnuśny ma w zdobyczy:

Nikt z nim rozmów, nikt nie chce dzielić z nim zabawy:

Ledwo nań własny oyciec rzuci wzrok łaskawy.

Quae bona sunt, sectare, etiam si dura videntur

Principio: longus paulatim ea molliet usus.

Acceptum officium memora atque extolle: sed abs te

Collatum extenua, et potius sine, praedicet alter.

Utilitas quoties pugnare videtur honesto,

Ne dubitare quidem fas est, quin vincat honestas.

Sub laceris crebro virtus latet aurea pannis.

Cum stolidas aurum pecudes et purpura velet.

Nil laudis causa facito: et tamen omnia, laudem

Quae tibi conciliare queunt, ac sedulus aude.

Divitias nec amare nimis nec spernere debes;

Quanquam etenim nequeunt facere ea praestare beatum,

Magna tamen vitae sunt instrumenta gerendae.

Fac contentus eo quod contigit, usque fruaris:

Sic tamen, ut nunquam meliora requirere parcas.

Quam sint cuncta hominum varia atque incerta, notato:

Ne te unquam aut adversa premant, aut prospera tollant.

Pauca quidem haec: sed quae studio servata perenni,

Mirificos fructus progressu temporis edent.

Adspiret tantum caeptis Deus: omnia cujus

Consilio aeterno et certa ratione regentur.

Quem tu et luce puer prima cum strata relinquis

Impiger, et dulcem repetis cum vespere somnum,

Supplicibus facito places ante omnia votis.

Ille tibi ingeniumque sagax, corpusque salubre,

Et multo meliora dabit. Diffidere noli:

Tu modo ad illius semper refer omnia laudem.

FINIS.

Nie dosyć, że w obecnym czasie zdrożność szkodzi,

Gorzey, ze powtarzana w zły nałog przechodzi.

Co chwalebne, acz obok z przykrościami chodzi,

Pełń chętnie, czas to dłuższy powoli złagodzi.

Bądź wdzięcznym i sław innych dla ciebie przysługi,

Własne pokryy milczeniem, niech je głosi drugi.

Ilekroć z uczciwością pożytek się spiera,

Niechay zawsze uczciwość pierwszeństwo odbiera.

Często prawość i cnota w biedney chodzą szacie,

Gdy zbrodnia i nierozum świecą się w szkarłacie.

Nie miey sławy za koniec czynów twych jedyny:

Te jednak, co ją rodzą, pełń naychętniey czyny.

Bogactw i zbiorów ani bądź zbytecznie chciwym,

Ani też gardź onemi: bo, chociaż szczęśliwym

Nigdy one człowieka zrobić nie zdołają,

Wielce jednak w tem życiu potrzebne się stają.

Przestaway na tem mieniu, jakie zdarzą nieba,

Zawsze jednak o lepsze starać się potrzeba.

Pomniąc zaś, jak los ludzki zmiennym jest i dziwnym,

W pomyślnym się nie wynoś, nie zniżay w przeciwnym.

Krótkie są te przestrogi: lecz ich zachowanie

Zrzódłem wielkich dla ciebie korzyści się stanie.

Niech tylko Bóg, potężny władzca wszystkich rzeczy,

Swego ci wsparcia, swojey opieki nie przeczy.

Którego ty i zrana, gdy opuścisz łoże,

I gdy się w poźney udasz do spoczynku porze.

Błagay w codziennych modłach i hołd składay korny: h).

On ci i zdrowie dobre, i dowcip wyborny.

I więcey da nie równie... Ufay Jemu stale.

I ku Jego nayświętszey wszystko stosuy chwale.

KONIEC.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZYPISY TŁUMACZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej