Mikołaj Rej

WIZERUNEK CZŁOWIEKA POCZCIWEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ II

1. CZŁOWIEK ROZUMEM WSZYTKO OPANOWAŁ

2. MARNA NIEDBAŁOŚĆ CZŁOWIECZA

PAŃSTWO NIKCZEMNE JEST WE ZŁEJ SPRAWIE

4. BOGACTWO — TAJEMNY JAD

5. DOMOWY GOSPODARZ

6. ŻOŁNIERZ

7. POMIERNY STAN

8. ZBYTKI STOŁOWE

9. WYMYŚLNE POTRAWY

10. SAPORY

11. Z DZIWNYCH POTRAW DZIWNE WRZODY

12. OBŻARSTWO WIĘCEJ ICH ZABIJA NIŻ MIECZ

13. OPILCÓW DOBRE ZACHOWANIE

14. NIEPOMIERNE BIESIADY

15. BIESIADA WDZIĘCZNA 

16. ŹLI URZĘDNICY A SZAFARZE DOBRODZIEJSTWA PAŃSKIEGO

ROZDZIAŁ III

1. NIC TRWAŁEGO NA ŚWIECIE

2. ZIOŁA

3. JAGÓDKI

7. ŹWIRZĄTKA

8. WIRYDARZE

4. DRZEWA

5. PTASZKOWIE

6. ŻRZÓDŁA

 9. STOŁY

10. PANNY K STOŁU SŁUŻĄ

11. MUZYKOWIE

12. ŁĄKA DZIWNA

13. OPIŁY

14. DOBRA RADA — ROZTROPNA ZACNOŚĆ

ROZDZIAŁ IV

1. MYŚL STAŁA — WIELKA OBRONA

2. MIŁOŚĆ WIERNA — NIESZKODLIWA

3. CI, CO WZGARDZILI MAŁŻEŃSTWO

4. MNISZKI

5. POCZCIWE MAŁŻEŃSTWO

6. WESOŁA POSTAWA, POCZCIWA SWOBODA NIE WADZI

7. OŻENIĆ SIĘ

ROZDZIAŁ V

1. LUDZIE JAKO MAŁPY

2. CZŁOWIEK — BAŃKA

3. BOGACZOWI ZŁOTO WADZI

4. OMYLNE ROZKOSZY

5. STRACH MOCY BOŻEJ

6. KAŻDA RZECZ CZYŃSZ DAWA CZŁOWIEKOWI

7. CZŁOWIEK JAKO MUCHA

CZŁOWIEK JAKO CZYRWIWE JABŁKO

9. SŁABA ZACNOŚĆ NA ŚWIECIE

10. WOLNA MYŚL — ROZKOSZ

11. MYŚL NIEWOLNA — WIĘZIENIE

12. GOSPODARSTWO SNADNE

13. GOSPODARSTWO LENIWE

14. HOJNOŚĆ ZIEMIE I POŻYTKI

15. RADA: OŻENIĆ SIĘ

16. TRUDNOŚCI ŻONATEGO

17. TRUDNOŚĆ OKOŁO WYCHOWANIA DZIECI

18. SYN, GDY DORASTA

19. TRUDNOŚĆ OKOŁO ŻONY

20. W DZIATKACH JAKA ROZKOSZ

21. GDZIE NIEMASZ POTOMKA

22. POTOMEK WŁASNY W CZAS STAROŚCI

23. MIŁOŚNICE — ZDRADA

24. ŻONĘ DOBRZE MIEĆ W GROZIE

25. KSIĘDZA ŹLE NĘClĆ

26. ŻONĘ JAKA OBIERAĆ

27. ŹLE PRÓŻNOWAĆ BIAŁEJ GŁOWIE

28. TOWARZYSTWO ŻONATYCH

29. DOKTOROWIE — CZASEM ŁŻOWIE

30. FABUŁA O CHŁOPIE Z DOKTOREM

31. JAKO ZDROWIE ZACHOWAĆ

32. JAKO ZDROWIE LEKKIEJ WAGI

ROZDZIAŁ VI

I. BIESIADY POCZCIWE

2. BIESIADY WSZETECZNE

3. MUZYKA POCZCIWA

4. MUZYKA WSZETECZNA

5. POCZCIWE ROZMOWY DOBRZE PAMIĘTAĆ

6. UTRATNI, GDY SIĘ Z SIEBIE ŚMIEJĄ

7. UTRACIWSZY, CO CZYNIMY

8. PRZYGODY WIELKICH STANÓW

9. ZIEMIANIN DOMOWY

ROZDZIAŁ VII

1 SROGOŚĆ ŚMIERCI

2. ŻADNA MOC NIE SPRZECIWI SIĘ SMIERCI

3. PIESZCZOTY DZIECINNE

4. ĆWICZENIE DZIATEK

5. NAŁÓG — DRUGIE PRZYRODZENIE

6. TOWARZYSTWO ZŁE NAŁÓG CZYNI

7. MŁODA PODROSŁOŚĆ CZŁOWIECZA

8. STARSZY WIEK — NIEDOSTATEK W GOSPODARSTWIE

9. TRWOGI, WOJNA

10. URZĄD ZIEMSKI

11. STAROŚĆ PRZYKRA

12. ŚMIERĆ WIERNEMU NIC NIE STRASZNA

ROZDZIAŁ XI

1. KARDYNALI, BISKUPI, MNISZY, POSPOLITE DUCHOWIEŃSTWO

2. PANOWIE ŚWIECCY

3. PROKURACI

4. MYŚLIWCY

5. KUPCY, SZYNKARZE, RZEMIEŚNICY

6. MUZYKOWIE

7. ŻOŁNIERZ

8. POSPÓLSTWO, ROZBÓJNICY, ZŁODZIEJE, PIJANICE, KOSTEROWIE, GAMRACI

9. MODLITWA POKORNA

WIZERUNEK CZŁOWIEKA POCZCIWEGO

w którym jako we źwierciedle, snadnie każdy swe sprawy oględać może. Zebrany i z filozofów, i z różnych obyczajów świata tego. (1558 Fragmenty)

Mikołaj Rej

ROZDZIAŁ II

TEN WTÓRY ROZDZIAŁ ZOWĄ DYJOGENES, IŻ TEN FILOZOF WZGARDZIŁ BYŁ BOGACTWA. A TU JEST ROZPRAWA, JAKO BOGACTWA — KTO ICH NIE UMIE Z ROZUMEM UŻYWAĆ — WIELKIE NIEBEZPIECZEŃSTWA KAŻDEMU ZJEDNAĆ I PRZYNIEŚĆ MOGĄ.

1. CZŁOWIEK ROZUMEM WSZYTKO OPANOWAŁ

A chociaj to tak dziwnie nad rozum stworzono,
Przedsię wszytko n Który iż się nadanym rozumem sprawuje,
Wszytko to wbił pod swą moc a wszem rozkazuje.
Tygrys — rącza bestyja, by też miała skrzydła,
A wżdy musi zawżdy wpaść, gdy chce, w jego sidła.
Lew mocny niechaj ryczy, jako chce, w srogości,
A wżdy nędznik przypada w ludzkie posłuszności.
Niedźwiedzie srodzy, zubrzy i ine źwirzęta,
Wszytko to słuchać musi, by ine cielęta,
Bazyliszek, krokodryl i smok jadowity,
Każdy z tych przez człowieka może być zabity.
Patrzajże, jakie miasta, pałace i zamki,
Z dziwnymi przyprawami około nich ganki,
I w jakich opatrznościach i sprawach to bywa,
I jako praw i inych porządków używa.
Kościoły, wieże dziwne, kstałty rozmaite
A dziwnym kosztem wszędy przyprawy obfite.
Porządki w nich i sprawy jako wystawione,
A czasem i nad rozum dziwnie wystrojone.
Nuż ony srogie strzelby z nieba trzaskające,
Tęcze, burze i ognie groźno błyskające.
Wszytko tego ten człowiek rozumem dosięgnął,
By się tam jako ptaszek pod niebiem wylęgnął.
Jako się toczy niebo, jako ziemia pływa,
I jaka pod nią sprawa i na spodku bywa,
Jako ludzie do siebie nogami stąpają,
A słonecznej światłości równo używają.
Wszytkę ziemię i niebo szalonym łbem skryślił,
Niemasz tak nic trudnego, czego nie wymyślił.

2. MARNA NIEDBAŁOŚĆ CZŁOWIECZA

Ale nad wszytki dziwy to więtszy dziw jego,
Iż drugi zapomniawszy i tego wszytkiego,
Chodzi łeb ponurzywszy jako bydlę prawie,
Tak nigdy nic nie dbając o powinnej sprawie
I jako by miał tego używać roztropnie.
A wytknąłby każdego snadź tak i na kopnie:
A on w swej każdej sprawie różne figle stroi,
A jako zimie zając, kiedy k miejscu dwoi.
O nędzo! O ślepoto rozumu takiego,
Który mało na to dba, co jest przystojnego,
Jedno tak prawie żywię jako ine źwirze!
Wszak i piórko ze wstydem ledwe o tym gmerze,
Iż chociaj drudzy znają dziwne boskie dary,
Nic w sobie nie hamując, tak żywą bez miary.
A coż to więcej czyni? Jedno złe ćwiczenie
A na swe powinności niedbałe baczenie.
Czego namędrszy doktor ani żadne zioła
Już nigdy nie uleczą, kto się w to wda zgoła.
Już ani gramatyka, ani retoryka
Nie wywiodą z tych błędów marnego nędznika,
Który się jako płotu leda czego chwyta,
A gdzie jest grunt rozumu, nigdy się nie pyta.
Gdyż to jest jego urząd, wszytko co złe ganić,
A co jest nalepszego, tym się każe bawić.

PAŃSTWO NIKCZEMNE JEST WE ZŁEJ SPRAWIE

Ale kiedy byś spytał przy jakiej rozprawie,
Co też jest nalepszego na tym świecie prawie,
Wierz mi, iż byś usłyszał sentencyje różne,
A rozliczne wywody i pogadki próżne.
Bo jedni w tym nawiętszą rozkosz pokładają,
Kiedy onych próżnych skrzyń worka dokładają.
Złoto, srebro i w nocy po kąciech się błyszczy,
Acz na to nie jednego nędznika wyiniszczy.
Na szyi łańcuch wisi, na palcoch pierścienie,
W których się łsną z daleka rozliczne kamienie:
Szafiry, dyjamenty, szmaragdy, rubiny.
A sam namilejszy pan podobien ku świni.
Więc na ścianach spalery a rozliczne bramy,
A gdzie poźrzysz w każdy kąt, rozłożone kramy.
Konie się bujno kłuszą a myśliwcy trąbią
A wpadszy na pole cudze żyto gnąbią.
Więc okna z alabastru, marmorowe ściany,
Wirzch złotem przesadzany, pięknie malowany,
Drzwi sztukwarkiem rozlicznym dziwnie nakrapiane,
Listwy, ławy płynącym fladrem pokładane,
Pawiment rozmaitym wzorem ułożony.
Owa wszędy, gdzie poźrzysz, pstro ha wszytki strony.

Patrzajże, co za sokół siedzi w onym gniaździe.
Snadź lepszą czasem kanię, co myszy je, znajdzie.
Kiedy więc gębę nadmie w onej obfitości,
Już wszyscy pochlebują jego wielmożności,
Jako pstre sojki przed nim z daleka dudkują,
A palcem sobie z tyłu: hic est , ukazują.
Czterzej mu ręcznik dzierżą, a trzej wodę leją,
A odszedszy na stronę łotrowie się śmieją.
A drudzy, co nie wiedzą, jako się świat plecie,
Tuszą, iż szczęśliwszego już niemasz na świecie.

4. BOGACTWO — TAJEMNY JAD

Ale kto to obaczy, co się pod tym tai,
Jako się świat kołysze w onej marnej zgrai
A jakie bezpieczeństwo ten w swych sprawach miewa
Kto jedno, jako trawy wół, świata używa
A każdego postępku rozumem nie rządzi,
Mnima, by szedł gościńcem, a on barzo błądzi.
Bo nie baczy pod trawą, iż dziwnego gadu
Tai się zawżdy pod nim rozlicznego jadu.
Azaż on ma wżdy kiedy bezpieczne wyspanie?
Ano we łbie kowale a dziwne szemranie,
Jakoby jutrzejszy dzień z rejestru wystawić,
Iż będą zacni goście, jako się im stawić.
Kuchmistrz u drzwi kołace, a marszałek łaje,
Podskarbiemu pieniędzy już też nie dostaje;
Więc konie pochromiały, narzeka koniuszy.
Zewsząd płyną rozkoszy onej miłej duszy.
W nocy chłopa goniono, a on łamał kraty,
Gdzie widział rozwieszone ony pstre kabaty.
Całę noc się łeb wierci onej dzikiej świni:
Gdyż tak kabat miał goście, co się dzieje skrzyni?
A to w niwecz, gdy on śpi, wszyscy o nim czują,
A co we dnie źle sprawił, w nocy oszacują.
A gęstego sędziego każdy ma o sobie.
Jutro, gdy mu powiedzą, łając się w łeb skrobie.  
Bo takiemu stanowi wszytko z almanachu
Przyszłoby zawżdy czynić, by był prażen strachu.

5. DOMOWY GOSPODARZ

Drugiemu z mniejszych stanów grzmi we łbie komora
Stodoła, brog, boisko, za ścianą obora,
Wilcy wyją za gumnem, a cielęta ryczą,
Psi szczekają pod okny, świnie w chlewie kwiczą.
Pociąga rohatynki, w oknie: "- Hu, hu!" - woła;
Rano wstawszy , więc liczy. Ano już gomoła
Dawno przez płot skoczyła, wełna leży w lesie,
Alić Kęsy po chwili łeb z nogami niesie.
W gumnie też słomy mało i plew już nie staje,
Więc chociaj mu nikt nie krzyw, przedsię wszytkim łaje.

Bieży z kijem na pole, na życie śnieg grzebie.
Wierę, snadź będzie kłopot na ten rok o chlebie.
Bo to złe gołomrozy, pod śniegiem przyprzało,
A tego pozdniejszego barzo wzeszło mało.
Dwornik ostatek zmłócił i do lasa dunął,
A klucznik drugą dziurą za nim się wysunął.
Pastuch z kucharką woła: „Zapłać, panie, myto!"
Nie do tegoć mi teraz, bodaj cię zabito!"
Daleko to pilniejsza, co jeść do nowego.
Pilnie suszy na piecu, bowiem surowego
Siła zginie w otrębach, dobrze się nie zmiele,
Ledwe będzie koruszka do drugiej niedziele.
Owa skąd ją poczniemy? Nie po szwu się porze.
Ano się we łbie kręci, ano zewsząd górze.
Owa każdy takowy chodzi jako wiła
A tłucze się po ścianach, by nadęta piła,
Którą oni szaleńcy, co ją więc igrają,
Nogami i rękami bijąc popychają.
Czasem nań przydzie rozkosz, a czasem z kłopotem.
Obchodzi się z nim ten świat jako z dzikim kotem.

6. ŻOŁNIERZ

Drugi zasię, by się więc diabeł z piekłem zwadził.
Tedy nigdy na zgodę już nie będzie radził.
By mu dano pieniądze i tam by szturmował,
Dotłukał starych murów, co Pan Bóg popsował.
Już i wolność, i gardło w niewolą zaprzeda,
A nie raz, wóz dźwigając ze błota, zabieda.
Szkapy drżą a chłop płacze, za szyję mu kapie,
Pan pociąga wędzonki a po łbu się drapie.
Bo już dawno nie spierał, jako barchan chusty
Barzo smalcem przypadły na ty mięsopusty.
Siadszy około ognia będą narzekali:
„Wierzę, żeć nam tę służbę wszyscy diabli dali,"
Tłe mu w gardle wędzonka, potrząsa bokłaga.
Ano już jedno drożdże, już w nim lekka waga.
Musi czasem jednaniem a dla lepszej zgody
Legszy na brzuch i mętnej nachłysnąć się wody.
Wżdy przedsię jako furman, chociaj czasem wpadnie
I po uszy we błoto, a pieca dopadnie,
A grzaneczka w dunicy przed nim w piwie pływa.
Już wszytkiego zapomni, jako pan używa.
Przed świtaniem smaruje a znowu się wlecze,
By mu koł nie pogorzał; naręczniego siecze.
Takież mife żołnierstwo! Choć się odrżekają,
Niechajżeć jedno kędy workiem zabrząkają,
Prędko się zasię zlecą, by do miodu pczoły.
Rychlej to workiem zwabi, niż mięsem sokoły.

7. POMIERNY STAN

Ale by każdy baczył, co się tu z nim dzieje,
Iście by na równiejszym był lepszej nadzieje.
Gdyż są błogosławieni, co się śrzodku dzierżą,
A zbytki niepotrzebne sami sobie mierżą.
I Salomon, gdy z Panem w prośbach się rozmawiał
Tedy sobie napilnjej to na nim wymawiał,
By go nędzą nie karał, bogactwem nie wznosił,
Lecz o cnotę a rozum, o to pilnie prosił.
Bo czegóż nie dostawa nędznemu człowieku,
Gdyby miernie użyć chciał tego swego wieku?
I coż po sześci misach, gdy na jednej dosyć,
Albo gdy czterzej będą jeden ręcznik nosić?
Ano by ich i jeden zanieść mógł niemało;
Bodaj ich więc i w skrzynce tak wiele dostało!
Albo, gdy ciepły kąsek a prawie od ognia,
Zaż nie lepszy niżli on, co w kotle mokł do dnia
Z ogorzałą pieczenią, która barzo zdrowa:
Na wirzchu by skorupa, a wewnątrz surowa.

8. ZBYTKI STOŁOWE

Nuż torty trudnonosze, takież msze kramy,
Co od nich scyjatyki, pedogry miewamy.
Nie wiem, co jest, jedno grzech, kłopot a utrata!
Tu pycha, niepotrzebna, a w piekle odpłata.
Zaż nie rozkoszny ptaszek, domowe kurczątko,
prosiątko i jagniątko, koziełek, cielątko?
Azaż ptaszek, zajączek i źwirzątka ine,
Nie wielkież to na świecie bywają nowiny,
Nuż rybki rozmaite, ziółek obfitości,
Co może snadnie przypaść bez wielkiej trudności.

9. WYMYŚLNE POTRAWY

Nie lepszeż to, niż lewek co go z chleba zlepią,
Namieszawszy weń kliju, po wirzchu przyklepią.
Pozłotki nań nakładszy, grochu miasto oczy,
Gdy go stłukszy w możdżerzu, potym w formie
tłoczy. Szczuczy łeb, co w piątek wrzał, w niedzielę ji dają,
Pozłociwszy wątróbki, uszy podziałają.
A w juchę kliju z winem zmieszawszy naleją;
Strojąc jedła by błaźni, dobrze nie szaleją.

10. SAPORY

Więc rozlicznych przysmaków jeszcze nastawiają,
A ktoż wie, jako je więc sobie przezywają:
Oliwki, limunije, mustardy,, kapary;
By barziej oszydzili on żołądek stary,
W którym to gnije, leżąc jako młóto w kadzi.
Ano mu już więc czasem i żuwka zawadzi.
Nie darmo je przezwali sapory, bo sapią.
A barzo się więc po nich drudzy do drzwi kwapią.

11. Z DZIWNYCH POTRAW DZIWNE WRZODY

Więc iż dziwne przysmaki, dziwne też i wrzody,
Które czynią w nędznikoch rozliczne przygody;
Kankry, karbunkulusy, cyrogry, francuzy.
Drugiemu, by kozłowi, na łbie rostą guzy.
Rano, leżąc, narzeka, przewraca się, jęczy.
Ano mu się łeb nadął, katarus go męczy.
Oczy, nogi zapuchły, a brzuch jako pudło,
Będzie wołał po chwili, niż krogulca, szczudło.
Więc go tu trą u ognia, wzgórę przewracają,
A skwarny mu wczorajszej w żołądku macają.
Leją syropy w gardło, by rychlej przechował,
Ale wierz mi, iż im dziś nie będziesz polował.

12. OBŻARSTWO WIĘCEJ ICH ZABIJA NIŻ MIECZ

Tak ci na wszem sowito ci oźralcy giną;
Zdrowie tracą, majętność, i w złej sławie słyną.
Bo się witeřc kramy trzęsą, możdżerze kołacą,
Ależ też, wie- ż to Pan Bóg, kiedy to zapłacą.
Bo i Pismo powieda, iż brzuch, co tak tyje,
Więcej ludzi poraża, niżli miecz pobije.
A miernemu stanowi czegóż nie dostawa?
Wszytko to ma, i smaczniej, zacz ten gardło dawa.
A przedsię mieszek, zdrowie, dobra sława z pełna,
Temu się łeb najeżył, na tym gładka wełna.

13. OPILCÓW DOBRE ZACHOWANIE

Acz to drudzy nazwali dobrym zachowaniem,
Ale patrz, gdy się spiją jako bydło na nim,
Jako kotki się drapią, jako świnie skubą,
Ba! Najdziesz go pod ławą z biretem i z szubą.
Bo już tam stan z powagą na małej baczności.
Leda kto we łbie gmerze więc jego miłości.
Bo gdzie pan, gdzie pachołek, nie zawżdy tam znają,
Kiedy się więc omacmie po kąciech drapają.
Po głosie też nie poznać, bo więc drudzy sapią,
By w łaźni się ścierając, gdy sobie łby drapią.
Rozmaite przysmaki z tych rozkoszy rostą:
Ten idzie z białą maścią, drugi za nim z krostą,
Bo temu oczy jeszcze z wieczora podbili,
Temu się też na czele perły wysadziły.
Idzie świetno z rubiny, z perłami, jako pan.
Tak ci się pięknie stroi ten nasz pomierny stan.

14. NIEPOMIERNE BIESIADY

Ale wszakeś już słyszał, iż pomierne jedło,
Ubiory, krotochwile, nie tak jako bydło,
Z rozmysłem tym poważni zawżdy szafowali,
A na wszem się rozumem pilnie sprawowali,
A z cnoty do tych potraw przysmaki działali,
A roztropnym baczeniem z wirzchu potrząsali.
Bo jeśli to rozkoszą kto ma przezwać właśnie,
Gdy brzmi bęben za uchem, a kozi róg wrzaśnie,
Pomorty a puzany, co wszytki zagłuszą,
Albo skakać od kąta do kąta z Maruszą.
Już który kąt zastąpisz, już siedź jako drewno,
Bo jako się podniesiesz, odepchną cię pewno.
Już jako głuch na drugie musisz palcem kiwać,
Bo już tam trudno słusznej rozmowy używać.
Abowiem już tam każdy, chociaj ledwe ziewa,
Wrzeszczy, sapi, markoce, a mnima, iż śpiewa.
A drugi, za nim stojąc, jako cielę ryczy,
A zda mu się, iż wesół, a iż pięknie krzyczy.
Sklenice w kąt latają, na stole by w łaźni;
Tak więc Bachus, on rycerz, swe kochanki błaźni.
Iż kiedy rano wstawszy, wieczór wspominają:
„Albociem był oszalał" — sami sobie łają.
Ano się we łbie kręci, pan siedząc, szczka, spluwa,
Pierza mu we łbie pełno, opak się obuwa.
Oblicza się z kaletą, nie chce respondować,
Musi jej dać na kwity, gdy niemasz co schować.
Suknia śmierdzi drożdżami, czapka gdzieś na ławie.
Patrzajże krotochwile w takiej miłej sprawie!
A by jeszcze na miejscu, gdzie począł, dosiedział,
Ale chce, iż pan szalon, aby każdy wiedział.
Będzie go jeszcze pełno po ulicach wszędzie,
Włóczy się, jako z wilkiem chodząc po kolędzie
Więc wszędy we drzwi tłucze, wszędy mu nałają,
A czasem czym pachniącym i z góry spluskają,
Zaż to dobra biesiada, zaż to krotochwila?
Niechaj będzie namędrszy, alić z niego wiła.
Ledwe się to i chłopu słusznie zejdzie we wsi,
A choć go nikt nie sławi, szczekają za nim psi.

15. BIESIADA WDZIĘCZNA 

Azaż to nie piękniejsza bywa krotochwila
Sięść sobie z kilkiem osób, kiedy wolna chwila,
I mieć sobie, nie wrzeszcząc, poczciwe rozmowy
Gdzie wżdy skąd co przypadnie, że wżdy k rozumowi
 Albo przeczyść kilka kart onych dziejów dawnych,
Nasłuchać się zwyczajów zacnych ludzi sławnych,
Którzy tu światem dziwnie rozumem władali,
A swym poczciwym stanom wieczną sławę dali.
Tam znajdziesz Achillesa, Pryjama, Hektora,
I jego wszytki sprawy, byś z nim siedział wczora.
Znajdziesz, jako swą cnotę rycerską zachować,
I jako masz swym stanem poczciwie szafować.
Tam on sławny Cycero rozmówi się z tobą,
Najdziesz, w poczciwych sprawach, co masz czyn:
z sobą. Tam Kurcyjusz, Seneka, Homerus, tam Plato.
Żeby on próżnujący mógł wiele dać za to,
By z tymi towarzyszmi miał z tobą rozmowę,
Miałby snadź weselszą myśl i wolniejszą głowę
Niżli z oną wrzeszczącą szaloną gromadą.
I nie wiem, kto by mądry nazwał to biesiadą,
Gdzie się więc już każdemu rozum we łbie mieni.
jedno w klozie takową miewają szaleni,
Bo owi cicho siedząc wszytek świat skrzyślają,
A przy czym właśniej zostać, pięknie przebierają.
Bo się stąd pamięć ostrzy, rozum poleruje,
Kto z daleka poczciwy swój stan przepatruje.
Zaż przy tym nie może być biesiada poczciwa,
Choć jej każdy z rozmysłem statecznie używa?
Zaż nie mogą być żarty w poczciwej rozmowie,
Że się i naśmiać możesz, i wżdy wszytko w głowie,
I rozum, i kędzierze zostanie nam z pełna,
I rano, kiedy wstaniesz, gładsza na niej wełna?
A to w niwecz, iż rozum i ćwiczenie roście?
Bodaj u nas bywali zawżdy tacy goście!
I muzyczkać pomierna nic przy tym nie wadzi,
A zacni pospolicie słuchają jej radzi,
Ale iżby jako wół we łbie nie huczała
A poczciwych rozmówek im nie przekażała.
A takieć więc biesiady nic nie zawadzają,  
Gdy się na nie poczciwi pospołu schadzają.
Gdyby przy dobrej myśli wżdy ćwiczenia były,
Aby się darmo czasy marnie nie traciły!
Bo przetochmy na świat tu od Boga wysłani,
Bychmy od inych źwirząt byli rozeznani.
A to jedno rozumem musi się okazać,
Bo bez tego każdego może wołem nazwać.

16. ŹLI URZĘDNICY A SZAFARZE DOBRODZIEJSTWA PAŃSKIEGO

Ale kto by chciał weźrzeć w takie urzędniki,
Mógłby wszytki powiesić ubogie nędzniki.
Bo jaką by tu oni liczbę udziałali,
Gdyż na co rozkazano, nigdy tam nie dali.
Jedno na marne zbytki, co im zakazano.
A jakoż to z rejestrów ma być wymazano?
Ano, co więc z nędznika i z skóry wygnąbią,
To więc tam garścią sypą, gdzie bębnią a trąbią.
Drudzy przyda w maszkarach, drudzy z komedyją.
To już też tym dosypać, to już by psi tyją.
Bo więc już tam sromota, kiedy kto da mało,
Bo trzeba, aby wszytkim równo się dostało.
A gdy przydzie maszkarnik, co na nim sto płatów
To mu wrzucą kęs chleba a ogryzłych gnatów.
A drugiego precz wypchną, drugiemu nałają,
Drugim czasem i kijem jałmużnę rozdają.
Karty leżą na stole, pieniądze brząkają,
Wziąwszy z igry pół grosza, to więc prze Bóg dają
A też jaka jałmużna, taka i odpłata;
Nic się nam więc nie szczęści czemuś po ty lata.

ROZDZIAŁ III

TEN TRZECI ROZDZIAŁ ZOWIĄ EPIKURUS. "ABOWIEM TEN FILOZOF NIE DZIERŻAŁ NIC O NIEŚMIERTELNOŚCI, JEDNO W DOCZESNYCH ROZKOSZACH WSZYTKO BŁOGOSŁAWIEŃSTWO POKŁADAŁ. A TU JEST ROZPRAWA, JAKO O TYM ROZUMIEĆ MAMY

1. NIC TRWAŁEGO NA ŚWIECIE

Bo wszytko, co widzimy, to w rychle przeminie,
Niemasz nic tak trwałego, co z czasem nie zginie.
Acz drudzy powiedają: „Ale sława wieczna
Może być i po śmierci czasem pożyteczna."
Wierę, więc niechaj lata, już kędy chce, sława,
Kiedy nas nie dostanie, już rości psu trawa.
Bo chociaj więc nad groby herbów nastawiają,
Teksty kują w kamienioch, proporce wieszają,
Alić po małej chwili obalił się kamień,
Proporzec prochem przypadł, już nie znać nic na nim.

Owa iż żaden ni wzwie, jako prędko zginie,
Gdyż jako pajęczyna tak nasz wiek przeminie,
A obchodzi się z nami ten świat tak fałszywie,
To jedno w zysku mamy, co tu kęs zażywie.
A tak i ty, gdyż cię czas chowa w obfitości,
Zażywaj, kędy możesz, rozkoszy w młodości.
Radzęć, bo jako się tu z tego placu zemkniesz,
By cię zimną wodą zlał, barziej się przelękniesz.
A nie psuj sobie czasu, pókić szydła golą,
A puść wszędy dobrą myśl zawżdy na swą wolą.

2. ZIOŁA

Szli dalej i uźrzeli gaj piękny, zielony,
Ze wszech stron jako płotem różą osadzony.
Kierz biały, kierz czyrwony nadobnie się mienią,
Drugim rzędem fijołki za tym się zielenią,  
Żółte jedny, brunatne kwiatki drugie mając,
Foremnie rozsadzone, piękną wonią dając.
Około róż jałowce z ziarnkami wonnymi,
Przesadzane pięknymi drzewy bobkowymi.
Miasto płotu jawory, szyroki list mając,
Wdzięczny cień na wsze strony od siebie dawając.
Po tym wszędy rozliczne kwiecie rozsadzono,
Wszytko równiuczko rostąc pięknie przystrojono.
Nuż ony rozmaryny, ony majerany,
Drugie jeszcze wonniejsze, co ich tu nie znamy.
Szpikanardy, cyprysy, lawendy, izopki,
Co ono z nich bywają rozmaite wodki,
To wszytko swym porządkiem rozsadzono było,
Tak iż się jedno z drugim farbami mieniło.
Lilije, piwonije też w swym rzędzie stały,
Glanc nadobny, czyrwony z białym, podawały.
Między tym zasię były fijołeczki drobne,
Stokroć piękne, i ine kwiateczki nadobne,
Lilijum, konwalijum, goździczki czyrwone,
Przesadzane białymi, prawie napełnione.

3. JAGÓDKI

Więc jagódki rozliczne między nimi wszędzie,
Czyrwone i brunatne, każde w swoim rzędzie,
Truskawki, pozimeczki, piękne żurawiny,
Wisnki polne i ony pachniące maliny.
A około bukszpany z listki zielonymi,
Stały jako ogródki ogrodzone imi.
Owa gdzieśkolwiek poźrzał, musiałeś się zumieć,
Bo trudno tam tym kstałtom było wyrozumieć.
Między nimi błękitne, żółte, z czyrwonymi,
A kwiateczki ze wszech stron tuż wiszą nad nimi.
Pstrzążki, kiełbie, śliżyki między kwiatki grają,
Które panienki sobie igrając łapają.

Koniec wersji demonstracyjnej.

7. ŹWIRZĄTKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. WIRYDARZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. DRZEWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. PTASZKOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. ŻRZÓDŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

 9. STOŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. PANNY K STOŁU SŁUŻĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. MUZYKOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. ŁĄKA DZIWNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. OPIŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. DOBRA RADA — ROZTROPNA ZACNOŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. MYŚL STAŁA — WIELKA OBRONA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. MIŁOŚĆ WIERNA — NIESZKODLIWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. CI, CO WZGARDZILI MAŁŻEŃSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. MNISZKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. POCZCIWE MAŁŻEŃSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. WESOŁA POSTAWA, POCZCIWA SWOBODA NIE WADZI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. OŻENIĆ SIĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. LUDZIE JAKO MAŁPY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. CZŁOWIEK — BAŃKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. BOGACZOWI ZŁOTO WADZI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. OMYLNE ROZKOSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. STRACH MOCY BOŻEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. KAŻDA RZECZ CZYŃSZ DAWA CZŁOWIEKOWI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. CZŁOWIEK JAKO MUCHA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZŁOWIEK JAKO CZYRWIWE JABŁKO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. SŁABA ZACNOŚĆ NA ŚWIECIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. WOLNA MYŚL — ROZKOSZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. MYŚL NIEWOLNA — WIĘZIENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. GOSPODARSTWO SNADNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. GOSPODARSTWO LENIWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. HOJNOŚĆ ZIEMIE I POŻYTKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. RADA: OŻENIĆ SIĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16. TRUDNOŚCI ŻONATEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. TRUDNOŚĆ OKOŁO WYCHOWANIA DZIECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. SYN, GDY DORASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. TRUDNOŚĆ OKOŁO ŻONY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. W DZIATKACH JAKA ROZKOSZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. GDZIE NIEMASZ POTOMKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22. POTOMEK WŁASNY W CZAS STAROŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. MIŁOŚNICE — ZDRADA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24. ŻONĘ DOBRZE MIEĆ W GROZIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25. KSIĘDZA ŹLE NĘClĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. ŻONĘ JAKA OBIERAĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. ŹLE PRÓŻNOWAĆ BIAŁEJ GŁOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28. TOWARZYSTWO ŻONATYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. DOKTOROWIE — CZASEM ŁŻOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. FABUŁA O CHŁOPIE Z DOKTOREM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31. JAKO ZDROWIE ZACHOWAĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

32. JAKO ZDROWIE LEKKIEJ WAGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I. BIESIADY POCZCIWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. BIESIADY WSZETECZNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. MUZYKA POCZCIWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. MUZYKA WSZETECZNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. POCZCIWE ROZMOWY DOBRZE PAMIĘTAĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. UTRATNI, GDY SIĘ Z SIEBIE ŚMIEJĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. UTRACIWSZY, CO CZYNIMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. PRZYGODY WIELKICH STANÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. ZIEMIANIN DOMOWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1 SROGOŚĆ ŚMIERCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. ŻADNA MOC NIE SPRZECIWI SIĘ SMIERCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. PIESZCZOTY DZIECINNE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. ĆWICZENIE DZIATEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. NAŁÓG — DRUGIE PRZYRODZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. TOWARZYSTWO ZŁE NAŁÓG CZYNI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. MŁODA PODROSŁOŚĆ CZŁOWIECZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. STARSZY WIEK — NIEDOSTATEK W GOSPODARSTWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. TRWOGI, WOJNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. URZĄD ZIEMSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. STAROŚĆ PRZYKRA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. ŚMIERĆ WIERNEMU NIC NIE STRASZNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. KARDYNALI, BISKUPI, MNISZY, POSPOLITE DUCHOWIEŃSTWO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. PANOWIE ŚWIECCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. PROKURACI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. MYŚLIWCY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. KUPCY, SZYNKARZE, RZEMIEŚNICY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. MUZYKOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. ŻOŁNIERZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. POSPÓLSTWO, ROZBÓJNICY, ZŁODZIEJE, PIJANICE, KOSTEROWIE, GAMRACI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. MODLITWA POKORNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej