Antoni Józef Rolle

Z DZIEJÓW SERCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

Z DZIEJÓW SERCA

Rolle Antoni Józef

I

Nie boje, nie znoje, nie zabiegi i zawody na polu pracy publicznej będą niniejszej gawędy przedmiotem — ale historia miłości, srebrna nitka w szarej tkaninie, chwilka uroczych marzeń i błogich nadziei, a potem chmurna i dżdżysta już jesień...

Zastrzegamy, że opowiadanie nasze obejmuje epokę życia Kościuszki, poprzedzającą jego wystąpienie na szerszą polityczną widownię. Nie ubóstwiany naczelnik, ale skromny generał, nie wódz najwyższy, ale jeden ze starszych oficerów w szczupłej armii Rzeczypospolitej jest w tej sprawie sercowej aktorem.

Nim jej wszakże dotkniemy, należy wprzódy rzucić tu choćby kilka ogólników o Kościuszce. Pewne porozumienie między czytelnikami a autorem jest konieczne. Otóż szczerze wyznaję, że w przekonaniu moim Tadeusz nie był geniuszem, był wszakże czymś więcej — bo wielkim obywatelem! W epoce Jagiellońskiej podobny Kościuszko zasłużyłby także na wdzięczną pamięć potomności, przeszedłby do dziejów, jak tylu innych mężów stanu, wojowników, dobroczyńców ludzkości, ale nie wyglądałby równie posągowo, nie stałby w pamięci późniejszych pokoleń odosobniony, bo w owej dobie złotej sporo podobnych obywateli liczyła Rzeczpospolita. Od króla do ziemianina — pełno do Plutarcha kandydatów. Panteon narodowy tego okresu zaiste wielki, a pomimo krewkości drobnych wad ludzkich, każdego niemal senatora, każdego hetmana, skromnego nawet rotmistrza, bez ubliżenia najdrażliwszemu sumieniu na piedestału postawić można. Za to już przeszłe stulecie samych karłów wydało, a wyjątki były nieliczne. Kościuszko należy do wyjątków. Wspaniale występuje na bladym tle ówczesnej społeczności, myślącej tylko o zabawach i uciechach światowych.

Mimo woli porównanie nasuwa nam się pod pióro, dwóch bowiem ludzi wypłynęło spod gruzów walącego się gmachu Rzeczypospolitej, pokrewnych sobie, a jednak tak różnych, choć zarówno pięknych i do dziś podziw obudząjących powszechny.

Mówimy tu o księciu Józefie i o obywatelu Kościuszce. Pierwszy, wyobraziciel brawury polskiej, z bożej łaski opiekun honoru polskiego, prototyp ofiarności szlacheckiej, dający na potrzeby krajowe mienie, krew, wszystko, okrom przywileju — książę Józef, powtarzamy, Alcybiades polski, ideał złotej młodzieży, szalejący i szał uwielbienia zdolny obudzić w sercach płci słabej, piękny jak Antinous, odważny jak Bajard, grzeczny jak markiz wychowany na dworze francuskich Ludwików, bystrego umysłu, iskrzącego dowcipu prawowitego potomka owego złotego humoru polskiego, bawiący się w sielankę dlatego, aby nią okryć żądzę i pragnienie używania, zawsze do dna wychylający kieliszek rozkoszy, zarówno swobodny i nieskrępowany wobec wielkości tego świata i w buduarze rozpieszczonej piękności, zarówno wesoły i uśmiechnięty na balu, kiedy go jarzący blask światła oblewa, jak wśród huku dział, kiedy krwawy płomień pękającego granatu urodziwą postać księcia ułana oświeca... Staje się on z czasem ideałem młodzieży, która go kocha, naśladując we wszystkim, w waleczności, nawet w swawoli.

Jakże inaczej wygląda zwycięzca spod Racławic! "Skromny, cichy, milczący, nierad na plac pierwszy występować, poświęcający wszystko dla ojczyzny, bo nawet przywilej, bo nawet prawo korzystania z kmiecej pracy! Wyraz „poddany" oburza go: „powinien być przeklęty w oświeconych narodach" — woła w jednym z listów, pisanych do bliskiego sąsiada, Wojskiego litewskiego, pana Michała Zaleskiego. Kościuszko przede wszystkim jest szczerym przyjacielem gminu, opiekunem jego. Podnieść włościanina wykształceniem, uzacnić swobodą! — woła ciągle od początku do końca żywota. Pod tym względem nie tylko nasi, ale i obcy historiografowie zgadzają się na jedno, nawet pan Kostomarów, wcale nie należący do rzędu bezstronnych o polskiej przeszłości pisarzy, nazywa znakomitym manifest Kościuszki wydany pod Połańcem w dniu 7 maja 1794.

Zamiłowanie to ludu posuwa naczelnik aż do ideału, stąd biała sukmana krakowskiego kmiecia wydaje mu się najpiękniejszym strojem, prostota ludowa jest przedmiotem szczerego zamiłowania... Co do wewnętrznych usposobień — łagodny, zastanawiający się; każdy jego krok jest owocem długiego rozmysłu, serce ma tkliwe, w idyllę bawi się na serio, w pasterkach przebranych gotów widzieć istotne pasterki. To już cecha czystości, wiary i uczciwości litewskiej.

Dwa te typy postawione obok siebie jakże się różnią, choć powtarzamy, jednako nam są drogie i sympatyczne!

Pierwszy nigdy nie myślał o ożenieniu, choć stara i kapryśna Francuzica przewodziła Pod Blachą , nadając ton ówczesnemu towarzystwu w stolicy, drugi ciągle się kocha, a zawsze gorąco, ciągle marzy o małżeństwie, o szczęśliwości domowego ogniska. Nawet w żartobliwych odezwach przebija ta tęsknota do osiadłego, familijnego życia.

„W ten moment wojska dobrodziejka do mnie przyjechała — pisze do wyżej wspomnianego Michała Zaleskiego a swojego przyjaciela. — O, żebym ja mógł dostać taką żonkę! Przykładem jest ona dla tysiąc. Uszczęśliwienie znaleźć w domu z mężem i dziatkami. To nie w Warszawie obaczyć. A w jakim miesiącu rodził się wojski dobrodziej, to bym mógł się odważyć żenić i ja, jeżeli w tymże samym miesiącu moje urodziny były."

Nie wyrzekał się zamiarów matrymonialnych, choć kreśląc te wyrazy piąty już krzyżyk zaczynał, a że się ich nie wyrzekał, dowodzą serca jego przygody, które tu opisać chcemy.

Ale jeszcze kilka dat biograficznych. Kościuszko powrócił z Ameryki w roku 1784 po dziewięcioletnim tam pobycie. Nie pozostało to bez wpływu; republikanizm jego nosił cechy zupełnie różne od miejscowych. Dosłużył się stopnia generała, a przyozdobiony orderem Cyncynata, osiadł na rodzinnej glebie w Siechnowicach, w Grodzieńskiem — i tu sporo czasu przepędził. „Nieodżałowana szkoda, słusznie mówi pan Siemieński, że nikt sobie nie chciał przypomnieć i zebrać szczegółów o żywocie rolniczym Kościuszki — a nie wątpię, że niejeden piękny rys byłby przeszedł do jego historii. Dzisiaj, kiedy współcześni mu wymarli, tradycje sąsiedzkie zwietrzały, trudno jest zapełnić czymś interesującym przeciąg lat sześciu. Wszyscy też żywotopisarze przeskakują ten period, nadmieniając o nim lakonicznie: «osiadł na wsi i gospodarował»."

Dopiero w 1789 roku wstępuje Kościuszko do wojska polskiego. Stany sejmujące powołały go do czynnej służby dnia 3 października z rangą generała, poruczając mu dowództwo brygady w wojsku koronnym. W lutym następnego roku stoi kwaterą w Włocławku. „Skromny w życiu — pisze o nim Kniaźnin — ściśle łączący w sobie obywatelstwo z rycerstwem, trzymał w karności wojsko." Nie podobała mu się jednak okolica, nie podobali się i ludzie tamtejsi, tęsknił do Litwy, jej chciał poświęcić swoje usługi i zdolności, udał się przeto z molestacją do Niesiołowskiego, mającego wpływy w Warszawie.-

„Zaklinam na wszystko, woła, co jest w życiu najmilszego, to jest żoneczkę i dziatki, abyś chciał JW. Pan Dobrodziej wyrwać mnie z miejsca tak nieprzyjemnego, kosztownego i nic jeszcze nie mającego. Bóg widzi, słowa nie mam do kogo przemówić, i dobrze, bo z wołami nigdy nie gadam. Co za Gaskony! Ale dam pokój opisywać krajowych, powiem tylko, że kraj piękny i ten by być powinien poczciwym i gospodarnym Litwinom przeznaczonym, a nie gnuśnym i niedbałym. Chciejcie mnie powrócić do Litwy, chyba się wyrzekacie mnie i mnie niezdolnym widzicie do służenia wam? Któż jestem, ażali nie Litwin, spółrodak wasz, od was wybrany! Komuż mam wdzięczność okazywać, jeżeli nie wam; kogo mam bronić, jeżeli nie was i siebie samego? Jeśli to was nie zmiękczy do wniesienia o mnie na sejmie, abym powrócił, ja sam chyba, Bóg widzi, co złego sobie zrobię, bo złość mnie bierze, z Litwy, abym w Koronie służył, gdy wy nie macie trzech generałów."

Przytoczyliśmy list ten w całej prawie rozciągłości, aby wykazać troski, z jakimi musiał walczyć Kościuszko. Zastał on w wojsku rozprzężenie, oficerów zdolnych brak zupełny; szlachta obojętnie patrzyła na jego usiłowania, zmierzające do wprowadzenia ładu w szeregach; jej zawsze roiła się tylko kawaleria narodowa, a w nagłym wypadku pospolite ruszenie, subordynacja krępowała swobody rycerskiego stanu, musztra ubliżała godności herbownego znaku...

Wreszcie, wyznać potrzeba, ziemianie nie znali zasług Kościuszki na drugiej półkuli. Większość drobiazgu szlacheckiego nawet nie słyszała nigdy o Ameryce, ogół zaś wykształceńszy walki „za wolność ludu" nie pojmował; gmin w jego przekonaniu był podścieliskiem, warstwą stworzoną na to, aby po niej mogły kroczyć stopy uprzywilejowane bez szwanku. Gmin był to smok ognisty, ów srogi lew biblijny, występujący w psalmach Kochanowskiego, herbowni jednak ludzie mogli nań bez obawy wsiadać i jeździć na nim bezpiecznie. Głuchy syk tej „dzikiej bestii" odzywał się niekiedy od kresów, pokazując zęby — lęk wówczas wielkie ogarniał rzesze ziemian, marzyły się im bunty i rzezie; wymykali się z dworów wiejskich gnani trwogą „swawoli chłopskiej".

I szlachcic taki, po przybyciu do Warszawy, otrząsnąwszy się z trwogi, zaczynał się bawić w demokratyzm, naśladując w tym Francję skwapliwie.

Jako małą ilustrację tego, co powiedziałem, przytoczę następujący przykład. Antoni Siarczyński, człowiek bardzo poważny, pracujący w kancelarii królewskiej, sekretarz sejmowy, wydawał podówczas w stolicy Diaryusz sejmu ordynaryjnego. Naturalnie, że książkę swą poświęcił Stanisławowi Augustowi i że w odezwie wstępnej unosił się nad ofiarnością Najjaśniejszego Pana. Drukował ją u Grölla, a nadworny księgarz Jego Królewskiej Mości kartę tytułową przyozdobił rysunkiem roboty Smuglewicza. Wyobraża on niewiastę opartą prawą stopą na uśpionym niewolniku, trzymającym pawia w objęciach, obok leżą zerwane pęta. Niewiasta w podniesionej dłoni dźwiga na drzewcu zawieszoną czapkę frygijską.

Pomysł, jak widzimy, przyszedł znad Sekwany, a stroiliśmy nim najwznioślejsze dzieło upadającej Rzeczypospolitej, zawierające w sobie sumariusz obrad sejmowych, nie domyślając się nawet, że pod frygijską czapką ukrywa się gilotyna i całe krwi strumienie — i to krwi herbownej, uprzywilejowanej. Rzeczpospolita na wskróś szlachecka nie pojmowała rewolucji ludowej. Niemniej przeto diariusz Siarczyńskiego, zresztą jak na owe czasy bardzo poprawnie wydany, ziemianie rozchwytali w jednej chwili.

A gmin polski, niewolnicy polscy od sochy i sierpa? Myślano i o nich; jednak ulżenie doli kmiecej traktowano trochę pedagogicznie. Posłowie pozowali na ojców chłopskiej czeladki, w gruncie rzeczy nawet wielu z nich było dobrymi ojcami, ale większość, ale masy?

Jak się większość zapatrywała, nietrudno przekonać się z korespondencji krajowej Stanisława Augusta. Rzecz się działa w tymże 1790 r. Szło o powiększenie wojska, uskutecznić zaś tego bez powiększenia podatków było niepodobieństwem. Szlachta w końcu przekonała się, że się bez ofiar nie obejdzie, łamała więc sobie głowę, jak się tanim kosztem albo i bez kosztu wykręcić, jęła też zarzucać króla rozmaitymi projektami, które doprawdy dziś śmiech politowania budzą. I tak ks. Karol Radziwiłł proponuje Poniatowskiemu, „aby wezwał wszystkich obywateli, iżby domy swoje na wszelki wypadek w tych krytycznych czasach ubezpieczyli", co znaczyło zaopatrzenie się w broń, a broń ta w nagłej potrzebie pójdzie na uzbrojenie wojska, bo dodaje w końcu książę: „podatki na aukcją wojska nakładać, jak w wolnym narodzie... trudno." Inny znowu zaściankowy polityk, Mielęcki, radzi ciężar ten zwalić na Żydów, potem na miasta, a gdyby grosz ściągnięty od „przewiernych" i sławetnych nie wystarczył na utrzymanie siły zbrojnej, to cóż robić! Niech krzyż ten spadnie na herbownych ludzi! Niewyczerpany jest w pomysłach Mielęcki: radzi na przykład utworzenie milicji z parobków dworskich złożonej, z warunkiem, aby ci tylko po żniwach odbywali musztrę, kiedy się prace polne ukończą, w innej zaś porze tylko w dnie świąteczne, bo cały tydzień do dziedzica należy! Kasztelan Poletyłło i Robert Brzostowski", cześnik w. litewski, wszystkie siły wytężają, aby wynaleźć źródło dochodów, z pominięciem naturalnie osób osłoniętych herbowną tarczą, bo przeświadczeni są, że tej złotej szlachcie „tylko łatwa, wesoła i wygodna strona życia należy".

Rozpisaliśmy się może zbyt długo o tym, jak ogół ówczesny pojmował kwestię swobód kmiecych i powiększenie wojska. Nie dziwmy się przeto, że nowo kreowany generał Kościuszko, inaczej, po amerykańsku zapatrujący się na obowiązki obywatelskie, po przybyciu do Włocławka przekonał się, że wojsko, którym ma dowodzić, wprzód stworzyć należy — i to stworzyć z niczego! Uląkł się, i oto na Litwę wracać mu było pilno, bo tam inni ludzie! Kościuszko, trochę idealista, przypuszczał, że Litwa cała jest taką, jak jego dwaj siechnowiccy sąsiedzi, pan Matuszewicz i Zaleski, z którymi sześć lat przepędził. Niesiołowski jednak czy nie mógł zadośćuczynić prośbie generała, czy chodził około jego sprawy powolnie, dość że prośba nie została uwieńczona pomyślnym skutkiem. Kościuszko w lecie tegoż roku w Lublinie odbył przegląd swojej brygady, a na rewię tę zjechał Kazimierz Rzewuski, pisarz w. koronny, którego urząd był ten sam co inspektora. Snadź dowódca przyłożył ręki, sumiennie chodził około „eksercyrunku", bo ewolucje wojskowe zachwyciły wszystkich, a Kościuszko podniesiony niebawem do rangi generał-majora otrzymał dowództwo dywizji, rozkwaterowanej w ziemiach ukrainnych.

Było to już wiele, od razu stawał na stanowisku i niebezpiecznym i zaszczytnym — łączącym w sobie dawniejsze regimentarstwo partii ukrainnej ze strażnikostwem kresowym. Szczęsny Potocki, poprzednik Kościuszki, bawił podówczas to w Wiedniu, to w Jassach, prowadząc politykę na własną rękę i na własną odpowiedzialność. We wrześniu 1790 r. zjechał generał do Międzyboża, gdzie się pierwiastkowo sztab jego zatrzymał.

Tu właśnie nowa miłość zabiegła mu drogę.

II

Międzyboż w końcu zeszłego stulecia należał do najprzyjemniejszych na Podolu miasteczek. Był administracyjną stolicą rozległych dóbr ks. Adama Czartoryskiego, w skład których wchodziło 42 wiosek, a w nich 12 000 „dusz męskich" do pańszczyzny obowiązanych, wszystkich zaś mieszkańców w państwie międzyboskim liczono przeszło 30 000. Miasteczko położone na wyniosłym wzgórzu, zbiegało z niego na płaszczyznę rozesłaną między dwoma rzek ramionami, mianowicie przy ujściu Bożka do Bohu. Zdobił je stary zamek, którego bastiony pękate i przysadkowate Turcy w czasie swego chwilowego a dotkliwego gospodarstwa postroili w spiczaste dachy, nadając im cechę orientalną. Była to rezydencja ks. generała, kiedy do swoich dóbr zjeżdżał. Znajdowały się tu także dwie katolickie świątynie, jedna w obrębie warowni, druga farna, wspaniałej gotyckiej architektury, wzniesiona przed dwoma wiekami przez podczaszego koronnego, Hieronima Sieniawskiego, ówczesnego tych ziem dziedzica. Było tu i pamiątek niemało z okresu pobytu Rakoczego, bejów tatarskich i Antoniego hr. Esterhazego.

Do połowy XVIII stulecia na zamku przebywała stale dość liczna załoga z komendantem na czele. Barszczanie, pragnący wskrzesić przeszłość, zamyślali o zajęciu i ufortyfikowaniu Międzyboża. Ale w roku pańskim 1790 zmieniły się stosunki miejscowe; o napadach Turków i Tatarów nikt nie myślał, Lipkowie chocimscy z groźnych rabusiów przeobrazili się na powszednich złodziejów; zamiast komendanta osiadł tu rządca kluczowy, przyjaciel domu Czartoryskich, pan Bernatowicz, posiadający skromny tytuł urzędnika powiatowego. Załogę stanowili kozacy dworscy, działka wprawdzie zostały, ale służyły one ku uciesze, a nie ku postrachowi; używano ich w dnie tylko uroczyste, dla powitania przybywającego dziedzica lub innych świeckich i duchownych dygnitarzy.

Miasteczko posiadało wspaniały „ratusz" i liczną populację żydowską. Poczciwy Marczyński w swojej statystyce naliczył tu Izraelitów 6000, a wołów, krów i owiec do 7000; nam się jednak zdaje, że pierwszych podał za dużo, ostatnich za mało. Synowie Judei rozlokowali się w rynku, kędy wznosiły się pokaźniejsze austerie, bogatsze składy towarów bawełnianych, i jak zwykle, najwięcej nieporządku. Z rynku biegły ulice w rozmaite strony, po spadzistości góry ku obu rzeczułkom, zabudowane domkami tak zwanych gracjalistów, starych sług księcia generała, i mieszczan bawiących się rozmaitymi rzemiosłami.

Siedziby te wyglądały po wiejsku, ukryte w klombach sadów, z frontonem ubranym w produkcje flory miejscowej, wcale się wdzięcznie prezentowały. Liczono tu 706 domów, więc jak na owe czasy niemało.

Przed laty w zakątku tym płynęło życie bardzo spokojnie; pan Bernatowicz przestrzegał porządku; liczny poczet oficjalistów książęcych spływał w święta do kościoła, potem szedł „na sesją gospodarskę" do pana gubernatora, w końcu zabawiał się w austerii u starego Arona, właściciela dobrze zaopatrzonej piwnicy, ku schyłkowi dnia jednak wszystko się uspokajało, podstarościowie rozbiegali się po wioskach, rzadko z nich który doczekał dzwonka na wieczorny Anioł Pański. I tak do nowej uroczystości albo jarmarku — co, dodajmy nawiasem, zawsze u nas w parze chodziło.

Rdzenne jednak zmiany zaszły w Międzybożu od czasu, jak w nim osiadł doktor Hakenszmit. Był to młody lekarz, sprowadzony przez księcia generała ziem podolskich, a używający wielkiej wziętości. Zniewieściała ówczesna społeczność lubiła się leczyć i potrzebowała się leczyć, a zdolnych ludzi obeznanych z nauką brak był dotkliwy, toteż ziemianie bez szemrania odbywali kilkudziesięciomilowe wędrówki, aby zasięgnąć rady doktora posiadającego sławę, a jak wtedy mówiono, „słynnego z szczęśliwych kuracyj". Wskutek tego małe miasteczka, rezydencje podobnych znakomitości, szybko się podnosiły, bo „osiadających w nich pacjentów na czas dłuższy gromada bywała zawsze znaczna".

W epoce naszego opowiadania, na całym obszarze ziem ukrainnych, liczono zaledwie kilku światłych pracowników na niwie Hipokratesowej. Nadworny lekarz Szczęsnego, Grykolewski w Tulczynie, nie miał wielkiej popularności, a poświęcił się zresztą cały rodzinie Potockich, w Sławucie był Khittel, w Cudnowie Seer, sprowadzony przez wojewodę Potockiego, w Żytomierzu Rudnicki, w Korcu Goltz, w Berdyczowie Weber. Kościuszko, ciągle niedomagający, udawał się często do Brześcia, aby zasięgnąć rady Müllera, który ku jego wielkiemu zmartwieniu w końcu 1790 przeniósł się na stałe do Berlina mieszkanie. Z nazwisk wyżej przytoczonych widzimy, że byli to cudzoziemcy, a i dwaj między nimi wzmiankowani Polacy za granicą się kształcili.

Otóż do tej lekarskiej plejady przybyła nowa gwiazda, Karol Tadeusz Sława Hakenszmit, człowiek jeszcze młody, nie liczył bowiem nad lat trzydzieści kilka, a już rozgłośnego imienia, Polak, choć z nazwiskiem niepolskim, na tezach bowiem, dodanych do rozprawy bronionej publicznie, sam się do polskiej narodowości przyznaje. Dr Hakenszmit kształcił się w Krakowie, potem słuchał kursów u starego Franka w Wiedniu, a zalecony przez profesora cesarzowi Józefowi II, umiał pozyskać jego względy. Odbył wędrówkę po Europie, w Getyndze, Halli i Paryżu studiował medycynę, z niemałym więc zasobem wiedzy przybył na Podole i osiadł w Międzybożu.

Szlachta na wieść o znakomitym doktorze tłumnie pośpieszyła do miasteczka, które się od razu przeobraziło w zakład leczniczy. Hakenszmit wszedł w modę, i była to rzecz dobrego tonu udawać się doń na kurację. Zdrowi odwiedzali chorych, a domki gracjalistów i mieszczan przepełniły się różnobarwną ludnością ż całej tu spływającą prowincji. Rozwinął się ruch wielki, mieszkania, odpowiednio potrzebom chwili urządzone, zaczęły wyrastać jak grzyby po deszczu; skromne przedtem gospody przemieniły się w hotele, z odcieniem wygód za granicą tylko napotykanych.

Latem uprzyjemniały życie spacery w okolice, nadworna kapela ks. generała, wreszcie salony zamkowe otwarto dla zabaw. Skromną leśniczówkę nazwano „pustelnią", chatę mielnika w dolinie nad Bożkiem położoną — „ustroniem", lasek bujną zielenią uśmiechnięty nad Bohem — promenade du beau monde.

Wesoło bawiliśmy się w tym okresie, kraj bowiem cały używał błogiej szczęśliwości. Wszyscy prawie bez wyjątku ziemianie nasi należeli albo do stronnictwa królewskiego, albo do rzędu zwolenników ks. Adama Czartoryskiego, a że obie te partie od lat kilku żyły z sobą w przykładnej zgodzie, że ks. generał, gorący stronnik reformy, z krwi i urodzenia optymista, z wielką wiarą w przyszłość spoglądał, i szlachta więc podolska jego okiem patrzyła przed siebie, pełna błogiej otuchy, fanatycznie przywiązana do nowego porządku i nie cofająca się przed żadną dla jego utrwalenia ofiarą.

Nigdzie może w całej Rzeczypospolitej nie było takiej jedności jak w tym tu kresowym województwie! Targowiczanów podolskich na palcach byśmy zliczyć mogli, ledwie ich było ośmiu lub dziesięciu. Nigdzie też tak wesoło ze spokojnym nie bawiono się sumieniem. Zjazdy, festyny, bale, narodowe uroczystości obchodzono z zapałem do szału dochodzącym. A Międzyboż pod tym względem nad innymi górował.

Łatwo zrozumieć, że miasteczko stokroć większym zawrzało życiem, kiedy w nim rozlokował się sztab dywizji, na którego czele stał Tadeusz Kościuszko. Jenerał przybył na Podole w jesieni 1790 r. i przepędził pośród nas prawie dwa lata. Komenda jego zajmowała znaczny obszar kraju, bo trzy kresowe województwa: podolskie, bracławskie, kijowskie, i spory wołyńskiego kawał; rozjazdy jej. patrolowały wzdłuż Dniepru, sięgały Czarnobyla, Byszowa i Czerkas, bataliony rozkwaterowane były w Nowym Konstantynowie, Berdyczowie, Litynie, Brahiłowie, Niemirowie, Krasnem, Ładyżynie, Chmielniku i Tynnej; dobiegały więc do Dniestru, którego znowu luki obsadzało zwykle wojsko, bezpośrednio zależne od komendanta kamienieckiego. Ten więc ostatni dwie najwyższe godności militarne piastował — przeszedł w jego ręce wydział do starostów kamienieckich należący, mianowicie obrona warowni i miasta, i nadto regimentarstwo partii podolskiej, zwinięte w początkach barskiej konfederacji.

Dywizja Kościuszki liczyła 14 tysięcy ludzi rozmaitej broni. Kilku zdolnych oficerów znajdowało się w otoczeniu dowódcy, jak brygadierowie lekkiej kawalerii: Jan Potocki, syn Eustachego, osobisty przyjaciel przyszłego naczelnika, Franciszek Ksawery Łaźniński, pełen brawury i dystynkcji oficer, wicebrygadierowie Adam Walewski i Kazimierz Czyż, ludzie do wypitki i do wybitki, o których to wspomina Koźmian, jako w Krasnymstawie całą komisję cywilno-wojskową do publicznego wsadzili aresztu za to, że wydała zakaz chodzenia z pochodniami po ulicach drewnianego i ciasno zabudowanego miasteczka. Zrobili to pod wpływem gęstych libacyj, ale że odznaczali się służbistością, więc choć był wielki krzyk, Kościuszko bronił ich energicznie od kary i obronił w końcu.

Kościuszko, udając się na Podole, zawadził o Kamieniec, a sztabowi jego także otrzymali folgę. Po kampamencie w Lublinie należał im się odpoczynek, a i generał pragnął swobodnie odetchnąć w towarzystwie serdecznego przyjaciela i kolegi nie tylko z korpusu kadetów, ale i z późniejszej po Europie wędrówki. Był nim, jak się łatwo domyślić, Józef Orłowski, komendant twierdzy pogranicznej, który przed kilku miesiącami przybył na kresy i miał już czas rozpatrzeć się po okolicy.

Dawni towarzysze parę tygodni spędzili razem, do syta się też nagawędzili. Naturalnie, że na pierwszym planie były sprawy publiczne — więc forteca. Kościuszko bardzo ją pilnie oglądał, znalazł wielkie nieporządki i pod wpływem tego wrażenia niekorzystnego pisał do swojego siechnowickiego sąsiada, p. Zaleskiego, długi list, pełen skarg i wyrzekań. „A komendę kamieniecką jak można było przedać? Kto zaufanie w sobie ma i [co] za prawo oddać drugiemu? Chyba z woli stanów! A czyż słuchano kalkulacji przez tyle lat branych pieniędzy na reperację fortecy? Kto ją widział, w jakim stanie jest ona teraz, a jak była dawniej? Frymarczyć, rangi przedawać jeden drugiemu, teraz, kiedy Rzeczpospolita potrzebuje usługi albo zdania rachunku z czynności i z postępowania dawnego!"

List ten, wydrukowany przez Siemieńskiego (za co mu się największa wdzięczność należy), potrzebuje komentarzy pewnych, a zdaje się, że te, które podamy tutaj, na wiarę zasługują. Narzekania generała aż nadto, niestety, były uzasadnione. Nigdzie się tak nie bawiono w spekulację urzędami wojskowymi jak tutaj. Generał artylerii koronnej Brühl przedał swoją posadę Szczęsnemu Potockiemu, Lubomirski ustąpił szefostwa Wittowi, ten znowu, dobrze już później, jenerałostwo za grube pieniądze, bo za sześć tysięcy dukatów, sprzedał Ojrzyńskiemu.

Poprzednik ten Orłowskiego bardzo arbitralnie postępował, pieniądze przeznaczone na reperację warowni obracał na własne potrzeby, a że nikt go nie kontrolował, mógł więc sobie pozwolić. W końcu zamyślił puścić się na wędrówkę, zostawiając posterunek graniczny na boską opatrzność. Wprawdzie pisał do króla, prosząc, aby mu pozwolił udać się do żony, mieszkającej podówczas we Lwowie, ale Stanisław August wręcz odmówił: „Nie przypuszczaj nawet Waćpan tej myśli, żebyś miał się wychylać z fortecy swojej, bo byś sobie i nam wstydu narobił, oddalając się od posterunku w czasie najkrytyczniejszym."

Witte nie usłuchał rady, wstydu sobie narobił, ale też już na sesji sejmowej tegoż roku poseł wołyński, ks. Czartoryski, domagał się „ażeby przysięga naznaczona była komendantowi kamienieckiemu, i żeby kazano dochodzić tego, czy jest prawdą, że przesiadywał w obozach cesarskim i moskiewskim". Pan komendant nie czekał wywodu sprawy, pośpieszył do żony pod Oczaków, zostawił warownię bez opieki, bez złożenia rachunków, a co gorsza, szukał ochotnika do ustąpienia mu posady komendanta, jakby ona była jego dziedzictwem. Szczęsny Potocki, już wówczas przez żonę Witta obałamucony, wcale się temu projektowi nie sprzeciwiał. Gdzie indziej za takie figle można było dostać kulę w łeb, a co najmniej dożywotnie czekało więzienie, u nas skończyło się na tym, że sejm przysłał jako następcę Orłowskiego, który zastał chaos niezmierny i ledwie po półrocznej pracy zdołał jaki taki porządek zaprowadzić. Kościuszko właśnie w tej epoce przechodowej odwiedził przyjaciela, stąd owa gorycz i narzekania.

Adiutantowali przy generale Stanisław Fiszer, znakomity taktyk, porucznik regimentu pieszego szefostwa Gorzyńskiego, Karol Kniaziewicz, także młodziutki porucznik od fizylierów, obaj oni zasłynęli później w legionach, a przy ukochanym naczelniku reprezentowali i głowę i serce, bo kiedy pierwszy dźwigał cały wydział kwatermistrzostwa, drugi nosił bileciki romansowe... kiedy pierwszy nie wypuszczał z rąk książki „egzercerunku kawaleryjskiego albo piechotnego", drugi wszystek czas wolny od musztry spędzał w towarzystwie płci pięknej, co im wszakże nie przeszkodziło obydwom bić się dzielnie i na wdzięczną pamięć potomności zasłużyć.

Była i inna słaba strona, drażniąca niewymownie republikańskie, w nowym znaczeniu, przekonania generała. Oto niedawno, przed rokiem, odgrywał się w ziemiach ukrainnych dramat, do dziś jeszcze nie wyjaśniony należycie, owe przepowiednie „buntów chłopskich", które tak alarmowały wojewodę Stempkowskiego, że aż urósł w przekonaniu własnym do wysokości bohatera chwili i obrońcy zagrożonych interesów Rzeczypospolitej na kresach.

Nie mieliśmy tu wcale dotykać tej kwestii, zanotujemy tylko, że oficerowie wyznaczeni byli przez władze Rzeczypospolitej do prowadzenia śledztwa, a więc stali na czele sądów wojennych, co właśnie oburzało Kościuszkę. „Cierpliwość już mnie nie bierze, woła, aby oficerowie indagacje czynili z osób oskarżonych o bunt i od nich [aby] zależało w areszcie trzymać lub uwalniać. Zapewne wkrótce my sami wszyscy podpadać pod ten sąd będziemy. Do grodu powinno to było należeć. W rządzie republikańskim ostrożność wielka powinna być, w jaki sposób moc i powagę dawać żołnierzom, najoszczędniej szafując, zawsze brali wprost, co nas poprawie powinny by przykłady złe na drugich."

Bał się więc szkodliwych dla swobody obywatelskiej wpływów militaryzmu, nie przestawał być wierny zasadom wywiezionym z Ameryki, przesiąkł nimi, hołdował im. Jeden tylko Orłowski pojmował należycie jenerała, patrzył na lud bez uprzedzenia, bez gniewu; zgodzili się obydwa na to, że surowość potrzebna, ale nie w słowach, że karać winnych należy, „ale bez tyranii, bo środek umiarkowany najlepszy". Nam, oddalonym od tej chwili, trudno należycie zrozumieć całą szczytną piękność tych przekonań. Ogół odurzony strachem, gnieciony chorobliwą zmorą, gotów już był jąć się najsurowszych represyjnych środków — wiele więc należało mieć odwagi, aby ze zdaniem takim wystąpić; ledwie jeden Ignacy Potocki na sejmie głośno protestował przeciw szubienicom, ledwie jeden Kościuszko na miejscu nieledwie zapowiadanych buntów toż samo powtarzał.

Potem w kilka tygodni, rozpatrzywszy się pilnie wokoło, Kościuszko wziął sprawę Rusinów polskich do serca: „Fanatyzm pochodzący z niewiadomości — pisze do pana wojewody litewskiego — zawsze najokropniejsze zwykł wydawać skutki. Zapobiec niewiadomości długa jest droga. Trzeba wieków, aby oświecić ludzi, a trudniej u nas, gdzie ludzie oddychają niemal z woli swych panów, nie mają żadnego po sobie prawa, nawet odmienić miejsce zabroniono im, uchylić się od okrucieństwa lub uciemiężenia, pomijam od niesprawiedliwości, bo tej zawsze doznawają. Wiem, co nieludzkość odpowiedzieć może — mogą uciec. A gdzie? pytam się. Do Moskwy chyba? bo wszędzie prawo pozwala ścigać poddanego. [...] To my zaludniać inne kraje będziemy? Zmniejszyć fanatyzm jest krótszy sposób i nie widzę jak jeden pewny i najłagodniejszy. [...]"

Mamy powód przypuszczać, że Kościuszko jak pisał do przyjaciela, tak się też i odzywał publicznie, w kółku ziemian podolskich; w nielicznej spuściźnie, złożonej z starych papierów tej epoki, znaleźliśmy dość ciekawy szczegół, rozmowę ze szlachcicem, posiadaczem sporego ziemi kawała, nie myślącym nic ustąpić z przysługującego mu przywileju. Generał wspomniał o niewoli chłopskiej, o prawie przywiązującym kmiecia do gleby.

— A tak — przerwał dziedzic — dawniej chłopom wolno było przechodzić z miejsca na miejsce, aleśmy pół wieku pracowali nad tym, aby ich tej wolności pozbawić.

— Toteż trzymając kmiecia na uwięzi, winniście być pobłażliwi — rzekł Kościuszko — niewola jest wielkim dla człowieka ciężarem.

— Upadam do nóg! — zawołał już z ferworem szlachcic — oni nas wytępić myślą, a my ich mamy jeszcze głaskać za to!

Kościuszko się uśmiechnął i nie odpowiedział nic więcej.

Wróćmy do pobytu generała w Kamieńcu. Poza sprawami publicznymi i o prywatnych gwarzył on niemało z Orłowskim. Komendant, jako człowiek towarzyski, nawiązał już był liczne stosunki i doradzał przyjacielowi, aby zakwaterował się w Międzybożu, najprzód, że blisko Kamieńca, po wtóre, że znajdzie znośne warunki życia, lekarza, tak często mu potrzebnego, wreszcie spore kółko obywatelstwa, przebywającego stale w miasteczku.

Do kółka tego należała podówczas pani starościna liwska, Teresa ze Stadnickich Grabianczyna, znana nam dobrze już dawniej. Matka jej, staruszka zapadająca na zdrowiu, i córka Anna, także niedomagająca, potrzebowały ciągłej i troskliwej lekarskiej pomocy. Szczególnie ostatnia, wątła, w dzieciństwie przeciążona pracą umysłową nad siły, w tułaczej wędrówce z ojcem po Europie roztrwoniła i te niewielkie resztki, bogacąc natomiast umysł. Istotnie, była to nad wiek wykształcona panna, powierzchowności ujmującej, wylana dla biednych, jakby przeczuwała, że niedługo na tym świecie gościć będzie. Stanowiła ona ton w kółku niewieścim; jak matka na arenie politycznej prowincjonalnej, tak córka na polu nauki rej wodziła.

Kochała się w filozoficznych studiach, a pan komendant Orłowski pisał do niej całe folianty, wypełnione rozmaitymi systemami i teoriami, poświęcając je à Mlle Annete la stoïque. Dużo w nich było o perypatetykach, epikurejczykach, sceptykach, akademikach, o Pyrrhonie, Karneadesie itd., a wszystko z wdziękiem i humorem właściwym generałowi wypowiedziane. Pełno tu półsłówek, grzeczności nie domówionych, komplementów niby to powszednich, a ukrywających gorącą sympatię; ale uczennica, choć potulna, zbyt jednak poważna, nie na dawała się do zabiegów, mających na celu związki matrymonialne, komendant więc przezorny nadto się nie zbliżał, choć nie wypierał się życzliwości i przyjaźni, prawdziwy stanowiącej urok.

Z kawalerską galanterią sprowadzał struny dla panienki z Wiednia, a ładnie grać miała na arfie — z równą galanterią śpieszył do Ostapkowiec albo do Międzyboża, po to tylko, żeby posłuchać muzyki, „zrobić examen z filozofii", i znowu wracać na stanowisko. Siedemnaście do dwudziestu mil drogi, to nie bagatela, rycerskość podobna w 44 roku życia godna zastanowienia! Każdego ze znakomitszych znajomych, odwiedzających Kamieniec, wiózł pan generał do domu „swojej elewy", stawił się tu z Ogińskim, Kościuszkę sam zaprezentował; starościnie udzielał najświeższych nowin politycznych, spowiadał się ze swoich poglądów na przyszłość Rzeczypospolitej, a że był optymistą, do tego wesołym, więc przepowiednie jego wdzięcznym witano sercem. Ludzie zawsze wolą spodziewać się dobrych w przyszłości wyników, niźli przed czasem kwasić sobie i zatruwać smutnymi przeczuciami życie.

Druga rodzina, przebywająca w Międzybożu, to państwo Żurowscy Sam jegomość cierpiał na wątrobę, kurował się ciągle, w Hakenszmita wierzył jak w przykazanie boskie; pani też zapadała na bół głowy, córka na piersi. Żurowscy, herbu Leliwa, należeli do szlachty miernego stanu, poprzestawali na skromnych urzędach, z kolei dziedziczyli to chorąstwo, to stolnikostwo żydaczowskie. Rozrodzeni w ziemi przemyskiej, sanockiej, na Ukrainie (w końcu. XVII stulecia) i na Podolu, rozumną zapobiegliwością dorobili się mienia i nie wyłamywali się nigdy z przypadających na nich obowiązków. Nie było wprawdzie w ich rodzie bohaterów, ale też i nie było niegodziwców — sami uczciwi, spokojni ziemianie.

Pan Maciej, chorąży żydaczowski z Orlewskiej zrodzony, ożenił się z Marianną Wisłocką herbu Sas, kobietą zacną i łagodną, która mu wniosła dość spory posag. Gospodarował na dwóch wioskach podolskich, w powiecie latyczowskim położonych, Knyszkowcach i Szumowcach, tytułował się generał-majorem (zapewne nieforsztelowanym?) i gdyby nie choroba, mógłby się uważać za szczęśliwego człowieka. Z czasem przybyło mu drogą spadku kilka osad wiejskich za kordonem. Żona, kobieta spokojna, nie zamąciła nigdy życia kapryśnemu małżonkowi, a jedyna córka, Teklunia, osiemnastoletnia podówczas dziewczyna, pod szczęśliwą rozwijała się wróżbą.

Piękna była — nie imponującą pięknością, ale krasą polskiej dziewicy. Nieśmiała, żądna wiedzy, pod opieką panny Anny Grabianczanki wykształciła się wcale dobrze, trochę egzaltowana, marząca o rycerzach, gotowa była oddać rękę bohaterowi. Ale te rojenia były jej wyłączną tajemnicą, nie dzieliła się nimi z nikim, w życiu widziała ciągłą wiosnę, na niebie nigdy żadnej chmurki. Nie dziwcie się jednak temu, miała lat osiemnaście, miała matkę, która gorącą miłością otaczała swoją pieszczotkę, matkę gotową na męczeństwo, gdyby męczeństwem okupić było potrzeba spokojność dziewczyny.

Teklunia wątła, powiewna, istotnie miała w sobie coś idealnego. Błękitne, duże jej oczy patrzyły na świat rzewnie, uczucia w nich malowało się dużo, ale woli, energii nic. Przeciwnie, poddanie się ciche, posłuszeństwo innej woli bez granic... Twarz pełna słodyczy, rysy regularne i piękne, postać kształtna — słowem, całość nadająca się do obrazka; a artysta, który by chciał odtworzyć pokorę połączoną z niewypowiedzianym wdziękiem, mógłby śmiało, nie ubliżając prawdzie, młodą, chorążankę wziąć na wzór do malunku.

Prawdziwym kontrastem panny Żurowskiej była jej kuzynka, także Tekla, Orlewska, bawiąca w domu krewnych. Młoda, swawolna, wesoła, słowem — trzpiot dziewczyna, serce przy tym złote, wiara w szczęście bez granic. Wszędzie jej zawsze było pełno. Chorąży tetryczny i kwaśny słuchał pobłażliwie jej świegotu, piosnka przez nią nucona nie raziła go wcale, a cóż już mówić o innych mieszkańcach dworków? Co dnia prawie zaglądnęła do każdego, roznosiła pociechę, niewinne nowinki, marzyła na jawie o sukienkach, o zabawach, o kochaniu, nie tym egoistycznym, dla siebie, o nim mowy jeszcze nie było, kochała wszystkich, tego dość... Szeptano wprawdzie, że pewien marsowy kawaler miał jej wpaść w oko, nawet pisał o tym Kościuszko: „Powiadają mi, że Orlewska dobrodziejka zapatrzyła się na jednego i ten zranił jej serce do miłości." Ale to było przypuszczenie tylko, wreszcie i przypuszczenie owo wystąpiło znacznie później.

Te trzy osiadłe w Międzybożu dziewice żyły w wielkiej ze sobą przyjaźni, tryumwirat, a raczej triumfeminat dopełniał się wzajemnie. Anna Grabianczanka była w nim głową, Teklusia Żurowska reprezentowała uczucie, a druga Teklusia uosabiała energię, wolę, a po trochę i zdrowie. Ona jedna nie potrzebowała pomocy Hakenszmita, nawet czasem pozwalała sobie żartować z powagi młodego doktora.

Państwo Morscy mieszkali także w miasteczku. Trzymali oni dom otwarty, zapraszając niekiedy gości do niedalekich Rajkowic, wsi dziedzicznej samego pana. Onufry Morski, herbu Topor, syn kasztelana lwowskiego, człowiek majętny, poseł na Sejm Czteroletni, w końcu kasztelan kamieniecki, należał do bardzo oryginalnych, typowych postaci zeszłego stulecia. Miał on ładną, grzeczną, młodą żonę, a najniższy sługa jejmości, wylany był na jej rozkazy. Pani sama trochę sentymentalna, trochę nerwowa, zresztą bardzo zacna kobieta, nudziła się na wsi, wolała więc w Międzybożu przebywać, jeżeli nie mogła bawić we Lwowie albo w Warszawie. Kasztelan, chociaż domator, bez szemrania wlókł się za żoną. Dużo o nim szczegółów w ówczesnych pamiętnikach i zapiskach znaleźć można, a Bukar tak go opisuje: „Morski był wzrostu zupełnych dwa łokcie, ani cala więcej, ale gruby i bardzo otyły; lat liczył około pięćdziesiąt". „Człowiek nie bez talentu — dodaje Niemcewicz — lecz zbytnia skłonność do kieliszka wszystko w nim popsuła, wobec butelki ze starym węgrzynem zapominał o całym świecie,, pił, jak za czasów saskich u nas pijano."

Kasztelanowa, wychowana za granicą, rozmiłowana w francuszczyźnie, „była szczególniejszą zwolenniczką amatorskich teatrów", mąż więc przyjmował na siebie ciężki obowiązek suflera i reżysera, rozpisywał role, uczył, długie traktaty pisał o kostiumowaniu, i sporą wiązkę korespondencyj o tym wszystkim znaleźliśmy w archiwum Grabianków. I Niemcewicz z tego powodu opowiada śmieszne wydarzenie: Podczas swego pobytu na Podolu w r. 1786 zawadził o Rajkowce, które leżały o lekką milkę od Mikołajowa ks. Czartoryskich. Naturalnie, że bez teatru się nie obeszło. Piękna gospodyni wybrała sztukę pt. Bliźnięta, tłumaczoną przez młodziutkiego syna generała ziem podolskich. Autor pamiętników był jednym z bliźniaków, a Malczewski drugim; pani Morska Arymeną, małżonek jej, jak zwykle, suflerem.

„W scenie — mówi Niemcewicz — kiedy moje oświadczenia czyniłem Arymenie, stojąc przy samym oknie suflera, gospodarz, przywidziawszy sobie, żem je czynił ze zbytnim zapałem, obudzony niesłusznie żądłem zazdrości, porwał mnie za nogi i do budy swojej chciał wciągnąć. Śmiech patrzących na to widzów upamiętał go przecież i rzecz całą w żart puszczono."

Kasztelan był gorącym patriotą, głosy jego na Czteroletnim Sejmie o rozruchach chłopskich na Ukrainie, pełne umiarkowania, zaszczyt autorowi przynoszą. Niemniej przeto sporo śmiesznych dykteryjek o nim krążyło. Komendant Orłowski dość pociesznie opisuje w liście do przyjaciela rozpacz Morskiego z powodu przystąpienia króla do Targowicy. Opowiada przy tej sposobności wielce zabawną anegdotkę, której jednak powtórzyć nam niepodobna.

Pomimo smutnego nałogu miał tyle energii, że się oparł podszeptom, do Targowicy nie zrobił akcesu, a marszałek konfederacji podolskiej, Złotnicki, choć pana Onufrego osobisty przyjaciel, dał mu się za to we znaki. Kasztelan nienawiść tę i znęcanie tłumaczył osobistą zemstą i głośno wszystkim opowiadał, że wypoliczkował przed laty Złotnickiego siarczyście.

— Ale jakże mogłeś tego heroicznego czynu dokonać? — pytali go znajomi — wszak Złotnicki olbrzym, a ty, kasztelanie, ledwie do pasa mu sięgasz?

— Rzecz bardzo prosta! Pan Antoni lubił wypić; otóż raz skuł się do tego stopnia, że z krzesła ruszyć się nie mógł. Wtenczas chwyciłem ten dogodny moment i skoczywszy na kolana Złotnickiemu, porządnie mu pyski zbiłem.

Bukar, opisujący to zajście, dodaje od siebie: „Trzeba było znać, jak ja znałem te dwie figury, aby całą komiczność sceny wyobrazić sobie. My wszyscy obecni temu opowiadaniu pękaliśmy od śmiechu." Powtarzamy raz jeszcze, że kasztelan, aczkolwiek miał sporo śmiesznostek, przeszedł wszakże do potomności z nazwiskiem opromienionym obywatelską zasługą. Wadom wieku ulegał, żony się bał i słuchał jej we wszystkim najpokorniej, ale w rzeczach publicznych miał swój sąd, miał hart niezwykły w onej epoce. I po upadku kraju nie pozował na bohatera. Z jowialnym uśmiechem opowiadał, jak mu Targowiczanie zburzyli dom, porąbali meble, spalili toki, zabrali remanent, obciążyli kontrybucją pieniężną... ale to wszystko nic jeszcze... wysączyli całą piwnicę... i tutaj na twarzy kasztelana malowała się rozpacz głęboka! Gdybyż się przynajmniej delektowali nad starym węgrzynem, mniej by miał żalu do nich... ze zgrozą jednak od starego dowiedział się sługi, że barbarzyńcy pili dwuwiekowe wina — jak najpośledniejszą okowitę... W kilka lat po upadku kraju wybierał się kasztelan do Ameryki, dojechał wszakże tylko do Lwowa, i stamtąd już się do zgonu nie ruszył.

Dodajcie do tych trzech rodzin, stale przebywających na kuracji w Międzybożu, spory zastęp sąsiadów, zjeżdżających do miasteczka dla odwiedzin chorych, a mianowicie Stadnickich, Markowskich, Marchockich, Zgliszczyńskich, Lipińskich, Golejewskich, Starzyńskich, a będziecie mieli wyobrażenie o życiu, jakie tu pędzono.

Zawsze atoli trzy domy wymienione, przynajmniej w 1790 i 1791 roku prym trzymały. W improwizowanych naprędce salonach starościny najświeższe wieści kursowały o sprawach sejmowych, o konstelacjach politycznych, zręczna ta bowiem kobieta miała sporo przyjaciół w kole posłów obradujących w Warszawie, nadto pilnych korespondentów w Wiedniu, we Lwowie, nawet w Jassach. Listy wraz z kurierami rządowymi nadchodziły do Kamieńca, a stamtąd, dzięki uczynności pana komendanta, prędko się dostawały do Międzyboża. Czytano je głośno, a że ziemianie żądni byli nowin, więc umyślnie po nie do pani starościny przyjeżdżali.

Cóż to był za ruch niezwykły, kiedy istotnie ważna jaka wiadomość spadła jak z nieba! Zaraz panienki zaprzęgano do roboty i przeobrażano na kopistki. W stu, a czasem i dwustu egzemplarzach rozsyłano nowinę znajomym bez podpisu, a z wstępem niewymyślnym: np. „piszą nam od ściany moskiewskiej", albo: „pewien obywatel z Warszawy nam donosi", albo: „z Wiednia anonsują" itd.

Szlachta łapczywie chwytała te świstki, deliberowała nad nimi długo i poważnie, wypełniały one brak gazet, a w jak znacznej liczbie rozchodziły się po kraju, tego dowodem są te resztki do dziś pozostałe i w archiwach prywatnych przechowane.

Dom Morskich słynął z gościnności, przyjęcia tam zawsze świetne, ogłada szlachecko-francuska. Pani lubiła książki tkliwe, pan wesołe i dowcipne przy kieliszku gawędy, oboje znajdowali gości odpowiadających swym gustom i upodobaniom.

U Żurowskich znowu surowa etykieta, skrępowana jeszcze ferułą lekarską, której się pan Maciej poddawał bezwarunkowo... Chory, zgryźliwy, z pewnego rodzaju niedowierzaniem spoglądał na wszystko, co się podówczas działo w Rzeczypospolitej, miał złe przeczucia, które się niestety zanadto prędko ziściły... W kółku więc międzyboskim należał do malkontentów, jeżeli nie do opozycjonistów, ale zły jego humor składano na cierpienia fizyczne, nie chcąc się nawet innej jego domyślić przyczyny.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej