Franciszek Henryk Duchiński

XXV LETNI JUBILEUSZ

Konwersja: Nexto Digital Services

XXV LETNI JUBILEUSZ

Duchiński Franciszek Henryk

NIEKTÓRE SZCZEGÓŁY Z PIERWSZEGO Z ROKU 1860; MOJE ŻYWIOŁY KRYTYCZNE JAKO DROGI MEGO TRYUMFU; Z MOJEGO ŻYCIA W KIJOWIE I Z DZIECIŃSTWA ; PIERWSZE LATA TUŁACZE, PRZEZ KIJOWIANINA DUCHIŃSKIEGO

Wiem ja, że dopiero po mojej śmierci, (daj, o Boże! nąjśpieszniejszej, ale nie moja, a Twoja niech spełni się wola!) — sprawdzi się to, co widział przed 25ciu laty gorący patryota i znakomity poeta polski, Olizarowski, a co wyraził w wierszu poświęconym dla charakterystyki służby mej lubej Ojczyznie w ciągu 25ciu lat upłynionych. Pisał on przenosząc się myślą z ziemi tułaczej w kraj swój zupełnie niepodległy w 1860 roku:

Diś wiemy który przeważy sąd

Dziś wiemy, bracie, u twoją sprawą,

Przy kim się jakie ostoi prawo,

I ducha czasu co zdziała prąd.

Dobryś ty, bracie, szczęśliwy syn!

Tyś oto Matkę pocieszył biedną;

Tyś jej łzą krwawę otarł niejedną:

Jej dzieci z przyszłych wywikłał win!

O! ty szczęśliwy! Przed tobą Bóg

Fałszem zamkniętą prawdę otworzył.

Tyś do ran Matki balsam przyłożył.

Już fałszem walczyć nie zdoła wróg.

Zbliża się czas, gdy w kraju naszym niepodległym, mówi poeta, miliony głosów, zawołają: "Oto ten oczy otworzył nam!"

Tak już wołali lepiej widzący wówczas w różnych celach, i w świecie chrześciańskim i w świecie muzułmańskim.

Bo już wówczas, przed 25ciu laty, tak jak widział patryota poeta Olizarowski, tak widzieli i mówili w bardzo różnych formach i inni poeci, jak Deot, A. M., i mężowie stanu jak książe Adam Czartoryski z synami Witoldem i Władysławem; historycy, jak: Julian Bartoszewiez, a nawet W. A. Maciejowski (ten z przerażenia w liście do mnie z r. 1860); filozofowie, jak : Trętowski; Ojcowie Zmartwychwstańcy i liczni pisarze katoliccy francuzcy w walce na rzecz prawd głoszonych przezemnie przeciw stronnictwu Ojców: Gagaryna i Martynowa, którzy owe prawdy kazali uważać jako szkodliwe dla rozwoju katolicyzmu w Moskwie. Małorusini, jak Kulisz i Kostomarow, oskarżani wówczas a i teraz przez Moskali, i słusznie, że dla formy tylko protestują przeciw mym zasadom ; tak wówczas wołało, korzystając z tych zasad, niestety! na zgubę Europy, stronnictwo moskiewsko - europejskie; tak wołali wszyscy, którzy dowiedzieli się o mych pracach, a zaczęli dowiadywać się w latach 1848 - 1849 i w czasie wojny krymskiej. Tak odtąd wołali i muzułmanie; bo i świat muzułmański ogłosił mnie za swego przewodnika; bo i Muzułmanie, jak Chrześcianie, zapomnieli o miejscu Moskali między ludami, a zapomnieli, jedni i drudzy, w skutek upadku ich duchowego, szczególnie od drugiej połowy wieku XVII go, kiedy Królewska Rzeczpospelila polsko-litewsko-ruska, oddała stanowczo Moskwie Smoleńsk, Czernihow i Kijów, a wielki ostatni rycerz chrzesciański, Król Jan III, zalał się łzami podpisując traktat Grzymułtowskiego we Lwowie. Zapłakał on nad upadkiem Europy, bo przewidział tryumf nad nią Moskwy, który zaczął się od owego traktatu; bo odtąd Moskwa stanęła silnie w granicach Europy Zachodniej, czyli prawdziwej Europy.

Widzieli to dobrze ci, co sądzili wołania moje do Boga i do ludów, od czasu ucieczki mojej z Kijowa za granicę Rossyi, w 1846 roku (w skutek wołań Margrabiego Wielopolskiegodo Cara, by, w imię Słowiańszczyzny, ukarał ludy Europy); widzieli to dobrze, że wołania moje do Boga i do ludów zwracają stan rzeczy aż do oceny miejsca Moskwy między ludam Europy i Azyi, do czasów przed grzymułtowskich, aż do XVI go wieku.

Wówczas, przed 25ciu laty, widząc mój tryumf, pytali mnie Rodacy, jak Olizarowski, książe Adam Czartoryski i inni, pytali, cudzoziemcy, jakiemi środkami doszedłem do tego tryumfu; bow roku 1860 już wszystkie dusze sprawiedliwe, a i wrogowie moi najrozumniejsi, czuli, żem zwyciężył świat, bom zmusił świat do oceny miejsca Moskali między ludami tak jak był widoczny dla wszystkich w wieku XVI. A ja im odpowiadałem, wskazując broń, jakiej używałem. Oto starałem się być z Bogiem, to jest ze źródłem i prawdy i życia, i starałem się poznać prawa Boże w historji ludów cywilizacji europejskiej i turańskiej, tatarskiej. Długie życie moje między Muzułmanami ułatwiło mi trudność w badaniach, a nadewszystko to, że Bóg  dozwolił, że nie ma może narodu na kuli ziemskiej, narodku, dla którego nie miałbym obowiązków najserdeczniejszej wdzięczności, z powodu wielkich dobrodziejstw, jakich prawie od każdego z nich doznałem: od bardzo wielu doznałem dobrodziejstw nawet materjalnych, szczególnie od Muzułmanów, a od wszystkich, dobrodziejstw moralnych przez wielkie prawdy, jakich nauczyłem się od nich, tak od Hindów, jak od Samojedów, Kairów, Czerwonoskórych, zwanych dzikimi. I Moskalom bardzo wiele winienem, chociaż, w zastosowaniach praktycznych, Moskale byli moimi nauczycielami, a może dobrodziejami, najwięcej z swej nienawiści ku Chrystyanizmowi i z nienawiści dla ludzkości całej co wywoływało mą litość nad nimi. Wdzięczność więc i miłość, lub litość kierowały mną w badaniach praw Hożych.

Oto jak streściłem odpowiedź moją w 1860 roku w pismach drukowanych jakowe, choć w szczątkach, mam przed sobą. Najprzód upraszałem życzliwych mi o jedno: " Ojcze nasz, " na moją intencję. Znajduję o tem i w pisemku mojem: "Pomnik Nowogrodzki," jakowy mam pod ręką (z roku 1860). A oto mam pod ręką i moje "Zasady,"część III cią. Tu czytam we Wstępie na str. XVI ej:

Widzimy straszną ślepotę wielu ziomków; ślepotę opinii wszystkich ludów oświeconych w najgłówniejszych punktach co do rozumienia systemu, podług którego Bóg utworzył Polskę i inne państwa europejskie z jednej, a Moskwę i inne państwa tureckie z drugiej strony. My widzimy doskonale ten system. Postanowiliśmy więc pracować dla okazania onego, w spokoju duszy. O czasowe, mniej lub więcej, głębokie poruszenie nerwów, nawet patryotycznych, nam wcale nie idzie. Przygotowaliśmy pięć wielkich armij naprzeciw wrogom naszym, wrogów z niewiedzy lub z wiedzą. Pierwsza armja nasza : ufność w Bogu, że nie dopuści, by kłamstwo zwyciężyło. Druga armija : Etnografija; Trzecia: Jeografija w najobszerniejsem rozumieniu; Czwarta: Statystyka ; Piąta : Filozofija. Te to armije wyprowadzamy w pole, to używając każdą osobno, to je łącząc. Dywizyi, brygad, pułków, bataljonów, plutonów nie dajemy nikomu na usługi. Kto czuje się zdolnym dowodzić naszemi siłami, to niechaj bierze przynajmniej brygadę jedną. Małych oddziałów nie dajemy, bo one mogą przynajmniej na czas jakiś kompromitować nasze siły w obec wrogów, przy nieumiejętném użyciu. Dla tego wymówić nas raczą ci z ziomków, którym odmówiliśmy cząstki danych statystycznych i ci, którym odmówiliśmy odpowiedzenia Trubeckomu artykułem w jakim dzienniku. Bierzcie, mówiliśmy i mówimy, wszystkie armije nasze, a przynajmniej dywizye lub brygady, albo nic nie damy.

Jeżeli cierpliwość, spokój duszy, wypływające z ufności w Boga, jeżeli nauki, jakowe wskazaliśmy, mogą iść w parze z patryotyzmem, to i my patryoci. Ale to przyjmując, nie macie prawa osłabiać ważności wyników prac naszych, mówiąc, jakoby nami rządził patryotyzm, że my, naciągamy faktu do naszych patryotycznych pragnień, jak się wyraził Przegląd rzeczy Polskich, przy pierwszem zdaniu sprawy, z Pierwszej Części Zasad naszych.

Dwie armije nasze, które teraz wyprowadzamy w pole, to jest : Statystyka i Filozofija, najlepiej udowodniają, że jeżeli miłość ojczyzny była bodźdcem poszukiwań naszych, to władze rozumu kierowały poszukiwaniami naszemi.

Wysyłamy więc naprzód trzecią, wielką armią naszą, armią zbrojną milionami cyfr. Armia to nadzwyczaj imapertynencka. Wprawdzie czytelnicy nasi wiedzą, że lubimy liczby, — myśmy zaczęli pierwszą lekcyę naszą (w Pierwszej części Zasad) od Statystyki, a teraz wracamy do statystyki obszernej. Te miliony bagnetów naszego wynalazku, poprzedziliśmy górami i rzekami; tak, że owe bagnety — cyfry, trudne do zwyciężenia same w sobie, będąc oparte o system gór i rzek, jakowy wykazaliśmy, są nieporuszone. Mądrzy wrogowie nasi to wiedzą; wiedzą to uczeni Moskale, i czują się już zwyciężonymi.

Dla przyspieszenia tryumfu prawdy, miałem wielkie ułatwienia w wypadkach wszechświatowych. Pragnę zwrócić uwagę sędziów prac moich na niektóre z nich, jak również na okoliczności czasowe, miejscowe, wpośród których rozwijały się moje badania w lubym kraju i na tułactwie.

Przedstawiam myśli moje w sposób jak się okazują., jako notaty, brałem w związku chronologicznym, czasem bez takiego związku. Słowem, czytelnik ma widzieć w tych moich wyjaśnianiach proste notatki, pamiętając, że autor przedstawia je jako notatki.

Urodziłem się w roku 1816, to jest, w czasie, kiedy ludy cywilizacji europejskiej pragnęły gorąco oswobodzić swe rządy od przewagi Moskali, którzy od końca XVIIgo wieku opanowali je, najprzód w Polsce i w Niemczech przez pośrednictwo, tak silne w wieku XVlII, a jeszcze i teraz, dwóch stronnictw: polsko i niemiecko-moskiewskich (carskie) potężnie organizowanych przez carat w latach 1697/8, a następnie w całej Europie. Był to skutek moralnego upadku jej ludów, a szczególniej, w skutek zupełnego tryumfu stronnictwa polsko-moskiewskiego nad stronnictwem polsko-narodowem. To ostatnie było reprezentowane, choć słabo, co do potęgi materialnej, ale bardzo świetnie, pod względem moralnem w ciągu 62ch lat (1704-1766) przez króla Stanisława Leszczyńskiego; a następnie, przez jego wychowańców, Konarskiego, Konfederatów Barskich; dalej, przez Kościuszkę i Legiony polskie, które żyły ideami konfederatów, a więc Stronnictwa polsko-narodowego, czyli Leszczyńskiego. Ich prawymi następcami jest szkoła czysto narodowa, poetyczna Brodzińskjego, szkoła narodowa historyczna, a raczej archeologiczna Chodakowskiego o Polsce odrodzonej z praw słowiańszczyzny przedchrześcijańskiej. W tej szkole, a raczej na jej czele, stoi Lelewel, bo nazwał Polskę po rozbiorach jej, Polskę odradzającą się. Bo taką była i jest. Do nich należą bohaterowie powstania z roku 1830 i 1863. Jakiekolwiek miejsce będą miały prace moje w objawie życia dziejowego, należą one do kierunku, jaki wskazaliśmy. Ja byłem wynikiem ducha owego czasu odrodzenia Polski od 1697-1698 roku.

Szczycę się, że jestem wychowańcem Leszczyńskiego, a, idąc dalej, wychowańcem tych łez Sobieskiego, które, ten ostatni bohater chrześciański, wylał we Lwowie za Smoleńskiem, Czernichowem i Kijowem! I jam zapłakał łzami Sobieskiego, jak zapłakał Rafał Leszczyński, ojciec Stanisława, protestując przeciw traktatowi Grzymułtowskiego, a jak również świątobliwy król Stanisław, syn jego. Ten to prawdziwy król filozof chrześciański tłumaczył łzy Sobieskiego, wołając w ciągu 62ch lat do gabinetów europejskich "wy się kłócicie, a oto Moskale grożą wam, czerpiąc siły przeciwko wam nawet w Chinach!" Przypomniane zostały te wołania króla filozofa w 1866 roku, z okoliczności stólecia wcielenia Lotaryngii do Francyi.

Tak jest, we łzach Sobieskiego i w wołaniach Leszczyńskich sędziowie prac moich powinni oceniać ich pobudki. Na Rus przydnieprskiej tradycja o jedności z Polską, reprezentowana przez króla Stanisława Leszczyńskiego, o pogardzie Moskwy dla Rusi, przechowały się z czasów Mazepy, mimo to, że krwawe tyranje, jakie wywierał car Piotr, chęć zemsty, jakiej dawał dowody, na ludzie małoruskim, sprawiły, że lud ten uważa Mazepę jako ideał zbrodniarza, bo tak go uczą w szkołach, tak uczą i masy nauczone przez Piotra I. Nie dziwmy się temu, my, którzy jesteśmy świadkami faktu, że wielu Polaków, patrząc na tyranje Murawiewych, Drentelnów, Apuchtinych, ma za zbrodniarzy najniewinniejsze ofiary słowiańskiej polityki margrabiego Wielkopolskiego z roku 1863!

Że usiłowania cara Piotra, by wzbudzić nienawiść ku Mazepie, były bez skutku, widzimy to, w dziele, którego początek dotąd jest tajemniczy, a które krążyło długo w rękopismach na Małorusi, aż dzięki Małorusinowi Bodianskiemu, wyszło w Moskwie z druku pod tytułem: "Historya Rossow." Autorem jej nazwany Koniski arcybiskup mohylowski. Jest to najgorętsza proteslacja przeciwko poddaniu Małorusi przez Chmielnickiego Moskalom. W pismach moich są uwagi nad tą publikacją. Ona uważaną jest zwykle jako pierwszy objaw odrodzenia Rusi, jako narodu niepodległego.

Jak tradycją Leszczyńskiego ze strony mazurskiej, tak tradycją o Mazepie i o tej publikacji należy uważać za duchowe źrodło prac moich, jako dalszy rozwój tych tradycji, rozwój już naukowy, pod wpływem wypadków w świecie, od czasu upadku Napoleona Iº.

Od czasu upadku Napoleona I° stronnictwo polsko-moskiewskie, jak stronnictwa moskiewskie w całej Europie przyszły do najwyższej potęgi, z objawem, naturalnie, najwyższej niemoralności, jak tego dowód tak silny mamy w Polsce warszawskiej, w obrońcach rządów Wielkiego księcia Konstantego.

Cała Europa drżała przed Białym Carem, kiedy on sam wołał w Paryżu do lorda Wellingtona w roku 1814, a w 1818 w Warszawie, do hrabiny Choiseuil Gouffier (z domu Tyzenhauzów litewskich), by patrzyli na niego, jako na więźnia, bo wszyscy otaczający go jenerał-adjutanci są jego wrogami.

Umieszczenie na tronie francuzkim Burbonów w 1814 roku, przy tak upokarzających dla Ludwika XVIII warunkach, doskonale zaznacza upokorzenie Europy przed caratem.

Rządy wszystkich państw żyły, strasząc ludy potęgą Cara północy, wołając: « niech żyją Rossjanie, opiekunowie porządku. » A kilkadziesiąt milionów ludu czysto moskiewskiego patrzało na reprezentanta tego porządku, jako na Antychrysta, bo nie mniejszość, a większość ludu moskiewskiego jest zewnątrz cerkwi moskiewskiej prawosławnej, a ta większość ma carów za antychrystów, od czasów cara Alexieja Michaiłowicza.

Któż wybawi świat od takiego stanu rzeczy? Ludy Europy i Rządy Państw słabszych czuły coraz więcej ich upokorzenie przez Moskwę, upokorzenie, któremu poddało się samo papieztwo, o ile było pod wpływem ogólnej atmosfery, a szczególniej o ile było pod wpływem stronnictwa polsko-moskiewskiegoi silnie uorganizowanego przez cara Piotra w końcu XVII wieku.

Już w 1697 roku stronnictwo to silnie wsparło usiłowania cara Piotra aby upokorzyć, rozprządz moralny związek, jaki łączył większość mieszkańców Polski. W roku 1705 Stronnictwo toż jeszcze więcej wsparło usiłowania cara w tymże kierunku.

Przypomniałem z bolem serca o tych dwóch wypadkach, niedawno w piśmie mojem: Łzy króla Jana 111 za Smoleńskiem, Kijowem i Czernihowem zbawiły Polskę i Europe.

Dopiero w 1842 roku, Papież Grzegorz XVI okazał się prawdziwie wielkim, kiedy, w Allokucji swojej tego roku, uczynił publiczną spowiedź, w imienin swojem i w imieniu swych poprzedników, że dali się tak długo uwodzić caratowi, że oto i on sam zaczął być podejrzywany o zdradę Kościoła! Boleśne następstwa tego czasowego chwiania się papieztwa, w ocenie działań Moskwy, chwiania się w skutek przewagi idei caratu w całej Europie, a szczególniej w Polsce, najsilniej czuć się dało od końca XVII wieku na Rusi przydnieprskiej.

Owe to wszystkie okoliczności powinni mieć na uwadze ci, którzy chcą sądzić pięćdziesięcioletnie prace moje; bom poruszył najgłówniejsze z pytań współczesnych, religijnych, ekonomicznych, politycznych, chociaż najczęściej ze stanowiska naukowego, a w zastosowaniach praktycznych, co do oznaczenia granic cywilizacyj ludów europejskiej i turańskiej w cesarstwie rossyjskiem.

Urodziłem się, przypominam, w 1816 roku, t. j. wychowałem  się w czasie walk, kiedy ludy Europy, znękane tradycyami świata pogańskiego, wtłoczonemi przez legistów i archeologów, po upadku Byzancyi, przyszły do ostatniego zastosowania teoryi cezaryzmu bizantyjskiego, t. j. assyryjsko-babilońskiego w formach : « L'etat c'est moi » (ja państwo) jak mówił Ludwik XIV, czego nieznał cezaryzm rzymski, a tem więcej był obcy takim idejom cezaryzm Karola Wielkiego i monarchów niemieckich, Panowanie carów moskiewskich nad ludami Europy było prostem następstwem tego stanu rzeczy. A jakiż to cios ten stan wywierał na Polaków i na Małorusinów ! Któż się ośmieli podnieść głos przeciw tej potędze moskiewskiej! Siła jednego człowieka tu już nie wystarczy.

Ażeby odpowiedzieć potrzebom Europy i świata w XlXym wieku należało zwrócić ludy Europy do wieków, poprzedzających te czasy, które wysławiane były pod nazwą odrodzenia, a. które przyprowadziły rządy Europy do służenia za podnóżki caratowi, t. j. instytucyi tatarskiej.

Dźwignią do zmiany kierunku dążeń narodów były dwie ideje które sformułowały się w czasach najbliższych nas, w wyrazie, « narodowości,» t.j. obowiązki rządów do uszanowania tradycyi narodowych.

Wyraz « romantyzm » był tylko inną formą tejże myśli. Prawo narodowości było prawem panującem, moralnem, w wiekach zwanych barbarzyńskimi, średnimi. Aż tam, ludy Europy cofnąć się musiały, aby się nakarmić, prawdziwem życiem europejskiem, antycarskiem w drodze na nowe kierunki ich historyczne.

Godnem uwagi, że sami monarchowie Europy uznali prawo narodowości w 1815, jako prawo moralne, które tak było pogardzone w trzech wiekach ostatnich, a uznali dla oznaczenia praw narodowości polskiej w granicach przedrozbiorowych. Wprawdzie uznali tylko w zastosowaniu do handlu, z frazesami, paraliżującemi wyrób zasady. Ale, samo uznanie prawa narodowości, oddzielnie od praw państwa, było najważniejszym zwrotem Europy do wieków, w których antybizantynizm przeważał w Europie. Moskwa tylko miała prawo usprawiedliwiać swe ideje o Państwie, idejami cezaryzmu bizantyjskiego; bo ten, choć legiści byzantyjscy pisali długo po łaciniebył obcy cesaryzmowi rzymskiem, a był cezarem Assyryjsko-Babilonskim.

Zobaczcie, Bracia, i siostry w Chrystusie, koniec tego wstępu na str. XXXVI. Tu wołałem : Alleluja! Chrystos woskrese! Wo istynno woskrese! Czytacie tu i datę tego wołania : Paryż, dnia 12 Kwietnia 1860 roku.

Oto moja spowiedź z prac moich w ciągu upłynionych wówczas 25 lat służby mej Bogu i ojczyznie. Oto jakiemi sposobami odwaliłem już wówczas, dla wielu, olbrzymie kamienie które zaciemniały wiedze i sumienie wszystkich ludów Europy, Azyi i Ameryki od drugiej połowy wieku XVII! Aby otworzyć wiedzę i sumienie pysznych wiedzą przewodników tylu miljonów ludzi, zwykła mądrość ludzka nie wystarczała! Trzeba było i niebieskiej, to jest miłosierdzia boskiego żarliwego serca Jezusowego! Trudności były tem większe, że w spisku przeciw prawdzie byli mędrcy z politykami już od końca XVII wieku.

Owe te środki walczenia ziemskie i niebieskie, owe potęgi, owe armije, a najsilniejszą z nich, ufność w Bogu, uniosłem uciekając z drogiego sercu memu Kijowa w 1846 roku. Uciekłem, bo wołania do Ziomków Wielopolskiego, tego roku, aby poddali się carowi bezwarunkowo (sans condition) dla ukarania ludów Europy w imię słowianszczyzny, nadzwyczaj wzmogły krwiożercze pragnienia Moskali, wzmogły ich nienawiść do Europy, nienawiść instynktową, ślepą, szatańską, choć car głosił się obrońcą praw Chrystusa! Moskale postanowili korzystać z rzezi tarnowskiej w Galicyi, aby odnowić rzeź humańską!

To też zwolennicy moi, pracujący w najtajniejszem biórze jenerał gubernatora Bibikowa (był to Murawiew w swoich pobudkach), będący pod dyrekcją słynnego Pisarewa, którzy dotąd opiekowali się mną, kazali, bym uciekał, bo wołania Wielopolskiego pędzą Moskali do tem gorętszego poszukiwania przeciwników jego idei. Mnie zaś miano już od roku 1840 za największego wroga idei panslawistycznych. Ci to moi zwolennicy sprawili, że sam Pisarew bezwiednie ułatwił mi ucieczkę, nakazując wicegubernatorowi, by potwierdził dekret Rządu Gubernalnego, który nakazywał oddać mi małą summę pieniędzy, która mi się należała ze spadku po wuju moim, ostatnim podkomorzym Kijowskim, a której wicegubernator oddać nie chciał na żądanie strony przeciwnej. Przepędziłem życie w drogiej Ojczyznie mojej aż do ucieczki w 1846 roku, już to jako świętobliwy, już to jak najzapaleńszy patrjota najbystrzejszy szpieg w obozie najstraszniejszego wroga religii mojej i narodu mego, a tym narodem równie mi drogim był i Rusin i Polak, bom żył życiem obu, co mi było łatwo, jak każdemu na Rusi, żyjącemu żywiołem tubylców, a mającego za główny cel wypędzenie Moskala! Owa to nienawiść Moskwy nadzwyczaj mi ułatwiała sposoby zyskiwania Rusinów prawosławnych. Ja, najniewinniejszy młodzieniec, cały dla wszystkich, karmiłem się z największą radością, myślą zabicia cara! Radowałem się myślą jak będę pchał nóż w brzuch cara, gdy wysiądzie z powozu przed domem jenerał-gubernatora, lub w innem miejscu! I brat mój rodzony, starszy o dwa lata, Władysław-Piotr, karmił się takiemże pragnieniem. Jestem przekonany, że było takich wielu między młodzieżą kijowską, w gruncie najniewinniejszą, tak jak i ja! Tak to rząd moskiewski wyrabia zbrodniarzy z najniewinniejszych dzieci! Bóg najmiłosierniejszy uwolnił mnie od zbrodni. Przyczyniła się potemu i myśl, że ręka Polaka nie zbroczyła się we krwi króla choć car moskiewski był szatanem, a nie królem!

Te to myśli moje o ubiciu cara, przy odkryciu o tatarszczyznie Moskali, co od roku 1840 groziło Sybirem, sprawiło, żem unikał stosunków, ograniczałem się do najmniejszego kółka znajomych, a najczęściej samotny, to w Kijowie, to pod Kijowem, u Wujów, by, gdy Moskale pochwycą, nie mieli pozoru tyranizmowania innych. Ja sam gotów byłem na męki.

Z takiem to usposobieniem uciekłem z Kijowa, przez Odesę do  Europy, przez Stambuł, po nadzwyczajnych przejściach w samej Odesie, na statku i w Stambule. Aż stanąłem w ambasadzie francuzkiej, wołając, powtarzając:" Malheur a l'Furope" W tych wyrazach streszczałem i później wszystko, com przeczuł, czegom się nauczył. Wołałem, patrząc do góry, mając w myśl więcej Pana Boga, niż ludzi: na Dniepr! na Dniepr! do Kijowa, o! ludy Europy; tam wasza zgoda, bo tam oto Małorusini odnawiają walki swe w obronie swej cywilizacji europejskiej przeciw Moskwie, walki przerwane tryumfem cara nad Małorusinami i nad stronnictwem polsko-narodowem króla Stanisława Leszczyńskiego pod Pułtawą w 1709 roku!

Ten to sztandar ruski, tak wojewniczo wywieszony przezew 1846 roku, to jest przed uwięzieniem Szewczenki, Kulisza, Kostomarowa, przyczynił mi wiele boleści, bo wiele wpływowych Polaków na tułactwie wzięło mnie za zdrajcę Ojczyzny!

Kiedy Orleaniści, rozpatrzywszy bliżej moją propagandę, zresztą podbudzani przez owych wpływowych ziomków moich (książe Adam Czartoryski mitygował zawziętość ich) myśleli mnie wypędzić z Francji; bo mówili, Francja, zmuszona cierpieć emigracją polską, choć ze swą szkodą, gdyż lud francuzki, głupi, żyje tradycjami; nie możemy przecież cierpieć emigracji małoruskiej, gdyż Kijów był starożytną stolicą Rossji! Tak dopisek do nazwiska mego: de Kiew, Kijowianin, przy charakterze, jaki dawałem temu dodatkowi, już w Stambule, raził i wielu Polaków i Francuzów! Już byłem gotów umrzeć z głodu w Londynie, dokąd wybierałem się, ale sztandaru mego kijowskiego, to jest Małorusi niepodległej (o całej Rusi mowy nie było), nie zdradziłem!

W tem Pan Bóg dopuścił czasy rewolucyjne w Paryżu pod koniec 1847 roku, co odwróciło odemnie agientów francuzkich a nakoniec wiadomości o uwięzieniu Szewczenki, Kulisza Kostomarowa i innych Małorusinów i ucieczka Ludwika-Filipa z Francyi, księcia Metternicha z Wiednia i dzisiejszego Cesarza niemieckiego z Berlina, ba i z Niemiec, sprawiły, że zaczęto mnie słuchać. Gdy zaś car zawołał: « Na kolana, poganie! bo z nami Bóg! » mój tryumf był pewny.

Ludy Europy zdawały się oczekiwać na głos z Kijowa, na głos Rusi kijowskiej odrodzonej w duchu jej narodowym, to jest w duchu cywilizacyi europejskiej! Ja zostałem ogłoszony reprezentantem tej Rusi odrodzonej w tymże 1848ym roku. Świadczą o tem akta, na które powołuje się Prof Łamanskoj w dziele : « Ob izsledowanii greko-sławianskawo mira », z którego wyjątki są w piśmie mojem : « Łzy króla Jana III za Smoleńskiem, Czernihowem i Kijowem zbawiły Polskę i Europę » i w świeżo wydanem dziełku w Paryżu « Recueil de documents » etc, przez paryzką Komisyję etnograficzną.

Ależ to moje miejsce okupiłem wielkiemi cierpieniami. Wspomnę tu tylko o jednem zdarzeniu, bo ono zwiększyło moję stałość i zaznacza czasy mych pierwszych wołań za granicą. W roku 1846 i większą część 1847 roku przepędziłem jak gotujący się na śmierć głodową, bo ja nic nie umiałem, jeno wołać do Boga: Zlituj się, a do ludzi: na Dniepr! na Dniepr, do Kijowa! Raz z takierni myślami o głodowej śmierci w Paryżu lub w Londynie, suszyłem pokutniczo z dobrej woli około 30 godzin (co długo szkodziło mi na zdrowie, był to krok grzeszny). Gdy modliłem się gorąco w kaplicy Matki Boskiej w kościele Śgo Sulpicyusza i wołałem: Matko, mamo! ratuj! Musiałem wołać głośno, bezwiednie, bo kobieta jedna biedna, która w drugim kątku kaplicy zapewnie podobnież wzywała opieki Matki Boskiej, zbliżyła się do mnie, włożyła w rękę dwa su; jam się strwożył, zawstydził, a ona zalewając się łzami:

«Prenez !» Weź, ja biedna, ale ty musisz być bardzo, bardzo nieszczęśliwy! Pomódl się i za mnie! Odeszła. A ja pobiegłem z jałmużną w ręku do Onufrego Korzeniowskiego, emigranta świątobliwego; opowiedziałem o niej. A on: Twój tryumf pewny! Ja to wziąłem za proroctwo. Jakoż w krótce Bóg  zesłał rewolucje, o których wspomniałem w lutym i w marcu 1848, a to upokorzenie pysznych przygotowało serca niewinnych do słuchania mnie. Trzeba było wstrząsnienia tronów, trzeba było na tronie papiezkim Piusa IX, abym zaczął być rozumiany, bo wielka większość potępiających mnie, lub litujących się nade mną, i takich było dosyć, byli pyszni z lenistwa ducha!

To też pierwsze wyrazy moje wydrukowane w Trzecim Maju paryzkim, pod wpływem wzruszeń 1848° roku, były czcią oddaną Szewczence, Kuliszowi, Kostomarowi, wówczas wskazanych na różne kary. Ja ich nie znałem osobiście, a oni o mnie zapewne nie słyszeli. Bo i oni kryli się, a ja żyłem prawdziwie jakby w grobie, jak święty, i jak szpieg!

Oto są żywioły krytyki mojej. Oto środki, które dały mi tryumf, bo zbliża się czas, kiedy i Chrześcijanie i Muzułmanie wszystkie ludy na kuli ziemskiej powtórzą słowa Olizarowskiego, które on powtarzał, z nielicznemi jeszcze wówczas, zwolennikami moimi dla zaznaczenia owocu mych prac wówczas 25 letnich:

« Oto ten oczy otworzył nam ! »

Teraz oto, Bracia moi, w Chrystusie i z praw ziemskich, chcecie uczcić i drugie 25-lecie tych prac dla wzmocnienia wiary w prawa nasze, dla zachęty młodszych i, co najważniejsza, ba i najpożyteczniejsza, dla rozbierania, rozważania szczegółowego, dróg, jakiemi ja szedłem do celu mego, to jest środków, żywiołów krytycznych, jakich używałem. Z tego stanowiska

Uważając na zabiegi wasze, pochwalam je. Powtarzałem i zapisano to w mych pismach drukowanych: że następcy moi dopełnią mnie, poprawią mnie w tym lub w owym punkcie; ale co mam za pewne to to, ze, jeżeli są ludźmi prawdziwej nauki, będą szukali prawdy drogami jakie ja wskazałem, bo drogi, jakie wskazałem, są jedynie prawdziwe.

Czemże wam okażę mą wdzięczność? Oto następną prośbą. Ofiarujcie na intencją moją raz w ciągu tego roku jedno wołanie do Pana Boga, jakowego on sam nauczył: Ojcze nasz! Tak połączycie obchód terazniejszy z obchodem przed 25 laty, a tak połączycie rdzeń życia mojego w ciągu 50 lat z życiem mojem w pokornem dzieciństwie mojem, to jest z czasu kiedy, na kolanach świątobliwej dla wszystkich, ktorzy ją znali, matki mojej, której nie pamiętam inaczej jeno we łzach (już w siódmym roku życia byłem oddalony od matki), powtarzałem za nią, siedząc na jej kolanach, ze złożonemi rączkami: Ojcze nasz! Któryś jest w Niebiesiech ! Swięć się imię Twoje ! Przyjdź Królestwo Twoje!

Bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi! i.t.d. wołanie,  które i teraz co dnia, to sam, to w towarzystwie, powtarzam. Dzięki ci za tę łaskę, o Najmiłosiermejszy !

A jako zastosowanie praktyczne tego wołania do Pana Boga, dla potrzeb naszych najgwałtowniejszych, dzisiejszych, życzę, aby Rodacy moi powtarzali co dnia modlitewkę następną, jaką ja powtarzałem i powtarzam, dawniej, wżyciu bezżennem, sam najczęściej, a zaś od 20 lat, za co dziękuję najserdeczniej Panu Bogu, z najukochańszą żoną moją, którą z powodu jej 25 letniego jubileuszu literackiego nazwał słusznie Mer Raperswylu, Doktor Curti, prawdziwą księżną z łaski bożej; bo karmi naród swój stale z żarliwością w ciągu 25 lat (mówił w 1872 roku) pokarmem posilnym, a nie ma w sercu jej zdrady!

Po zwykłych krótkich modlitwach rannych, powtarzamy wołanie kościelne:

Przyjdź Duchu Święty, a potem powtarzamy następne wołanie:

Zapal, o Panie! serca nasze ku uczczeniu Swiętych Twoich wschodniego Obrzą-dku w Kraju naszym, o których tak długo zapomnieli Ojcowie nasi i my sami Spraw, o ! Panie, niechaj odnownie tej czci przyczyni się do połączenia wszystkich stanów w tymże Kraju naszym na chwałę Twoją, a to będzie zbawieniem naszem! Amen.

Oczywiście mowa tu o świętych Bazyliańskich, zapomnianych! ba, nawet wzgardzonych, nazywanych schyzmatyckimi, przez potomków rycerstwa ruskiego z Wilna, z Grodna i t. d., kiedy to rycerstwo, liczniejsze na Rusiach niż nad Wisłą, odrzuciło obrządek wschodni, zwany najniesłuszniej słowiańskim, dla zachodniego. Papieże przewidywali następstwa tego odrzucenia; mówili, że jeżeli rycerstwo ruskie odrzuci obrządek wschodni, lud prosty będzie narzędziem intrygantów. Dla tego ogólnie surowo zabronił zamianę obrządków i bardzo utrudnił tę zamianę w razie gwałtownej potrzeby. I stało się, co przewidywali Papieże! Dziś nie idzie o to, aby potomkowie rycerstwa ruskiego z Wilna i t. d. dziś praktykujący obrządek zachodni (nie łaciński) wrócili do obrządku swych ojców, ale o ubłaganie Pana Boga za bunt przeciw rozkazom Papieży. Ja widzę w owej modlitewce wielkie następstwa w drodze rozświecenia prawdy co do przeszłości i przyszłości naszej.

Niech nas wszystkich Pan Bóg błogosławi w miłosierdziu swojem!

Kijowianin Duchiński.

Paryż, w 40ą rocznicę życia tułaczego.

MOJE DALSZE NOTATKI DOTYCZĄCE CZASÓW MOICH UKRAIŃSKICH I TUŁACZYCH

Gdy znowu wyspowiadałem się przed Bogiem i przed ludźmi, żem hańbił serce moje i myśli moje w Kijowie gorącem pragnieniem zabicia Cara, dodam, że te zbrodnicze męczyły mnie najsilniej w czasie przejazdu Cara przez Kijów na przegląd jazdy na stepach chersońskich, w Wozneseńsku, najpewniej w roku 1836. Wówczas Car, pan Europy, ciągnął za sobą, jak jeńców, ambassadorów wszystkich państw; wówczas o wszystkich państwach można było powiedzieć, co Mickiewicz mówił o Francii urzędowej, że « twoje stopy liże, » a więzienia kijowskie w fortecy pieczerskiej były przepełnione więźniami politycznymi.

Oprócz ducha czasu, który wywołał do życia średniowieczne prawa narodowości, ducha czasu, którego i ja byłem wynikiem, głównymi moimi inicjatorami w odrodzeniu narodowości małoruskiej byli mieszczanie kijowscy, bolejący za świeżo odebranemi im przywilejami królów polskich. Czytałem z nimi żarliwie kronikę Nestora, żywoty świętych kijowskich, wprawdzie i te więcej jako pamiątki historyczne, któremi karmili się ojcowie, a czytaliśmy często płacząc. Z pojedyńczych osób wpłynął na mnie silnio, z osób, o których mówić mi nie wolno, choć bez nazwy, jeden pułkownik odstawny.

Zmuszony on był podać się do uwolnienia ze służby z powodu, że przy przeglądzie wojsk w Warszawie, książe Paszkiewicz nazwał go « chachoł, » bo nie był wychowany jak białorusin Paszkiewicz w Petersburgu, i w języku jego moskiewskim było silnie czuć narodowość małoruską. Ten to przykład był mi później pobudką do badania stopnia powinowactwa między ludami z języków, bacząc na eufonią. Gdyby Moskale pisali jak wymawiają, Rusini z wielką bardzo trudnością mogliby czytać książki moskiewskie. "Tak, ja chachoł " mawiał pułkownik. « Postarajemsia szczoby pokazaty szczo i chochły lude. » Gdy żyje, musi być bardzo stary, nie lęka się prześladowania.

O innych Małorusinach patryotach, znajomych mi, nie mówię wcale; widzę imiona niektórych, jako nauczycieli w szkołach średnich; inni może wysokimi urzędnikami. A z resztą na co te nazwy przydadzą się dziś, gdy nie pojedyncze osoby, a wszyscy pojmują prawdę i Małorusini i Moskale. Żałowałem, żem w latach 1847/8 wołał: « Niech żyją Szewczenko, Kulisz, Kostomarow (nawet drukowałem w «Trzecim Maju»), gdy gazety niemieckie doniosły, że oni byli uwięzieni (w 1847 r.); bo ambasada moskiewska bardzo czuwała nad moją propagandą ruską; tem więcej, że dobrze wiedziała o potępieniu mnie przez wielu wpływowych Polaków i o niechęci dla emigrantów, jak mówili agenci francuzcy, śledzący Polaków, małoruskich. Ale owo uwięzienie było bardzo pożyteczne dla sprawy małoruskiej. To też napróżno Kostomarowie i Kulisz, jak tylko zostali uwolnieni, zaczęli protestować przeciwko mej propagandzie ; napróżno mówili (i pisali w « Osnowie »), że nie mają nic wspólnego z Polakami. Moskale im nie wierzyli; « Osnowa »  upadła; a Moskale dotąd zowią ruch malorusiński ruchem Duchińskiego, jak   to, w czasach bliższych nas przypomniał Dragomanów w liście z Petersburga do "Rivista Europea" florenckiej, a tego  roku,«Kraj » petersburski, błagając Małorusinów, by nie wierzyli Duchińskiemu, odwołując się do ich Sumienia, jak to powtórzono w paryzkim, etnograficznym: « Recueil des Documents »(N.Iy).Takiem to gorącem błaganiem swojem « Kraj » potwierdził tylko skargę na Małorusinów Rządu moskiewskiego, że działają "pod sztandarem Duchińskiego." W gruncie, to znaczy tylko, że gdy Szewczenko, Kulisz i Kostomarów działali jako literaci, ja wystawiłem chorągiew w całej loice odrodzenia literackiego. Z tej strony oceniał prace moje Wice-Marszałek Seimu, ś. p. Ławrynowicz, i dawał mi tego dowody. Listy jego do mnie wydrukuję z kolei.

ClERPlNIA MOJE ZA SZTANDAR NIEPODLEGŁEJ MAŁORUSI (W LATACH 1846-48). — O ŚWIĄTOBLIWYCH NAUCZYCIELACH MOICH W KIJOWIE.

Do tego, co świeżo powiedziałem o cierpieniach moich za sztandar niepodległej Małorusi w latach 1848-49, oceniacze badań moich w owych latach winni uważać, że i we Włoszech jeszcze wielu ziomków moich protestowało przeciwko temu sztandarowi, że wsparł mnie w moim kierunku w ciągu 1848  roku Kongres słowiański w Pradze ; bo w nim nawet Rusini haliccy wystąpili jako żyjący w zupełnej udzielności sfederówani z Polską. Ja zawsze byłem za takowym ustrojem federacyjnym, bo on jedynie odpowiada jeografii ethnografii i hisłoryi ludów aryjskich. Europa upokorzona przez Carat, dla tego, że uczeni jej, mianowicie legiści, wciskali ją w formę centralistycznego ustroju Cezaryzmu byzantyckiego, to jest assyryjsko-babilońskiego. Zrozumieli to najlepiej Włosi, i dla tego tak serdecznie powitali odrodzenie się Małorusinów i tak wysoko postawili mnie, jako reprezentanta Małorusi kijowskiej w latach 1848-1849.

O ŚWIĄTOBLIWYCH NAUCZYCIELACH MOICH W KlJOWIE. ICH ZNACZENIE W OBEC NIHILISTYCZNEGO CHARACTERU MOSKALI, OKAZUJĄCEGO SIĘ SZCZEGÓLNIE W SEKCIE ICH RELIGIJNEJ : NlETOWSZCZYZNIE (od niet, nie). MOJE ODDZIAŁYWANIA PRZECIWKO SZATAŃSKIEMU TEMU USPOSOBIENIU MOSKALI.

Ja najwięcej zawdzięczam trzem z owych świętych : Księdzu Hr. Ożarowskiemu, pułkownikowi Załuskiemu, a z niewiast, Pani Mroczkowej.

Trzeba wiedzieć, że po powstaniu 1830-31, Kijów był Jozafatową Doliną, miejscem ostatniego sądu dla społeczeństwa polskiego i ruskiego.

Tak trzeba sądzić tych Polaków i Rusinów, którzy żyli w Kijowie w tych czasach, a żyli życiem godnem ludzi. Tak ja to czułem połączony ściśle z obu społeczeństwami od końca 1834 roku. Należałem do tych, którzy nie unikali cierpień swych braci, a starali się gorąco podzielać je.

Byli tacy z nas, którzy w nocy chodzili na plac przed Ławrą, aby w cichości nocnej słyszeć jęki biczowanych, męczonych, by żyć męczeńskiem życiem tych męczenników. Ktokolwiek będziesz na owym placu przed Ławrą kijowską, zaszlij gorącą modlitwę do Pana Boga by wziął w rachunek te cierpienia.

Stosunki moje osobiste sprawiały, że miałem więcej pobudek do cierpień, niż wielu innych; bo miałem wiadomości i z tajnej kancelaryi Jenerała-Gubernatora i z fortecy. Moje badania jeograficzno-etnograficzno-historyczne były wynikiem wielkich boleści. Niepodobna, aby w słowach moich, w pismach moich, to nie okazało się. To też widzą to wrogowie moi, wrogowie prawdy, szydzą bardzo z boleści owych. ale szydzą, widoczna, czując tryumf prawdy nad swemi kłamstwami.

Pod wrażeniem wiadomości o moim jubileuszu « Kraj » petersburski raz woła : Duchiński samotny w Polsce, drugi raz: Na Duchińskiego pisma należy patrzeć, jako na skutki rozpaczy, a tuż donosi, że Moskale mają wszystkich Polaków za uznających w Duchińskim swego przewodnika, nakoniec błaga Rusinów, by nie wierzyli Duchińskiemu, by pamiętali, że przed i po Duchińskim byli i są prawdziwi historycy polscy, nakoniec odwołuje się aż do sumienia Rusinów (1).

Wielu, w rzeczy samej, upadło pod ciężarem rozpaczy; i okazali to w pismach swoich i w życiu. Przychodzi mi ubolewać i nad upadkiem rodzonego brata mego, który wpadł w moskiewską « nietowszczynę », to jest, w nihilizm, przez Wallenrodyzm. Szczęściem umarł w więzieniach moskiewskich, bo był odkryty w rok, po mojej ucieczce (w 1847) w tenczas, kiedy Szewczenko, Kulisz, Kostomarow.

Bóg łaskaw był na mnie, że zachował ode złego, od rozpaczy od nietowszczyzny; a to zawdzięczam szczególnie modłom matki mojej i cichym, pokornym męczennikom dobrowolnym, o których spieszę wspomnieć choć wkilku słowach jako o moich anielskich przewodnikach. Na czele tych mieszczę : księdza Hr. Ożarowskiego, pułkownika Załuskiego i Panią Mroczkowę. Pierwszych poznałem osobiście. Byłem czasami dla nich próbą cierpliwości; im zawdzięczam bardzo i bardzo wiele. Przy księdzu Ożarowskim sekretarzyłem czas jakiś; byłem mu zalecony przez marszałkowę Szymanowską, z Motyżyna, pod Kijowem. Marszałkowstwo Szymanowscy byli sąsiadami wujów moich Bojarskich z Ludwinówki i z Fasowy. Ksiądz Ożarowski dobrze znany w Polsce. Pułkownika Załuskiego zyskałem ufność, jak mi mówił, z powodu gorącości, razu jednego, modłów moich, w kościele Kijowskim. On, wychowany przez Jezuitów połockich, przepędził młodość, ba i całe życie, na Kaukazie, zapomniał po polsku, ale bardzo żarliwy katolik, gdy otrzymał emeryturę, osiadł w Kijowie, by bliżej świata katolickiego. On, jak i ja, przepędzaliśmy w Kijowie życie, jak w więzieniu lub jak w stanie ciągle skrywających się; bo ten mój anioł pisał uwagi nad księgami Świętemi i nad pismami Ojców kościoła, dla przekonania Moskali o pierwszeństwie Kościoła katolickiego, a zbijał, w języku moskiewskim, wywody antykatolików, co groziło Sybirem. On mnie nauczył czytać! Tak jest; nauczył czytać księgi święte, bo czytałem a nie rozumiałem. Ach ! jakże to trudno nauczyć się czytać, nie tylko księgi święte, ale i księgi dotyczące życia ziemskiego. Kiedy po latach kilkudziesięciu, historyk Francuzki, Henri Martin, powiedział publicznie, że ja nauczyłem czytać Ludy Europy, to jest czytać dokumenta znane (w mowie nad grobem Viques-nela), przypomniałem sobie, że ja tak mówiłem o anielskim nauczycielu moim, Załuskim : " że nauczył mnie czytać ", i tej jego nauce zawdzięczam, że oto i ja nauczyłem czytać wielu uczonych. On nauczył mnie czytać, a tak upokorzył ducha mego, często buntowniczego, przez chęć naśladownictwa. Zostałem jego uczniem i w modlitwie; modliliśmy się razem. Najgoręciej go poruszało przypomnienie, do którego często wracał, o mnóstwie katolików którzy zostali zamęczeni przez Moskali w Smoleńskiem, w lasach Smoleńskich w których się skrywali przed ich prześladowcami już po carze Piotrze. Jak Pan Bóg pozwoli, powiem inną razą więcej o tym świątobliwym mężu. Te kilka słów niechaj będą pobudką dla zwiedzających Kijów, by dowiedzieli się i donieśli o niej publiczności, szczególniej co do jego przebywania w Smoleńskiem, o jego pismach, o męczeństwie katolików w lasach smoleńskich. On umarł najpewniej w Kijowie; tradycye możnaby znaleść u starych tam sług kościelnych.

Pani Mroczkowej nieznałem osobiście, ale była to niewiasta, która karmiła spragnione chleba duchownego dusze w Kijowie. Była ona towarzyszką jenerałowej Pęcherzewskiej. Jenerał Pęcherzewski z Wołynia, był komendantem fortecy w Kijowie, ale bywał w kościele. Mówili, że choć komendant fortecy, nie należał do komissyj śledczych. Ileż to westchnień pobożnych wywołała pani Mroczkowa z dusz wiernych swemi pobożnemi wołaniami. Mówiono o niej jak o świętej nauczycielce. Ona nakazywała modły i posty i jej rozkazy były spełniane przez 'wiele osób.

A jakże nie usłuchać wołań świątobliwej niewiasty, wołań głoszonych z za kanałów i murów fortecy napełnionej jękami tylu ofiar! O Jenerałowej Pęcherzewskiej mówiono także, jako o prowadzącej życie pokutnicze. Że Pani Mroczkowa była jej towarzyszką, już bardzo wiele za nią mówi.

Dawne to czasy! I Pęcherzewscy i Mroczkowa już nie lękają się Moskali, bo dawno zapewne pomarli. Ofiarujmy na ich intencję wołanie z całego serca naszego: « Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie! »

Ja modłom tych świętobliwych i im podobnych przypisywałem i przypisuję ową spowiedź publiczną przed Bogiem i przed ludźmi Papieża Grzegorza XVI go, w Allokucyi w roku 1842, spowiedź za siebie i za swych poprzedników od końca XVIIgo wieku, (ja to pozwoliłem sobie dodawać: i za swych poprzedników), że pozwalali siebie oszukiwać Garom moskiewskim. Moskale ze sprytem szatańskim wyrabiali nieufność ku Grzegorzowi XVI u katolików słabych w wierze. Wielu z nich upadło; ci korzystali z umartwienia wiernych, aby zbuntować się przeciw kościołowi, a loicznie, zostali bezbożnikami. Szukali pretekstu. Wspomniałem, że do nich należał mój brat rodzony. Dodam tu, że dał się uwieść propagandzie Demokratycznego Polskiego Towarzystwa paryzkiego, które od razu, już w 1832 roku, podniosło sztandar ateuszowski, komunistyczny, w gruncie nihilistyczny, t. j. moskiewski.

W oddziaływaniu to przeciwko propagandzie moskiewskiej nietowszczyny, podawałem radę, aby Polacy nie mówili przecząco gołem: « nie, » ale zawsze « tak, » to jest twierdząco.

Nie zbijaj, nie przecz, a, przynajmniej, mniej zbijaj, mniej przecz, a więcej buduj co chcesz, by było zbudowane, w rzeczywistości umysłowej. Jako radę młodszym, powiem, że uprościłem bardzo drogi do tryumfu prawdy tem, żem budował w rzeczywistości umysłowej społeczeństwo polskie, Państwo Polskie, jakie było z natury rzeczy i jakie będzie. Tak zbudowałem i federacyę ludów Europy, a nawet jedność, braterstwo wszystkich ludów w sercu Chrystusowem, i tu spocząłem.

Jenerał Zamoyski zbijał tę naukę moją wyrazami Chrystusa co do: « tak » i « nie ». Ależ te wyrazy nie zakazywały mojego wołania. Jest w pismach moich drukowanych kilka wyrazów Do Polek w tym przedmiocie.

Na owe świątobliwe osoby, o których wspominałem, trzeba patrzyć jako na łaskę Bożą, która dawała lekarstwa na choroby czasu, zarażające szczególnie społeczeństwa będące pod wpływem moskiewskim. Wspomniałem o sekcie nietowszczynie. Ależ całe społeczeństwo moskiewskie jest pod wpływem niewiary, ale idei: niet, to jest:przeczenia. Ten kierunek szatanski opanował Moskali od czasu i w miarę wpływów europejskich; to też i ojciec Cara Piotra był zwany przez lud moskiewski antychrystem; a sam lud moskiewski jest w szponach antychrysta, w nietowszczynie.

Karmiło się serce moje w Humańskich szkołach bazyliańskich i w Tekuczy (wioska pod Humaniem, hrabiny Tyszkiewiczowej) wspomnieniami rzezi humańskiej; przyjaznemi stosunkami dla nas Turków (przechodzących w 1828 roku przez Humań, jako jeńcy wojenni), w obec wrogich i nam i Turkom Moskali. A cóż mówić o Kijowie! Mówiłem o Załuskim, modlącym się za męczenników smoleńskich; mówiłem o trzech aniołach kijowskich, a było ich więcej; ja wspomniałem tylko o tych trzech, bo oni najwięcej wpłynęli w Kijowie na me usposobienia religijne.. A teraz wspomnę o reprezentantach w Kijowie Konfederatów Barskich i rzezi Suworowskiej na Pradze.

Reprezentantem Konfederatów Barskich był ojciec pani Łopacińskiej (lub podobnie), u której mieszkałem czas jakiś na Kreszczatyku (między teatrem a rynkiem, w dole od kościoła). Mieszkał koło Kijowa. Znałem go gdy liczył 104 lat, a przyjeżdżał do córki konno.

Otaczaliśmy staruszka wielką czcią i ta to cześć nasza wielka była dla nas wielce zbawienną nauką. Mówił, że Kościuszko był naprzód przywieziony do Kijowa, że tu był więziony w Miehajtowskim monastyrze. Baliśmy się robić poszukiwania. Stapuszek karmił nas samą swoją obecnością i wielką religijną wiarą w Polskę. Patrzył na Moskali ze wstrętem. Wielki to był pokarm dla serc naszych pełnych boleści, ale pełnych i nadziei i miłości. Wieczny odpoczynek daj, o Panie! temu memu nauczycielowi!

- A oto widzę i w tej oto chwili: biegającą w paroksyzmie szaleństwa po ulicach starego Kijowa, ofiarę rzezi Suworowa na Pradze. Woła: « Mamo! Mamo! » Biorą ją gwałtem i odprowadzają do jej domu. Jej mężem był Doktor Knott. Jak był dobrym, widać ztąd, że cierpiał żonę warjatkę w domu, otaczał ją wielką miłością i skąpił dla wygód swoich, aby utrzymać przy niej osobę, poświęcającą się dla niej. Tą osobą była Polka; znałem ją osobiście; należała do aniołów na ziemi. Po zdobyciu i po rzezi Pragi, Kozacy przyprowadzili doktorowi pułkowemu i ofiarowali w prezencie dziewczynkę kilkunastoletnią; nie zabili jej, jak jej matkę i inne dziatki, bo była nadzwyczajnej piękności. Doktor zajął się jej losem; był kawalerem; poznał prędko, że dostała trochę pomięszania z przestrachu. Że była katoliczką umieścił ją w klasztorze; leczył i zdało mu się, że wyleczył i ożenił się z nią. I oto przepędził z warjatką kilkadziesiąt lat. Czasami potrafiła uciec z domu i rozdzierała serca wołaniami: « Mamo! Mamo! »

Ja mieszkałem najdłużej niedaleko domu doktora, przy Ulicy Żytomierskiej, blisko rynku, i korzystałem z nadzwyczajnej jego dobroci w razie potrzeby lekarskiej, a żona jego była dla mnie przedmiotem tak głębokich zadumań, jak studnie na dziedzińcu szkół bazyliańskich w Humaniu, w których banda gonty rzucała pomordowane dziateczki. Gdy inne chłopczyki biegali na dziedzińcu w godzinach wolnych od lekcyi (w latach 1828-9), ja godzinami stałem przy tych studniach. Zdało mi się, że słyszę głos takich małych chłopczyków jak ja.

W Kijowie wielkie na mnie robili wrażenie Moskale Raskolnicy. Przychodzili z głębi Moskwy dla uczczenia relikwii świętych kijowskich, a nie byli wcale chrześcijanami. Razu jednego, w czasie obiadu, słyszymy rozmowę w sąsiednim pokoju gospodyni naszej z jedną z pielgrzymek, która bieliła sufit.

Te pielgrzymki mają za obowiązek nie tylko utrzymać się z pracy rąk, ale dać jałmużnę w klasztorach i biednym. Gospodyni pyta się ją: Zkąd ona rodem? A ona z najzimniejszą krwią, pociągając gliną sufit, z głową wzniesioną w górę: « Ja Matier Bożaja! Ja hramotna ! » Ja Matka Boska! Ja piśmienna! Rzuciliśmy się od stołu do tej biednej. Na pytanie zdumionej i rozgniewanej gospodyni, ona : « tak ja Mater Bożaja! ja hramotna ! » To znaczy, że należała do sekty Diewstwienników; w tej sekcie chrzest i inne obrządki pełnią młode dziewczęta. Ależ wierni tej sekty czynią z tych biednych istot straszne ofiary, bo komunikują się kawałeczkami piersi na ten cel wybranej dziewczyny. Sadowią ją do wanny i tam operację odbywają.

Na wsiach, na Ukrainie i ogólnie na Rusiach, przychodzi z Moskwy mnóstwo robotników i najmują się do kanalizacyi i innych ciężkich robót. Wszyscy sekciarze; najwięcej spotykałem Filiponów, to jest, Bezpopowców i Antycarskich. Znałem takich, którzy wchodzili z nimi w rozmowy polityczne i liczyli na nich dla odbudowania Polski, bo byli antycarskimi. Sadyk Pasza (Czajkowski) należał do takich marzycieli. Dla mnie byli oni bardzo wstrętni. Lękałem się ich, jak rozbójników. Podzielałem zdanie chłopów, którzy ich mieli, jak ogólnie wszystkich kacapów, t. j. Wielkorossyan, za rozbójników.

Wpływy na ludy europejskie ustroju carskiego, t. j., równości komunistycznych moskiewskich i wpływy sekt religijnych moskiewskich są przestraszające. Są to kary Boże na ludy europejskie za ich odstępstwa tradycyjne, moralne od XVIgo wieku. Główna wina leży na Polsce, za wydanie stronnictwa polsko-moskiewskiego od końca XVIIgo wieku, bo ono to ułatwiło Moskalom przewagę w całej Europie, swemi wołaniami, w różnej formie, od czasu Grzymułtowskiego (w « Mowach » jego do młodziutkich carów: Iwana i Piotra, o braterstwie słowiańskiem nawet dla zastosowań praktycznych. Do Polaków więc należy najwięcej pracować w celu odpokutowania za tę zdradę chrześcijaństwa i cywilizacyi europejskiej. Ale winna tu i cała Europa. Odpokutowania znaczy razem odrodzenie, uwolnienie się z grzechów, badanie prawdy.

Mówiłem o wpływie nietowszczyzny. De Maistra znał tę sektę religijną moskiewską i pierwszy ogłosił, że rząd moskiewski realizuje ideje tej sekty. Jakoż powiedział, że państwo moskiewskie jest oparte na nieczem (rien).

Po bliższem rozpatrzeniu nauki Towiańskiego, poznałem, że i on padł ofiarą sekty moskiewskiej, zwanej w języku prawnym moskiewskim: żydowstwujuszczyje (judaisant po franc.). Podzielał zdanie stronnictwa polsko-moskiewskiego o słowiańszczyznie Moskali, a u Moskali spostrzegł i polubił sektę żydowiących. Widząc w Polsce massy żydów, przy mistycznym ustroju swoim propagował ideję, że Polska musi czekać nowego Messyasza; wołał: « Ja to odkryłem. Ja tym Messyaszem, bo odkryłem tę prawdę, tę podstawę zgody z Moskalami. »

Tak Towiański połączył w swej nauce panslawizm, t.j. przewagę Moskwy zżydowionej w świecie słowiańskim i żydowszczyznę. Wyjaśnienie to było podniesione i rozbierane w Towarzystwu, Etnograficznem Paryzkiem przez jednego z członków Towarzystwa, pana Ludwika Zielińskiego, w roku 1872, co zaznaczonem jest w Bulletinie jego, (o czem ciekawy i obszerny jego traktat z wielkiem siebie narażeniem dotąd powinien pozostawać w archiwach Towarzystwa). To też miałem najzapaleńszych wrogów moich myśli w żarliwych Towiańszczykach, bo między nimi było wielu bardzo oględnych. Do takich należał ś. p. Rettel, dla którego moje prace jeograficzno-etnograficzne służyły kanwą dla uwag nad Strabonem i innymi starożytnymi pisarzami. Część tych uwag wręczył mnie przed śmiercią. Gdy spodziewał się przybycia Goszczyńskiego ze wsi, uważałem, gdy to było w czasie mojej obecności u niego, że chował skrzętnie mapki moje i wszelkie moje publikacye. Nie mówię o osobach, ale mam na widoku ideję dodaję, że towianizm, jak panslawizm, paraliżują umysł i poddają się chętnie idejom żydowskim. W żydach mam wielkich przeciwników, z powodu, że nie znają całości mojej nauki.

Gdy patrzę na ogrom wpływu, na losy chrześcijaństwa i Europy, tak z powodu ustroju społeczeństwa moskiewskiego, opartego na caryzmie, t. j., na komunizmie, jak również, z powodu sekt moskiewskich, które realizują wszystkie możliwe formy człowieka oddzielonego od Boga; cóż dziwnego, że od samych początków mego myślenia samodzielnego, a to myślenie zaczęło się bardzo wcześnie, pod brzemieniem klęsk osobistych i publicznych, miałem tylko dwa głosy: jeden do Pana Boga « Boże zlituj się! » drugi, do ludów Europy, « Na Dniepr, na Dniepr, do Kijowa! » Tryumf Europy nad Moskwą widziałem tylko wtedy, kiedy Europa podniesie walkę w imię krzyża. Bo walka przeciw Moskwie, ażeby była tryumfującą, musi być krzyżową. Bo Moskwa realizuje wielką siłę antychrysta, udającego, że działa w Imię Boże, jak to widziano w 1848 roku, kiedy, po rewolucyach, w Paryżu, Wiedniu i w Berlinie, car zawołał: « Na kolana poganie, bo z nami Bóg. » Z tego to stanowiska należy sądzić wszystkie prace moje. Rozumieją to lepiej Moskale, niż Ziomkowie moi; widzę to ze sprawozdania Poroszina, profesora ekonomii politycznej Uniwersytetu Petersburskiego o konferencyach moich paryzkich.

(I) Kraj (Num.50, 1884 r.) wytłumaczywszy pojawienie się nauki Duchińskiego o turaniźmie Moskali, którą zowie « dziwolągami ») jako wybór życia samotnego, rozpaczliwego, tak dalej mówi: (Rusini niepowinni by z oczu i z sumienia (sic) spuszczać, że przecież o słowianach wiedzieli coś kolwiek Polacy, zarówno przed, jak i po Duchińskim: z Naruszewicza, z Lelewela, z Surowieckiego, z Chodakowskiego, z Moraczewskiego, z Szajnochy, z Bobrzyńskiego, z Wojciechowskiego ».

Paryż. — Drukarnia polska A. Reiffa, 9, place du Collège de France.