Franciszek Gawroński

Z DOMU NIEWOLI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

Z DOMU NIEWOLI

Tom 1

powieść współczesna w dwóch tomach : kartka z naszego życia pod zaborem Rosji.

Gawroński Franciszek

Władza postronna jest hersztem; mieszkańcy nasi narzędziem. Tamta zwodzi, a my od zwiedzionych giniemy.
Relacja deputacji do egzaminowania sprawy o bunty oskarżonych na sejmie 1790.

O, Matko! kiedy wstaniesz ze snu, kiedy znów zasiądziesz nad łanami zbóż śród zielonych borów od morza do morza, a w chwili odmłodnienia przypomnisz sobie długą zmorę śmierci, straszne widziadło męczeństwa, nie płacz, Matko moja, nie płacz nad onymi, którzy polegli w imieniu Twojem na rodzinnych i zamorskich niwach. Choć sępy i wilki rozdarły ich zwłoki — oni szczęśliwi! Ani płacz nad tymi, którzy w głuchych pomarli podziemiach, choć im kaganiec więzień jedyną gwiazdą, choć im twarde słowo ucisku ostatniem na ziemi pożegnaniem było — oni szczęśliwi! Ale uroń łzę litości nad losem tych, których rozum blichtrami fałszu złudzili morderce Twoi, nie mogąc serc ich oderwać od Ciebie przemocy rozkazem. Oni więcej wycierpieli niż reszta synów Twoich.

Z. Krasiński.

„Kiedyś staną na ziemi naszej dwie piramidy. Jedna biała ze złotym katalogiem imion tych z jej dzieci, które marły w tęsknocie i poświęceniu, jedząc długi czas po dantejsku gorzki chleb dobrowolnego wygnania i deptając cudze schody; i tych, co marli w kopalniach Syberji, lub zginęli w zamieci jej śniegów, i tych, co na własnej ziemi cierpieli krwawo i boleśnie, — głośno czy milcząco. A druga piramida będzie czarna i przywloką się do niej żołnierze ranni i ciekącą krwią własną wypiszą na niej imiona zdrajców na wieczną ich hańbę i potępienie.

O, Ty Matko święta, pełna przebaczenia i miłosierdzia, przeciwko której najwięcej grzeszono, boś zawsze najłatwiej przebaczała — Tyś gotowa rozpłakać się nad tym pomnikiem niesławy swych dzieci i gotowaś własnemi łzami zmyć krwawe ich imiona. Uczynisz to zapewne i przebaczysz... ale my żyjący nie przebaczajmy!"

K. Ujejski

Długo jeszcze dni milczących poświęceń trwać muszą...

Z. Krasiński.

I.

Około godziny dziesiątej wieczorem szedł Nowym światem w kierunku Krakowskiego Przedmieścia stroną mało uczęszczaną jakiś mężczyzna. Niktby może na niego uwagi nie zwrócił, gdyby nie nerwowe zachowanie się, z jakiem się zdradzał. Polegało ono na tem, że ów mężczyzna, w szaraczkowy, trochę przenoszony paltot ubrany, co chwila odwracał się, to człowiek młody jeszcze, posiadający rudą, nieco przystrzyżoną brodę, duże, rude i grube wąsy i siwe, bardzo ruchliwe i niespokojne oczy. W budowie tego oka i jego ruchliwości było cos ptasiego, mięszanina ciekawości i prze biegłości, wspierane nerwowym temperamentem. Przy jasnem oświetleniu wieczornem, bijącem od latarni i od rzęsisto płonących lamp w oknach wystaw sklepowych, przesuwała się jego postać żywo, zwinnie, niespokojnie śród tłumów, płynących falą od alei Ujazdowskich.

Niepokój jego, wyrażony ciągiem spoglądaniem na boki i obzieraniem się, był, można powiedzieć, bezwiednym, nałogowym, a bynajmniej nie pochodził, w tym wypadku przynajmniej, z jakiejś lękliwości lub potrzeby. Nie szukał nikogo, nie czekał na nikogo, nie uciekał przed nikim.

Zbliżywszy się do domu narożnego, który między pierwszem piętrem a parterem miał mały, duży szyld z napisem Czerski, skręcił szybko do sklepu, a rzuciwszy w stronę stojących za ladą komisantów „dobry wieczór" — na bocznych wąskich i krętych schodkach, prowadzących do restauracji, zniknął. Przez chwilę słychać było prędkie, nerwowe stąpanie jego — wreszcie ucichło wszystko, — tylko z ciemnej, blado oświetlonej komórki, w której mieściły się schody, dolatywał niewyraźny gwar głosów różnych, zmięszany z brzękiem szkła i talerzy i czuć się dawał charakterystyczny restauracyjny zapach.

Ów gość nerwowy, wybiegłszy przez schody na górę, spotkał się bec a bec ze służącym, dźwigającym stos talerzy, wiszących, zda się, na około jego ramion i piersi.

— Jest wolny pokój?

— Jest... jest... proszę pana na prawo...

— Nikogo tam niema?

— Nikogo.

— Czy to ten większy?—dopytywał się gość.

— Większy.

Widocznie ostatnia odpowiedź zadowolniła go. Kelner pobiegł z talerzami na salę, a gość dał nura w ciemny kurytarzyk i po chwili znalazł się sam w obszernym pokoju. Z tą samą gorączkową ruchliwością, która charakteryzowała jego, zdjął kapelusz, powiesił, otworzył okno i dzwonek elektryczny, wiszący w formie gumowej gruszki nad stołem, nacisnął. Zrobiwszy swoje, chodził po pokoju i łysinę

Wszedł służący.

— Proszę mi przynieść butelkę piwa... piwa... wilanowskiego...

— Niema wilanowskiego.

— No, to Haberbusza.

— Niema Haberbusza.

Zniecierpliwiło to gościa. Ręką niespokojnie wąsy musnął.

— Proszę dać, jakie jest.... Służący już ku drzwom pomknął.

— Przepraszam, jeszcze nie wszystko... Gdyby kto o mnie pytał, proszę powiedzieć, że tu czekam.... Panowie przyjdą pewnie na salę, tam, gdzie zwykle jadam... — proszę ich tu skierować.

— Dobrze.

Gość ów niespokojny nazywał się Kędzierski; nikt go wszakże z nazwiska nie nazywał, ale z imienia, a imię miał Grzegorz. Dość było powiedzieć — pan Grzegorz , ażeby każdy domyślił się o kim mowa, jak gdyby w całej Warszawie jeden tylko był Grzegorz. Należał on do najpopularniejszych osób wśród młodzieży. Dobry, uczynny, prawy, miał jednak w sobie dużo śmieszności — i to go narażało na ustawiczne żarty i przycinki ze strony kolegów i znajomych. Obok niezaprzeczonej prawości i charakteru był ambitnym i próżnym, lubił mówić dużo w tem przekonaniu, że mówi pięknie, a mówił bardzo źle, jąkając się, przerywając zdania, rozpoczynając coraz inne, nowe — wskutek czego powstawała dziwna, a niekiedy śmieszna mięszanina myśli.

Nalał do szklanki piwa, po pokoju chodził, nosem czmychał, jakby coś wietrzył i chodząc piwo popijał, ile razy do stolika się zbliżył. Po każdym hauście na zegarek patrzył, wyjmując go i chowając tym samym niespokojnym i nerwowym ruchem, jaki już spostrzegliśmy na ulicy.

Wreszcie dało się słyszeć pukanie do drzwi.

— Proszę.

Drzwi się odchyliły i w szparze ukazała się twarz o czerwonych, wydętych policzkach, małych, schowanych głęboko oczkach, wąskiem czole i szerokich ustach. Na tej twarzy, nadającej się pod ołówek humorysty, widać było czarną, małą, nierówną i kłaczysto zarośniętą bródkę, która jak u kozy sterczała i wąskie pasy takichże nieregularnych wąsów. Z oczów przebijało się coś złośliwego i sprytnego — mięszanina kociej układności i lisiej chytrości. Dodać jeszcze trzeba, że na całej tej nieproporcjonalnej, szerokiej, pyzatej twarzy, siedział ciągle stereotypowy uśmiech, który w sposób dziwnie niesympatyczny jeszcze bardziej ją wykrzywiał i karykaturował.

Spostrzegłszy Grzegorza uśmiechnął się jeszcze szerzej i wszedł.

— Jakże się pan Grzegorz dobrodziej miewa? - zaczął tonem żartobliwym, witając się z nim.

— A, Ludwiczek kochany — kędyżeś bywał? Ja tu czekam, czekam — dodał poważniej — i doczekać się nie mogę.

— Mieliśmy się przecież zejść o dziesiątej.

— Dziesiąta blisko.

— Ciekawy też jestem, gdzie oni się włóczą? -rzekł Ludwiczek. — Wyszli przedemną z ogrodu botanicznego.

— No, no, no, uspokój się — zwrócił się do Ludwiczka Grzegorz, po ramieniu go klepiąc, — oni sobie znaleźli pewnie zajęcie po drodze.

— Jakie?

— Liczą ładne buziaki w alejach.

— O, o, o... panie Grzegorzu, zaczynacie udawać przyjemnego...

— Tylko wy nie udawajcie poważnego... bo to do waszych wąsów nie pasuje.

— Et, co tam wąsy — fraszka... jak tam łysinka, panie Grzegorzu — odrasta, co?

Widocznie łysinka była słabą stroną Grzegorza, bo się uśmiechnął dobrotliwie, a jednocześnie prawą ręką po łysiejącym szczycie głowy musnął parę razy.

— Odrasta, odrasta, kochany Ludwiczku — a wasze pysia — jak tam? Widzę, że kasza i barszcz w trzecim pawilonie na dobre wam wyszły. Wy powinniście sobie zamówić tam przez Konczakowskiego stałą stancję i wikt.

Powiedziawszy to do uśmiechniętego Ludwiczka, w pół go objął.

— O, widzicie... i w pasie was przybyło trochę.

Do Ludwiczka można było śmiało przystosować przysłowie nomen omen, bo nazywał się Tłusty.

— Przybyło, przybyło... - bronił się Ludwiczek.—Regularne pożywienie wiele znaczy...

— O wiele... tylko nie dla wszystkich... Jedni tam chudną, a drudzy tłuścieją...

Wśród tej zaperzonej trochę i złośliwej rozmowy, znowu stukanie dało się słyszeć — i nowa twarz się ukazała we drzwiach.

— Prosimy, prosimy... - dogadywał Grzegorz — pana Filipa dobrodzieja... ale nie z tych nieśmiertelnych Filipów.

— Nie, nie, nie, nie z tych. . — bronił się przybyły, witając się kolejką, — przecież wiecie Grzegorzu, że z wami nie jestem w żadnem pokrewieństwie...

Był to mężczyzna średniego wzrostu, krępy, barczysty, nieco szorstki w ruchach, z gęstą, okładzistą brodą, prawie aż do pasa, rudawą, która przy ustach łączyła się w jeden zarost z wąsami, dużymi, gęstymi, grubymi takiejże barwy jak i broda. Siwe, ciekawe oczy wyglądały z pod brwi krzaczystych. W całej postawie tego człowieka było coś prostakowatego, ale dobrego.

Nazywał się Bajbuza.

Za wejściem jego rozpoczął się ruch większy śród gromadki zebranej w tym odosobnionym pokoju restauracyjnym.

— No, siadajcie, siadajcie obywatelu — odezwał się Grzegorz — trzeba coś przetrącić...

— Uważacie panowie — szeplenił Ludwiczek — Grzegorz występuje w roli uprzejmego gospodarza.

— Widzicie... a wam się to nie uda — co ?

Ludwiczek uśmiechał się, rozszerzając jeszcze więcej swoją pyzatą twarz, jakby powleczoną sokiem burakowym i namyślając się nad tem, jakiby nowy dowcip powiedzieć.

— Wiecie panowie, jaka nowina? — zapytał z akcentem złośliwym.

— Jakaż? Go się stało?

— Nie spostrzegacie panowie ?

Koledzy spojrzeli po sobie.

— Grzegorzowi łysina odrosła...

Dowcip ten nie wywołał wrażenia. Grzegorz poklepał go po ramieniu.

— Odgrzewany dowcip Ludwiczku... odgrzewany...

W tej chwili wszedł służący do pokoju.

— Go panowie rozkażą?

Panowie jeden po drugim zajmowali miejsca przy stole i do spisu potraw zaglądać poczęli.

Kelner stał spokojnie i tylko badawczem spojrzeniem wodził po zebraniu i twarzach przybyłych, jak gdyby pragnął zajrzeć do kieszeni każdego i pieniądze policzyć.

Goście pogrążeni w milczeniu siedzieli.

Kelner spokojnym głosem wyliczać począł:

— Befsztyk, polędwica, zrazy nelsońskie na maderowym sosie z grzybkami, fasolka szparagowa, kalafiory tylko co nadeszłe... z... Wenecji...

Całe towarzystwo wybuchnęło śmiechem, poczem powstała znowu cisza, śród której słychać było każdy szelest skrzydeł muchy.

— A nie macie wy czasem pierogów z wiszniami... z Londynu? — zapytał z udaną powagą Filip.

Wszyscy zaśmieli się znowu, tylko kelner z flegmą idjoty odpowiedział:

— Wyszły już...

No, to daj mi pan... daj mi pan... — mówił Filip okiem wodząc po spisie potraw — kiełbasę z sosem...

— Tak, to lubię — odezwały się głosy.

— Za dwadzieścia czy za piętnaście groszy?

— Cóż znowu! Za całych dwadzieścia... Gzy nie myślisz pan, że ja jestem panna na wydaniu, której dobry ton nie pozwala zjeść dużego kawałka kiełbasy? Za całych dwadzieścia... a sosu i kartofli dużo... rozumie pan?

Kelner, złośliwie uśmiechnięty, odrzekł:

— Dobrze... rozumiem...

— A mnie — odezwał się Ludwiczek — wątróbkę dynstowaną.

Kelner skrzywił się i lekceważące spojrzenie rzucił na całe towarzystwo, jakgdyby chciał powiedzieć: gołysze! pod Zieloną Papugę na Świętojańską ulicę wam chodzić na kolację, a nie do Czerskiego.

— A mnie jaja na miękko...

Taką skromną potrawę zadysponował sobie Grzegorz.

— Fe, panie Grzegorzu — zaprotestował Ludwiczek — to stanowczo powstrzyma porost włosów na łysinie...

— No, dość konceptów — urwał Grzegorz z akcentem niezadowolenia.

Kelner nie pomylił się co do bardzo chudej kabzy gości. Widocznie jednak wesołość młodych ludzi zrobiła na nim dobre wrażenie.

Ten i ów robił rozmaite dodatki do żądanych potraw; jeden prosił o musztardę — ale dużo — dużo, drugi o ogórek, byle jakiś ludzki, nie jak marchewka zestrugana jak dla rekonwalescenta, inny o sałatę, — kelner wysłuchał w skupieniu.

— Zatem — rzekł — kiełbasa za dwadzieścia, wątróbka dynstowana, jaja na miękko, dużo musztardy, duży ogórek, dużo sałaty...

Akcent ironji zniecierpliwił trochę Grzegorza.

— Już więcej nic nie będzie... jazda — a prędko!

— A możeby pan dobrodziej zamiast jajek także kiełbasę pozwolił — dużą... doskonała jest...

— No, jazda! — zadysponował Grzegorz, — a proszę przynieść sześć butelek piwa... trzy czarnego... i wódeczki...

Gdy kelner drzwi już zamykał, Grzegorz rzucił jeszcze za nim: — Śledzika prosimy także...

Gromadka kolegów była bardzo wesoło usposobioną, — chociaż Bogiem a prawdą nie było racji do wesołości.

Wszyscy trzej w rozmaitych częściach Polski kończyli szkoły średnie. Filip w Suwałkach Grzegorz w Kijowie, a Ludwiczek w Płocku; po-Kaźmierzowskie mury uniwersytetu warszawskiego sprowadziły ich razem — nie na długo wszakże. Jedna z częstych awantur z władzą wyrzuciła ich z uniwersytetu do cytadeli warszawskiej, a potem — na bruk z tem, że do uniwersytetów w carstwie rosyjskiem wstąpić im nie wolno.

Po pewnym czasie wypuszczono ich z więzienia — i zamknięto drogę do życia.

Młodzież decyduje się prędko. Ludwiczek, tego samego dnia, kiedy X. pawilon opuścił, powiedział sobie: pojadę do Paryża i rzucił się pomiędzy krewnych i rodzinę, ażeby trochę grosza uzbierać — i uzbierał. Wrócił do Warszawy, stąd za parę dni mógł ulubioną myśl urzeczywistnić. Na pół roku miał pieniądze — a co dalej będzie — nie wiedział i nie myślał o tem.

Filip, mający pociąg do życia wiejskiego i do ludu zbliżony usposobieniem i temperamentem, zdał egzamin na nauczyciela wiejskiego. Wiodły go na tę ścieżkę zasady, przekonania i wiara, że odrodzenie nasze w sile i odporności ludu wiejskiego spoczywa. Przez lud prowadzi brama z niewoli. Nie materjalne nadzieje — lecz idea wiodła go w te progi chłopskie, przez które rzadko przestępowała noga szlachecka, a tembardziej ze światłem w ręku.

Grzegorz wybrał Warszawę.

— Będę tu siedział... — rzekł z uporem maniaka... i został, nie mając przed sobą ani jutra, ani przyszłości pewnej i jasnej.

Taka to właśnie gromadka rozbitków skupiła się na wieczerzę i pogadankę pożegnalną.

Na stole zjawiły się po kolei — wódeczka, śledzik z cebulką, chleb, bułki, piwo — wreszcie kiełbasa, wątróbka, jaja.

Wszyscy jedli i pili z apetytem.

— Od czasu, jak wyszedłem z więzienia, z ogromnym apetytem jadam kiełbasę... — odezwał się Filip.

A jakby na potwierdzenie tych słów włożył do ust z rubasznem zacięciem spory kawałek i pociągnął go wraz z sosem tak zamaszyście, że świst przeciągły rozległ się w pokoju.

— Wcale dobra kiełbasa — zauważył.

— Broda... broda... profesorze — odezwał się Ludwiczek, podnosząc głowę od kopiastego talerza z wątróbką.

Na brodzie Filipa wiły się smugi szarego sosu.

Kolega domyślił się o co chodzi, lecz zamiast serwetą sos obetrzeć, pociągnął ręką po brodzie i sos rozmazał.

— No, patrzcie — rzekł Grzegorz — czyż on nie stworzony na pantofla dla przyszłej żony ?

Filip zajadał kiełbasę i, nie podnosząc głowy od talerza, rzucił od niechcenia:

— Nie wysilajcie się na dowcip, Grzegorzu, bo to wam szkodzi.

Grzegorz nie dał się także zbić z tropu. — No, nie gniewajcie się... popłóczcie sobie brodę piwem, to wam dobrze zrobi.

Mówiąc to, nalał szklankę piwa Filipowi.

— Domyślny człowiek... to lubię... Ręczę wam, że Grzegorz wyjdzie kiedyś na porządnego człowieka...

— Bodaj tak... — odezwał się Ludwiczek.

— No, no Ludwiczku, jedzcie no wątróbkę... to się wam przyda, od tego rozum... przybywa.

Filip wychylił szklankę piwa, zjadł resztę kiełbasy, sos chlebem wysmarował, brodę i usta otarł, odsapnął szeroko, a potem zwracając się do całego towarzystwa, zauważył spokojnie :

— Ale czy uważaliście, że teraz za dwadzieścia groszy mniej kiełbasy dają u Czerskiego niż dawniej.

Ton i spokój, z jakim to było powiedziane, rozśmieszył wszystkich.

— Raz przecie mądre słowo powiedział! — in gratiam tego funduję trzy butelki piwa — odezwał się Ludwiczek.

— Stała nam się nowina — zaintonował Grzegorz.

Pytające spojrzenia zwróciły się ku niemu.

— Radzę wam spojrzeć, czy u Ludwiczka włosy na dłoni nie wyrosły.

Dowcip przeszedł bez wrażenia ; fakt zwyciężył.

Kelner wniósł nowe butelki piwa, odkorkował i postawił. W tej chwili dało się słyszeć pukanie do drzwi. Koledzy nieme spojrzenia rzucili na siebie i nie rzekli ani słówka. Drzwi

Odchyliły się i w odchyleniu ukazała się przymusowo uśmiechnięta jakas twarz. Nie robiła ona sympatycznego wrażenia. Okrągła, czerwona, mała, za całą ozdobę miała czerwony, kartoflowy nosek. Czoło wąskie, małe zarośnięte, a nad niem czarne zwieszone kudły, nadawały tej twarzy wyraz niesłowianski.

Pierwszy dostrzegł go Ludwiczek.

— Bunda! Bunda! Vivat! — zawołał - rozszerzając czerwone policzki i usta do uśmiechu.

Pojawienie się nowego gościa przyjęte było chłodno, a nawet z pewnym utajonym niesmakiem. Tylko Ludwiczek porwał się z miejsca na powitanie owego Bundy.

Był on przyjacielem Ludwiczka. Zawsze i wszędzie razem. Stąd też nadano im tytuł — ''bracia marmurki", chociaż obydwa byli podobniejsi do czerwonej, miesięcznej rzodkiewki, niż do marmurków. Była to postać dość zagadkowa i niepewna. Z religji — Moskal, bo należał do „prawosławnych", z narodowości pół Rusina, a pół Wołocha, a z matki niby Polak. Mówił przynajmniej o tem, że miał matkę Polkę, która wszakże umarła wcześnie i tem tłumaczył, dlaczego po polsku źle mówi. Skąd się on wziął — nikt nie wiedział, dość że się znalazł w uniwersytecie warszawskim jako słuchacz medycyny, zaprzyjaźnił się z Ludwiczkiem, pod jego protektoratem dostał patent na Polaka, do polskich kółek młodzieży wprowadzony zosta! i wplątany do wszystkich procesów akademickich, zapoznał się z żandarmami i cytadelą, warszawską. I za ostatnią awanturę siedział także — tylko się wywinął szczęśliwiej od innych, bo przed nim wrót uniwersyteckich nie zamknięto.

Wszedł uśmiechnięty, przywitał się z udaną serdecznością ze wszystkimi i nieproszony przy Ludwiczku usiadł.

— Cóż to — odezwał się z akcentem rosyjskim — sprawiacie sobie ucztę Lukullusową widzę...

— A wy, mołodoj czeławiek nie macie za co? — przeciął Grzegorz.

— Wy zawsze musicie mnie ukąsić!... Grzegorz skrzywił usta.

— Fe!

Bunda udał, że nie słyszy tego wykrzynika.

— Otóż mylisz się — odpowiedział, — bo dziś mam więcej niż zwykle.

Na dowód uderzył ręką po kieszeni.

— Kiedy tak — zawołał Ludwiczek — to niech funduje.

— Tak cóż... jak funda, to funda... ja się nie odkazuję...

— Bardzo to pięknie, że się nie odkazujecie — odezwał się spokojnie Grzegorz, — ale źle, żeście się dotychczas po polsku nie nauczyli.

— Nauczymy się, panie Grzegorzu, nauczymy się...

Ludwiczek znowu głos zabrał.

— Nie strzępić języków bez potrzeby, nie strzępić! Go tu długo gadać... Bunda! Weź kartę i wybierz coś takiego, ażeby się wszystkim podobało.

— Rzecz niezwykła, Ludwiczek zdobył się znowu na rozumne słowo — wtrącił się do rozmowy Filip. —No, Bunda! Jak masz co fundować, to funduj, wiesz przecie, że z tobą można tylko jeść i pić.

Bunda nabierał śmiałości i pewności siebie.

— Temu nauka w las nie poszła... Bez razglagolstwowanij...— rzekł.— Pa prikazu : raz, twa...

Po tych słowach podsunął kartę Filipkowi.

— Kiedy tak mądrze gadacie, wybierajcie sami...

— No, no, Bunda, nie udawajcie skromnego... to cnota pożądana dla szwaczek i pokojówek.

— To mu kiełbasa tak zaostrzyła dowcip — wtrącił Ludwiczek.

— Milczcie! — zawołał Grzegorz. — Jak zaczniecie dowcipkować, to miód ucieknie.

— O, miód! Dobre słowo! — krzyknął. — Niech będzie miód — to polski trunek.

— No, dobrze — cedził przez zęby Grzegorz — dla nas miód... a... — Nie dokończył.

— Wiem, wiem — odezwał się Filip, — jemu jeszcze kwasu zachciewa się... o, to szelma! Bunda udał, że nie słyszy docinku.

— Niech będzie miód... — mówił, naciskając dzwonek.

Wszedł kelner.

— A ile butelek? — zapytał Bunda.

— Oho! To de grubis! — odezwały się głosy.

— Trzy? — podpowiedział kelner. Bunda już kiwnął głową na znak zgody.

Ale Grzegorz wpadł w mowę.

— Słuchajcie Bunda, jak macie co robić, to róbcie zawsze coś mądrego.. Macie pieniądze? — spytał, nachyliwszy się ku niemu.

— Mam.

— To bardzo pięknie z waszej strony. Każcie więc dać jedną butelkę miodu, a trzy węgrzyna, takiego, co to Hungariae natus, Poloniae educatus. Rozumiecie trochę po łacinie?

— Coś nie coś...

— Ale macie pieniądze, to bez łaciny można się obejść...

— Pewnie... — wtrącił Filip.—U nas pięć miljonów łudzi do kiełbasy wzdycha, a nie do łaciny.

— Dla niego kiełbasa jest ideałem! — przyciął Ludwiczek.

— Byle dużo — dodał Filip.

— Cicho! Do kroćset bomb i kartaczy! — wrzasnął Grzegorz, — z tymi kiełbikami dogadać się nie można! Czegoż chcecie? Miodu, czy węgrzyna ?

— I miodu i węgrzyna!

— O, psia kość! Pokazuje się, że i szlachcice mają chłopski rozum: aby więcej.

Potem Grzegorz zwrócił się do kelnera i zadysponował miód i węgrzyna.

A nie zapomnij pan Emmenthalera przynieść — krzyknął za odchodzącym kelnerem, — tylko prawdziwego.

Za chwilę wszystko znalazło się na stole.

Wesołość i ożywienie panowały coraz większe. Nie trunek ich rozweselał — młodość. Miód, wychowany w żydowskiej piwnicy w Kaźmierzu nad Wisłą, był mieszaniną, w której przeważała słodycz. Niekiedy czuć było posmak gwoździków, cynamonu, niekiedy zapach miodu przynosił jakieś złudzenia. Węgrzyn był nielepszy. Zbliżał się pokrewieństwem swojem do win z naturalnych winogron, wytłaczanych przez Morozowicza niż do Szamorodnera. Fantazja młodzieńcza złociła wszakże ów trunek warszawskiej roboty własnemi myślami.

Miód, hojnie spirytusem podlany, podochocił wszystkich. Gdy kolej przyszła na węgrzyna, Grzegorz, jako najstarszy wiekiem, a najskorszy do mówek, stuknął o kieliszek na znak, że mówić pragnie i powstał.

Starał się nadać sobie poważną minę — brwi zmarszczył, wargi wydął nieco.

— Panowie! — zaczął — rozjeżdżamy się w różne strony, iż tak rzekę...

— Tak, rozjeżdżamy się — wtrącił Ludwiczek, który ciągle wysilał się na dowcip.

— Tych, którzy są błaznami niech w tak ważnej chwili opuści chęć błaznowania...

Ludwiczek wyrwał się z wykrzyknikiem.

— Oho! Z górnego tonu zaczynacie! Filip pogładził swoją długą brodę i rzekł poważnie.

— Ludwiczku! Dajcież raz pokój z tymi żakowskimi żartami.

Grzegorz mówił dalej:

— Bądź co bądź nie da się zaprzeczyć, że chwila ta nasuwa dużo i nie zawsze wesołych myśli... Wiemy, jakimi jesteśmy, nie wiemy, jakimi życie nas zrobi... Obyśmy się mogli po wielu latach znowu zejść takimi, jakimi rozstajemy się. Piję za wspólną naszą pomyślność i wytrwałość... w pracy... w ręce wasze, Ludwiczku.

Ten toast w ręce Ludwiczka był nie bez kozery. Znaczenia jego domyślili się wszyscy, a Ludwiczek uczuł niemiłe dotknięcie, spojrzał mimowolnie na Bundę, który siedział, spuściwszy głowę na stół i uśmiechał się. Pomimo, że przemówienie kolegi ubodło Ludwiczka, przybrał wesołą minę i starał się wszystko w żart obrócić.

— W imieniu własnem i kolegów — rzekł — dziękuję wam, panie Grzegorzu, za zachętę do wytrwałości i wzajemnie życzę, ażebyśmy po powrocie zastali was otoczonego licznem i pięknem potomstwem, drzemiącego spokojnie w objęciach pantofla...

Bajbuza z pochyloną głową, w kielich zapatrzony, milczał.

Dobra twarz Grzegorza rozweseliła się od wina. Utkwił spokojne, złośliwe nieco spojrzenie w Ludwiczku i słuchał.

— Nie blagujcie... nie blagujcie... — mówił, kiwając lekko głową i nie spuszczając z niego oczu — nie wszystko się da pokryć blagowaniem...

Wino dodawało mu otwartości i odwagi, ale i na wszystkich także ślady wpływu swego zostawiło. Ludwiczek był podobny do świegotliwej sroki, przelatującej bez ustanku z płota na płot, a nie mogąc nigdzie miejsca dla siebie znaleźć; Bunda przyczajony jak kot, polujący na wróble, siedział z przymrużonemi oczyma, — uśmiechnięty — a zamiast pazurów, poruszały mu się tylko nerwowo usta, jakby pragnęły zatrzymać wymykające się wyrazy. Najpoważniejszym był Bajbuza. Rękę złożywszy w kułak, położył go na stole i brodę na nim oparłszy, ledwie nosem kielicha nie dotykał; miał minę rozdrażnionego niedźwiedzia, który niewiadomo w jaką stronę rzuci się.

— Popsuliście nam humor Grzegorzu — odezwał się Bajbuza.

Miał rację, istotnie. Zamiast dawnego tonu wesołości, zapanowała jakaś posępność.

— A to dlaczego ?

— Oderwaliście nas od dziś.

— Tak, tak — wtrącił Bunda.

— Nawet kolega Grzegorz zamilkł — odezwał się Ludwiczek.

— Z tej racji, że o was myślę.

— A o sobie ?

— O sobie.... mam czas jeszcze myśleć. mam nadzieję, że mnie znowu niezadługo schowają do jakiej dziury nasi przyjaciele, tam o sobie będę rozmyślał.

— No, no, no — zapiszczał Bunda — kolega Grzegorz zaczyna się w filozofa bawić.

— Kto wie, jak wy się będziecie bawić. Ludwiczek zaśmiał się fałszywym śmiechem.

— O, o! Tylko w proroctwa się nie wdawać.

— Myślicie, że ta taka trudna rzecz... Bajbuza podniósł głowę, słuchał i wprost

Grzegorzowi w oczy patrzył.

— Bo, kiedy wam już wino w głowie gra, powiedzcież — odezwał się Bunda — co ze mnie będzie?

Grzegorz ręką skinął lekceważąco.

— Z was nic porządnego nie było i nie będzie — rzekł.

Wszyscy śmiać się zaczęli.

— Ha? Dopytałeś się? — odezwał się Bajbuza, głowę podnosząc.

— A jeżeli się to wam lepiej podoba — będzie z was porządny człowiek... —• poprawił Grzegorz.—Jak się poduczycie trochę po polsku, będziecie brać po trzy ruble za wizytę od tych, co coś mają, a ile się da zdzierać z tych, co nic nie mają... uciułacie sobie kapitał, kupicie dom...

- No, a ożeni się czy nie? —zapytał Ludwiczek.

— Phi... to będzie zależeć od tego, czy znajdzie głupią pannę z pieniędzmi, która gwałtem będzie chciała wyjść za mąż...

Bajbuza zaśmiał się rubasznie i pięścią w stół uderzył tak mocno, że się szklanki i butelki zatrzęsły.

— No, a z Ludwiczkiem co się stanie ? — zapytał Bunda, aby uwagę od siebie odwrócić.

— Ho, ho — Ludwiczek... On już był komunistą, socjalistą, patrjotą, ludowcem... a z czasem może jeszcze będzie... będzie... — tu na Ludwiczka patrzył i słowa szukał — ugodowcem i współpracownikiem Warszawskiego Dniewnika, albo petersburskiej Przyszłości.

Ludwiczek zbladł ze złości.

— Wtenczas pewnie, kiedy wy będziecie redaktorem — odciął się.

— I owszem — odpowiedział Grzegorz spokojnie — odrazu angażuję was do działu wiadomości brukowych, z zastrzeżeniem, że powinny być poetyckim stylem pisane...

To ostre przerzucanie się słowami, obniżyło nastrój serdecznej wesołości.

Kiedy ostatnie kieliszki zostały nalane, Grzegorz, pragnąc poprawić nieco humory, odezwał się:

— Jeszcze jedną butelczynę — ostatnią... wypijemy ją na zgodę i koleżeństwo...

— Dobrze... dobrze... Zgoda! Zgoda! — posypały się wyrazy.

Przyniesiono butelkę, odkorkowano i przed Grzegorzem postawiono.

Po wypróżnieniu nalanych kieliszków, przyszła kolej na nią. Gdy nalano z nowej butelki, Ludwiczek wyrwał się jak Filip z konopi; nachyliwszy się do ucha Bajbuzy, spytał z uśmiechem złośliwym:

__ A wy nie ciekawi jesteście proroctwa ?

— Ja się boję... Grzegorz usłyszał to.

— Czego się boicie ?

— Przepowiedni. _ A toż dla czego ?

— Jestem fatalista. Niech się stanie, co się ma stać, — ja o niczem wiedzieć nie chcę. Gdyby były złe wróżby, kto wie, możebym sobie w łeb palnął... a to na co?

II.

Szkolne zajęcia w Bolestraszycach, dokąd Bajbuza otrzymał nominację na nauczyciela wiejskiego, rozpoczynały się dopiero dnia 1. września, ale objąć szkołę w posiadanie niejako można było w każdej chwili, gdyż nauczyciela na razie gmina nie posiadała wcale. Ponieważ wszelkie formalności załatwione już były poprzednio, teraz nic innego nie pozostawało, jak wprost na miejsce się udać, przedstawić się księdzu proboszczowi i wójtowi i w budynku szkolnym zamieszkać. Było to połączone nawet z pewnemi dogodnościami materjalnemi. Ponieważ do rozpoczęcia szkoły miał jeszcze miesiąc przed sobą, ułożył sobie, że czasu tego użyje na zaznajomienie się z gospodarzami, z okolicą, na odpoczynek wreszcie, — co tembardziej wydawało mu się prawdopodobnem, że za mieszkanie nie trzeba było płacić, a pensja, przypadająca za sierpień, niewielka wprawdzie, bo zaledwie dwadzieścia rubli wynosząca, wystarczyć mu mogła na życie.

Takiemi myślami ożywiony i zajęty, do Bolestraszyc się udał. Była to wioska bezpańska. Należała niegdyś do dóbr duchownych, potem rząd rosyjski ziemię skonfiskował, rozsprzedał, włościan oczynszował i tak oczynszowani doczekali się usamowolnienia. Jakkolwiek Bolestraszyce leżały na piaszczystej nizinie wiślnej, były jednak wsią zamożną, dobrze zagospodarowaną, a ludność należała do najbardziej uświadomionej i nieprzychylnej Moskwie. Do tego uświadomienia i nieprzychylności dla rządu rosyjskiego doprowadziły ją dzieje i własne doświadczenia.

Osiedlona w sąsiedztwie Puław i Kaźmierza nad Wisłą, ludność bolestraszycka nietylko przechowała tradycje bogactwa, dostatku i życia z czasów kaźmierzowskich, ale pamiętała walki kościuszowskie, udział w nich brała, walcząc o własną wolność i wolność Polski, dobrze zapamiętała czartoryszczyznę w Puławach, a jeszcze lepiej ciężkie ostatnie próby z roku 1831 i 1863. W czasie tych walk długich i niepomyślnych, cała młodzież bolestraszycka opuszczała zwykle wieś i brała udział w walkach narodowych. Mało jej wracało do siedzib rodzinnych, ale ci, którzy szczęśliwie wrócili, przynosili zapas pamiątek i myśli na cale pokolenie.

Do takiej to wsi zatwardziałych buntowników zbliżał się nad wieczorem Bajbuza. Konięta, które go wiozły od Puław, ciągnęły powoli w piasku, skrzypiącym pod kołami, a wyrostek zachęcał je słowami i batogiem. Konie wyciągały szyje, potem oblane, sapały, prychały i natężały ostatki sił.

— Daleko jeszcze ? — pytał wyrostka, spełniającego rolę furmana.

— Gdzie zaś... ot za tym laskiem wieś... Po tych słowach Bajbuzie serce uderzyło mocniej — zwykle jak wobec czegoś niewiadomego, do czego się zbliżamy.

— A szkoła jaka u nas pikna... — rzucił parobczak.

— Murowana?.

— A ino... już trzy lata jak stoi...

— Któż ją pobudował ?

— Któżby? Gmina... U nas zdawna lud uczony... nawet dziewuchy na książce czytają.

— Macie książeczki jakie?

— Niby zwyczajne? Bajbuza domyślił się różnicy. — Zwyczajne...

— Takich niema... rzadko gdzie... do modlenia są.

Pomyślawszy chwilę dodał:

— Strażnik pilnuje... Jak ino przyjdzie do chałupy, to wnet szmyrga za obrazy, czy jakiej książki niema. Strasznie ciekawy chłop... — dodał.

— A wójta macie dobrego ?

— O, wójt galanty człowiek...

— Wiecie gdzie mieszka?.

— Cobym miał nie wiedzieć!

— No, to jedźcie wprost do niego. Wózek powoli wtoczył się do wsi. Była to niedziela, więc wszyscy dla odpoczynku powychodzili z chaty — ten do pszczół zajrzał, ów po ogrodzie się kręcił, a niektórzy siedzieli wprost przed chatą i fajki ćmili.

Gdy już pod wrota wójtowskiego mieszkania dojeżdżali, Bajbuza spytał woźnicę:

— A jak się wójt nazywa?

— Wach Głębocki...

— Coś szlachcicem pachnie — pomyślał Filip.

Trzeba wiedzieć, że Bolestraszyce nie tworzyły wsi skupionej, jak to się jeszcze często zdarza widzieć, lecz każdy gospodarz budował się tam, gdzie miał pola najwięcej. Chyba kto już miał dużą zagrodę, a budynki gospodarskie piękne, — we wsi siedział. Ale i tu osady były oddalone jedna od drugiej, przegrodzone sadami śliwkowymi i wiszniowymi, które razem tworzyły jakby las jaki. Ledwie rano i wieczorem można było wieś poznać po tem, że ponad te drzewa wznosiły się ku górze słupy dymów. Ci, którzy się wynosili dalej nieco na pole. także się lubili otaczać żywopłotem, a przy każdej chacie sadek zakładali.

Gdy chłopak z szosowej drogi, wysadzonej srebrnemi topolami, szeroko rozrosłemi, pełnemi cienia i świeżości, wyjechał na niewielki pagórek, rozścieliła się przed nim duża płaszczyzna w zieleń lasków szpilkowych i ogrodów ubrana' na której tu i ówdzie rozrzucone bielały chaty. Ze wzgórka na prawo widać było drewniany stary, poczerniały, modrzewiowy kościół na straży którego wieńcem stały rozkraczyste lipy tak, że go zupełnie prawie zakrywały. Za kościołem, niżej nieco, u podnóża owych lip, które z pewnością czasy Kochanowskiego pamiętały, widać było plebanję, za nią staw niewielki połyskiwał do słońca, które już ku zachodowi pochyliło się nieco.

Przy drodze, która jak strzała szła prosto, ujęta w topole srebrzyste, widać było dwa budynki, wyróżniające się wielkością; jeden na lewo, większy, a nawet, jak na Bolestraszyce, za wielki, był karczmą, drugi niby dworek jaki, biało i schludnie wyglądał. Karczmę poznał Bajbuza, drugiego przeznaczenia domyślał się. Na wszelki przypadek zapytał wyrostka:

— Cóż to za dworek, na lewo?

— A dyć szkoła...

Podobała mu się i położeniem i wyglądem.

W tej chwili chłopiec skręcił konia na lewo, na boczną drożynę, wiodącą, niby w pole.

— A to dokąd? — spytał Bajbuza.

— Juści do wójta.

— To on nie mieszka przy kościele?

— Nie... opodal... Widzą pan te topole... hań...

Bajbuza spojrzał mimowolnie i widział ujęte w kwadrat z topoli piramidalnych budynki gospodarskie.

— Tam wójt... — rzekł chłopak. Wjechali na wąziutką drożynę polową, wiodącą pomiędzy żyta, koniczyny i ciągnące się długiemi smugami łubiny, ciemno-zielone, zdrowe, silne. Jedna smuga wyglądała jak niebo ciemno-szafirowe, druga — jak gdyby kto złocistą płachtę na ciemno-zielonem tle rozścielił. Konie biegły raźniej; dokoła płynęły zapachy polne — dojrzewające żyto, kwitnąca gryka, miodowy zapach łubinu, jak również słychać było brzęk pszczół, które ostatni raz przed wieczorem przyleciały tu po miód.

Stanęli nareszcie przed wrotami. Chatę Wacha ledwo widać było z pośród olbrzymich maków, kukurudzy i fasoli tycznej, które zakrywały ją prawie zupełnie. Na dziedzińcu czystym, schludnym, zieloną murawą zarosłym kręciły się gęsi, kaczki, dojadając resztki wieczornego pożywienia pod okiem młodej wiejskiej dziewczynki, która usłyszawszy turkot wozu tuż pod wrotami, zaciekawiona spojrzenie w tę stronę zwróciła. Widziała, że ktoś przyjechał, ale się nie ruszała.

— Kachna! — krzyknął chłopak — ruszno się... Go stoisz jak pieniak przy drodze?

Kaśka wysypywała resztki pośladu z fartuszka...

— A co tam, pali się! — odezwała się półgłosem.

— Otwórz wrota, bąku !

— Idę wnet...

Chłopak, jak gdyby pragnął raźniej dziewczynę zachęcić, dodał:

— Profesora wiozę...

Kachna przyszła, otworzyła wrota i przy otworzonych stanęła. Wóz przejechał tuż koło niej tak blizko , że nogi cofnęła. Spojrzała na Bajbuzę figlarnie i rzekła:

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.

— Na wieki.

Filip mimowolnie zatrzymaj spojrzenie na zgrabnej, ładnej , wiotkiej postaci dziewczyny. Oczy ich spotkały się z sobą.

— Czy wójt w domu ?

— W domu... w pasiece.

Bajbuza zlazł z wozu i ku dziewczynie się zbliżył.

— Pocałuj-że pana w rękę... — odezwał się żartobliwie chłopiec.

Nie usłuchała dziewczyna. Wyprostowała się trochę, zesztywniała i zdawała się być obrażoną.

— A pan tata chcą widzieć ? — spytała spokojnie.

— Tak jest.

— No, to chodźmy.

Szła przodem, a Bajbuza za nią. Szła wyprostowana, giętka jak młoda topolka, którą wiatr poruszał, a Filip wpatrywał się w jej proporcjonalne kształty, w jej kibić zgrabną i długie dwa sploty jasnych jak len warkoczy, związanych na końcu razem czerwoną wstążeczką. Kachna szła z początku w milczeniu wązką ścieżką, prowadzącą w pole pomiędzy szerokie lany złocistego łubinu. O paręset kroków przed nimi widać było jakieś miejsce ogrodzone płotem i otoczone zieloną smugą wiszeń i śliwek. Domyślał się, że to pasieka. Kachna czuła widocznie na sobie spojrzenie Filipa, bo się nagle obróciła do niego:

— A pan może profesor? — spytała. Utkwiła w niego figlarne spojrzenie jasnych swoich oczu...

— Profesor...

— Domyślałam się... tu już do tatusia Szczurowski dowiadywał się...

Myślał, że może kto ze znajomych.

— Kto? Szczurowski?

Dziewczyna znowu spojrzała filuternie.

— A to przecież strażnik... Bajbuza zamilkł.

— Psiakość, — pomyślał sobie — ledwiem się z pod jednej opieki wydobył, druga się znalazła.

Złe myśli, jakie mu się nasunęły z powodu dopytywań strażnika, zmiękły trochę pod wpływem spojrzeń na Kachnę.

— Śwarna dziewczyna — myślał sobie, brodę gładząc.

Pragnął z nią nawiązać rozmowę, ale do słowa nie przychodziło.

— A jaki to człowiek ten strażnik? — spytał.

— E... dowiedzą się pan...

— Dobry?

— Ot, zobaczą pan — rzekła wymijająco.

Potem dodała:

— Takie grube Moskalisko... tutaj się dopiero trochę oskrobał...

Spojrzała do pasieki, a potem rzekła podniesionym nieco głosem:

— Tato...

Z po za ulów ramowych, stojących rzędem jak pudełka, posuwała się ku nim wysoka, gibka postać chłopa bez czapki. Był to właśnie ów Wach. Nie miał więcej nad czterdzieści lat. Granatowa odświętna kapota siedziała na nim gładko, a z pod niej widać było w paski czerwone z czarnem spodnie w butach. Siwe roztropne oczy utkwił w przybyłym, jakby pragnął sobie zdać sprawę z tych kilku spojrzeń, które na niego rzucił, co to był za człowiek.

Pozdrowili się, podając sobie ręce.

— Bogu dzięki, że mamy profesora — rzekł uśmiechnąwszy się — a to już od dwóch lat chłopcy tylko wszystkie gniazda ptaków wydziwają...

Zawiązała się rozmowa okolicznościowa. Bokiem szła Kachna, słuchając. Wach rzucił na nią okiem.

— A ty po co tutaj ?... Biegnij, duchem do Jagny, aby wieczerza była gotowa...

Skoczyła Kachna do domu jak sarna, tylko za nią łubiny falowały, a Bajbuza z Wachem szli powoli, rozmawiając — i tak do obejścia zbliżyli się.

Wach okiem rzucił na drogę.

— Oho, już jest... — zauważył niby sam do siebie.

— A to ja tym wózkiem przyjechałem — wtrącił Bajbuza.

— Gdzie zaś... -wasz chłopak już do domu frunął...

Bajbuza poznał istotnie inny wózek.

— To nasz strażnik... — rzekł Wach niby od niechcenia. A potem dodał: Strasznie pilny... niech pan tylko z gadaniem z nim będzie ostrożny.

Weszli na dziedziniec, a z chaty naprzeciwko nim wysunął się strażnik.

Była to figura niesympatyczna i nielubiana w Bolestraszycach.

Chciwy, wymagający, ciekawy — nikogo w spokoju nie zostawił. Wyglądał jak beczka w mundurze; z przodu świeciły się mu na piersiach dwa rzędy metalowych guzików, a przy boku wisiał niewielki pałasz w skórzanej, czarnej, lakierowanej pochwie. Z pod białej, okrągłej jak talerz czapki, z gwiazdką nad daszkiem, wyglądała czerwona , szeroka , okrągła ,. pryszczami okryta twarz — nałogowego pijaka. Wójt przywitał go pierwszy.

— Niech będzie pochwalony. Strażnik zerknął na Bajbuzę.

— Zdrawstwujtie, zdrawstwujtie, ''gaspadin starszina..." Cóż tam, nie byliście w mieście?

— Nie... Oto nowy pan profesor już przyjechał...

Strażnik wyciągnął do niego rękę.

— Oczeń prijatno ''paznakomitsia..."

— Bajbuza dotknął się jego ręki chłodnej i wilgotnej. Wstręt uczuł, ale nie dał tego po sobie poznać.

Ja oto do was, panie ''starszina padiełu..."

— A cóż tam za „dieło?".

— Na dworze nie będziemy gadać... chodźmy do chałupy.

— No, to proszę — rzekł Wach i drzwi otworzył.

Weszli wszyscy. Strażnik za stołem usiadł.

— Gadajcie panie strażniku, co tam za interes ?

— Względem tego kawałka drogi co za przewozem...

— Przecież poprawiono niedawno.

— Jeszcze trzeba panie „starszina..." jej Bohu trzeba... Wy wiecie, ja po naprasnemu ludzi nie lubię męczyć... Ale za tydzień naczelnik będzie przejeżdżać do Lublina... „Kak-że... nie lzia..." trzeba poprawić...

— Poprawimy...

— Jutro...

— Bójcie się Boga — jutro żniwa zaczynamy...

— „Kak" chcecie... a ja doniesienie zrobię.

— Poczekajcie choć ze dwa tygodnie, niech się ludzie obrobią...

— Go to mnie obchodzi, ja mam „prikaz," aby drogi były w porządku.

Wach poskrobał się niecierpliwie z tyłu głowy.

— No, co tam będzie, to będzie, a tymczasem trzeba coś przekąsić i gość pewnie jeść chce i wy... potem o interesie pogadamy...

— Tak, to lubię.

Wach wychylił głowę przez drzwi i krzyknął:

— Jagna! Dawaj ta co jeść... Strażnik nachylił się do Bajbuzy.

— Nasz „starszina" to sławny człowiek... porządek u niego „chot" kuda! Jej Bogu! Tylko już jak trzeba strażnika w czem dopomódz—pas!

Tu strażnik rozwiódł ręce, głowę pochylił i zrobił rozpaczliwie humorystyczną minę,

Jagna tymczasem — siostra o parę lat starsza od Wacha, która po śmierci żony je,go wychowała Kachnę — poczęła stół zastawiać. Wniosła chleb, masło, flaszkę wódki, a później misę pierogów z serem.

— Prosimy... — odezwał się Wach. — Niech pan profesor z nami naszego jedzenia pozwolą...

Bajbuza był dobrze głodny. Schylił się na znak zgody. Strażnik z ukosa spoglądał na butelkę.

Wach wziął ze stołu kieliszek i do Filipa przepił, a Filip do strażnika. Podobał mu się ten nowy świat — prosty, szczery, trochę rubaszny.

Strażnik uśmiechał się do nalanego kieliszka i drżącą trochę ręką wziął go od Bajbuzy.

— „Riumoczku wypit' możno... atczewoż?" Z dobrymi „lud'mi..."

Lewą ręką brodę przytrzymał, głowę do góry podniósł, wylał do ust gorzałkę i łyknął głośno.

— Prosimy do jedzenia...

Wszyscy powoli zaczęli chleb masłem smarować i jeść.

— Wy, pan profesor, nie pożałujecie przyjazdu do Bolestraszyc — zaczął strażnik, — u nas naród słowny, spokojny, posłuszny... Nijakich buntów nigdy nie słychać... Prawda, panie „starszina?"

— Jużci, prawda.

— Powiadam panu profesoru, że ta tutaj dzięki „naczalstwu" i Bogu piąty rok służę — nic... Tutaj, do Bolestraszyc, sam car mógłby przyjść i na piersi każdego człowieka głowę położyć do snu — nic-by mu się nie stało... jej Bohu prawda! Gzy nie tak, panie ''starszina?"

— Juści...

— Dlatego to naszu gminu ''naczalstwo lubit... jej Bohu!" Można jeszcze" riumoczku," panie ''starszina"? — spytał nagle, spojrzawszy na Wacha.

— Proszę, proszę panie naczelniku...

— Nu ''spasibo" za dobre słowo...

Rękę do butelki wyciągnął, ujął drugą kieliszek i nalał. Pryszcze na jego twarzy były tak czerwone'' jakgdyby krew z nich wytrysnąć miała.

— My ciągle w ''razjezdach, pa służbie..." człowiek nie ma czasu ani zjeść w porę, ani...

Do Bajbuzy się zwrócił.

— W ręce wasze...

- Dziękuję panie naczelniku... dosyć...

— „Nie lzia...nie lzia... jej Bohu... kakże"... Wach przerwał certowanie się.

— No, pijcie panie profesorze do mnie... Nie było rady — wypili i zabrali się do pełnej misy pierogów. Na stole leżały wprawdzie noże, widelce, łyżki, ale każdy brał pierogi w palce i jadł.

— ''Wot" u mnie tak już takiego ''syra" nie ma... — chwalił strażnik.

— Dla czego? — spytał profesor.

— Krów niema... a kupić — nikt nie sprzeda..

Rozmowa urwała się. Słychać było tylko poruszanie szczęk i przeżuwanie. Śród ciszy westchnął nagle strażnik i odezwał się:

— Czełowiek tutaj strasznie biedujet... Boh tolko znajet i naczalstwo... da czto diełat'...

— Go wam za bieda, panie naczelniku... pieniądze odbieracie regularnie...

— Tak coż... za pieniądze wszystkiego nie kupisz... '

— Prawda...

— Wot sami to widzicie... Na ten przykład mnie teraz trzeba dwie fury, aby z lasu drwa przywieźli... i nie ma... Pan Kozłowskij i Kozłowej Woli podarował mnie dwie fury drzewa na opał... sławny pan, jej Bohu — tak coż ? Nikt nie chce jechać i — koniec. A wsioż taki to naród posłuszny... Jutro i pojutrze na poprawu drogi wyjdzie dwadzieścia fur — i cały tydzień będą robić...

Wach zrobił niecierpliwy ruch.

— Przecież wiecie, że jutro żniwo...

— Prawda, a prikaz musi być spełniony... Strażnik kiwnął czerwoną twarzą w stronę

Wacha.

— Można jeszcze riumoczku?

— Proszę naczelnika, proszę...

Strażnik nie dał się długo prosić. Nalał gorzałki i do Filipa się zwrócił.

Filip podziękował, Wach także. Strażnik nie bardzo się tem zmartwił.   — Nu, takie moje szczęście — rzekł z udanym smutkiem i kielich wychylił.

Wach nie przeszkadzał. On znał swego naczelnika jak siebie samego. Z rozmowy domyślał się,' że poprawa drogi była w związku z bezpłatnem przywiezieniem drzewa z lasu. Trzeba było, aby się gmina na bezpłatną furmankę dla niego złożyła, — inaczej zrobi awanturę i nie pozwoli nikomu zebrać zboża spokojnie.

Kiedy już wódka była wypita, a pierogi zjedzone, odezwał się Filip:

— Dziękuję wam panie wójcie za gościnność... muszę jeszcze być dzisiaj u księdza... proboszcza...

— Niema w domu... — poinformował strażnik.

— To u wikarego...

— Ten jest... sławnyj człowiek... taki cichy... pary bez potrzeby z ust nie puści... Chcecie panie profesor, jak was podwiozę...

Nie bardzo się Bajbuzie uśmiechała myśl podróżowania z policjantem wiejskim na jednym wózku, ale jak się od tego wykręcić?

Wywiódł go z kłopotu Wach.

— Ale... panie naczelniku, wasz konik zmęczony... ja już do swego wozu kazałem konie zaprządz...

— Bóg zapłać... Zaturkotał wóz przed chatą.

— Nu,—odezwał się strażnik, —jedźcie zdrowi... a ja tu jeszcze muszę ze starsziną pogadać względem drogi...

Pojechał Bajbuza. Gdy już był za bramą, jakaś go nieprzyzwyciężona Ochota zdjęła obrócić się. Obrócił się — i ujrzał opartą o płot jasną głowę Kachny, która za nim patrzyła. Oczy wydały mu się takie rozumne , wesołe i dobre, że w pamięci mu utkwiły.

Wójt i strażnik wrócili znowu do chaty. Chwilkę milczeli obydwa.

— Myślę o tem — odezwał się . wójt — jakby to wam dopomódz...

Strażnik rozczulił się.

— Sławnyj wy czeławiek... jej Bohu... nu, spasibo wam... Krest światoj, prawdę mówię, niema czem w piecu zapalić... chleba upiec... wstyd, jej Bohu, wstyd...

Wach wiedział, że strażnik kłamie, bo kilka sągów drzewa miał już złożonych na zimę. Zwykle tyle sobie nagromadził, że w zimie sprzedawał żydom okolicznym.

— Dużoż wam furmanek trzeba?

— Trzy panie starszina wystarczy.

— No, to bądźcie spokojni... już ja to dla was zrobię... Ja wam dam znać, kto pojedzie...

— Wot takowo starszinu lubliu... jej Bobu... spasibo...

Wypił jeszcze kielich gorzały, pożegnał się i do wózka poszedł.

Wach go odprowadzał. Przy wózku zagadnął go poufale:

— A z tą reperacją drogi... czyby tego nie można odłożyć na potem?

— Jakoś to się odłoży... Wy znajetie... ja czeławiek dobriaszczyj... gdzie można wziat' — woźmu... gdzie można popustit'—popuszczu... Kiedy można zrobić dobrze ludziom — dlaczego nie zrobić? U mnie natura miękka... Ja was przed naczelnikiem zasłonię... On uważy... Tylko jak się omłócicie, trzeba jemu posłać pięć — sześć fur słomy... Wy wiecie... on konie trzyma własne... a słomy gdzie dostanie? Żydzi nie sieją i nie orzą...

Zaśmiał się z własnego dowcipu i chwiejąc się na wózek wyłazić począł. Usadowił się, odsapał, lejce, przyciągnął i jeszcze do Wacha się zwrócił:

— Trzy fury tylko... trzy... — rzekł.

— Dobrze... A z tą drogą?

— Już wy bądźcie spokojni... To się wszystko uładzi...

W ten sposób układ został zawarty.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej