Jędrzej Śniadecki

WYBRANE ROZDZIAŁY Z TEORYI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEMOWA

WSTĘP

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XLI

WYBRANE ROZDZIAŁY Z TEORYI JESTESTW ORGANICZNYCH

Śniadecki Jędrzej

PRZEMOWA

Lat temu jedenaście, jak przebiegając i roztrząsając różne znajome w sztuce lekarskiej teoryje i systemata, gdym się im bliżej przypatrywał i równie ich zalety, jako i błędy pilniej rozważał, wpadałem następnie na niektóre myśli, które są fundamentalnymi zasadami objętej w teraźniejszym piśmie nauki. Nie miałem naówczas zamiaru zaprzątać się tak obszerną pracą, jaką teraz przedsiębiorę; ale rozrzucone naprzód w notach uwagi zebrać, w pewny porządek ułożyć i rozsiać w uczonym świecie umyśliłem sądząc, iż drobne te ziarna zgubionymi dla rodzaju ludzkiego nie będą ale że, zwróciwszy lepszych umysłów uwagę na siebie, rozrodzą się i do ważniejszych myśli i wynalazków pochop dać mogą. A że żyłem podówczas za granicą i dla postronnych pisać umyśliłem, pierwszy ten rys pracy mojej ułożyłem w języku łacińskim, w szczupłym bardzo piśmie, któremu tytuł Myśli fizjologicznych nadałem. Lecz wkrótce nastąpił mój do kraju powrót, dla którego wstrzymać musiałem przedsięwzięty już druk tego dziełka. Zajęty potem innym całkiem przedmiotem i ciągłą w usłudze publicznej pracą straciłem nawet pamięć tego niedojrzałego płodu, który zagrzebany w rękopismach moich leżał, dopóki lat temu dwa blisko znowu mojej na siebie nie ściągnął uwagi. Odczytując go naówczas i pilniej roztrząsając uczułem razem ważność i niedoskonałość tej pracy i przedsięwziąłem na nowo się nią zaprzątnąć, ale razem dla lepszego i, jaśniejszego tłumaczenia się postanowiłem w ojczystym pisać języku.

Rozpocząwszy takowe pismo postrzegłem wkrótce, iż wypadało koniecznie rozszerzyć się nad pierwiastkowy mój zamiar i nie tylko całą teoryją jestestw organicznych w ogólności wyłożyć, ale nadto odkryte prawa życia do człowieka zastosować i tym sposobem całą naukę jego stanu zdrowego i chorowitego tudzież środków do uniknienia lub oddalenia tego ostatniego służących podług początków tej nauki wyłożyć. Tym sposobem miałem przed sobą całą niemal naukę lekarską, jeżeli nie w najdrobniejszych szczegółach, to w istotnych przynajmniej częściach. I jakożkolwiek wielkość tego zamiaru niecierpliwość moję i przyrodzoną niechęć do pracy oburzać mogła, postanowiłem sobie jednakże przezwyciężyć to wszystko i spróbować, czyli sztuka lekarska podług tych wyłożona początków, odmieni postać swoję, i jak daleko czysty rozum postępki nasze w oddalaniu i leczeniu chorób usprawiedliwić lub potępić zdoła. A naprzód, chcąc pewny w tym przedsięwzięciu zachować porządek, podzieliłem całą tę pracę na części, z których pierwsza ma tylko zawierać ogólny wykład teoryi życia wszystkich jestestw organicznych; druga — przystosowanie tej nauki do wykładu życia ludzkiego w stanie zdrowia i w stanie zawięzujących się i odwikłujących chorób, z wyłożeniem przyczyn takowych odmian i ogólnych widoków do zapobiegania im i ich na koniec zniszczenia służących; trzecia wreszcie i ostatnia — cały systematyczny wykład wszystkich cierpień i dolegliwości człowieka wraz z wyjaśnieniem sposobów do ich zniszczenia służących.

Wiem ja, iż wielka część uczonych jest nieprzyjaciółką wszystkich teoryj i systematów, owszem, każdego w sztuce lekarskiej rozumowania; wiem, iż zły los niemal wszystkich wprowadzających w tę umiejętność tłumaczeń może tak surowe zdanie poniekąd usprawiedliwić. Ale czyż dlatego taki sposób myślenia nie jest podlący w oczach medyka filozofa? Czy nie jest prawdziwą umysłu ludzkiego chorobą, która umiejętność poniża i jej postępki opóźnia? Wszakże bez dobrze dowiedzionej i jasnej teoryi nie będzie prawdziwej nauki; bez nauki nie będzie nigdy sztuki lekarskiej. Dlatego lepsze i swobodniejsze umysły wynosiły się statecznie nad nikczemne to uprzedzenie i włożonego przez słabe głowy na naukę jarzma dźwigać nie chciały. Należy zatem pracować nad teoryją sztuki lekarskiej, ale razem dla uniknienia błędów, w które poprzednicy nasi wpadali, należy pracować sposobem filozoficznym.

Jakież tedy będą charaktery prawdziwej i doskonalej teoryi? Oto te: naprzód iż powinna się opierać na doświadczeniach i obserwacyjach nie takich, jakimi wszystkie niemal lekarskie pisma zarzucone widzimy i z jakimi chełpią się rzadcy obserwatorowie, iż, uszedłszy uwagi wszystkich, ich tylko szczególnej w postrzeganiu biegłości uniknąć nie mogły ale na takich, które codziennie i bezprzestannie cały rodzaj ludzki biją w oczy, a na które każdy czuciem i zdrowym rozsądkiem obdarzony człowiek zezwolić natychmiast musi. Po wtóre: prawdziwa teoryja na takowych oparta zasadach powinna wszystkie zdarzenia przyrodzone obejmować i jasno tłumaczyć, powinna w każdym wzbudzić mocne czucie i przekonanie, iż to w samej rzeczy tak jest, a nie inaczej. Bo, jako nic się nie dzieje za granicą natury i przeciwko jej prawom, tak żadne zdarzenie naturalne za granicą i obrębem takowej nauki znaleźć się nie powinno. Wszakże zdaje mi się, iż początki służące za fundament teraźniejszej nauce wszystkie próby zdrowej krytyki wytrzymają.

Bo, nasamprzód, że wszystkie ożywione jestestwa wody, powietrza, ciepła, światła i pokarmów nieuchronnie do życia potrzebują i bez ich pomocy ani momentu utrzymać się nie mogą; nikt zmysłami obdarzony nie zaprzeczy. Po wtóre, że organizacyja jest warunkiem równie nieuchronnie do życia potrzebnym, że to całkiem do niej jest przywiązane, nikt wątpić nie może, jak skoro nawet nazwiska jestestw organicznych lub żyjących w pospolitym nawet języku za jedno są brane. Na koniec, że pewien tylko rodzaj materyi życie jestestw ożywionych utrzymać jest zdolny, nikt podobnie przeczyć nie może; albo jeżeli przeczyć zechce, niechaj piaskiem, gliną lub metalami żyć choć przez jeden dzień spróbuje; niechaj mu dar Midasa zamieniania wszystkiego w złoto na dni kilka posłuży. Wszakże kto by mógł pewność tego początku wywrócić, ten by największą rodzajowi ludzkiemu uczynił przysługę, ponieważ by niedostatek i głód, największe okropnych klęsk źrzódło, na zawsze z ziemi wypędził. Ten by, zniósłszy potrzebę własności, ludzi na zawsze od pracy, rządu i wszelkiego związku towarzyskiego oswobodził; ten by źrzódło cnót i występków w rodzaju ludzkim osuszył. Kto zaś te trzy początki przypuścił, ten tym samym na całą moję teoryją zezwolił, ten choć poniewolnie prawdzie powinny hołd oddać musi.

Dlatego zdaje mi się, że nie tak z powodu miłości własnej, jako raczej z mocnego czucia prawdy naukę, którą w tym piśmie uczonemu światu pod sąd poddaję, mam za niewzruszoną w swoich zasadach i surowość najostrzejszych sędziów wytrzymać zdolną. Wszakże; w ciągu rozumowania, jakiego teraźniejsze pismo nieprzerwanym jest pasmem, mogłem sobie tu i ówdzie na to pozwolić, mogłem rozegrzanej imaginacyi zbyt pofolgować; ale to może być zarzutem przeciwko jakiemuś szczegółowi, nie zaś przeciwko całej w powszechności nauce. Kto kiedykolwiek sam przez siebie myślał, temu nadzwyczajne wzruszenie i zapał, jaki nowe i ważne myśli wzniecają, nie jest niewiadomy; ten mogące się zdarzyć w takich przypadkach uniesienie łatwo pojmie i wybaczy. Kto zaś myślić sam przez siebie i otrząsnąć się z kajdan uprzedzenia i przesądu nie umie, tego zdanie żadnej u mnie nie ma ceny, ten niechaj się czytaniem tego pisma nie zajmuje.

Winienem jednakże zamówić sobie dobrą chęć i cierpliwość tych, którzy się prawdziwym rozbiorem tej nauki zechcą zaprzątnąć; niechaj nie wprzód sądzą, aż się z nią dobrze oswoją, niechaj równie jej całość, jako i wszystkie szczegóły doskonale obejmą. Wszakże do zupełnego jej objęcia żadnych przygotowawczych umiejętności nie potrzeba. Komu tok doskonalszych nauk fizycznych dobrze jest znajomy, kto ma ogólne wiadomości chemiczne, kto dobrze czuć i zdrowo o rzeczach sądzić może, ten zupełnie jest do teraźniejszej nauki przygotowany. Wreszcie, kto nie ma żadnych wiadomości fizycznych, ale razem nie ma uprzedzeń i przesądów, i ten ją łatwo zrozumieć i osądzić potrafi. Nie ma nic prostszego i łatwiejszego nad naturę, a umiejętności tym się bardziej ku niej i ku doskonałości swojej przybliżają, im się stają łatwiejszymi, prostszymi i oczywistszymi.

Któryż rodzaj umiejętności może bliżej interesować człowieka, jak sztuka lekarska? Nauka ta sposobem wszystkich innych wiadomości ludzkich powolnie bardzo wzrastała, przymuszona przedzierać się z największą trudnością przez nieskończone manowce błędu do prawdy. Rzadkie geniusze, których tak ważna umiejętność miała niemało, przyczyniały się następnie raz do jej objaśnienia i postępku, drugi raz do zagmatwania prawdy i pogrążenia jej tym głębiej w odmęcie fałszu. Czytając uważnie jej historyją widzimy, iż nie masz żadnego rodzaju wiadomości ludzkich, które by tylu odmianom, wzruszeniom i rewolucyjom podpadły. Wszelako dotąd cała massa umiejętności w porządną naukę zamienioną być nie mogła. Największe talenta, najbystrzejsze dowcipy, które z pracą swoją na tę niebezpieczną wystąpiły scenę, przyjęte częstokroć z wrzawą i oklaskiem zazwyczaj, nareszcie z naigrawaniem i nieukontentowaniem odeszły. Szczęśliwy, komu przynajmniej dobrego aktora chwałę przyznano. Dlatego chociaż wyłożoną w tej pierwszej części ogólną jestestw organicznych teoryją mam za pewną i w zasadach swoich niewzruszoną; wszelako zrażony tylu nieszczęśliwymi przykładami nie mogę, jak tylko z największą nieśmiałością i rozwagą do przedsięwziętego zastosowania jej do sztuki lekarskiej przystąpić. Z tej przyczyny następujące dwie teraźniejszego pisma części nieprędko zapewne na widok publiczny wyjdą. Wszakże spodziewam się, że mię nikt przekonany o ważności i trudności przedsięwzięcia obwiniać za takowe opóźnienie nie będzie.

WSTĘP

1. Wszystkie rzeczy przyrodzone, których zmysły nasze dostrzegać mogą, na dwa wielkie podziały rozłożyć się dają. W jednym z nich widziemy ciała bezwładne, zajmujące miejsce i wszystkim popchnięciom zewnętrznym równie posłuszne; ale same w sobie żadnego wewnętrznego ruchu, żadnego źrzódła odmian nie mające, a zatem takie, że i same przez siebie egzystować by mogły i zostawione sobie samym w nieskończone pasma wieków trwać by nienaruszone i niezmienne musiały. Takowe ciała zajmujemy pod nazwiskiem ciał martwych. W drugim wydziale widziemy ciała takie, w których oczewiście wewnętrzny jakiś ruch i pasmo ciągłych odmian ma miejsce; widziemy, że egzystencyja tych ciał jest przemijająca, że się poczynają, rosną, do pewnej doskonałości dochodzą i nareszcie giną zostawując po sobie i z siebie wydając ciała inne, sobie podobne, które ich zastępują miejsce. Takowe ciała nazywamy ożywionymi, żyjącymi lub, przez wzgląd na ich ukształcenie, organicznymi.

2.  Istotna między ciałami żyjącymi i nieżyjącymi różnica jest ta, iż te ostatnie znajdują się w doskonałym stanie spoczynku i dlatego, oddzielone od wpływu ciał innych, pasmem wieków swój właściwy i charakterystyczny stan zachowują. Drugie znajdują się w stanie ruchu, który za wyłączeniem ich od ciał innych natychmiast ustaje na zawsze i nigdy rozpoczętym na nowo być nie może. Cała treść następującej nauki różnicę tę jak najjaśniej okaże.

3. Ciała organiczne dzielić zwykliśmy na dwie klassy, z których jednę oznaczamy imieniem roślin, drugą imieniem zwierząt. W pierwszej ciała te przywiązane są do miejsca, w którym rosną, doskonalą się, wydają owoce i giną, nie mając władzy przenoszenia się same przez się z tego miejsca na inne. Dla drugich wolne są poruszenia, mocą których położenie swoje i miejsce odmieniać według poruszeń zewnętrznych lub wewnętrznych mogą. W ciągu tej nauki okaże się, iż rośliny przywiązane są do ziemi, powietrza i wody; zwierzęta do ziemi, powietrza, wody i roślin.

4. Mówiemy nadto, że wszystkie jestestwa organiczne żyją. Życie to w całym ożywionym świecie zależy na wzroście i doskonaleniu się organizowanych jestestw przez przybieranie sobie i wyrabianie szczególne niektórych ciał otaczających, w niektórych nadto roślinach i w zwierzętach wszystkich na poruszeniu i czuciu. Niektórzy nawet poruszenie i czucie do samych tylko zwierząt ograniczyć chcieli, lecz niesłusznie, gdyż ruch oczewiście i w roślinach ma miejsce, lubo nie we wszystkich równie widoczny. O czuciu i innych jestestw zaledwo z jakążkolwiek pewnością sądzić możemy. Wreszcie, wyobrażenie czucia wzięte jest z nas samych i zastosowane do zwierząt, w których fenomena życia bardzo są do naszych podobne. Lecz fenomena życia roślinnego więcej się od nas oddalają, a zatem gdyby nawet istoty te czuły, wszelako sposób, którym by czucia swoje wyrażały, musiałby być całkiem różny od tego, jaki w nas samych postrzegamy i jaki w zwierzętach widzieć się daje.

5. Dwa zatem są fenomena ożywionemu światu właściwe, to jest organizacyja i życie. Obadwa lepiej się czuć niżeli opisać dają. Mamy ich w nas samych, mamy w tysiącznych otaczających nas jestestwach przykłady. Od czego zawisły, jakim są prawom i siłom przyrodzonym posłuszne, w ciągu natępującej nauki dochodzić mamy.

ROZDZIAŁ I

Ustanowienie ogólnych początków i zasad,, na których teoryja jestestw organicznych ma się opierać

6. Wszystkie ciała ożywione są częścią stworzonego świata i jako część do całości swojej należą. Wszystkie pod uwagę naszą podpaść mogące przywiązane są do kuli ziemskiej, jako wchodzące do ogólnego jej układu, a tym samym związane są ze wszystkimi innymi ciałami ziemskimi, które na ich stan i bytność wpływać koniecznie muszą. A tak, nie mogąc się z tych związków wydobyć, muszą najprzód wszystkim prawom fizycznym, ciałom ziemskim w powszechności służącym ulegać.

7. Lecz oprócz tego najogólniejszego związku, który służąc materyi w powszechności, nic do samego życia nie należy, bliżej daleko i mocniej wiążą się ożywione jestestwa z innymi otaczającymi je ciałami przez to, iż żyć bez ich przytomności i pomocy nie mogą. Nie masz albowiem, jak nas powszechne i codzienne uczy doświadczenie, żadnego żyjącego jestestwa, które by samo przez się, od wzmiankowanych oderwane związków zostać się przy życiu mogło.

8. Atoli nie wszystkie otaczające ciała tak mocny i oczewisty wpływ na ożywione istoty mają; owszem, większa daleko ich część zdaje się całkiem żadnego z nimi nie mieć związku, a te, do których wpływu życie koniecznie jest przywiązane, są: powietrze, woda, ciepło, światło i pokarmy. Pozbawiwszy jakąkolwiek istność żyjącą ich wszystkich razem życie jej kończy się natychmiast, lubo i każda z nich w szczególności przez usunięcie swoje równie nieuchronną zgubę ciągnie za sobą.

9. Ta prosta i każdemu żyjącemu pod zmysły podpadająca uwaga uczy nas, iż wzmiankowane istoty muszą mieć pewny na ciała ożywione wpływ, pewną czynność, mocą której takowe skutki sprawować są zdolne. Ta czynność, jakakolwiek ona jest, może w każdym z wspomnionych ciał być szczególną, jemu tylko właściwą i takowe szczególne ich do jestestw ożywionych stosunki niżej nas zastanawiać będą. Tymczasem zaś widzięmy oczewiście, iż w tym sobie wszystkie wspomnione ciała są podobne, iż każde z nich równie jest do życia nieuchronne. Bez żadnego zatem na później mające się roztrząsnąć szczególne ich czynności względu, uważając, iż w koniecznej do życia potrzebie wszystkie się z sobą zgadzają, można im naznaczyć w umyśle pewną władzę albo własność wspólną, którą władzą odżywiającą nazwiemy.

10. Ani może kto ustanowienie takowej własności za niegruntowne i niedowiedzione poczytać, gdyż ona w rzeczy samej tyle tylko wyraża, iż istoty wzmiankowane potrzebne są do życia; a zatem wyraz ten nie ściąga się bynajmniej do szczególnych czynności, jakie by też same istoty na ekonomią żyjącą wywierać mogły; ale tylko postrzeżoną niewątpliwą prawdę o ich do życia potrzebie oznacza.

11. A lubo każde z tych ciał ma niewątpliwą władzę odżywiającą, wszelako ta władza nie w każdym z nich równie jest mocną. Światło na przykład zdaje się nie tak być nieuchronnie do życia potrzebne jak ciepło, powietrze, woda i pokarmy, a z pomiędzy tych odjęcie wody i pokarmów nie tak prędko życie kończy jak odebranie ciepła i powietrza. Inne władze odżywiające, niektórym tylko żyjącym jestestwom właściwe, a zatem później pod uwagę naszę podpaść mające, zdają się mniej jeszcze mieć na samo życie wpływu.

12. Zdarzenie zatem to przyrodzone albo raczej zbiór ów zdarzeń, czyli fenomenów w jestestwach ożywionych, do których przywięzujemy wyobrażenie życia, musi oczewiście być przynajmniej po części skutkiem tej władzy, którą odżywiającą nazwaliśmy; a wszystkie istoty ożywione, ażeby życie zachować i utrzymać mogły, ciągle odżywianymi być powinny.

13. Przez wzgląd na materyją w skład wszystkich ożywionych jestestw wchodzącą tudzież na ich położenie (6) należy jestestwa te uważać za ciała fizyczne, a ponieważ i ciała odżywiające także niewątpliwie do istot fizycznych należą, więc życie w najogólniejszym znaczeniu będzie wypadkiem pewnych stosunków fizycznych, jakie między materyją martwą a ożywioną zachodzą. Będzie pewnym egzystowania materyi sposobem i w niej tylko miejsce mieć może.*

14. Wszelako sama istot odżywiających czynność życia nie stanowi; gdyż oprócz tego, że ich wpływ na inne ciała nieożywione podobnego nie sprawuje skutku, same nawet jestestwa żyjące, skoro raz choć na czas najkrótszy życie utracą, odżywianymi więcej być nie mogą i władze odżywiające zwyczajny swój wpływ zupełnie na nie tracą. Nie masz albowiem przykładu, żeby jakieżkolwiek jestestwo raz martwe naturalnym sposobem powróciło do życia; tak że do utrzymania życia i samo, że tak rzekę, życie jest potrzebne.

15. Która uwaga tyle nas uczy, że czynność istot odżywiających nie na tym zawisła, ażeby jestestwom jakimkolwiek życie dawały albo dawać mogły, ale na tym, ażeby w ciałach, którym raz jest nadane i w których było rozpoczęte, utrzymywały je ciągle i wygasnąć mu ani na moment nie pozwoliły, tak że możemy raz na zawsze następujący ogólny ustanowić początek: iż rozpocząwszy raz w jakimkolwiek jestestwie życie, zachować go i utrzymywać inaczej nie można, jak tylko przez nieprzerwany ożywionej istoty z ciałami zewnętrznymi odżywiającymi związek.

16. A tak, skoro odżywiające istoty utrzymują tylko życie, które wprzód być rozpoczęte i trwać samo dla własnego zachowania ciągle powinno; cóż tedy jest, co takowe życie nadaje i rozpoczyna? Żeby na takowe zapytanie znaleźć kiedyżkolwiek odpowiedź, zastanówmy się, czyli są inne warunki, do których życie jest przywiązane, i jakie?

17. A najprzód, samo życie i wymienione wyżej władz odżywiających skutki w jestestwach tylko organizowanych mają miejsce, a każda żyjąca istność ma właściwy sobie skład organiczny, do którego życie jej tak jest przywiązane, iż gdy raz znacznie nadwyrężony lub zepsuty będzie, ożywienie żadne miejsca mieć nie może. Zdaje się, iż codzienne doświadczenie tak dalece ludzi o tej prawdzie przekonało, iż na psucie i zabijanie samych siebie i innych żyjących stworzeń nigdy innych nie używali sposobów, oprócz takich, które organizacyją psuć są zdolne.**

18. Gdy tedy tak jest organizacyją nieuchronnie do tego potrzebna, ażeby życie i czynność władz odżywiających miejsce mieć mogły, jakaż jest jej samej przyczyna? Jaki początek? Za co kształt ten organiczny tak jest w rodzajach i gatunkach stateczny, nieodmienny i od wieków trwający? — Wszakże opisane nam przed tysiącami lat zwierzęta i rośliny dziś jeszcze są zupełnie takimi; ustępują wprawdzie bezprzestannie jedne drugim, giną i odradzają się na powrót, ale zawsze sobie podobne, zawsze te same. Nadto, fenomena życia, które w różnych rodzajach i gatunkach tak są różne, w tych samych gatunkach zupełnie są te same. Więc ich różnica lub jednostajność musi od organizacyi zależeć. Cóż tedy ten tak jednostajny i nigdy nieodmienny kształt organiczny utrzymuje? Co go strzeże?

19. Wszystkie ożywione jestestwa są ciała fizyczne i materyjalne; ale dlatego nie można powiedzieć, iż życie lub organizacyją są własnością tej materyi wrodzoną i od niej nieoddzielną; gdyż widziemy codziennie, iż ta sama materyja, dopiero co żyjąca i organizowana, życie to i kształt swój organiczny w każdym czasie utracić może i w samej rzeczy traci. Naówczas martwa jest zupełnie i bezkształtna. Więc postać organiczna nie jest od niej nieoddzielną i może jej być odjęta, a zatem ani sobie sama nadać takową postać może. A zatem kiedy się organizuje i żyje, musi na nię działać siła jakaś szczególna, która ją surową, bezkształtną i nieczułą w kształt organiczny układa i wiąże. Postąpmy w tej uwadze dalej.

20. Własność organizowania się nie jest materyi wrodzona, materyja nadać jej sobie sama nie może; więc skądże się ona w materyi wzięła? Cała ożywiona kreacyja jest zbiorem pojedynczych jestestw. Widzimy, że każde z nich ma swój początek i koniec, a cała ich powszechność nie miałaż swojego początku? Koniecznie. Bo jak skoro rzecz jest pewna, iż materyja ani organizować się sama przez się (20), ani wzniecić w sobie siły organizującej nie może, gdyż siła ta nie jest jej wrodzoną i od niej nieoddzielną, nie jest warunkiem przywiązanym do jej istności, tak przyznać koniecznie trzeba, iż musiała kiedyś pierwiastkowo być wywarta na materyja pewna władza, czyli siła, która ją najpierwej w kształt organiczny ułożyła i tym sposobem rozpoczęła w niej życie. A takowa w materyi odmiana czymże była względem wszystkich jestestw organicznych, jeżeli nie ich stworzeniem? Więc wszystkie organiczne jestestwa musiały pierwiastkowo być stworzone.

21. A jak skoro rzecz jest pewna, iż siła ta twórcza, nie znajdując się pierwiastkowo w materyi, pierwszy raz jej przy stworzeniu jestestw organicznych była nadana, tak i to przyznać koniecznie należy, że raz się w niej znalazłszy ustać sama przez się nie może ani materyja może mieć władzę sama się jej pozbyć lub zniszczyć ją w sobie. Skąd uczymy się, iż siła owa, która przy pierwiastkowym istot organicznych utworzeniu pierwszy raz materyja w postać organiczną przelała, dotąd trwa i zachowuje się nienaruszona. Co z drugiej strony i ta prosta potwierdza uwaga, iż jak skoro też same rodzaje i gatunki zwierząt i roślin dotąd trwają nie odmieniając pierwiastkowego swojego uksztalcenia bynajmniej, przyczyna tego nieodmiennego skutku także trwać nieodmiennie musi. A jakakolwiek ta pierwsza przyczyna być może, ponieważ postać wszelka organiczna od niej najpierwej zależy, zatem bez wszelkiego na naturę względu, siłą organizującą lub organiczną nazywać ją na przyszłość będę.

12. Nie może to żadnym sposobem być w mocy umysłu ludzkiego wyobrazić sobie należycie i pojąć, jakim sposobem pierwiastkowo siła ta twórcza niekształtną i bezwładną materyją w postać organiczną przelała, a zatem będzie to nad granice pojęcia naszego poznać, co to jest siła organiczna i jakim sposobem organizuje materyją. Inaczej byłoby to chcieć pojąć stworzenie. Będzie to zatem jedna z owych najpierwszych przyczyn, o których w naukach tylko domysły budować można. Więc lubo siła organiczna dotychczas w organizowanych jestestwach trwa nieodmienna, jej natura i sposób działania muszą zostać dla nas tajemnicą na zawsze. Więc wszystkie mogące nastąpić w tym zamiarze badania, wszystkie w tym rodzaju domysły, za próżne i nieużyteczne poczytać należy.

23. Skutki jednakże tej wielkiej siły, to jest organiza-cyja i zawisłe od niej życie, będąc bezprzestannym przedmiotem uwagi i doświadczenia, mogą razem być prawdziwym zamiarem nauki, a z nich o samej sile organicznej sądzić i praw, podług których działa, dociekać będzie można. Takowe prawa organizacyi i życia mogą najprzód być powszechne, wszystkim jestestwom organizowanym i żyjącym bez wyjątku służące; po wtóre ogólne, niektórym rodzajom lub gatunkom właściwe. Na koniec szczególne. Drugie i ostatnie z pierwszymi być zgodne i w nich się zamykać powinne.

24. Ani to zastanawiać kogokolwiek powinno, iż do utworzenia istot organicznych i nadania materyi życia nie idąc za zdaniem wielu poważnych mędrców, aż do najpierwszych jestestw żyjących i do pierwszego ich siłą twórczą ukształcenia uciec się musiałem. Bo najprzód; wszakże takowa nauka nie jest domysłem ani przypuszczeniem dowolnym, ale z założonych oczewistych początków sama przez się wypływa. Wszakże każdy przyrodzony skutek swoję przyczynę mieć musi; wszakże wszystkie zdarzające się w materyi odmiany nie inaczej pojmujemy, jak przez przyjęcie pewnych sił, które ją do takowych odmian przynaglają. Wreszcie, niechaj się każdy w tej mierze zapyta nieskażonego rozumu i serca, czy może to czuć i pojmować inaczej? Cóżkolwiek jest w przyrodzeniu, przyczynę swoję mieć musi, a najpierwsze nawet znajome nam przyczyny są zawsze skutkami innych, niedościgłych. Dlaczego cały rodzaj ludzki od wieków powszechnym jakimś czuciem, najdzielniejszym dowodem prawdy, do pierwiastkowego wszystkich rzeczy stworzenia uciekał się. I jakożkolwiek niektórzy filozofowie wielkie to czucie, ten nieprzytłumiony głos prawdy osłabić lub zagładzić w sobie usiłowali, przedzierał się on aż nadto przez ich przywidzenia i domysły i sama ta odwieczna prawda nigdy w powszechnym odmęcie fałszów, na które rozum ludzki narażony być musiał, pogrążoną zostać nie mogła. A jeżeli tyle ludzie dzikich i niepodobnych o stworzeniu poczynili domysłów, czyż to należy przypisać niepewności tego początku? Czyli raczej niepowściągnionej owej w umyśle ludzkim chęci pojmowania i tłumaczenia rzeczy granice pojęcia naszego przechodzących?

25.  Wszakże kiedy Newton niepojęty wprzód układ świata przez attrakcyją tłumaczył; kiedy dziwną ową silą, której sekret naturze wydarł, wszystkie planety do słońca, wszystkie księżyce do planet przywiązał, postrzegł, iż dlatego ogromny ten świat byłby bez kształtu i ruchu aniby bieg ciał niebieskich około śrzodka, do którego są przywiązane, mógł kiedykolwiek nastąpić, gdyby na wszystkie razem, przy ich zaczęciu, nie była wywarta siła, mocą której przez linią prostą popchnięte zostały. A tak, nie mogąc się więcej pozbyć takowego raz nabytego popchnięcia, wiecznie się około wspólnego śrzodka kręcić są przymuszone.

26. Lecz z drugiej strony, lubo ustanowiliśmy, iż raz wzniecona w materyi organiczna siła wygasnąć w niej żadnym sposobem nie może, a zatem i raz wskrzeszone życie zaginąć w materyi nie potrafi, wszelako doświadczenie powszechne i codzienne nas uczy, iż żyjące indywidua przeciwnego wcale doznają losu. Widzimy albowiem codziennie, iż wszystkie te pojedyncze budowy poczynają się, rodzą, wzrastają, doskonalą, a potem chyląc się zwolna do upadku giną. Nieprzerwana zatem trwałość służy tylko organizacyi w powszechności, może nareszcie służyć raz utworzonym rodzajom i gatunkom nie rozciągając się bynajmniej do członków. Co nas znowu uczy, że jako w materyi w powszechności raz wzniecona organiczna siła wygasnąć nie może, tak w żyjących indywiduach przemijająca tylko jest i przypadkowa, a zatem że pewnej materyi massie i nadana, i znowu odjęta być może. Z tego względu należy siłę organizującą w wielorakim uważać sposobie; raz w najpowszechniejszym, ile działającą na materyją w powszechności, i w tym względzie nazwać by ją można siłą organiczną powszechną lub całkowitą, drugi raz jako właściwą temu lub owemu rodzajowi lub gatunkowi jestestw żyjących i różnicę jego od innych oznaczającą, i ta nazwana być może siłą organiczną rodzajową lub gatunkową; na koniec jako właściwą pewnemu indywiduum, którą dlatego siłą organiczną indywidualną nazywać będę. Właściwie mówiąc uwaga tej ostatniej najwięcej nas interessować powinna, cała bowiem ożywiona kreacyja, wszystkie rodzaje i gatunki utrzymują się same przez się, indywidua częstokroć pomocy sztuki do utrzymania swego potrzebują.

27. Jednakże, gdy cała ożywiona część świata składa się z rodzajów i gatunków, a gatunki z indywiduów, zachowanie jej od utrzymania się i odnawiania tych ostatnich zależeć musi, a każde indywiduum nie może być inaczej uważane, jak tylko za cząstkę organizacyi powszechnej, której właściwa bytność od jemu właściwej siły organicznej zaczęła się i zawisła, tak że względem każdego indywiduum następujący niewzruszony początek ma miejsce, to jest, że w każdym żyjącym jestestwie jest pewna, jemu właściwa siła, która z pierwiastkowego wszystkich ożywionych istot utworzenia pochodząc, organizacyją tego jestestwa najprzód rozpoczyna, potem utrzymuje i doskonali, której zatem jestestwo to swój początek, kształt organiczny i zawisłe od niego własności jest winno. Takową siłę wyżej organiczną indywidualną (26) nazwaliśmy.

A że podobnych skutków podobne zawsze przyczyny być muszą, że materyją inaczej się jak mocą pierwiastkowej tej siły organizować nie może, więc gdziekolwiek widzimy surową i bezkształtną materyją biorącą na siebie postać organiczną i żyć zaczynającą, tam musi się czynność siły organicznej rozpoczynać; i przeciwnie, gdzie materyją organizowana wyzuwa się z dawnej swojej postaci, tam musi siła organiczna ustawać, gasnąć i ginąć; gdzie materyją organizowana jednę postać zamienia na drugą, tam zamiana sił organicznych poprzedza koniecznie.

28. Co wszystko następujące obejmują przypadki; naprzód, ile razy się nowe indywiduum rozpoczyna, tyle razy siła organiczna rozpoczęcie nowego życia choć momentem uprzedzić musi. Skąd wypada, iż rozpoczęcie jakiegokolwiek indywiduum nie co innego jest jak rozpoczęcie siły organicznej indywidualnej. Po wtóre, ile razy jestestwa żyjące materyją otaczającą nieorganiczną wewnątrz przyjmują i w siebie samych zamieniają, tyle razy właściwa im siła indywidualna działać i wywierać się na tę materyją musi. Po trzecie, kiedy jedne organizowane jestestwa drugimi się karmią, wtedy pierwszą siłę indywidualną na własną swoję zamienić koniecznie powinny. Pierwszy z tych przypadków nosi nazwisko upłodzenia (fecundatio) lub poczęcia (conceptio), drugi i ostatni — przyswojenia (assimilatio). Wszystkie zaś te czynności, jako od siły organizującej zależące, na przyszłość czynnościami organicznymi (processus organici) nazywać będę.

29. A jako ostrzegliśmy wyżej, iż nie podobna jest dociec, co to jest sama siła organiczna i jakim sposobem wiąże materyją w kształt do życia sposobny, tak równie i teraz ostrzec nam należy, że i czynności organiczne, ile od sposobu wywierania się tej siły zależeć będą, nigdy przedmiotem zastanowienia naszego ani teraźniejszej nauki być nie mogą.

30. Nie można jednakże samej sile organicznej życia przypisać i w niej tylko przyczyny tak wielkiego zdarzenia i wszystkich zdarzających się w jestestwach organizowanych fenomenów szukać. Albowiem gdyby ta siła lub jej skutek, organizacyja, miały same przez się życie stanowić, tedy indywidua owe, w których by się ta siła mocą pierwszej kreacyi raz znalazła, powinne by sobie same przez się do życia i utrzymania się wystarczyć i żadnego z otaczającymi je ciałami nie potrzebować związku. A tak, same sobie wystarczając na wszystko, nie byłoby przyczyny, dla której by kiedykolwiek życie i organizacyja tracić miały. Że zaś codzienne doświadczenie nas uczy, iż życie szczególnych ożywionego świata członków przemijające tylko jest i bez pomocy istot odżywiających miejsca mieć nie może, więc wnieść oczewiście wypada, iż sama siła organiczna i sama organizacyja życia indywiduów nie obejmują ani stanowić mogą. Co nas zwraca do pierwszego nauki naszej początku (15), gdzieśmy ustanowili, iż rozpoczętego raz w jakimś jestestwie życia, zachować i utrzymywać inaczej nie można, jak tylko przez nieprzerwany ożywionej istoty z ciałami zewnętrznymi odżywiającymi związek.

31. Nadać zaś jestestwu jakiemu pierwszy zakład życia jest nadać mu siłę organiczną, od której bytność jego rozpocząć się musi (28). Więc wiążąc pierwszy teraźniejszej nauki początek z drugim wypada, iż egzystencyja każdego indywiduum od wzniecenia w nim siły indywidualnej rozpoczyna się, ale indywiduum to organizować się i żyć dlatego nie będzie mogło, jeżeli siły odżywiające pobudzać go bezprzestannie do tego nie będą. Życie zatem każdego pojedynczego jestestwa od nieprzerwanej przytomności siły indywidualnej i ciągłych wrażeń sił odżywiających zależeć w każdym czasie musi.

32. Siła zaś indywidualna byłaby nieprzytomna, gdyby choć na moment czynną być przestała. Z natury zatem, z przeznaczenia swego wywierać się bezprzestannie powinna. Więc gdzieby raz choć na najkrótszy czas wygasła, tam, nie będąc siłą materyi wrodzoną, a zatem sama przez się rozpocząć się i wskrzesić na nowo nie mogąc, bez powtórnego stworzenia znaleźć się żadnym sposobem nie potrafi. I dla tej to prostej przyczyny, w którym żyjącym jestestwic życie choć na najkrótszy czas wygasło, nie masz więcej do niego powrotu.

33. I ponieważ w żyjących indywiduach siła organiczna zawsze się wywierać musi, a każdy wypadek jej czynności, każde jej wywarcie jest nadaniem lub przynajmniej dążeniem do nadania materyi postaci organicznej, więc wszystkie ożywione jestestwa żyjąc organizują się bezprzestannie czyli, co jedno jest, całe życie jest ciągłym i nigdy nie ustającym processem organicznym albo nigdy nie ustającą assimilacyją. Najważniejsza prawda, do jakiej w nauce życia przyjść było można, a która nauki naszej teraźniejszej całą będzie zasadą.

34. Życie zatem indywiduów organizowanych w powszechności przywiązane jest do następujących waranków: a) w każdym jestestwie ożywionym siła indywidualna wywierać się zawsze i bez przerwy powinna, b) każde zostawać powinno w bezprzestannym z ciałami zewnętrznymi odżywiającymi związku. Usunięcie któregokolwiek z tych warunków mogącego się rozpocząć życia nie dopuszcza, już rozpoczęte kończy.

35. A że samej siły organizującej nie znamy ani wiemy, jakim się sposobem w indywiduach żyć mających rozpoczyna, a zatem ani ją wzniecać, powiększać lub jakimkolwiek sposobem odmieniać bezpośrzednio możemy, zatem z tej strony żadnego na stan życia indywidualnego wpływu mieć nie będziemy mogli i, przeciwnie, wszystkie władze odżywiające, będąc nieustannym przedmiotem doświadczenia i uwagi, mogąc ulegać rachunkowi i wymiarom, całą naszę uwagę zwracać na siebie powinny. Przez ich albowiem doskonalą znajomość i przyzwoite do każdego przypadku zastosowanie każdą czynnością organiczną, a tym samym i życiem, rządzić poniekąd i władać będziemy mogli. Ta jest jedyna droga, którą do zapewnienia sobie jakiegożkolwiek na życie indywidualne wpływu dojść możemy.

36. Z tym wszystkim, ponieważ władz odżywiających zewnętrznych kilka jest rodzajów, a każda z nich, będąc sobie szczególnym sposobem do jestestw organicznych zastosowaną, właściwą sobie czynność mieć może, więc wypada naprzód wpływ i stosunek każdej władzy odżywiającej w szczególności poznać i ocenić, po wtóre wzajemne wiązanie się wszystkich czynności szczególnych i wypływające stąd wypadki objąć i wyrachować. I ponieważ wiadomości te wszystko, cokolwiek o związku żyjących jestestw z resztą otaczającego je przyrodzenia wiedzieć można, obejmują, więc i doskonały ich wykład większą część teoryi życia objąć powinien. Przystąpmy zatem do takowej uwagi.

* Ta uwaga należy tylko do życia fizycznego w ścisłym znaczeniu i nie spodziewam się, ażeby był kto tak mało rozsądny, iżby to i jakikolwiek inny wniosek następującej nauki mógł do tego stosować, co nam religia o życiu duchownym objawia. (Przypis Śniadeckiego).

** W zwierzętach doskonałych związek życia z organizacyją aż nadto w oczy bije. Mocne uderzenie w głowę, rany szpik pacierzowy, osobliwie w jego początkach, rażące,  mocne rany serca itd. w momencie życie kończą. W zwierzętach mniej doskonałych i w roślinach ten związek nie jest tak oczewisty, ale niemniej pewny. (Przypis Śniadeckiego).

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej