Ernst Theodor Amadeus Hoffmann

WYBÓR NARZECZONEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

WYBÓR NARZECZONEJ. HISTORIA, W KTÓREJ ZDARZA SIĘ WIELE ZUPEŁNIE NIEPRAWDOPODOBNYCH PRZYGÓD

Ernst Theodor Amadeus Hoffmann

ROZDZIAŁ PIERWSZY

traktujący o narzeczonych, weselach, tajnych sekretarzach kancelarii, turniejach, procesach czarownic, o diabłach zaklętych i o innych przyjemnych rzeczach.

W noc jesiennego porównania tajny sekretarz kancelarii Tusmann wracał do swego mieszkania, położonego przy Spandauerstrasse, z kawiarni, gdzie miał zwyczaj regularnie co wieczór spędzać kilka godzin. Tajny sekretarz kancelarii we wszystkim, co czynił, był ścisły i punktualny. Przywykł był zdejmować buty i surdut właśnie wtedy, gdy na wieżach u Świętego Mikołaja i u Panny Marii biła jedenasta, tak że z ostatnim uderzeniem dzwonów — tonąc już w obszernych pantoflach — naciągał na uszy szlafmycę.

Dziś, aby się nie spóźnić — zegary już miały wybić jedenastą — chciał właśnie pośpiesznym krokiem, który można by właściwie nazwać żwawym kłusem, skręcić z Königsstrasse na Spandauerstrasse, gdy jakieś dziwne stukanie dało się słyszeć tuż obok i sprawiło, że stanął jak w ziemię wrośnięty. Pod wieżą starego ratusza, w jasnym blasku latarni ujrzał wysoką, chudą postać — jakiś człowiek otulony w ciemny płaszcz dobijał się do zamkniętych drzwi sklepu kupca Warnatza, tu, jak wiadomo, prowadzącego sprzedaż wyrobów żelaznych, pukał i stukał coraz mocniej, cofał się, wzdychał głęboko, spoglądał ku zapadłym oknom ratuszowej wieży.

— Drogi panie — dobrotliwie zwrócił się do nieznajomego tajny sekretarz kancelarii — drogi panie, pan się myli, tam w wieży nie mieszka żadna ludzka dusza, a jeśli nie liczyć myszy, szczurów i kilku małych sów, żadna żyjąca istota. Jeśli chce pan nabyć coś ze znakomitych wyrobów żelaznych lub stalowych pana Warnatza, musi się pan potrudzić jutro rano.

— Szanowny panie Tusmann...

— Tajny sekretarz kancelarii od wielu lat — mimo woli wpadł mu w słowo Tusmann, choć zdziwiony był nieco tym, że obcy zna jego nazwisko.

Nieznajomy nie zwrócił na to najmniejszej uwagi i zaczął znowu:

— Szanowny panie Tusmann, raczy się pan całkowicie mylić co do moich tu poczynań. Nie pragnę ani wyrobów ze stali, ani z żelaza, do pana Warnatza też nie mam żadnego interesu. Dziś jest jesienne porównanie dnia z nocą, chcę więc zobaczyć narzeczoną. Usłyszała już moje tęskne pukanie, moje czułe wzdychanie i zaraz ukaże się w oknie.

Przytłumiony ton, jakim ów człowiek wypowiedział te słowa, miał w sobie coś dziwnie uroczystego i tak upiornego, że lodowate zimno przeniknęło wszystkie członki tajnego sekretarza kancelarii. Pierwsze uderzenie godziny jedenastej rozległo się z wieży kościoła Panny Marii. W tej samej chwili coś brzęknęło, zaszeleściło w zapadłym oknie ratuszowej wieży i ukazała się w nim postać kobieca. Gdy blask latarni padł na jej oblicze, Tusmann jęknął żałośnie:

— O, sprawiedliwy Boże w niebiesiech! O, hufce anielskie! a cóż to takiego?

Z ostatnim uderzeniem zegara, a więc w tym momencie, w którym Tusmann zazwyczaj naciągał szlafmycę — postać zniknęła.

Wyglądało na to, że zadziwiające zjawisko całkiem pozbawiło rozumu tajnego sekretarza kancelarii. Wzdychał, jęczał, wlepiał oczy w okno, szeptał do siebie:

— Tusmann, Tusmann, tajny sekretarzu kancelarii! opamiętaj się, nie bądź szalony, serdeńko! Nie daj się diabłu oślepić, dobra duszko!

— Pan zdaje się być — zaczął obcy — bardzo poruszony tym, co pan ujrzał, szanowny panie Tusmann. Ja chciałem tylko zobaczyć narzeczoną, a panu dobrodziejowi musiało się przy tym coś innego przywidzieć.

— Bardzo proszę — jęknął Tusmann — nie odmawiać mi mego skromnego tytułu, jestem tajnym sekretarzem kancelarii, w tej chwili pogrążonym w najwyższej alteracji, a nawet bliskim utraty zmysłów. Przepraszam najmocniej szanownego pana, jeśli ja sam nie tytułuję pana należycie, ale dzieje się to jedynie na skutek całkowitej nieznajomości pańskiej czcigodnej osoby; pozwoli pan tytułować się tajnym radcą, gdyż w naszym kochanym Berlinie jest tak osobliwie wielu tajnych radców, że rzadko można się pomylić używając tego szacownego tytułu. Proszę więc, panie radco tajny, nie skrywaj przede mną dłużej, co to za narzeczoną chciałeś tu ujrzeć o tej niesamowitej godzinie.

— Dziwny z pana człowiek — odpowiedział obcy podniesionym głosem — z pańskimi tytułami, rangami! Jeśli tajnym radcą jest ten, kto zna się na pewnych tajemniczych sprawach, a i dobrej rady udzielić potrafi, mam słuszne prawo tak się zwać. Dziwi mnie, że człowiek tak oczytany w starych pismach, w rzadkich manuskryptach, jak pan, szanowny panie tajny sekretarzu kancelarii, nie wie, że gdy wtajemniczony, rozumie pan, wtajemniczany, zapuka tu na dole w drzwi, a nawet w ścianę wieży, o godzinie jedenastej w noc jesiennego porównania, temu na górze, w oknie ukaże się dziewczyna, która aż do wiosennego porównania dnia z nocą będzie najszczęśliwszą narzeczoną w Berlinie.

— Panie tajny radco! — zawołał Tusmann, opanowany nagłą radością i zachwytem. — Najczcigodniejszy panie radco tajny! Czyżby tak było naprawdę?!

— Nie inaczej — odrzekł nieznajomy. — Ale czemu tak długo stoimy na ulicy? Godzina pana spoczynku wieczornego już minęła. Chodźmy więc nie zwlekając do nowej winiarni na Alexanderplatz. Jedynie po to, abyś pan mógł, jeśli pan zechce oczywiście, dowiedzieć się czegoś więcej o narzeczonej i odzyskać równowagę ducha, z której, sam nie wiem dobrze dlaczego, zdajesz się być najzupełniej wytrącony.

Tajny sekretarz kancelarii był człowiekiem w najwyższym stopniu wstrzemięźliwym. Jedyną jego rozrywkę, jak już wspomniano, stanowiło to, że co wieczór spędzał kilka godzin w kawiarni i wypijał szklankę dobrego piwa, przerzucając gazety, broszury i pilnie czytając przyniesione z sobą książki. Wina nie pijał prawie nigdy, tylko w niedzielę po kazaniu wstępował do winiarni na szklankę malagi z sucharkiem. Wałęsanie się po nocy przejmowało go zawsze zgrozą; niepojęte więc zdaje się, że bez sprzeciwu, słowem się nie odezwawszy, dał się pociągnąć nieznajomemu, który mocnym, dudniącym w ciszy nocnej krokiem ruszył szybko w kierunku Alexanderplatz.

Gdy weszli do winiarni, tylko jeden jedyny człowiek siedział jeszcze przy stole, a przed nim stała duża szklanka, napełniona reńskim winem. Głębokie bruzdy na twarzy owego gościa świadczyły o mocno podeszłym wieku. Spojrzenie miał bystre, przenikliwe i tylko majestatyczna broda zdradzała Żyda, który pozostał wierny staremu obyczajowi i tradycji. Ubrany był przy tym bardzo po staroświecku, mniej więcej tak, jak się ubierano w latach dwudziestych, trzydziestych osiemnastego wieku, dlatego też wydawać się mogło, że powrócił z tych dawno minionych czasów.

Lecz jeszcze osobliwiej wyglądał nieznajomy, którego spotkał Tusmann. Wysoki, chudy, lecz mocny, o kościach i mięśniach krzepko zbudowanego mężczyzny, zdawał się mieć lat około pięćdziesięciu. Twarz jego mogła niegdyś uchodzić za piękną; wielkie oczy jeszcze teraz błyskały młodzieńczym ogniem spod czarnych, krzaczastych brwi; czoło otwarte, mocno wygięty orli nos, delikatnie wykrojone usta, sklepiona broda — wszystko to jednak nie wyróżniałoby go jeszcze spośród setek innych; lecą podczas gdy jego surdut i spodnie skrojone były według najnowszej mody, kołnierz, płaszcz, biret pochodziły z końca szesnastego wieku. Najbardziej zaś osobliwe było spojrzenie obcego, jakby z głębi burzliwej nocy wybłyskujące, głuchy dźwięk jego głosu, całe zachowanie, w jakże jaskrawy sposób odbijające od wszelkich form współczesności; wszystko to rzeczywiście mogło sprawić, że w jego obecności każdego musiało ogarnąć jakieś szczególne, prawie niepokojące uczucie.

Siedzącemu przy stole starcowi skłonił się jak dobremu znajomemu.

— Ze też po tak długim niewidzeniu znowu pana spotykam! — zawołał. — Ciągłe cieszy się pan dobrym zdrowiem?

— Jak pan widzisz — odparł stary mrukliwie. — Zawsze we właściwym czasie na nogach, a gdy zajdzie potrzeba — żwawy i czynny.

— To pytanie, to pytanie! — zawołał nieznajomy, śmiejąc się głośno, i zamówił u usługującego chłopca butelkę francuskiego wina, z najstarszych, jakie posiadano w winiarni.

— Drogi, najczcigodniejszy panie tajny radco — zaczął się wymawiać Tusmann.

Lecz nieznajomy szybko mu przerwał:

— Poniechajmy wszelkich tytułów, drogi panie Tusmann. Nie jestem ani tajnym radcą, ani tajnym sekretarzem kancelarii, jestem ni mniej, ni więcej, tylko artystą trudniącym się obróbką szlachetnych metali i drogich kamieni, a zwę się Leonard.

— A więc złotnik, jubiler — szepnął do siebie Tusmann. Uprzytomnił też sobie, że już przy pierwszym wejrzeniu na nieznajomego tu, w oświetlonej winiarni, widoczne się stało, iż nieznajomy w żadnym razie nie może być rzeczywistym tajnym radcą: miał przecież na sobie staroniemiecki płaszcz, kołnierz i biret, a taki strój nie był wśród tajnych radców w użyciu. Obaj, Leonard i Tusmann, przysiedli się do starego, który ich przyjął szyderczym uśmiechem. Gdy Tusmann, zniewolony przez Leonarda, wypił kilka szklanek dostałego wina, rumieniec wystąpił na jego blade policzki; z lubością pociągając winko, spoglądał przed siebie i uśmiechał się nader błogo, jak gdyby w wyobraźni jego przesuwały się najprzyjemniejsze obrazy.

— No, teraz — zaczął Leonard — powiedz mi pan otwarcie, drogi panie Tusmann, dlaczego zachowywał się pan tak osobliwie, gdy narzeczona ukazała się w oknie wieży, i co teraz zaprząta tak całkowicie pana wyobraźnię. My jesteśmy, może pan temu wierzyć lub nie, starymi znajomymi i przyjaciółmi i nie ma pan potrzeby krępować się wobec tego zacnego człowieka.

— O, na Boga — odparł tajny sekretarz kancelarii — o, na Boga, szanowny panie profesorze, niech pan pozwoli tytułować się w ten sposób, przekonany bowiem jestem, że z pana prawdziwie tęgi artysta i snadnie mógłby pan być profesorem Akademii Sztuk Pięknych. A więc, szanowny panie profesorze, czyż mogę przemilczeć to, czym dusza jest przepełniona, co ciśnie się na usta! Dowiedz się pan: jak się to przysłowiowo mawia, chodzę w konkury i zamierzam w czasie wiosennego porównania dnia z nocą wprowadzić w dom szczęśliwą oblubienicę. Cóż więc dziwnego, że krew mi w żyłach zagrała, gdy pan, szanowny panie profesorze, zechciał łaskawie ukazać mi szczęśliwą narzeczoną.

—  Co?! — Stary przerwał tajnemu sekretarzowi kancelarii głosem skrzeczącym i piskliwym. — Co? Pan chce się żenić! Jest pan na to o wiele za stary, a przy tym brzydki jak pawian.

Tusmanna tak przeraziło okropne grubiaństwo starego Żyda, że słowa nie mógł wykrztusić.

— Kochany panie Tusmann — rzekł Leonard — nie bierz pan staremu za złe tych szorstkich słów, on nie myśli tak źle, jak by to na pozór wyglądało. Szczerze mówiąc, muszę jednak sam przyznać, że — jak się zdaje — pan trochę późno zdecydował się na małżeństwo, wygląda pan na pięćdziesiątkę.

— Dziewiątego października, w dniu świętego Dionizego, skończę czterdzieści osiem — wtrącił Tusmann nieco dotknięty.

— Mniejsza więc o to — ciągnął dalej Leonard — lecz nie tylko wiek stoi panu na przeszkodzie. Prowadziłeś pan dotąd proste, samotne, kawalerskie życie, nie zna pan rodu niewieściego, nie będzie pan wiedział, co począć, jak sobie poradzić.

— Jak sobie poradzić?! Co począć?! — przerwał złotnikowi Tusmann. — Ach, drogi panie profesorze, widocznie uważa mnie pan za bardzo lekkomyślnego i nieodpowiedzialnego, jeśli pan przypuszcza, że byłbym w stanie działać na ślepo, bez rozwagi i zastanowienia. Każdy zamierzony krok rozważam i obmyślam mądrze, a czując się w istocie trafiony strzałą owego swawolnego boga, którego starożytni zwali Kupidynem, czyż nie powinienem ze wszystkich sił ubiegać się o to, by się do tego nowego stanu należycie przygotować? Czyż każdy, kto zamyśla zdawać trudny egzamin, nie studiuje pilnie tych dziedzin wiedzy, z których ma być pytany? Tak, najszanowniejszy panie profesorze, moje małżeństwo to egzamin, do którego się pilnie przygotowuję i dobrze zdać zamierzam. Widzi pan, drogi panie, tę małą książeczkę, którą — od czasu jak postanowiłem zakochać się i ożenić — stale noszę przy sobie i ustawicznie studiuję; obejrzyj ją pan, a przekonasz się, że sprawę badam gruntownie i rozsądnie i w żadnym razie nie okażę się niedoświadczony, jakkolwiek przyznać muszę, że cały rodzaj żeński, był mi dotychczas nie znany.

Z tymi słowy tajny sekretarz kancelarii wyciągnął z kieszeni małą, w pergamin oprawną książeczkę i odsłonił tytuł, który brzmiał następująco: „Krótky wykład polityczney mądrości, jako sobie samemu a innym we wszelakim obcowaniu z ludźmi dobrze radzić i godziwą conduitę osiągnąć. Wszystkim ludziom ku najwyższey potrzebie i niepospolitemu pożytkowi z  łaciny przez pana Tomasiusa przełożono, wraz ze szczegółowym skorowidzem. Frankfurt, w oficynie spadkobierców Jana Grossa 1710."

— Zwróć pan uwagę na to — powiedział Tusmann z miłym uśmiechem — co szanowny autor mówi wyraźnie w rozdziale siódmym, wyłącznie o małżeństwie i przezorności ojca rodziny traktującym. Paragraf szósty:

„Bynajmniej nie należy się z tym spieszyć. Kto żeni się w dojrzałym wieku męskim, uczyni to o tyle roztropniey, o ile jest mędrszy. Wczesne małżeństwa czynią ludzi bezwstydnymi i podstępnymi i wyniszczają tako siły ciała iako ducha. Wiek męski nie jest wprawdzie początkiem młodości, aleć młodość nie wcześniey się kończy iako z nim równocześnie."

Dalej, co się tyczy obiektu, który się zamierza pokochać i poślubić, oto co mówi niezrównany Tomasius w paragrafie dziewiątym:

„Umiarkowanie jest drogą naypewnieyszą. Pojąć tedy należy ani zbyt piękną, ani też szpetną; ani zbyt bogatą, ani biedną; ani nadto znamienitego rodu, ani też niskiego pochodzenia — lecz taką, która równa nam jest stanem, a co do pozostałych przymiotów takoż poprzestawać na umiarkowaniu naylepiej jest."

Temu właśnie jestem posłuszny. A wedle rady udzielonej przez pan Tomasiusa w paragrafie siedemnastym niejeden raz wdawałem się w konwersację z nadobną osobą, którą sobiem wybrał, gdyż łacno oszukanym być można przez maskowanie błędów a udawanie cnót wszelkich, lecz na dłużej taka obłuda jest najczęściej całkiem niemożliwa.

— Szanowny panie Tusmann — powiedział złotnik — ale aby tak postępować, aby, jak pan to raczył nazwać, taką konwersację z kobietami prowadzić i nie zostać przy tym zwiedzionym w sposób urągliwy, trzeba, jak mi się zdaje, mieć długie doświadczenie i wprawę.

— Także i w tym — odparł Tusmann — przychodzi mi z pomocą wielki Tomasius, gdyż poucza wyczerpująco, jak prowadzić rozsądną a przyjemną rozmowę, jak w nią — szczególnie gdy się mówi z kobietami — jakiś żarcik miły wpleść. Ale mową żartobliwą — powiada mój autor w rozdziale piątym — tak się należy posługiwać, jak kucharz solą, jeszcze trafniej to wyrażając: jak bronią, nie dla atakowania innych, lecz we własnej obronie; z umiarkowaniem, jak jeż używa swoich kolców. Winno się przy tym, jak człowiekowi mądremu przystoi, więcej na gesty niż na słowa zważać, gdyż często to, co ktoś w dyskusji skryć usiłuje, przez gestykulację na jaw się wydobywa i zazwyczaj nie tyle słowa, ile całe zachowanie ma wpływ na obudzenie się przyjaźni lub wrogości.

— Widzę już — zabrał głos złotnik — że niczym pana nie można zaskoczyć, na wszystko jest pan przygotowany i odpowiednio uzbrojony. Założyłbym się, że przez swoje postępowanie zdobył pan całkowicie miłość swej wybranki.

— Idąc za radą Tomasiusa — rzekł Tusmann — staram się o to przez pełną szacunku i życzliwości uprzejmość, gdyż ona to przecież jest najnaturalniejszą oznaką miłości, a także najnaturalniejszą pobudką i podnietą wzajemności, wiadomo, że poziewanie czy ziewanie może całe towarzystwo do naśladownictwa pobudzić. Nie posuwam się jednak za daleko w zbytnim uwielbianiu, gdyż biorę pod uwagę, że kobiety — jak poucza Tomasius — nie są ani złymi, ani dobrymi aniołami, tylko zwykłymi ludźmi, a nawet, wedle cielesnych i umysłowych sił, słabszymi niż my stworzeniami, co różnica płci dostatecznie potwierdza...

— A bodaj cię zaraza! — krzyknął stary, rozgniewany. — Co waść tu za niedorzeczności pleciesz bez wytchnienia i zakłócasz godzinę spokoju, w której zamyślałem odetchnąć sobie po dokonaniu wielkiego dzieła.

— Zamilcz, starcze! — zawołał złotnik podniesionym głosem. — Bądź rad, że cię tu znosimy, przez twą brutalność jesteś pan niepożądanym gościem, którego właściwie należałoby wyrzucić. Zechciej pan, drogi panie Tusmann, nie zwracać uwagi na tego starego. Pan pozostał wierny dawnym czasom, lubisz Tomasiusa... Jeśli o mnie chodzi, posuwam się jeszcze znacznie dalej, gdyż tylko ten czas sobie cenię, z którego, jak pan zauważył, częściowo pochodzi moje ubranie. Tak, czcigodny panie, owa epoka była znacznie świetniejsza niż obecna, z tego też okresu pochodzą te wdzięczne czary, które i pan dziś widział na wieży starego ratusza.

— Jak to, szanowny panie profesorze? — spytał tajny sekretarz kancelarii.

— Ej — ciągnął dalej złotnik — wtedy bardzo często odbywały się na ratuszu huczne gody weselne, a wyglądały one nieco inaczej niż obecnie. Niejedna szczęśliwa narzeczona wyglądała wówczas przez okno i jawiące się teraz zwiewne widmo, które to, co się ma wydarzyć, przepowiada z tego, co się działo przed dawnymi laty — jest tylko wdzięcznym mamidłem. W ogóle muszę przyznać, że nasz Berlin ongiś o wiele barwniej i weselej się przedstawiał niż teraz, gdy wszystko jest na jedną modłę ukształtowane i w nudzie samej szuka się podniety, a znajduje znudzenie. Wtedy były zabawy! Inne zabawy, o jakich teraz ani myśleć. Że wspomnę tylko, jak to w roku 1581, w trzecią niedzielę wielkiego postu, August elektor saski z małżonką i synem Christianem wjeżdżał do Kölln w świetnym, wspaniałym orszaku panów, w kilkaset koni go odprowadzających. Mieszkańcy obu miast, Berlina i Kölln, jak również szpandawczycy, w pełnym uzbrojeniu stali po obu stronach drogi od Bramy Köpenickiej aż do zamku. W dzień potem odbyły się wspaniałe turnieje konne, na których elektor saski i hrabia Jost von Barby, a i inni panowie ze szlachty, wystąpili w wysokich, złotych kołpakach, w strojach pozłocistych zdobnych złotymi głowami lwów na barkach, łokciach i kolanach; tylko ramiona i nogi oblekał jedwab koloru ciała, co sprawiało, że wyglądali jak nadzy, jak pogańscy wojownicy z malowideł. Śpiewacy i muzycy ukryci byli w złoconej arce Noego, na której jechał chłopiec w cielisty jedwab ubrany, ze skrzydłami, łukiem i kołczanem, z oczyma przewiązanymi, jak Kupido na obrazach. Dwaj inni chłopcy — przebrani za gołębie: ze złotymi dziobami i oczyma, w pięknych, białych piórach strusich — ciągnęli arkę, z której wnętrza rozbrzmiewała muzyka, gdy książę walczył i zwyciężał. W tejże chwili z arki wyfrunęło stadko gołębi; jeden z nich siadł na czubku sobolowej czapki naszego najmiłościwszego elektora, zatrzepotał skrzydłami i jął śpiewać arię włoską, słodko i o wiele piękniej, niż to w siedemdziesiąt lat później czynił śpiewak nadworny Bernardo Pasquino Grosso z Mantui; wdziękiem jednak gołąbek nie dorównywał naszym dzisiejszym śpiewaczkom operowym, które wprawdzie, popisując się swą sztuką, dogodniejszymi niż on dysponują warunkami. Nazajutrz odbył się turniej pieszy; elektor i hrabia von Barby wjechali na okręcie obciągniętym czarną i żółtą materią, z żaglem ze złotego tyftyku, za nimi siedział chłopiec, który poprzedniego dnia wyobrażał Kupidyna, dziś w powłóczystej kolorowej szacie, w spiczastym kapeluszu z materii żółto-czarnej i z długą, siwą brodą. Śpiewacy i grajkowie tak samo byli przystrojeni. Wielu z panów szlachty skakało i pląsało wokół okrętu, a przebrani byli za łososie, śledzie i inne zabawne ryby, co bardzo wdzięcznie wyglądało. O godzinie dziesiątej wieczorem zapalono kilka tysięcy ogni sztucznych, które ułożyły się w czworokątną twierdzę, obsadzoną raz po raz strzelającymi lancknechtami. I wiele innych osobliwych sztuczek wyczyniali rusznikarze: sceny walk i szermierki, sprawiali, że ogniste rumaki, ludzie i przedziwne ptaki wylatywały w powietrze ze straszliwym sykiem i trzaskiem. Sztuczne ognie trwały dwie godziny.

Podczas gdy złotnik opowiadał to wszystko, tajny sekretarz kancelarii dawał żywe oznaki zainteresowania i najwyższego upodobania. Cienkim głosem wykrzykiwał: Ej! Oo! Ach!, od czasu do czasu uśmiechał się przymilniej zacierał ręce, wiercił się na krześle i wychylał jedną szklankę wina po drugiej.

— Mój szanowny profesorze! — wykrzyknął wreszcie falsetem, w który zwykle przechodził jego głos pod wpływem najwyższej radości. — Mój najdroższy, najszanowniejszy profesorze, o jakichż to wspaniałych rzeczach raczysz opowiadać tak żywo, jak gdybyś osobiście w nich uczestniczył.

— Ej — odparł złotnik — a czemuż bym nie miał w nich uczestniczyć?

Tusmann, nie pojmując zdumiewającego znaczenia tych słów, chciał pytać dalej, ale stary zrzędnym tonem odezwał się do złotnika:

— A nie zapomnij pan o najwspanialszych uroczystościach, jakimi upajali się berlińczycy w owym tak sławionym przez pana okresie. O tym, jak to na Neumarkt płonęły stosy i płynęła krew nieszczęśliwych ofiar, które, w najstraszliwszy sposób torturowane, przyznawały się do wszystkiego, co tylko najszaleńszy obłęd i najtępsze przesądy uroić sobie mogły.

— Ach — wtrącił tajny sekretarz kancelarii — myśli pan zapewne, drogi panie, o tych ohydnych procesach wiedźm i czarnoksiężników, które miały miejsce w dawnych czasach. Tak, to były rzeczywiście obrzydliwe sprawy, lecz nasz piękny wiek Oświecenia kres im położył.

Złotnik rzucił dziwne spojrzenie na starca, potem na Tusmanna i z tajemniczym uśmiechem zapytał tego ostatniego:

— Czy zna pan historię Żyda Lippolda, dzierżawcy mennicy? Wydarzyła się ona w roku 1572.

Nim Tusmann zdążył odpowiedzieć, złotnik jął mówić dalej:

— Dzierżawca mennicy Lippold, który miał pieczę nad biciem monety w całym kraju, a którego elektor darzył całkowitym zaufaniem, gdyż zawsze, ilekroć zaszła potrzeba, natychmiast służył znacznymi sumami, został oskarżony o wielkie oszustwa i podłe szachrajstwa. Czy to jednak dlatego, że wiedział, jak się bronić, czy też rozporządzał jakimiś innymi środkami, by się w oczach elektora wszelkiej winy oczyścić, czy też — jak to wtedy określano — zauszników pańskich kupił, kiesa srebra brzęknąwszy, dość że skończyło się na tym, iż jako zupełnie niewinny, miał już być uwolniony, jeszcze tylko straż obywatelska strzegła jego małego domku przy Stralauer Strasse. Otóż wtedy zdarzyło się, że pokłócił się z żoną i że ta w gniewie zawołała; „Gdyby najłaskawszy elektor, pan nasz, wiedział, jaki to z ciebie podły łotr i jakich łajdactw możesz dokonywać przy pomocy twej czarodziejskiej księgi — od dawna byś już ziemię gryzł". Elektor został o tym powiadomiony; surowo nakazał odszukać czarodziejską księgę w domu Lippolda; w końcu znaleziono ją, zaś to, co z niej wyczytali ludzie, którzy się na tym znali, wydobyło na jaw jego łotrostwo. Diabelskich sztuk używał, by pana sobie zupełnie podporządkować i cały kraj opanować i tylko pobożność elektora zdołała oprzeć się szatańskiemu omamieniu. Lippold został spalony na Neumarkt. Gdy płomienie strawiły jego ciało i czartowską księgę, spod rusztowania wybiegła duża mysz i skoczyła w ogień. Wielu ludzi uważało ową mysz za diabła, który był sprawcą Lippoldowych czarów.

Podczas gdy złotnik to opowiadał, stary wsparł ramiona na stole, ukrył twarz w dłoniach i jęczał, i wzdychał jak ktoś, kto wielkich, niewymownych cierpień doznaje.

Tajny sekretarz kancelarii przeciwnie zdawał się niezbyt zwracać uwagę na słowa złotnika. Był nadmiernie uszczęśliwiony i jednocześnie zaprzątnięty innymi myślami i obrazami. Toteż gdy złotnik skończył, przymilnie się uśmiechając zapytał słodko sepleniącym głosem:

— Powiedz mi pan tylko, mój najszanowniejszy, najczcigodniejszy panie profesorze, czy panna, która na nas z zapadłego okna ratuszowej wieży pięknymi oczyma spoglądała, to była rzeczywiście demoiselle Albertyna Vosswinkel?

— Co! — Ofuknął go dziko złotnik. — A cóż pan może mieć wspólnego z Albertyną Vosswinkel?

— To tylko — odpowiedział Tusmann speszony — to tylko, mój ty wielki Boże, że ona właśnie jest tą nadobną damą, którą kochać i poślubić postanowiłem.

— Panie! — wykrzyknął złotnik, a krew purpurą twarz mu całą zalała i płonący gniew ogniem z oczu trysnął. — Panie! widzę, żeś przez diabła opętany lub kompletnie szalony! Pan chcesz poślubić piękną, kwitnąco młodą Albertynę Vosswinkel?! Pan, stary, zgrzybiały, nędzny pedant?! Pan, który z całą swoją szkolarską erudycją, z całą z Tomasiusa zaczerpniętą polityczną mądrością nie dalej widzisz jak na trzy kroki od własnego nosa! Radzę panu zaniechać podobnych myśli, bo inaczej możesz pan jeszcze w tę noc porównania kark skręcić.

Tajny sekretarz kancelarii był na ogół łagodnym, pokojowo usposobionym, a nawet bojaźliwym człowiekiem i nikomu, nawet jeśli go zaczepiono, ostrego słowa nie umiał powiedzieć. Jednak zbyt zuchwała była napaść złotnika, a że na dodatek Tusmann więcej niż miał we zwyczaju mocnego wina wypił, doszło do tego, że gniewny jak nigdy dotąd powstał i piskliwym głosem zawołał:

— Pan mi się wydaje dość dziwny, mój panie! Co pana upoważnia do takiego traktowania mnie, nieznany złotniku! Podejrzewam nawet, że chcesz pan ze mnie zakpić używając różnych dziecinnych sztuczek, że sam ośmielasz się kochać demoiselle Albertynę Vosswinkel, żeś sportretował tę damę na szkle i przy pomocy latarni magicznej, którą skryłeś pod płaszczem, wywołałeś ten przyjemny obraz na ratuszowej wieży. O mój panie! Ja także znam się na takich rzeczach i źleś pan trafił, jeśli sądzisz, że przez swoje sztuczki i grubiański sposób mówienia zdołasz mnie odstraszyć.

— Strzeż się pan! — Tyle tylko powiedział złotnik, spokojnie i dziwnie się uśmiechając. — Strzeż się pan, panie Tusmann, z osobliwymi ludźmi masz tu do czynienia. W tej chwili zamiast złotnika obrzydliwa lisia twarz wyszczerzyła zęby na tajnego sekretarza kancelarii, który, najgłębszym przerażeniem opanowany, osunął się z powrotem na krzesło.

Stary nie zdawał się bynajmniej zdziwiony przemianą złotnika, raczej nawet zapomniał jakby o swym ponurym nastroju i zawołał ze śmiechem:

— Popatrz pan! jaki ładny żart, ale to są płoche igraszki, ja umiem coś lepszego, mogę pokazać rzeczy, które dla ciebie, Leonardzie, są nieosiągalne.

— Pokaż — rzekł, spokojnie sadowiąc się przy stole, złotnik, który znowu odzyskał swą ludzką twarz. — Pokaż, co umiesz.

Stary wyjął z kieszeni wielką czarną rzodkiew, oczyścił i obrał ją starannie małym nożem, który także wydobył z zanadrza — pokroił w cienkie plastry i ułożył je na stole. A gdy tylko zwiniętą pięścią uderzył w plasterek rzodkwi, podzwaniając wyskakiwała pięknie odciśnięta złota moneta, którą chwytał i rzucał złotnikowi, lecz gdy ten dotknął sztuki złota, rozpryskiwała się ona w tysiące trzaskających iskier. Zdawało się to gniewać starego, coraz mocniej i prędzej odciskał plastry rzodkwi, które z coraz większym trzaskiem rozpryskiwały się w ręku złotnika.

Tajny sekretarz kancelarii, ogłuszony strachem i zgrozą, od zmysłów odchodził, w końcu zebrał się w sobie, przemocą otrząsnął z bliskiego już omdlenia i powiedział drżącym głosem:

— Chciałbym już najczcigodniejszym panom najuniżeniej się polecić. — Po czym porwał laskę i kapelusz i szybko rzucił się ku drzwiom.

Na ulicy usłyszał, że dwaj niezwykli osobnicy wybuchnęli przeraźliwym śmiechem, od którego krew mu w żyłach zastygła.

ROZDZIAŁ DRUGI

w którym opowiedziane jest, jak za sprawą cygara, które nie chciało się palić, nawiązało się porozumienie miłosne między zakochanymi, co już wcześniej głowami się stuknęli.

Młody malarz, Edmund Lehsen, w daleko mniej przykry sposób niż tajny sekretarz kancelarii Tusmann zawarł znajomość z dziwacznym starym złotnikiem.

Edmund szkicował właśnie z natury piękną grupę drzew w pewnym ustronnym miejscu Tiergartenu, gdy Leonard podszedł i bez ceremonii zajrzał mu przez ramię. Edmundowi zdawało się to wcale nie przeszkadzać, rysował dalej, aż wreszcie złotnik zawołał:

— To jakiś bardzo osobliwy rysunek, kochany młodzieńcze, naprawdę nie są to wcale drzewa, a coś zupełnie innego.

— Dostrzega pan coś, mój panie? — powiedział Edmund z błyskiem w spojrzeniu.

— No — ciągnął dalej złotnik — wydaje mi się, że spośród gęstych liści wygląda barwny korowód różnych postaci, to geniusze, to osobliwe zwierzęta, to dziewice, to znów kwiaty. A jednak wszystko to razem przedstawia się nam tylko jako ta grupa drzew, przez którą tak przyjemnie przeświecają promienie zachodzącego słońca.

— O mój panie! — wykrzyknął Edmund — albo pan ma bardzo bystry umysł i przenikliwe, wrażliwe na takie rzeczy oko, albo mnie w tym momencie szczęśliwiej niż kiedykolwiek udało się przedstawić me wewnętrzne doznania. Czy panu także, gdy się pan całym stęsknionym uczuciem w naturze pogrąży, wydaje się, że zza drzew, zza krzaków miłym okiem spoglądają na pana wszelkie cudowne istoty? To właśnie chciałem na tym rysunku wyraźnie uzmysłowić i widzę, że mi się to udało.

—Rozumiem — odparł Leonard nieco zimno i oschle — chciał pan, wolny od właściwych studiów, pozwolić sobie aa wypoczynek i w miłej grze pańskiej wyobraźni znaleźć pokrzepienie i rozweselenie.

— Ależ nic podobnego, proszę pana — odpowiedział Edmund. — Właśnie ten sposób rysowania z natury uważam za najlepsze, najpożyteczniejsze studia. Z takich studiów wynoszę to, co naprawdę jest poezją, fantastycznością krajobrazu. Malarz pejzażysta, tak samo jak malarz historyczny, musi być poetą, inaczej na zawsze pozostanie tylko pacykarzem.

— Na litość boską — wykrzyknął Leonard — pan także, kochany Edmundzie Lehsen...

— Jak to — przerwał mu Edmund — jak to, pan mnie zna, mój panie?

— Dlaczego nie miałbym pana znać — odpowiedział Leonard. — Znajomość z panem zawarłem w momencie, który pan sobie prawdopodobnie niezbyt dokładnie przypomina, a mianowicie w chwili gdyś się pan urodził. Jak na małe doświadczenie życiowe, jakie pan wtedy mogłeś posiadać, sprawowałeś się zupełnie obyczajnie i mądrze. Niezwykle mało trudu sprawiłeś swej pani matce i natychmiast podniosłeś wielki, doniosły krzyk radości, tak porywczo zażądałeś światła dziennego, że ci go, za mą radą, nie wzbraniano, gdyż według opinii postępowych lekarzy wcale ono nowo narodzonym dzieciom nie szkodzi, ale owszem, bardzo dodatnio wpływa na ich umysł i w ogóle na siły psychiczne. Pański ojciec był do tego stopnia rozradowany, że na jednej nodze skakał po pokoju i śpiewał arię z „Zaczarowanego fletu": „U mężczyzn, którzy miłość czują" itd. Potem oddał w moje ręce pańską małą osobę i prosił, abym panu postawił horoskop, co też uczyniłem. Później często bywałem w domu pańskiego ojca i pan nie pogardzałeś rodzynkami czy migdałami, które przynosiłem, niejedną ich torebkę złasowałeś. Gdy udałem się w podróż, mógł pan mieć sześć, osiem lat. Po przyjeździe tu, do Berlina, zobaczyłem pana i z przyjemnością dowiedziałem się, że ojciec pański wysłał pana z Müncheberg, abyś mógł studiować szlachetną sztukę malarską; a Müncheberg, w braku obrazów, marmurów, brązów, gemm i innych wybitnych dzieł sztuki, nieszczególnym jest tłem do takich studiówi Pańskiemu poczciwemu miastu rodzinnemu nie mierzyć się z Rzymem, Florencją czy Dreznem, jak może w przyszłości Berlinowi, gdy nowiutkie jak z igły antyki z Tybru wyłonione i tu przytransportowane zostaną...

— Mój Boże — powiedział Edmund — jak żywo stają teraz w pamięci wszystkie wspomnienia najwcześniejszej młodości. Czy pan jest panem Leonardem?

— Istotnie — odparł złotnik — nazywam się Leonard, nie inaczej, jednak bardzo by mnie dziwiło, gdybyś pan pamiętał mnie z tak wczesnego okresu.

— A jednak — ciągnął dalej Edmund — tak właśnie jest. Wiem, że zawsze, gdyś się pan zjawiał w domu mego ojca, bardzo się cieszyłem, boś mi różne łakocie przynosił i w ogóle wiele się mną zajmował. Nie opuszczał mnie przy tym trwożliwy szacunek, a nawet pewien strach i niepokój, który często trwał jeszcze, choć pan już odszedł. Ale tym, co sprawiło, że wspomnienie o panu pozostało świeże w mej duszy, były przede wszystkim opowiadania mego ojca. Szczycił się pańską przyjaźnią; pan z niebywałą zręcznością wyratował go z wielu przykrych sytuacji i tarapatów, jakie się w życiu zdarzają. Z jakimż zachwytem mówił o tym, żeś pan w głąb tajemnej wiedzy wniknął i różnymi skrytymi siłami natury wedle woli władał. Czasami, wybacz pan, dawał mi niedwuznacznie do zrozumienia, jakobyś pan był w końcu — rzecz dobrze rozpatrzywszy — Ahaswerusem, wiecznym Żydem.

— Czemuż nie Szczurołapem z Hameln albo starym Wszędobylskim i Nigdziebylskim, albo Piotrusiem--Panem czy innym jakim koboldem? — przerwał młodzieńcowi złotnik. — Ale może to być prawdą, wcale nie przeczę; rzecz ze mną ma się dość osobliwie, a mówić o tym nie mogę nie budząc zgorszenia. Pańskiemu ojcu rzeczywiście wiele dobrego wyświadczyłem dzięki mej wiedzy tajemnej; uradował go zwłaszcza horoskop, jaki panu postawiłem przy urodzeniu.

— No — odparł młodzieniec, a gorąca czerwień zalała jego policzki — horoskop nie był wcale taki świetny. Ojciec często mi powtarzał, że pańska przepowiednia brzmiała; zostanę czymś wielkim — albo wielkim artystą, albo wielkim błaznem. Tej przepowiedni zawdzięczam przynajmniej to, że ojciec dał zupełną swobodę mej skłonności do sztuki. Czy sądzi pan, że się pański horoskop spełni?

— O, z całą pewnością — odrzekł złotnik chłodno i z opanowaniem. — Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że teraz właśnie jest pan na najlepszej drodze do zostania wielkim błaznem.

— Co! mój panie — wykrzyknął Edmund zmieszany.— Co! Mówi mi pan to tak prosto w twarz? Pan...

— Tylko od ciebie zależy — przerwał mu złotnik w pół słowa — czy najgorszej alternatywy mego horoskopu unikniesz i staniesz się tęgim malarzem. Twoje szkice, twoje rysunki zdradzają bujną, żywą wyobraźnię, wybitną siłę wyrazu, śmiałą umiejętność kreślenia. Na takim fundamencie wznieść można piękną budowlę. Porzuć modną przesadę, oddaj się całkowicie poważnym studiom. Pochwalam, że dążysz do prostoty i godności starych niemieckich mistrzów, ale i tu także powinieneś starannie unikać raf, o które tak wielu się rozbiło. Aby całkowicie zrozumieć prawdziwego ducha starych niemieckich mistrzów, całkowicie wniknąć w sens ich malowideł, trzeba chyba umysłu głębokiego, sił duszy, które zdolne byłyby przeciwstawić się ospałości nowoczesnej sztuki. Tylko wtedy z wnętrza wybłyśnie iskra i stworzy dzieła prawdziwie natchnione, które bez ślepego naśladownictwa staną się godne lepszego wieku. Ale obecnie młodzi ludzie mniemają, że namalowali coś w stylu starych niemieckich wielkich mistrzów, gdy skompilują obraz biblijny z figurami chudymi jak szczapa, z twarzami długimi na łokieć, w sztywnych, kanciastych szatach i z fałszywą perspektywą. Takich bezdusznych naśladowców można by porównać do wiejskiego chłopca, który w kościele podczas „Ojcze nasz" kapeluszem gębę zasłania i, nie mogąc się modlić z pamięci, mamrocze, bo choć nie wie, co to za modlitwa, zna przecież jej melodię. Złotnik wiele jeszcze prawdziwych i pięknych uwag o szlachetnej sztuce malarskiej wypowiedział i artystycznie wrażliwemu Edmundowi dawał tak mądre i wyborne nauki, iż ten, mocno poruszony, zapytał w końcu, jak to jest możliwe, że Leonard, sam nie będąc malarzem, zdobył tak wielką wiedzę i że tak w ukryciu żyje, nie wywierając żadnego wpływu na kierunki sztuki w różnych dziedzinach.

— Powiedziałem już — odrzekł złotnik łagodnym i poważnym tonem — powiedziałem ci już, że długie, w rzeczy samej zdumiewająco długie doświadczenie zaostrzyło moje spojrzenie, mój osąd. Jeśli chodzi o moje ukrywanie się, to świadom jestem, że wszędzie wypadłbym nieco osobliwie, nie tylko z powodu mego usposobienia, ale także poczucia pewnej wrodzonej potęgi — a to mogłoby zrujnować całe moje spokojne życie tu, w Berlinie. Pamiętam człowieka, który pod pewnym względem mógłby być moim przodkiem i który duszą i ciałem tak ze mną jest zrośnięty, że często w osobliwym omamieniu sądzę, iż nim właśnie jestem. Nie kogo innego mam na myśli, tylko pewnego Szwajcara, Leonarda Turnhäusera z Thurm, który około roku tysiąc pięćset osiemdziesiątego drugiego żył tu, w Berlinie, na dworze elektora Jana Jerzego. Jak ci to zapewne wiadomo, każdy chemik zwany był wtedy alchemikiem, a każdy astronom astrologiem, tak więc Turnhäuser musiał być jednym i drugim. Wiadome jest jednak z pewnością, że Turnhäuser najdziwniejszych rzeczy dokonywał, odznaczył się poza tym jako zdolny lekarz. Miał jednak przy tym tę wadę, że wszędzie chciał się swą wiedzą popisać, do wszystkiego się mieszał, wszędzie chciał służyć radą i czynem. To ściągnęło na niego nienawiść i zazdrość. Jak bogacz, który, jeśli swym bogactwem — nawet gdy uczciwie jest zdobyte — zbytnio się pyszni, wrogów sobie przede wszystkim przysparza. Zdarzyło się więc, że elektorowi wmówiono, iż Tarnhäuser mógłby robić złoto, ten zaś, czy to dlatego, że się rzeczywiście na tym nie znał, czy też może inne przyczyny go do tego skłoniły, dość że uparcie odmawiał podjęcia prób. Wtedy przyszli wrogowie Turnhäusera i rzekli elektorowi: „Widzisz tedy, panie, co to za przebiegły, bezwstydny nicpoń! Chwali się umiejętnością, której nie posiada. Uprawia wszelkie czarnoksięskie sztuczki i żydowskie szwindle, powinien za to odpokutować haniebną śmiercią, jak Żyd Lippold". Turnhäuser niegdyś był naprawdę złotnikiem, co wyszło na jaw, i oto zaczęto mu teraz odmawiać absolutnie wszelkiej wiedzy, której dostateczne dowody przecież złożył. Utrzymywano nawet, że wszystkie te zmyślne pisma, poważne przepowiednie, które wydał, nie sam stworzył, tylko nabył je od innych ludzi za gotówkę. Dość że nienawiść, zazdrość, potwarz doprowadziły do tego, że — aby uniknąć losu Żyda Lippolda — musiał po cichu opuścić Berlin i ujść za granicę. Przeciwnicy krzyczeli, że przystał do bandy papistów, ale to nieprawda. Udał się do Saksonii i uprawiał tam zawód złotnika, nie wyrzekając się wiedzy.

Edmund poczuł dziwną skłonność ku staremu złotnikowi, a ten okazywane mu pełne szacunku zaufanie odpłacał nie tylko tym, że w studiach artystycznych był mu surowym, ale i głębokie znawstwo wykazującym krytykiem, lecz i tym, że odkrył mu także pewne tajemnice, dotyczące mieszania i przyrządzania farb, którymi starzy mistrzowie rozporządzali, a które w użyciu okazały się wyborne.

Tak wytworzył się między Edmundem i starym Leonardem stosunek, w jakim pozostaje rokujący nadzieje, ukochany wychowanek z nauczycielem i ojcowsko serdecznym przyjacielem.

Wkrótce potem zdarzyło się, że pewnego pięknego wieczoru letniego w Tiergartenie, obok „Strzelca Dworskiego", radca komisyjny, pan Melchior Vosswinkel, żadnego z przyniesionych cygar nie mógł zapalić. Wszystkie nie chciały ciągnąć. Z rosnącym niezadowoleniem rzucał na ziemię jedno po drugim; wreszcie zawołał:

— O Boże! to dlatego z wielkim trudem i niemałym nakładem kosztów wypisałem cygara wprost z Hamburga, żeby mi te świństwa psuły największą mą rozkosz! Czyż mogę teraz w rozsądny sposób delektować się pięknem natury i jakiś pożyteczny dyskurs prowadzić? To jest okropne!

Słowa te w pewnej mierze skierowane były do Edmunda Lehsena, który stał obok i beztrosko kurzył swoje cygaro.

Edmund, nie znając wcale radcy, natychmiast wyjął napełnione cygarami pudełko i uprzejmie wyciągnął je ku zrozpaczonemu z prośbą o skorzystanie, gdyż za dobroć i łatwopalność cygar odpowiada, jakkolwiek nie otrzymał ich wprost z Hamburga, tylko kupił w pewnym sklepie na Friedrichstrasse.

Radca komisyjny, pełen radości i ożywienia, wziął oczywiście ze słowami „proszę uniżenie", a gdy z przyjemnej „łodygi żarzącej" czy też „tytoniowego zwitka" — jak puryści chcą zwać cygaro — jęły się wznosić, zaledwie go dotknął płonącym fidybusem, piękne jasnoszare chmury i układać w kółka, zawołał zachwycony:

— O, szanowny panie, wyratował mnie pan z przykrego rzeczywiście położenia. Tysiączne dzięki za to, pozwolę sobie przy tym być tak bezwstydny, że gdy to cygaro wypalę, o jeszcze jedno poproszę.

Edmund zapewnił, że radca może dysponować całym pudełkiem, i rozstali się.

Zaczynało się już trochę zmierzchać; Edmund z głową wypełnionEdm pomysłem nowego obrazu, przeto dość roztargniony i na zgiełkliwe towarzystwo nie zważający, przeciskał się wśród krzeseł i stołów, by wydostać się na wolną przestrzeń, gdy nagle znowu stanął przed nim radca komisyjny i zapytał bardzo uprzejmie, czy nie zechciałby zająć miejsca przy jego stole. Już zamierzał odmówić, gdyż pragnął jak najszybciej znaleźć się w lesie, lecz wpadła mu w oko dziewczyna — była to sama młodość, wdzięk, sam urok — siedząca przy stole, od którego wstał radca.

— Moja córka Albertyna — powiedział radca komisyjny do Edmunda, który wpatrywał się w dziewczynę znieruchomiały i prawie zapomniał o powitaniu. Od pierwszego wejrzenia poznał w Albertynie piękną jak obraz, z najwyższą elegancją ubraną pannę, którą spotkał był przed swoim rysunkiem na zeszłorocznej wystawie sztuki. Objaśniała wtedy bystro pewnej starszej damie i dwóm młodym panienkom, które z nią przyszły, sens fantastycznego obrazu. Rozwodziła się nad rysunkiem, kompozycją, chwaliła mistrza, który dzieło stworzył, i oświadczyła, że jest to chyba bardzo młody, rokujący nadzieje artysta, którego rada by była poznać. Edmund stał tuż za nią i chciwie wchłaniał pochwały spływające z najpiękniejszych warg. Z powodu słodkiego strachu i głośnego, trwożliwego bicia serca nie mógł zdobyć się na to, by przedstawić się jako twórca obrazu. Wtedy właśnie Albertyna upuściła na ziemię rękawiczkę, którą właśnie ściągnęła z dłoni, Edmund schylił się szybko, by ją podnieść, Albertyna także, i zderzyli się głowami, z hukiem i trzaskiem. — O, mój Boże! — zawołała Albertyna, z bólu chwytając się za głowę.

Edmund odskoczył przerażony; przy pierwszym kroku nastąpił z całej siły na małego mopsa starej damy, a ten głośno zaskowyczał, przy drugim na nogę podagrycznego profesora, który wybuchnął głośnymi wymysłami, posyłając nieszczęsnego Edmunda w płomienie piekielne i do tysiąca diabłów. Ze wszystkich sal zbiegli się ludzie, wszystkie lornetki zwróciły się na biednego Edmunda, który wśród rozpaczliwego skowytu mopsa, przekleństw profesora, łajań starszej pani, chichotu i śmiechu dziewcząt palił się ze wstydu coraz bardziej, wreszcie zupełnie zrozpaczony rzucił się do ucieczki, podczas gdy kobiety otwierały swe flakony z solami i napuchłe czoło Albertyny nacierały wodą orzeźwiającą. Już wtedy, w krytycznym momencie tej śmiesznej sceny, Edmund, sam sobie z tego nie zdając sprawy, zakochał się — i tylko bolesne poczucie własnej niezdarności powstrzymywało go od szukania dziewczyny po wszystkich kątach, wszystkich krańcach miasta. Nie mógł sobie inaczej wyobrazić Albertyny jak z zaczerwienionym, zranionym czołem, z wyrazem najbardziej gorzkiego wyrzutu, najbardziej zdecydowanego gniewu na twarzy, w całej postaci.

Dziś nie można było znaleźć najmniejszego śladu tego wszystkiego. Wprawdzie Albertyna zarumieniła się, gdy dostrzegła młodzieńca, i zdawała się bardzo zmieszana, ale gdy radca komisyjny zapytał o zawód i nazwisko, z uprzejmym uśmiechem i słodkim głosem zauważyła, że chyba się nie myli sądząc, iż ma przed sobą pana Lehsena, wybornego artystę, którego rysunki i malowidła jej najgłębsze uznanie wzbudziły.

Można sobie wyobrazić, że te słowa podziałały na Edmunda bulwersująco jak wstrząs elektryczny. Ożywiony, miał właśnie wystąpić z najwyborniejszą przemową, ale radca nie dopuścił do tego, gwałtownie przycisnął młodzieńca do piersi i rzekł:

— Kochasiu, a obiecane cygaro? — i zręcznie zapaliwszy ofiarowane mu przez Edmunda cygaro od żaru, który się jeszcze tlił w popiele cygara właśnie wypalonego, mówił dalej: — A więc jest pan malarzem, zapewne znakomitym, jak twierdzi moja córka Albertyna, która się bardzo dobrze zna na takich rzeczach. No, niezwykle mnie to cieszy, lubię malarstwo albo — żeby powiedzieć to jak Albertyna — w ogóle sztukę, niezwykle lubię. Szaleję wprost za tym. Jestem znawcą, tak, rzeczywiście, prawdziwym znawcą malarstwa; ani mnie, ani mojej córki Albertyny nikt w tych sprawach nie nabierze, my mamy oczy! My mamy oczy! Powiedz mi pan, drogi malarzu, powiedz mi pan uczciwie, bez wstydu, nieprawdaż, pan jest tym dzielnym malarzem, przed którego malowidłami codziennie przechodzę i za każdym razem zatrzymuję się chętnie kilka minut, bo nie mogę się uwolnić od żywej radości, jaką sprawiają mi piękne barwy. Edmund nie mógł pojąć, jak radcy komisyjnemu udawało się przechodzić codziennie obok jego malowideł, gdyż nie przypominał sobie, żeby kiedykolwiek jaki szyld namalował. Po kilku zapytaniach o to i owo wyszło na jaw, że Melchior Vosswinkel nie co innego miał na myśli tylko lakierowane tace herbaciane, ekrany do zasłaniania pieców i inne tego rodzaju rzeczy, które rzeczywiście z prawdziwym zachwytem podziwiał w sklepie Stobwassera na Unter den Linden codziennie o godzinie jedenastej, zjadłszy przedtem u Sala Tarone cztery sardele i wypiwszy szklaneczkę gdańskiej. Te sztuczne fabrykaty wydawały mu się szczytem wszystkiego, co kiedykolwiek sztuka stworzyła. Rozzłościło to Edmunda niemało, złorzeczył radcy komisyjnemu, który potokiem bzdurnych słów uniemożliwiał mu zbliżenie z Albertyną.

Wreszcie zjawił się jakiś znajomy radcy i wciągnął go w rozmowę. Edmund wykorzystał ten moment i przysiadł się do Albertyny, która zdawała się chętnie na to spoglądać.

Każdy, kto zna pannę Albertynę Vosswinkel, wie, że jest ona — jako się rzekło — samą młodością, urodą i wdziękiem, że umie się — jak w ogóle berlinianki — ubrać z wielkim smakiem według najlepszych wzorów mody, że śpiewa w Zeltersche Akademie, że uczyła się gry na fortepianie u pana Lauski, że we wdzięcznych piruetach pierwszą tancerkę prześcignie, że wysłała na wystawę sztuki pięknie wyhaftowane tulipany wraz z różnymi niezapominajkami i fiołkami i że — choć z natury pogodna i żywego usposobienia — wystarczającą sentymentalność przejawia, zwłaszcza przy herbacie. Każdy też wreszcie wie, że pięknym, równym jak perełki pismem do książeczki w złoconej marokańskiej okładce wpisuje poezje i sentencje, które jej się szczególnie podobały w pismach Goethego, Jean Paula i innych natchnionych pań i panów. A nigdy nie myli „siebie" z „się" i „tą" z „tę".

Nic więc chyba dziwnego, że u boku młodego malarza, któremu z serca tryskało upojenie nieśmiałej miłości, Albertyna w większą jeszcze niż na zwykłej herbatce czy odczycie sentymentalność popadła i że przy tym melodyjnym szeptem w najwyszukańszy sposób mówiła o dziecinnej prostocie, poetyczności duszy, głębi życia itp.

Zerwał się wiatr wieczorny, unosząc słodki zapach kwiecia, w ciemnej gęstwinie krzaków zabrzmiał duet najczulszej miłosnej skargi dwóch słowików.

Albertyna zaczęła deklamować poezje Fouquégo:

Szum, dźwięki, szepty rosną
I płoszą gaju poszycie,
I chwytają w nić miłosną
Ducha i zmysły, i życie!

Ośmielony głębokim zmrokiem, który właśnie zapadł, Edmund ujął dłoń Albertyny, przycisnął do piersi i recytował dalej:

Gdybym we wzruszeń ulewie
Życia wyśpiewał piękności,
Zabłysłoby w moim śpiewie
Światło wieczyste miłości.

Albertyna cofnęła rękę, ale tylko, aby ją uwolnić z pięknej rękawiczki glacé i znowu powierzyć szczęśliwcowi, który właśnie chciał ją ogniście pocałować, gdy radca wpadł między nich.

— Tam do kata! Robi się zimno. A miałaś ubrać płaszcz albo narzutkę, chciałem raczej powiedzieć, włożyć na siebie. Owiń się szalem, Tineczko; jest to turecki szal, drogi malarzu, kosztował gotówką pięćdziesiąt dukatów. Owiń się dobrze, mówię ci, Tineczko. Trzeba nam się zbierać do domu. Bądź pan zdrów, mój drogi.

Kierując się słusznym poczuciem, Edmund sięgnął w tej chwili po pudełko cygar i poczęstował radcę trzecią „łodygą żarzącą".

— O, najuniżeniej dziękuję — zawołał Vosswinkel — pan jest niezwykle uprzejmym, świetnie wychowanym człowiekiem. Policja zabrania palić podczas spaceru w Tiergartenie, żeby pięknej trawy nie zniszczyć, ale dlatego właśnie fajka albo cygaro smakuje tu lepiej.

W momencie gdy radca komisyjny podszedł do latarni, by zapalić cygaro, Edmund cicho i nieśmiało poprosił Albertynę, by wolno mu było odprowadzić ją do domu. Wzięła go pod ramię, razem poszli naprzód; radca — gdy ich dogonił — wyglądał, jak gdyby z góry przewidział, że Edmund będzie im towarzyszyć do miasta.

Każdy, kto był młody i zakochany albo jest jeszcze jednym i drugim (niejednemu nigdy się to nie zdarza), może sobie wyobrazić, że Edmund, krocząc przy boku Albertyny, nie szedł przez las, lecz unosił się z najpiękniejszą ponad drzewami, w lśniących obłokach.

Według określenia Rozalindy z Szekspirowskiego „Jak wam się podoba" oznakami zakochanego są: policzki zapadłe, oczy sino podkrążone, umysł otępiały, broda zmierzwiona, podwiązki rozluźnione, czapka zbakierowana, porozpinane rękawy, nie zasznurowane trzewiki i niedbała rozpacz w całym zachowaniu się. Wszystko to wprawdzie okazało się u Edmunda równie nietrafne jak u zakochanego Orlanda, ale tak jak ten ostatni niszczył młode drzewa, wszędzie wyskrobując w korze imię Rozalindy, wieszając ody na głogach a elegie na krzakach jeżynowych, tak Edmund zniszczył mnóstwo papieru, pergaminu, płótna i farby opiewając swą ukochaną w dość lichych wierszach, rysując ją, malując — a zawsze chybiał, gdyż fantazja przerastała jego możliwości artystyczne. Jeśli dodać do tego osobliwie lunatyczne spojrzenie chorego na miłość i ustawiczne wzdychanie o każdej porze, nie można się dziwić, że stary złotnik wkrótce odgadł, jaki jest stan młodego przyjaciela. Gdy go o to zapytał, Edmund nie wahał się: otworzył przed nim serce.

— Ej — zawołał Leonard, gdy Edmund skończył — ej, nie pomyślałeś chyba o tym, że źle jest zakochać się w czyjejś narzeczonej; Albertyna Vosswinkel jest tak jakby zaręczona z tajnym sekretarzem kancelarii Tusmannem.

Na tę straszliwą wiadomość Edmund od razu popadł w krańcową rozpacz. Leonard spokojnie przeczekał pierwszy paroksyzm, potem zapytał, czy rzeczywiście zamyśla poślubić pannę Albertynę Vosswinkel. Edmund zapewnił, że związek z Albertyna jest najgorętszym pragnieniem jego życia i zaklinał starego, aby mu wszystkimi siłami pomagał w sprzątnięciu z pola tajnego sekretarza kancelarii i zdobyciu najpiękniejszej.

Złotnik uważał, że młodziutki artysta mógłby sobie być zakochany, całkiem niewłaściwe byłoby jednak, gdyby jednocześnie myślał o małżeństwie. Dlatego właśnie młody Sternbald także na małżeństwo się nie zgodził i — o ile mu wiadomo — pozostał dotychczas nieżonaty.

Ten cios trafił. „Sternbald" Tiecka był ulubioną książką Edmunda, który chętnie utożsamiłby się sam z bohaterem romansu. Toteż twarz mu się wydłużyła, bliski był wybuchnięcia rzewnym płaczem.

— No — powiedział złotnik — niech się dzieje, co chce: od tajnego sekretarza kancelarii ja cię uwolnię. Wkręcić się do domu radcy komisyjnego i coraz bardziej zbliżać się do Albertyny — to już twoja rzecz. Zresztą moje działania przeciw tajnemu sekretarzowi kancelarii mogą się zacząć dopiero w noc jesiennego porównania. Edmund nie posiadał się z radości z powodu tego zapewnienia złotnika, bo wiedział, że stary, gdy coś obieca, słowa dotrzyma. W jaki sposób złotnik rozpoczął działania przeciw tajnemu sekretarzowi kancelarii, szanowny czytelnik właśnie się dowiedział w poprzednim rozdziale.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej