Goethe Johann Wolfgang

Z mojego zycia t II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ TRZECIA

KSIĘGA JEDENASTA

KSIĘGA DWUNASTA

KSIĘGA TRZYNASTA

KSIĘGA CZTERNASTA

KSIĘGA PIĘTNASTA

CZĘŚĆ CZWARTA

PRZEDSŁOWIE

KSIĘGA SZESNASTA

KSIĘGA SIEDEMNASTA

KSIĘGA OSIEMNASTA

KSIĘGA DZIEWIĘTNASTA

KSIĘGA DWUDZIESTA

Z MOJEGO ŻYCIA. ZMYŚLENIE I PRAWDA

Tom II

Goethe Johann Wolfgang

CZĘŚĆ TRZECIA

KSIĘGA JEDENASTA

Gdym w owej altanie sesenheimskiej zakończył swą opowieść, w której zjawiska powszednie kojarzyły się dość zręcznie z nadprzyrodzonymi, spostrzegłem, że słuchaczki moje, zdradzające od początku całkiem wyjątkowe zainteresowanie, były teraz zupełnie oczarowane moim osobliwym opowiadaniem. Prosiły mnie usilnie o spisanie tej bajki, aby mogły ją sobie i innym często odczytywać. Obiecałem tym chętniej, iż zyskiwałem tym sposobem pretekst do powtórnych odwiedzin oraz okazję do nawiązania bliższych stosunków. Towarzystwo rozeszło się na chwilę i wszyscy zapewnie czuli, że po tym tak pełnym wrażeń dniu wieczór raczej nieciekawie się zapowiada. Z kłopotu wybawił mnie przyjaciel, który zaczął się żegnać nadmieniając, że jako pilny i gorliwy akademik musi noc tę spędzić w Drusenheim, by wczesnym rankiem być już w Strassburgu.

Przybyliśmy na nocleg w milczeniu; ja, bo w sercu czułem jakiś magnes, który ciągnął mnie z powrotem, on — bo miał coś innego na myśli, co mi też zaraz po przyjściu do oberży zakomunikował.

— Dziwne to jednak — zaczął — że właśnie ta bajka ci się nasunęła. Czyś nie zauważył, jak szczególne wywarła wrażenie?

— Oczywiście — odparłem — jakżebym mógł tego nie zauważyć, że starsza siostra w wielu miejscach śmiała się aż nadmiernie, młodsza zaś potrząsała głową, że spoglądaliście porozumiewawczo na siebie i że ty sam prawie traciłeś kontenans. Nie przeczę, że nie wiedziałem, co o tym myśleć: pomyślałem sobie nawet, iż może nie wypada opowiadać tym miłym panienkom takich bredni, o których lepiej by im było nie wiedzieć, i może nie należało na przykładzie owego poszukiwacza przygód pokazywać im mężczyzn w tak złym świetle.

— Bynajmniej! — odparł przyjaciel — nie odgadniesz tego, bo jakżebyś mógł to odgadnąć? Te młode panienki nie są wcale tak naiwne, jak ci się zdaje: liczne towarzystwo bowiem, w którym się obracają, daje im nieraz sposobność do rozmyślań; z tamtej strony Renu mieszka właśnie taka para małżeńska, jaką co prawda przesadnie i fantastycznie opisałeś. On równie wysoki, rubaszny i niezdarny, ona milutka i drobna, że mógłby ją wygodnie na ręku nosić. Ich wzajemne stosunki, historia ich życia tak dokładnie odzwierciedla twoje opowiadanie, że dziewczęta pytały mnie poważnie, czy znasz te osoby, które tak krotochwilnie przedstawiłeś? Powiedziałem im, że nie; lepiej byś uczynił, gdybyś tej bajki nie spisał. Postaramy się odwlec tę sprawę i znaleźć jakieś pozorne usprawiedliwienie.

Zdziwiłem się niezmiernie: nie myślałem bowiem o żadnej parze małżeńskiej, zarówno z tej, jak z tamtej strony Renu, a nawet nie mógłbym powiedzieć, jakim sposobem wpadłem na ten pomysł. W myślach chętnie bawiłem się takimi anegdotami, nie opierając się na żadnych wzorach, i sądziłem, że rozweselą także innych, jeśli je opowiem.

Gdym w mieście powrócił znowu do swych zajęć, odczułem uciążliwość ich bardziej niż kiedykolwiek: boć przecie człowiek żywotny obarcza się nadmiarem zamysłów i ugina pod nawałem pracy. Daje temu radę wcale nieźle, aż do chwili zjawienia się jakiejś fizycznej czy moralnej przeszkody, która uświadomi mu niewspółmierność sił i zamiarów.

Studiom prawniczym poświęcałem tyle tylko uwagi, ile trzeba, aby uzyskać stopień doktora z jaką taką notą; studia medyczne pociągały mnie, gdyż rozszerzały poglądy na przyrodę, może nie wszechstronnie, w każdym razie zbliżały mnie do niej, a przecież obcowałem z nią stale i od dawna; życiu towarzyskiemu także musiałem poświęcać trochę czasu i uwagi: w wielu bowiem domach doznałem miłego i pełnego atencji przyjęcia. Wszystkiemu byłbym jednak łatwo podołał, gdyby nie wskazania Herdera, przytłaczające mnie nadmiernie. Rozerwał zasłonę, która zakrywała przede mną ubóstwo literatury niemieckiej; zburzył bezlitośnie różne moje przesądy; na niebie ojczystym pozostawił zaledwie kilka gwiazd pierwszej wielkości, wszystkie inne potraktował jak szybko gasnące meteory; co więcej, tak podkopał moją wiarę i nadzieję, że zwątpiłem w własne zdolności. Jednocześnie atoli porwał mnie za sobą na szeroki wspaniały szlak, którym sam zamierzał kroczyć, wskazał mi swoich ulubionych pisarzy ze Swiftem i Hamannem na czele i wstrząsnął mną silniej, aniżeli mnie pognębił. Wśród tego zamętu uczuć zrodziła się teraz nowa namiętność, która pochłaniając mnie odwracała wprawdzie moją uwagę od tych zagadnień, nie mogła jednak całkowicie mnie od nich oswobodzić. Dołączyło się do tego jeszcze fizyczne niedomaganie, polegające na tym, że po jedzeniu odczuwałem jakby skurcz krtani; pozbyłem się tego dopiero po dłuższym czasie, i to w bardzo łatwy sposób, po prostu odmawiając sobie czerwonego wina, któreśmy zazwyczaj z wielką przyjemnością pijali w naszym pensjonacie. Nieznośna ta dolegliwość nie trapiła mnie w Sesenheim, toteż czułem się tam w dwójnasób szczęśliwy; gdy jednak wróciłem do miejskiej diety, od razu, ku mej wielkiej przykrości, znowu się pojawiła. Wszystko to sprawiło, że stałem się zamyślony i ponury, i zapewne powierzchowność moja odpowiadała memu usposobieniu.

Skwaszony bardziej niż kiedykolwiek, gdyż dnia tego właśnie po obiedzie owo niedomaganie dało mi się mocno we znaki, udałem się do kliniki na ćwiczenia. Wielka swoboda i prostota naszego czcigodnego nauczyciela, który obchodził z nami kolejno łóżka, jego ścisłe i dokładne uwagi o ważnych objawach chorobowych, jego sądy ogólne o przebiegu chorób, piękna, przejęta od Hipokratesa metoda, dzięki której na mocy własnego doświadczenia, nie opierając się na żadnej teorii, uprzystępniał nam syntezę wiedzy, końcowe sformułowania, którymi lubił wieńczyć swoje wykłady — wszystko to pociągało mnie ku niemu, a obca mi dziedzina, znajdująca się niejako na marginesie mych studiów, tym bardziej zachwyt mój budziła. Wstręt do chorych zanikał, w miarę jak coraz lepiej udawało mi się rozpoznawać choroby i sposoby ich leczenia, aby psychicznie i fizycznie przywrócić chorego do normalnego stanu. Profesor zwrócił snadź szczególną uwagę na mnie jako na młodego dziwaka i wybaczył mi zapewne osobliwą anomalię, która skierowała mnie na jego wykłady. Tym razem nie zakończył wykładu, jak zazwyczaj, ogólnym wnioskiem, odnoszącym się do jakiejś zaobserwowanej choroby, lecz rzekł wesoło:

— Panowie! Oto mamy przed sobą krótkie wakacje. Wykorzystajcie je, aby pokrzepić się na duchu; studia wymagają nie tylko powagi i pilności, potrzeba im także pogodnego nastroju i swobody umysłu. Używajcie jak najwięcej ruchu, przemierzajcie pieszo lub konno ten piękny kraj; tubylców ucieszą znane im widoki, obcy nasycą się nowymi wrażeniami i zachowają miłe wspomnienie.

Było nas właściwie tylko dwóch, do których mogło być skierowane to wezwanie; oby i temu drugiemu te mądre słowa tak trafiły do przekonania jak mnie! Zdawało mi się, że słyszę głos z nieba, i pośpieszyłem co sił zamówić sobie konia i odpowiednio się wyelegantować. Posłałem po Weylanda, ale nie można go było odnaleźć. Nie wstrzymało to mego postanowienia, niestety jednak przygotowania przeciągnęły się i nie mogłem wybrać się w drogę tak wcześnie, jak chciałem. Choć popędzałem konia, zaskoczyła mnie noc. Nie można było zbłądzić, bo księżyc oświetlał jasno to romantyczne przedsięwzięcie. Noc była wietrzna i pełna grozy, pędziłem na złamanie karku, by nie czekać aż do rana na ujrzenie jej oblicza.

Późno już było, gdym wprowadził konia do stajni w Sesenheim. Na moje zapytanie, czy świeci się jeszcze na plebanii, karczmarz zapewnił, że panny dopiero co wróciły do domu; słyszał nawet, jakoby oczekiwały jeszcze kogoś. To mi się nie podobało: wolałbym wszak być jedynym gościem. Spiesznie za nimi pobiegłem, aby chociaż o tak późnej porze, zjawić się jednak jako pierwszy. Zastałem obie siostry siedzące przed domem; wcale nie były zdziwione, zdziwiony byłem ja, usłyszawszy mimochodem, co Fryderyka szepnęła Oliwii na ucho:

— A co, nie mówiłam? Otóż i on!

Zaprowadziły mnie do pokoju, gdzie była przygotowana skromna wieczerza. Matka powitała mnie jak starego znajomego; starsza siostra zaś, przyjrzawszy mi się w świetle lampy, nie mogła zapanować nad sobą i wybuchnęła głośnym śmiechem.

Po tym pierwszym, nieco osobliwym przyjęciu rozmowa potoczyła się zaraz żywo i swobodnie, a to, co w wieczór ten pozostało dla mnie zagadką, wyjaśniło się następnego ranka. Fryderyka przepowiedziała mój przyjazd; a któż nie odczuwa zadowolenia, gdy spełni się wróżba, chociażby nawet smutna? Wszelkie urzeczywistnione przeczucia dają człowiekowi wyższe wyobrażenie o sobie, bądź dlatego, że jakimś wysubtelnionym zmysłem może sięgać w dal, bądź że bystrością umysłu dostrzec może konieczne, choć niejasne jeszcze skojarzenia. Śmiech Oliwii też nie pozostał tajemnicą: przyznała, iż nie mogła pohamować wesołości widząc przed sobą tym razem tak wystrojonego eleganta; Fryderyka natomiast uważała za właściwe nie posądzić mnie w tym wypadku o próżność, rozumiejąc, że uczyniłem to tylko po to, aby jej się przypodobać.

Wczesnym rankiem Fryderyka zaprosiła mnie na przechadzkę; matka i siostra zajęte były przygotowaniami na przyjęcie gości. U boku lubej dziewczyny rozkoszowałem się cudnym niedzielnym porankiem na wsi, jakim go nam nieoceniony Hebel odmalował. Opisała mi spodziewane towarzystwo i prosiła o pomoc w zorganizowaniu różnych zabaw, w pewnym porządku, tak aby wszyscy wspólnie wzięli w nich udział.

— Zazwyczaj — rzekła — towarzystwo rozprasza się, ledwo zakosztowawszy zabawy; w ten sposób dla niektórych gości nie pozostaje nic innego, jak zasiąść do kart, dla innych wyszaleć się w tańcu.

Potem zaprojektowaliśmy, co ma nastąpić przed obiadem, a co po obiedzie, zaznajomiliśmy się wzajemnie z nowymi grami towarzyskimi, zgodni i weseli, usłyszeliśmy głos dzwonów wzywający nas do kościoła, gdzie przy jej boku nieco suche kazanie ojca nie wydało mi się wcale za długie.

Bliskość ukochanej skraca zawsze czas, jednak godzina ta upłynęła dla mnie na szczególnym także rozmyślaniu. Uprzytomniałem sobie zalety, które dopiero co tak swobodnie roztaczała przede mną: spokojną wesołość, świadomą siebie naiwność, pogodę umysłu obok przezorności, przymioty nie dające się chyba z sobą pogodzić, a jednak w niej zjednoczone i wielkim czarem darzące jej postać. Nasuwały mi się jednak i poważniejsze rozmyślania nad samym sobą, zdolne raczej przygasić swobodną wesołość.

Odkąd tamta dziewczyna w wybuchu namiętności usta moje przeklęła i uświęciła zarazem (gdyż każde rzucenie uroku zawiera w sobie jedno i drugie), zabobonnie wystrzegałem się pocałowania jakiejkolwiek dziewczyny, obawiając się, aby nie skalać jej duszy i nie skrzywdzić jej uczuć. Zwalczałem tedy w sobie wszelką pożądliwość, która zniewala młodzieńca do zdobycia tych wiele albo mało znaczących względów ukochanej dziewczyny. Wszelako nawet w tym najcnotliwszym towarzystwie czekała mnie ciężka próba. Boć przecie właśnie owe mniej lub bardziej dowcipne gry towarzyskie, które gromadzą i łączą wesołe, młodzieńcze grono, przeważnie polegają na fantach, a przy ich wykupywaniu niepoślednią rolę odgrywają całusy. Wszak raz na zawsze postanowiłem sobie nie całować, a że każdy sprzeciw czy przeszkoda pobudzają nas do wysiłków, do których w innym wypadku nie czulibyśmy żadnej skłonności, wytężyłem tedy cały swój talent i humor, żeby wymigać się z tej opresji i w zabawie, i wobec towarzystwa przedstawić się raczej w dobrym niż złym świetle. Jeżeli przy wykupywaniu fantu domagano się jakiegoś wiersza, zwracano się z tym żądaniem przeważnie do mnie. Zawsze byłem na to przygotowany i umiałem przy tej sposobności wypowiedzieć jakąś pochwałę na cześć pani domu czy jednej z niewiast, która okazała mi najwięcej uprzejmości. Jeżeli skazano mnie na pocałunek, starałem się wywinąć z tego jakimś żartem, co także się podobało; a że miałem dość czasu, by przedtem nad tym się zastanowić, nie brakło mi przeto nigdy najróżnorodniejszych konceptów; ale najlepiej udawały się te, które improwizowałem na poczekaniu.

Gdy powróciliśmy do domu, przybyli z różnych stron goście zabawiali się w najlepsze, harcując wesoło, aż Fryderyka wszystkich zgromadziła i zaprosiła na wspólną przechadzkę do owego pięknego ustronia. Tam zastawiono stół sutym śniadaniem; w oczekiwaniu obiadu spędzaliśmy czas na grach towarzyskich. W porozumieniu z Fryderyką, choć nie domyślała się ona wcale mej tajemnicy, udało mi się zorganizować gry bez fantów, bez wykupu, bez całusów.

Pomysłowość moja i zręczność były tym bardziej wskazane, że całkiem obce mi towarzystwo szybko poczuło łączące mnie z lubą dziewczyną nici i wysilało cały swój dowcip, by narzucić mi to, czego skrycie unikałem. Skoro bowiem w takich zgranych kółkach spostrzegą rodzącą się skłonność między dwojgiem młodych ludzi, usiłują wprowadzić ich w zakłopotanie lub zbliżyć do siebie, tak samo jak później, gdy uczucie się ujawni, starają się ich znowu rozdzielić; bo już tak jest, że w towarzystwie staje się człowiekowi obojętne, czy szkodzi innym, czy pomaga, byle sam dobrze się bawił.

Przyglądając się tego ranka uważniej Fryderyce, poznałem tak dobrze całą jej istotę, że pozostała już dla mnie zawsze tą samą przez cały czas naszej znajomości. Choćby tylko życzliwe pokłony i pozdrowienia wieśniaków świadczyły, że opiekuje się nimi i jest przez nich bardzo lubiana. W domu starsza siostra pomagała matce; niczego, co wymagało fizycznego wysiłku, nie żądano od Fryderyki, oszczędzano ją, jak mówiono, z powodu słabych płuc.

Bywają kobiety, które najbardziej nam się podobają w domu, inne wyglądają korzystniej na łonie natury. Fryderyka należała do tych ostatnich. Cała jej istota, jej postać nie wydawały się nigdy tak pełne czaru, jak wtedy, gdy biegła w górę wijącą się ścieżką; wdzięk jej ruchów rywalizował z ukwieconą ziemią, a niezmącona radość oblicza z błękitem nieba. Ożywczą tę atmosferę, wszędzie ją otaczającą, wnosiła także do domu i niebawem można się było przekonać, jak łatwo potrafiła łagodzić wszelkie niesnaski i usuwać drobne przypadkowe nieporozumienia.

Największą radością, jakiej doznać można patrząc na ukochaną istotę, jest to, że inni radują się jej widokiem. Zachowaniem swym w towarzystwie Fryderyka zdobywała powszechną sympatię. Na przechadzkach przebiegała, niby duch opiekuńczy, to tu, to tam, aby podtrzymać milknące nieraz wśród gości rozmowy. Lekkość jej ruchów sławiliśmy już, ale najbardziej urocza była, gdy biegła. Jak sarna spełnia snadź wtedy swoje przeznaczenie, gdy lekko i zwinnie mknie po kiełkującej runi, tak i ona objawiała pełnię swej istoty, gdy powiewnie biegła po miedzach i łąkach, aby przynieść jakiś przedmiot zapomniany, poszukać jakiejś zguby, przywołać jakąś oddaloną parę, załatwić coś ważnego. Nigdy przy tym się nie zadyszała i żadne zmęczenie nie zaćmiło jej lica; toteż nadmierna troska rodziców o jej płuca była chyba przesadą.

Ojciec, towarzyszący nam nieraz w spacerach po łąkach i polach, nie zawsze miewał odpowiednie dla siebie towarzystwo. Wtedy ja przyłączałem się do niego, a on od razu wpadał na swój ulubiony temat i szczegółowo opowiadał mi o zamierzonej budowie plebanii. Skarżył się zwłaszcza, że nie może odzyskać owych starannie wykonanych projektów, w których chciałby się jeszcze rozpatrzyć i wprowadzić niejedno ulepszenie. Odpowiedziałem, że wybawię go z kłopotu, i obiecałem zrobić mu plan budowli, co jest przecież najważniejsze. Bardzo był z tego zadowolony, a przy potrzebnych pomiarach miał mi pomóc bakałarz, do którego zaraz też się udał, aby już jutro z samego rana przygotowane były miary w calach i stopach. Gdy się oddalił, rzekła Fryderyka:

— To pięknie z twej strony, panie, że pobłażliwy jesteś dla słabostek ojca, nie unikasz go, nie przerywasz mu jak inni, którym sprzykrzyły się już te rozmowy. Co prawda muszę się przyznać, że my, kobiety, nie życzymy sobie tej budowy; byłaby zbyt kosztowna dla gminy i dla nas także. Nowy dom, nowe sprzęty! Nasi goście nie czuliby się u nas lepiej, przywykli już przecież do starego domostwa. Tu możemy ich lepiej ugościć, tam, w większym mieszkaniu, bylibyśmy jakoś skrępowani. Tak wyglądają te sprawy; ale bądź pan i nadal dla niego miły; będę panu wdzięczna z całego serca.

Jakaś niewiasta, która się do nas przyłączyła, wymieniła tytuły różnych romansów pytając, czy Fryderyka je czytała. Odpowiedziała przecząco: w ogóle mało czytała; wzrosła w prostym, skromnym otoczeniu, w pogodnej atmosferze i takie też odebrała wykształcenie. Miałem Plebana z Wakefieldu na końcu języka, ale nie śmiałem o nim wspomnieć: podobieństwo stosunków zanadto rzucało się w oczy i było zbyt wyraźne.

— Bardzo lubię czytać romanse — rzekła — poznaje się tam tak pięknych ludzi, do których chciałoby się być podobnym.

Następnego ranka zabraliśmy się do pomiarów domu. Odbywało się to dość powoli, bo ani ja, ani bakałarz nie byliśmy zbyt biegli w tej sztuce. Wreszcie wykoncypowaliśmy jaki taki plan. Zacny  pastor wyjaśnił mi pewne rzeczy i był właściwie zadowolony, że wyjeżdżam do miasta, aby dokładniej opracować naszkicowany projekt. Z Fryderyką rozstaliśmy się bez przykrości, wzajemnie pewni swych uczuć, a sześć godzin drogi nie było przecież żadną odległością. Tak łatwo było pojechać dyliżansem do Drusenheim, a także korzystać z tej lokomocji oraz z pomocy zwyczajnych i nadzwyczajnych posłańców, aby podtrzymać stały kontakt, w czym Jerzy miał pełnić rolę pośrednika.

Powróciwszy do miasta zająłem się wczesnym rankiem — gdyż o dłuższym śnie nie mogło już być mowy — owym szkicem, który jak najstaranniej opracowałem. W tym też czasie wysłałem Fryderyce książki, dołączając do nich krótki, serdeczny bilecik. Wnet otrzymałem odpowiedź i ucieszyło mnie jej lekkie, ładne, miłe pismo. A i treść, i styl były proste, dobre, z serca płynące; tym sposobem przyjemne wrażenie, jakie na mnie wywarła, utrwaliło się i ciągle na nowo odżywało. Uprzytomniałem sobie z rozkoszą zalety tej czarującej istoty i żywiłem nadzieję ujrzenia jej wkrótce i na dłużej.

Nie potrzeba już było żadnej zachęty zacnego profesora; słowy swymi tak mnie we właściwym czasie radykalnie wykurował, że nie miałem najmniejszej ochoty ponownie spotkać się z nim i z jego chorymi. Korespondencja z Fryderyką stała się bardziej ożywiona. Zaprosiła mnie na zabawę, na którą mieli także przybyć goście z tamtej strony Renu; miałem się przygotować na dłuższy pobyt. Od razu więc spakowałem spory tłumok, ulokowałem go w dyliżansie i w kilka godzin byłem już przy niej. Zastałem tam liczne i wesołe towarzystwo, a wziąwszy ojca na stronę, wręczyłem mu plan, który wielce go ucieszył; wyłuszczyłem mu, czym się kierowałem opracowując projekt; był nieprzytomny z radości, chwalił najbardziej czystość rysunku: do precyzyjnej roboty przywykłem przecie od młodych lat, a tym razem wykonując jąna najpiękniejszym papierze zadałem sobie szczególnie wiele trudu. Niestety przyjemność tę naszemu zacnemu gospodarzowi niebawem popsuto, gdy wbrew mej radzie pokazał szkic zebranym gościom. Nie okazując bynajmniej oczekiwanego zainteresowania, niektórzy zlekceważyli tę żmudną pracę; inni, którym się zdawało, że znają się cokolwiek na rzeczy, postąpili jeszcze gorzej: zganili plan jako nieprawidłowy, a gdy uwagę pastora przez chwilę zaprzątnęła inna sprawa, potraktowali staranny rysunek jak brulion, jeden z nich ostrymi pociągnięciami ołówka dodał nawet swoje poprawki, tak się znęcając nad pięknym papierem, iż nie podobna już było przywrócić go do dawnego stanu.

Trudno mi było doprawdy pocieszyć pastora tak bardzo strapionego doznaną przykrością, choć usilnie go zapewniałem, iż sam uważam tę pracę za projekt, który po naradzie mieliśmy uzupełnić wspólnie nowymi rysunkami. Nie zważając na moje wywody odszedł w bardzo złym humorze, a Fryderyka podziękowała mi zarówno za uprzejmość względem ojca, jak i za cierpliwość wobec wybryków gości.

Co do mnie, obecność jej niweczyła wszelkie zmartwienia i przykrości. Towarzystwo składało się z ludzi młodych, dość hałaśliwych, których jakiś stary jegomość starał się prześcignąć wyprawiając jeszcze dziwniejsze hece. Już przy śniadaniu nie żałowano wina; przy sutym obiedzie raczono się do woli, bo po wyczerpujących wysiłkach fizycznych w upalny dzień jeszcze lepiej wszystko smakowało. Toteż gdy wiekowy sędzia trochę przekroczył miarę, młodzież starała mu się dorównać.

Byłem bezgranicznie szczęśliwy u boku Fryderyki: rozmowny, wesoły, dowcipny, wścibski, a jednak uczucie dla niej, przywiązanie i szacunek trzymały mnie w karbach. Ona tak samo szczera, wesoła, przyjazna, skłonna do zwierzeń. Zdawało się, że zajmują nas wyłącznie goście, a przecież tylko sobą byliśmy zajęci.

Po obiedzie wyszukano zacienione miejsce, zaczęły się gry towarzyskie i przyszła kolej na gry z fantami. Przy wykupywaniu fantów rozszalało się całe towarzystwo co niemiara: gesty, których się domagano, czynności, które nakazywano, zadania, które należało rozwiązać, wszystko świadczyło o rozhukanej zabawie pozbawionej wszelkich hamulców. Ja sam podniecałem tę dziką swawolę niejednym uciesznym konceptem, Fryderyka zabłysła niejednym dowcipnym pomysłem; wydała mi się milszą niż kiedykolwiek; wszystkie moje hipochondryczne, dziwaczne przesądy rozwiały się, a gdy nadarzyła się okazja, by serdecznie ucałować moją ukochaną, nie omieszkałem z niej skorzystać, a tym bardziej nie odmówiłem sobie powtórzenia tej rozkoszy.

Pragnienie gości, aby usłyszeć dźwięki muzyki, ziściło się wreszcie, zabrzmiała niebawem i wszyscy ruszyli w tany. Alemanda w wirze walcowym stała się punktem kulminacyjnym zabawy. Wszyscy znali niemal od urodzenia ten narodowy taniec; nie chciałem i ja zrobić wstydu swym nauczycielkom, toteż Fryderyka, która równie pięknie tańczyła, jak chodziła, skakała i biegała, wielce była zadowolona, znalazłszy we mnie wprawnego partnera. Trzymaliśmy się przeważnie razem, musieliśmy jednak niebawem odpocząć, gdyż ze wszystkich stron domagano się, by zaprzestała szaleć. Wynagrodziliśmy to sobie samotnym spacerem, trzymając się czule za ręce, a w owym cichym ustroniu serdecznym uściskiem i wyznaniem niezłomnej, głębokiej miłości.

Starsze osoby, porzuciwszy grę w karty, przeszkodziły nam i trzeba było z nimi powrócić do domu. Także przy wieczerzy nie zostawiono nas w spokoju; pląsy trwały do późnej nocy i tak samo jak w południe licznym toastom i innym podnietom do picia nie było końca.

Po krótkim, głębokim śnie zbudziły mnie rozgorączkowane zmysły. W takich to godzinach i sytuacjach opadają zazwyczaj bezbronnego człowieka troski i wyrzuty sumienia. Przed oczami wyobraźni przesuwały się przeraźliwe obrazy: widzę Lucyndę cofającą się gwałtownie po namiętnym pocałunku, złożonym na mych ustach, całą w pąsach, z roziskrzonym wzrokiem, rzucającą przekleństwa, które miały być groźbą dla siostry jedynie, a stały się mimo woli groźne dla każdej niewinnej istoty. Widzę Fryderykę, stojącą przed nią, skamieniałą z przerażenia, bez kropli krwi w twarzy, snadź przeczuwającą skutki owego przekleństwa, o którym nic nie wie. Widzę siebie między nimi nie będącego w stanie ani zniweczyć duchowych następstw owej przygody, ani uniknąć owego złowieszczego pocałunku. Wątłe zdrowie Fryderyki mogło przyspieszyć grożącą katastrofę, toteż w tej chwili miłość jej ku mnie wydała mi się nieszczęsnym uczuciem; wolałbym doprawdy być już o sto mil stąd!

Nie chcę przemilczeć, że za tym wszystkim ukrywało się dla mnie coś jeszcze bardziej bolesnego. Jakaś niezdrowa pycha podtrzymywała we mnie wiarę w owe przesądy: usta moje — uświęcone czy przeklęte — stały się niby namaszczone i z niemałym zadowoleniem uświadamiałem sobie swoją wstrzemięźliwość, boć odmawiałem sobie przecie niejednej niewinnej przyjemności, by zachować w pełni ów urok magiczny, a także by nie obrazić uczuć naiwnej istoty, gdyby się okazało, że go nie ma.

A teraz wszystko było stracone i nie dało się już powetować. Znalazłem się w fatalnej sytuacji, zdawało mi się, że obraziłem najdroższą mi istotę, żem wyrządził jej niepowetowaną krzywdę; tak tedy owo przekleństwo, miast przestać mnie prześladować, spłynęło z ust moich w samo serce.

Wszystko to rozpłomieniało mi krew wzburzoną namiętną miłością, winem i tańcem, mąciło myśli, dręczyło uczucia, tak że w przeciwieństwie do wczorajszych cichych uniesień wpadłem w rozpacz bezdenną. Na szczęście przez szparę w okiennicy zajrzało mi w oczy światło dzienne; wschodzące słońce rozpraszając wszystkie nocne mary wróciło mi równowagę ducha; niebawem znalazłem się na dworze przytomny już i rześki, prawie całkiem uzdrowiony.

Zabobony, jak i inne urojenia, szybko tracą swą siłę, jeśli miast schlebiać naszej próżności tępią ją, gotując nam przykre chwile; wtedy przekonujemy się od razu, że można ich się łatwo wyzbyć, jeśli tylko tego chcemy; rezygnujemy z nich tym chętniej, im więcej korzyści przez to osiągamy. Postać Fryderyki, świadomość jej miłości, pogodny nastrój wiejski, wszystko to wyrzucało mi gorzko, żem pośród najszczęśliwszych dni nie mógł odpędzić nocnych posępnych widziadeł; a zdawało mi się przecie, żem je odegnał na zawsze. Coraz bardziej ufne i serdeczne uczucia lubej dziewczyny napawały mnie radością i byłem doprawdy szczęśliwy, gdy tym razem, przy pożegnaniu, wobec wszystkich pocałowała mnie tak samo jak innych przyjaciół i krewnych.

W mieście czekały mnie przeróżne zajęcia i rozrywki, od których często uciekałem, aby w regularnej już teraz korespondencji myślą przebywać z moją ukochaną. I w listach swych pozostawała zawsze jednaką; czy komunikowała jakieś nowiny, czy robiła aluzje do wiadomych zdarzeń, czy swobodnie coś opisywała, czy mimochodem coś roztrząsała, zawsze zdawało się, że i pióro w jej ręku równie swobodnie jak pewnie sięporusza, płynie, biegnie, skacze. Ja także chętnie do niej pisywałem: uprzytomnienie sobie bowiem jej zalet, mimo oddalenia, uczucia moje wzmagało, tak że listowne nasze gawędy niewiele się różniły od zwykłych rozmów, a właściwie były nawet przyjemniejsze i sercu bliższe.

Tak więc ów przesąd rozwiał się zupełnie. Opierał się wprawdzie na wrażeniach z lat dawnych, duch czasu jednakże, giętkość młodzieńczego umysłu, obcowanie z realnie myślącymi, rozumnymi ludźmi, wszystko to nie sprzyjało przesądom. Nie znalazłby się też chyba nikt w mym otoczeniu, któremu moje chimery nie wydałyby się śmiechu warte. Wszelako najgorsze było to, że niknące urojenia dozwalały trzeźwo ocenić stan ducha właściwy młodzieńcom, których wczesne skłonności zrealizować się nie dadzą.

Nic nie pomogło, mamidła się rozwiały, bo tym bardziej dręczyły mnie teraz rozważania podyktowane przez rozum. Im lepiej zdawałem sobie sprawę z przymiotów szlachetnej dziewczyny, tym bardziej wzmagała się moja miłość, a przecie zbliżała się chwila, w której na zawsze może miałem utracić wszystko, co tak bardzo ukochałem.

Przebyliśmy tak krótki okres czasu w ciszy i spokoju, gdy nagle zjawił się w Sesenheim kolega Weyland, przywożąc w kieszeni, niby dla żartu, Plebana z Wakefieldu; w chwili, gdy miałem zabawić towarzystwo głośnym czytaniem, wręczył mi go znienacka, z głupia frant. Nie straciłem kontenansu i całkiem swobodnie, bez zająknięcia zacząłem czytać. I oto rozpogodziły się od razu oblicza mych słuchaczy, którzy z przyjemnością zabrali się ponownie do porównań i wynajdywania podobieństw. Znalazłszy poprzednio rażąco podobną parę do Raymonda i Meluzyny, tutaj ujrzeli siebie samych, jakby w zwierciedle, które bynajmniej nie oszpecało. Nie przyznawano się do tego wyraźnie, ale też nie zaprzeczano, że postacie romansu to ludzie pokrewni im duchem i uczuciem.

Wszyscy wartościowi ludzie w miarę kształcenia umysłu dochodzą do przekonania, że muszą odegrać w świecie podwójną rolę, rzeczywistą i idealną, i w tym właśnie poczuciu szukać należy źródła wszystkich szlachetnych poczynań. Co czynić mamy w rzeczywistości, o tym aż nadto dobitnie się dowiadujemy; co ideały nam nakazują, rzadko udaje nam się rozwikłać. Człowiek dążyć może do swego szczytnego przeznaczenia na ziemi lub w niebie, w teraźniejszości lub w przyszłości, ulegać będzie jednak zawsze nieustannym wewnętrznym rozterkom oraz zewnętrznym przeszkodom, póki wreszcie nie zdecyduje się stwierdzić kategorycznie, że słuszne jest to, co odpowiada jego naturze.

Do najbardziej powszechnych usiłowań skierowanych ku temu, żeby osiągnąć wyższe cele, zrównać się z wyższymi istotami, należy także pęd młodzieńczy do porównywania siebie z bohaterami romansów. Rzecz to całkiem niewinna, a choć budzi wiele zastrzeżeń, całkiem też nieszkodliwa. Jest nam rozrywką w jałowych chwilach śmiertelnej nudy, inaczej musielibyśmy znaleźć sobie jakąś mniej godziwą zabawę.

Jakże często powtarza się litanię o złym wpływie romansów, a cóż to komu szkodzi, jeżeli miła dziewczyna lub przystojny młodzieniec chce odgrywać rolę kogoś, komu lepiej czy gorzej niż jemu się wiedzie? Czyż życie mieszczańskie jest tyle warte, czyż codzienne potrzeby tak pochłaniają człowieka, że zrezygnować musi ze wszelkich wzlotów ducha?

Toteż jako drobne odgałęzienia romantyczno-poetycznych fikcji należy niewątpliwie przyjąć nadawane nieraz przy chrzcie historyczno-poetyczne imiona, które ku zgorszeniu pastorów w niemieckim kościele wyrugowały imiona świętych. I ten pęd do wyróżnienia swego dziecka przez ochrzczenie go pięknie brzmiącym, choć właściwie nic nie znaczącym imieniem jest chwalebny, powiązanie przecież świata wyobraźni z rzeczywistym roztacza nad całym życiem danej osoby pewien urok. A jednak ładna dziewczyna, do której z przyjemnością mówimy Berto, obraziłaby się chyba, gdybyśmy ją nagle nazwali Urszulą-Blandyną. Oczywiście, wykształconemu człowiekowi, nie mówiąc już o kochanku, imię takie nie przeszłoby przez gardło. Światu, którego sądy są rzeczowe i jednostronne, nie można brać za złe, że uważa wszystko, co trąci fantazją, za śmieszne i zdrożne; prawdziwy znawca ludzkości atoli potrafi ocenić zjawiska wedle ich wartości.

Dla kochanków nad pięknym brzegiem Renu porównania owe, spowodowane płochym żartem, miały jak najprzyjemniejsze następstwa. Nie myśli się o sobie oglądając się w zwierciedle, ale nabiera dobrego pojęcia o sobie i swych wewnętrznych i zewnętrznych walorach. Tak samo bywa z owymi duchowymi kopiami, w których — jak w ostrych sylwetkach — poznajemy swoje obyczaje i skłonności, zwyczaje i cechy i które z braterską niemal czułością miałoby się ochotę przycisnąć do serca.

Coraz bardziej przyzwyczajaliśmy się spędzać razem każdą chwilę; wszyscy już do tego przywykli, że należę do ich rodzinnego grona. Nie zwracano na nic uwagi, nie zastanawiano się nad tym, co ma z tego wyniknąć. Jakże często rodzice są zmuszeni pozostawić czas jakiś córki i synów ich własnemu losowi, nie troszcząc się o nich, póki przypadek nie pokieruje ich życiem, może nawet lepiej niż z góry ułożone i przemyślane plany.

Polegano całkowicie na usposobieniu Fryderyki, jak i na mej uczciwości, o której nabrano korzystnego mniemania widząc moją dziwaczną wstrzemięźliwość nawet w niewinnych pieszczotach. Pozostawiano nas bez dozoru, jak to w ogóle wtedy było tam ogólnie przyjętym obyczajem; mogliśmy tedy do woli w mniejszym lub większym towarzystwie przemierzać okolice i odwiedzać przyjaciół w sąsiedztwie. Z tej i tamtej strony Renu, w Hagenau, w Fort Louis, w Philippsburgu, w Ortenau spotykałem tych samych ludzi, których widywałem zgromadzonych w Sesenheim, każdego z nich u siebie w domu, w roli uprzejmego gospodarza, który gościł nas szczodrze jedzeniem i piciem, oprowadzał po ogrodach i winnicach odkrywając przed nami piękno tej krainy. Także wysepki na Renie bywały nieraz celem naszych wycieczek na łodziach. Tam bez litości pakowaliśmy chłodnych mieszkańców przezroczystych wód Renu do garnka, na ruszt, na rozpalony tłuszcz i bylibyśmy może dłużej pozostali w tych zacisznych rybackich chatach, gdyby nas nieznośne komary po paru godzinach stamtąd nie wypłoszyły. Z powodu tej dokuczliwej przeszkody na jednej z najpiękniejszych wycieczek, gdzie wszystko układało się tak pomyślnie, gdzie miłość zakochanych zdawała się wzrastać wraz z powodzeniem wyprawy, powróciwszy za wcześnie i bardzo nie w porę do domu, wyrwałem się niebacznie z bluźnierczymi słowy wobec czcigodnej duchownej osoby, twierdząc, że same komary mogłyby wzbudzić wątpliwości, czy świat ten stworzył doprawdy dobry i mądry Bóg. Zacny, pobożny pastor przywołał mnie za to ostro do porządku i pouczył, że te komary i inne robactwo powstało dopiero po upadku pierwszych rodziców, a gdyby nawet istniały w raju, nie kąsałyby tam nikogo, tylko przyjemnie bzykały. Rozbroiło mnie to wprawdzie od razu: złośnika bowiem łatwo udobruchać, gdy uda się go zmusić do uśmiechu; odparłem jednak, iż dla wygnania grzesznych małżonków z raju nie trzeba było wcale anioła z mieczem ognistym; niech mi nie bierze tego za złe, ale wyobrażam sobie, że uczyniły to olbrzymie komary znad Tygru i Eufratu. W ten sposób teraz jego z kolei rozśmieszyłem; zacny pastor znał się bowiem na żartach, a w najgorszym razie pomijał je milczeniem.

Najważniejsze było jednak to, że każdy dzień i każda pora roku były źródłem rozkoszy w tej radnej krainie. Dość było poddać się tylko przemijającym chwilom, by nacieszyć się w pełni błękitem czystego nieba, blaskiem żyznej ziemi, słodyczą wieczorów, gorącym oddechem nocy u boku ukochanej lub w jej pobliżu. Przez długie miesiące zachwycały nas pogodne, rześkie poranki, kiedy niebo roztaczało przed nami całą swą krasę pojąc rosą spragnioną ziemię; dla urozmaicenia widoku często chmury kłębiły się ponad dalekimi górami, bądź w tej, bądź w przeciwnej stronie. Tkwiły tak całymi dniami, nawet tygodniami, nie mącąc błękitu nieba, a nawet przelotne burze orzeźwiały jedynie ziemię i odświeżały zieleń, która jeszcze nie zdążywszy obeschnąć, już znowu jaśniała w słońcu. Podwójne tęcze, dwubarwnie obrzeżone ciemnoszarą, prawie czarną wstęgą niebios, były wspanialsze, barwniejsze, jaskrawsze, ale jednocześnie lotniejsze od wszystkich, jakie kiedykolwiek widziałem.

Wśród tego otoczenia powróciła niespodziewanie chęć do pisania wierszy, której od dawna już nie odczuwałem. Ułożyłem kilka wierszy dla Fryderyki pod znane melodie. Gdyby je zebrać, byłby z nich wcale pokaźny tomik; niewiele się zachowało, można je łatwo odnaleźć wśród innych mych utworów.

Ponieważ z powodu swych różnorakich studiów i innych zajęć częściej musiałem powracać do miasta, inaczej ułożył się nasz stosunek w odmiennych warunkach życia, co chroniło nas od wszelkich przykrości towarzyszących z natury rzeczy zawsze drobnym nieporozumieniom miłosnym. Ona z dala ode mnie zajęta była mną, obmyślając nowe jakieś rozrywki na mój przyjazd; ja w oddaleniu myślałem o niej, aby nowym darem, nowym pomysłem od nowa jej się przypodobać. Weszły wtedy właśnie w modę malowane wstążki; zaraz tedy ozdobiłem barwnie kilka sztuk i wysłałem je wraz ze stosownym wierszykiem w dowód pamięci, gdyż tym razem dłużej niż zazwyczaj musiałem pozostać w mieście. A żeby i ojcu dotrzymać słowa i spełnić swą obietnicę, uprosiłem młodego znającego się na rzeczy budowniczego, aby narysował za mnie nowy, dobrze przemyślany plan budowli. Chętnie podjął się tej pracy, aby mi wyświadczyć przysługę, przyświecała mu też równocześnie nadzieja bliższego poznania tak przyjemnej rodziny. Wykonał tedy plan ogólny, dodając elewację i przekrój domu; nie zapomniał o podwórzu i ogrodzie; sporządził także szczegółowy, lecz bardzo skromny kosztorys, chcąc wykazać, że można tę szeroko zakrojoną i kosztowną budowlę wykonać tanio i dobrze.

Ten dowód naszych życzliwych usiłowań zgotował nam najmilsze przyjęcie w domu pastora, który widząc naszą najlepszą wolę i chęć przysłużenia się, wystąpił od razu z inną jeszcze prośbą: pragnął mianowicie, by jego ładną wprawdzie, ale jednym kolorem polakierowaną kolasę ozdobić kwiatami i innymi ornamentami. Zgodziliśmy się na to jak najchętniej. W pobliskich miasteczkach u handlarzy i w aptekach zakupiliśmy farby, pędzle i inne potrzebne utensylia. Aby nie zabrakło niepowodzeń jak u Wakefieldów, i nam się nie powiodło; gdy cała kolasa została jak najbardziej starannie i jaskrawo wymalowana, wtedy dopiero okazało się, że użyliśmy niewłaściwego pokostu, który absolutnie nie chciał schnąć: ani słońce, ani przeciągi, ani suche, ani wilgotne powietrze, nic nie pomagało.

Trzeba było na razie zadowolić się starą landarą i nie pozostało nam nic innego, jak zeskrobać ozdoby, co wymagało większego wysiłku niż ich wykonanie. Mierziła nas ta robota tym bardziej, że panny błagały na wszystkie świętości o jak najdalej idącą ostrożność, by nie uszkodzić lakieru tła, którego jednak po tym zabiegu nigdy już do dawnego blasku przywrócić nie było można.

Drobne i przykre incydenty tego rodzaju nie zakłócały nam szczęścia i spokoju, podobnie jak doktorowi Primrose i jego sympatycznej rodzinie: niejedno bowiem nieoczekiwane, radosne wydarzenie uprzyjemniało życie zarówno nam, jak naszym przyjaciołom i sąsiadom; wesela i chrzciny, wznoszenie nowych budowli, spadki, wygrane na loterii wszystkich interesowały i wszyscy brali udział we wspólnych uciechach. Dzieliliśmy się wszelką radością, podnosząc nastrój humorem i wzajemną życzliwością. Nie pierwszy to, ani ostatni raz przebywałem wśród rodzin i w kołach towarzyskich właśnie w chwili ich najwyższego rozkwitu i, nie chwaląc się, przyczyniałem się po trochu do uświetniania owych chwil; muszę atoli ku swemu zmartwieniu wyznać otwarcie, że czasy te właśnie dlatego zbyt szybko mijały i zbyt wcześnie się kończyły.

Niestety miłość nasza przejść miała niebawem osobliwą próbę. Nazywam to próbą, choć nie jest to właściwe słowo. Rodzina w Sesenheim, z którą byłem zaprzyjaźniony, miała krewnych w mieście, ludzi poważanych, statecznych i zamożnych. Młodzi z miasta bywali często na plebanii. Osoby starsze, matki i ciotki, niechętnie opuszczające dom, słyszały niejedno o tamtejszym życiu, o niezwykłym wdzięku córek, a nawet o mojej roli w tej rodzinie, toteż chciały mnie najpierw poznać, a gdy częściej zacząłem u nich bywać, wszędzie dobrze przyjmowany, pragnęły nas wszystkich ujrzeć kiedyś u siebie, tym bardziej że czuły się zobowiązane do rewanżu.

Długo nad tym debatowano. Matka nie mogła rozstać się z gospodarstwem, Oliwia miała abominację do miasta, do którego nie umiała się przystosować, Fryderyki nie nęciło ono wcale; tak tedy sprawa się przeciągała, aż wreszcie rozstrzygnęło ją to, że z powodu licznych zajęć nie mogłem wyjechać na wieś przez najbliższe dwa tygodnie, wobec czego lepiej było spotkać się w mieście, wśród obcych, niż wcale. Ujrzałem więc obie moje przyjaciółki, które przywykłem widywać tylko na wiejskiej scenie, które jawiły mi się zawsze na tle rozkołysanych gałęzi, wartkich strumieni, falujących, rozkwieconych łąk i w dali ginącego horyzontu — teraz po raz pierwszy w miejskim mieszkaniu, wprawdzie obszernym, ale mimo to ciasnym, bo przeładowanym obiciami, zwierciadłami, stojącymi zegarami i porcelanowymi figurkami.

Dla zakochanych istnieje tylko miłość, otoczenie nie ma wielkiego znaczenia; ale dobrze czuć się można jedynie we właściwym, codziennym otoczeniu, do którego się przywykło. Żywo zawsze reagując na wszystko, co się dzieje w danej chwili, nie mogłem zrazu zdać sobie sprawy, na czym polegał ten kontrast. Pełne godności, spokojne i poważne zachowanie się matki było tu całkiem na miejscu, nie wyróżniała się niczym wśród innych kobiet; Oliwia natomiast miotała się niespokojnie niby ryba na piasku. Jak na wsi, w ogrodzie, czy w polu przywoływała mnie lub brała na stronę, chcąc mi coś ważnego zakomunikować, tak i tutaj ciągnęła mnie za sobą do wnęki okiennej; czyniła to z zakłopotaniem i niezręcznie, czując, że to nie wypada, a jednak nie mogła się powstrzymać. Nie miała mi nic ważnego do powiedzenia, nic, czego bym już dawno nie wiedział: że strasznie jej tęskno, że pragnęłaby być nad Renem, za Renem, w Turcji chociażby, byle nie tu. Fryderyka zaś zachowywała się bardzo dziwnie. Właściwie także była tu nie na miejscu; ale zamiast starać się dostosować do okoliczności, bezwiednie okoliczności te kształtowała według siebie, co świadczyło o sile jej charakteru. Jak na wsi postępowała ze swoimi gośćmi, tak samo zachowywała się i tutaj. Potrafiła ożywić każdą chwilę. Nikogo nie niepokojąc, nikomu nie przeszkadzając, wszystkich wprawiała w ruch i tym sposobem zabawiała towarzystwo, któremu nieraz przecie nuda dokucza! Tym samym spełniała w pełni życzenie miejskich ciotek, które choć raz, z głębi swych kanap, chciały być świadkami owych wiejskich gier i zabaw. Gdy wyczerpano wszystkie pomysły, przyszła kolej na oglądanie strojów, klejnotów i wszystkiego, co wyróżniało miejskie, z francuska ubrane siostrzenice. Zachwycano się wszystkim bez zawiści. I mnie traktowała Fryderyka z całą prostotą, jak zwykle. Nie faworyzowała mnie bynajmniej, poza tym, że raczej do mnie niż do innych zwracała się ze swymi żądaniami czy życzeniami, dając tym do zrozumienia, że uważa mnie za swego usłużnego rycerza.

Pewna swego, skorzystała w parę dni później z mych usług, komunikując mi, że damy proszą, abym im coś przeczytał. Panienki często o tym wspominały: w Sesenheim bowiem czytywałem zawsze, kiedykolwiek mnie o to poproszono. Wyraziłem od razu gotowość, prosząc tylko o spokój i uwagę na przeciąg kilku godzin. Zgodzono się na to i przeczytałem jednego wieczoru całego Hamleta od początku do końca, wnikając w ducha utworu, deklamując z przejęciem i z ogniem, jak tylko młodość to potrafi. Zyskałem ogólny aplauz. Fryderyka od czasu do czasu głęboko wzdychała, a lica jej powlekały się przelotnym rumieńcem. Oba te objawy czułego, wzruszonego serca, przy pozornej wesołości i zewnętrznym spokoju, nie były mi obce i stanowiły jedyną nagrodę, o którą się ubiegałem. Rozpromieniona, zbierała podzięki za namówienie mnie do czytania, ciesząc się w duchu, z właściwym sobie wdziękiem, że przeze mnie i wraz ze mną tak zabłysła.

Odwiedziny w mieście nie miały trwać długo, tymczasem wyjazd ulegał zwłoce. Fryderyka starała się uprzyjemnić wszystkim każdą chwilę, i ja też się do tego przyczyniałem; ale nieprzebrane źródła zabawy, dostępne na wsi, wyczerpały się szybko w mieście, a sytuacja stawała się tym przykrzejsza, że starsza siostra powoli traciła panowanie nad sobą. Obie siostry były jedynymi pannami w tym towarzystwie, które ubierały się z niemiecka. Fryderyka nie wyobrażała sobie, żeby mogło być inaczej, uważając, iż wszędzie może tak się pokazać, nie porównywała się też nigdy z innymi; Oliwia zaś bardzo nad tym cierpiała, że w tym dystyngowanym towarzystwie w swych szatkach wygląda na dziewkę wiejską. Na wsi nie zwracała prawie uwagi na miejski strój gości i wcale dla siebie go nie pragnęła; w mieście ścierpieć nie mogła wiejskiego ubioru. To właśnie oraz inne koleje losu miejskich dziewcząt, tysiączne drobiazgi cechujące to odmienne środowisko, wszystkie te sprawy przez kilka dni tak boleśnie nurtowały w jej wzburzonym sercu, że na prośbę Fryderyki musiałem jak najgoręcej nią się zająć, żeby ją choć trochę uspokoić. Obawiałem się jakiegoś gwałtownego wybuchu. Przeczuwałem już tę chwilę, kiedy rzuci mi się do nóg, zaklinając mnie na wszystkie świętości, bym ją wyratował z tej sytuacji. Była anielsko dobra, póki nie potrzebowała się krępować, ale każdy przymus wytrącał ją z równowagi i doprowadzał w końcu do ostatecznej rozpaczy. Starałem się tedy jak najprędzej spełnić życzenie matki i Oliwii, na co i Fryderyka się godziła. W przeciwieństwie do siostry.

Fryderyce należała się pochwala; wyraziłem jej swoją radość, że nic się nie zmieniła, że nawet w tym otoczeniu jest tak swobodna jak ptak na wolności. Odpowiedziała bardzo mile, że przecież ja tu jestem, a gdy jestem przy niej, nie pragnie żadnych zmian.

Pojechały wreszcie, a mnie spadł kamień z serca: podzielałem bowiem nastroje obu sióstr; nie odczuwałem wprawdzie udręki Oliwii, ale daleko mi było do beztroskiej swobody Fryderyki.

Ponieważ właściwie przyjechałem był do Strassburga, żeby uzyskać promocję doktorską, świadczyło to więc o moim braku systematyczności, iż tę najważniejszą sprawę traktowałem jako rzecz drugorzędną. O egzamin po prostu się nie troskałem; trzeba było jednak także pomyśleć o rozprawie: wyjeżdżając bowiem z Frankfurtu obiecałem ojcu solennie i sam niezłomnie postanowiłem takową napisać. Błędem tych, którym wiele jest dane, jest zbyt wielka pewność siebie, ale młodzież powinna ufać w swe siły, jeżeli chce do czegoś dojść w życiu. O nauce prawa i zastosowaniu jej w praktyce miałem dostateczne pojęcie, niektóre przedmioty tej nauki interesowały mnie nawet, a wziąwszy sobie za wzór poczciwego Leysera, sądziłem, że kierując się po prostu zdrowym rozsądkiem dam sobie jakoś radę. Zapowiadały się wielkie zmiany w jurysprudencji: miano wyrokować raczej według słuszności; wszystkie prawa zwyczajowe coraz bardziej traciły na znaczeniu, zwłaszcza w kryminalistyce miała być przeprowadzona daleko idąca reforma. Sam zdawałem sobie doskonale sprawę, iż do ogarnięcia tych dziedzin prawa, z którymi chciałem się zapoznać, wiele mi jeszcze nie dostaje; brak mi było właściwej wiedzy i nie czułem wewnętrznej potrzeby w tym kierunku. Żaden też bodziec zewnętrzny nie przyszedł mi z pomocą, przeciwnie, inny fakultet pochłonął mnie całkowicie. W ogólności interesowały mnie naprawdę tylko takie rzeczy, które mogły mi dać jakieś korzyści, w których dostrzegałem jakieś wartości pobudzające i możliwości rozwoju. Niektóre tematy, do których gromadziłem materiały, wbiłem sobie w pamięć, wziąłem się także do studiowania mego zbioru wypisów, rozważyłem ponownie tezy, ułożyłem szczegółowy i dokładny schemat poszczególnych elementów i czas jakiś jeszcze nad tym pracowałem; wkrótce jednak zorientowałem się, że nie dam rady, że opracowanie jakiejś specjalnej materii wymaga też specjalnej wytrwałości i pilności, co więcej, że nie da się opanować jak należy tej cząstki wiedzy, jeśli nie opanowało się całości, niekoniecznie może jak majster, ale chociażby jak  starszy czeladnik.

Przyjaciele, którym zwierzyłem się z mych kłopotów, wyśmieli mnie twierdząc, że można równie dobrze, nawet lepiej bronić tez niż traktatu; w Strassburgu nie jest to wcale rzeczą niezwykłą. Dałem się łatwo namówić do skorzystania z tego pomysłu; cóż z tego, kiedy ojciec, któremu o tym doniosłem, domagał się rzetelnej naukowej rozprawy, jaką, zdaniem jego, mogłem bez trudu napisać, bylebym tylko chciał i poświęcił temu nieco czasu. Musiałem więc pomyśleć o jakimś temacie ogólnym i wybrać taki, który nie nastręczał mi trudności. Historię kościoła znałem prawie że lepiej niż historię powszechną; wysoce mnie od dawna interesował podwójny konflikt, na który kościół, powszechnie uznany kult religijny, był i zawsze będzie narażony! Z jednej strony bowiem pozostaje on w wiecznym zatargu z państwem, nad które wynieść się pragnie, a z drugiej z jednostkami, które chciałby wszystkie dokoła siebie zgromadzić. Państwo oczywiście zwierzchnictwa przyznać mu nie chce, jednostki zaś opierają się przymusowi moralnemu. Państwo żąda wszystkiego dla celów publicznych, ogólnych, jednostka dla rodzinnych, codziennych, najbardziej osobistych. Od dzieciństwa bywałem świadkiem takich zatargów, w których duchowieństwo wojowało bądź z władzą zwierzchnią, bądź z parafianami. Imaginowałem sobie tedy w młodzieńczym zapale, że państwo jako ustawodawca ma prawo ustanawiać kult religijny, do którego duchowieństwo winno się stosować i według niego nauczać, profani zaś winni ściśle i jawnie obserwować przepisy; nie miało to zresztą w żadnej mierze krępować swobody myśli, uczuć i przekonań. Zdawało mi się, że tym sposobem od razu wszelkie kolizje dadzą się usunąć. Dlatego też jako treść mej rozprawy wybrałem pierwszą połowę powyższego tematu: że mianowicie ustawodawca nie tylko może, ale nawet powinien ustalać kult religijny, obowiązujący dla duchowieństwa tudzież dla profanów. Rozwinąłem temat opierając się po części na historii, a po części na logicznym rozumowaniu, wykazując, że wszystkie znane religie ustanowione zostały przez wodzów, królów czy władców, ba, że dotyczy to nawet chrześcijaństwa. Przykład protestantyzmu narzucał się tu niedwuznacznie. Zabrałem się do tej roboty z tym większą pewnością siebie, że pisałem ją właściwie tylko dla zadowolenia ojca, pragnąc gorąco, by cenzura jej nie puściła. Jeszcze z okresu znajomości z Behrischem zachowałem nieprzezwyciężoną odrazę do ujrzenia własnych prac w druku, a obcowanie z Herderem ujawniło najjaskrawiej moje braki, tak że w końcu opanowała mnie pewna nieufność we własne siły.

Ponieważ praca ta zawierała prawie wyłącznie moje własne myśli, a łacinę znałem biegle w mowie i w piśmie, przeto czas poświęcony tej rozprawie upływał bardzo przyjemnie. Rzecz miała przynajmniej jakąś podstawę; ujęcie z krasomówczego punktu widzenia było niezłe, kompozycja całości dość dobrze się przedstawiała. Gdym skończył, przejrzałem raz jeszcze moją rozprawę bardzo dokładnie z dobrym łacinnikiem, który nie mogąc oczywiście poprawić stylu całości, od ręki usunął wszystkie rzucające się w oczy błędy, tak że w konsekwencji pracy mojej wstydzić się nie potrzebowałem. Starannie sporządzoną kopię posłałem zaraz ojcu, który wprawdzie nie był kontent, że nie opracowałem żadnego z dawniej podjętych tematów, jednak jako gorliwy protestant ze śmiałego pomysłu wysoce był zadowolony. Na ekstrawagancję moją spoglądał pobłażliwie, wysiłek pochwalił nie wątpiąc, że ukazanie się rozprawy wywoła duży efekt.

Oddałem tedy swoje zeszyty fakultetowi prawnemu, a ten na szczęście postąpił równie mądrze jak uprzejmie. Dziekan, energiczny, rozumny człowiek, najpierw rozwodził się w pochwałach nad moją pracą, po czym dał wyraz nasuwającym mu się wątpliwościom, które powoli urastały do groźnych konkluzji, i zakończył na tym, że nie byłoby wskazane pracę tę opublikować w formie dysertacji akademickiej. Fakultet uważa aspiranta za inteligentnego młodzieńca, po którym wiele spodziewać się można, toteż pozwoli mu na obronę tez, aby sprawy nie odwlekać. Później będę mógł rozprawę swoją w obecnej jej formie lub rozszerzoną wydać po łacinie czy w jakimś innym języku; jako człowiek prywatny i protestant nie napotkam nigdzie żadnych trudności, a uznanie ogółu tym więcej wtedy mnie ucieszy. Ledwo zdołałem ukryć przed tym zacnym mężem, jaki kamień zwalił mi z serca swymi uwagami; po każdym nowym argumencie, który przytaczał, nie chcąc mnie zmartwić lub rozgniewać swą odmową, było mi coraz lżej na duszy, a jemu także, gdy wbrew oczekiwaniom w niczym nie sprzeciwiłem się jego wywodom, przeciwnie, uważałem je za wysoce słuszne; przyrzekłem mu ponadto zastosować się w zupełności do jego rad i wskazówek. Zabrałem się teraz znowu do pracy z moim repetentem. Wybraliśmy tezy i oddali je do druku; dysputa przy udziale mych przyjaciół w roli oponentów odbyła się bardzo wesoło, a nawet swawolnie; wielce mi się przy tym przydała dawna moja gruntowna znajomość Corpus iuris i mogłem teraz uchodzić za naprawdę wykształconego człowieka. Suta tradycyjna biesiada zakończyła tę uroczystość.

Ojciec jednak bardzo był niezadowolony, że rozprawa nie została wydrukowana jako dysertacja, łudził się bowiem nadzieją, że będę miał się czym pochwalić po powrocie do Frankfurtu. Chciał przeto wydać ją czym prędzej; tłumaczyłem mu, że temat jest zaledwie naszkicowany i wymaga jeszcze dalszego opracowania i uzupełnień. Schował więc starannie rękopis i po wielu latach znajdował się on jeszcze między jego papierami.

Promocja moja odbyła się 6 sierpnia 1771 r.; nazajutrz zmarł Schöpflin w siedemdziesiątym piątym roku życia. Choć nie byłem z nim w bliższym kontakcie, uczony ten wywarł na mnie wielki wpływ: znakomitych bowiem współczesnych mężów przyrównać można do gwiazd pierwszej wielkości, ku którym, póki górują na horyzoncie, oczy nasze spoglądają krzepiąc się i radując, że dane im jest chłonąć w siebie tyle doskonałości. Szczodra natura obdarzyła Schöpflina ujmującą powierzchownością; wysmukła postać, poczciwe oczy, pełne wyrazu usta składały się na bardzo miłą aparycję. Wyposażyła także hojnie swego ulubieńca w duchowe przymioty; powodzenie w życiu zdobył bez żadnego wysiłku, zawdzięczając je przyrodzonym i stale rozwijanym zdolnościom. Należał do szczęśliwych ludzi, którzy chętnie jednoczą przeszłość z teraźniejszością i potrafią zastosować wiedzę historyczną do spraw codziennego życia. Urodzony w Badenii, wychowany w Bazylei i Strassburgu, był nieodrodnym synem rajskiej doliny Renu, swej rozległej, pięknej ojczystej krainy. Był miłośnikiem historii i zabytków, a dzięki znakomitej pamięci utrwalał bez trudu każdy przedmiot swych zainteresowań w żywej wyobraźni. Spragniony wiedzy i nauczania, szedł równą, prostą drogą w życiu i nauce. Odtąd bezustannie wybija się i wyróżnia wśród współczesnych; porusza się swobodnie w świecie literackim i mieszczańskim: historyczna wiedza bowiem sięga wszędzie, a miły stosunek do ludzi otwiera wszystkie serca. Podróżuje po Niemczech, Holandii, Francji, Włoszech; styka się ze wszystkimi uczonymi swego czasu; zabawia rozmową udzielnych książąt, a jedynie gdy gadatliwością przeciąga godziny posiłku czy audiencji, irytuje dworaków. Zyskuje natomiast zaufanie mężów stanu, opracowuje dla nich najbardziej podstawowe wywody i tym sposobem znajduje zawsze i wszędzie pole do wykazania swych talentów. W niejednym miejscu go chciano zatrzymać; pozostał jednak wierny Strassburgowi i dworowi francuskiemu. I tam uznawano jego niezłomną niemiecką prawość, chroniono go nawet przed wszechmożnym pretorem Klinglinem, nienawidzącym go skrycie. Towarzyski i rozmowny z natury, oddawał się równie gorliwie nauce i zawodowym zajęciom, jak życiu towarzyskiemu; trudno byłoby pojąć, skąd miał czas ma to wszystko, gdyby nie fakt, że przez całe życie czuł awersję do kobiet, co oszczędzało mu wiele dni i godzin, które rozkosznie trwonią wielbiciele płci pięknej.

Zresztą jako autor należał do ogółu, a jako mówca do tłumu. Jego odezwy, mowy i alokucje poświęcone są szczególnym okolicznościom, dniom uroczystym, nawet wielkie jego dzieło Alsatia illustrata mówi o życiu, wskrzesza bowiem przeszłość, przywodzi na pamięć zapomniane postacie, ożywia rzeźby w kamieniu, a zatarte fragmenty inskrypcji ponownie stawia przed oczami czytelnika i myśli na nich skupia. Tym sposobem działalność jego obejmuje całą Alzację i przyległe kraje; w Badenii i Palatynacie do później starości wywiera nieprzerwanie wielki wpływ; w Mannheim zakłada akademię nauk, w której aż do śmierci piastuje godność prezesa.

Zbliżyłem się do tego niepospolitego męża jednej tylko nocy, gdyśmy mu urządzili serenadę. Smolne pochodnie raczej zasnuły dymam, niż oświetliły osłonięty olbrzymimi lipami dziedziniec starego gmachu akademii. Po ukończeniu nocnego koncertu Schöpflin zeszedł na dół i przyłączył się do nas; rzeczywiście tutaj dopiero dobrze się czuł. Szczupły, wysoki, pogodny starzec ze swobodą i prostotą, a równocześnie powagą stanął oto przed nami, uznając nas za godnych wysłuchania dobrze przemyślanej przemowy, którą wygłosił bez cienia przymusu i pedanterii z iście ojcowską życzliwością; w tej podniosłej chwili nabraliśmy wysokiego o sobie mniemania, stawiał nas przecie na równi z królami i książętami, do których dane mu było tyle razy publicznie się zwracać. Głośno i szumnie okazaliśmy nasze zadowolenie, trąby i kotły grzmiały raz po raz, po czym kochana brać akademicka rozeszła się do domów, wesoła, pokrzepiona na duchu.

Bliższe stosunki łączyły mnie z jego uczniami i kolegami po fachu, Kochem i Oberlinem. Zamiłowania do zabytków starożytnych pochłaniały mnie całkowicie. Pozwalali mi tedy wielokrotnie zwiedzać muzeum, które zawierało dużo materiałów do owego znakomitego dzieła o Alzacji. Poznałem je bliżej dopiero po owej podróży, w czasie której odnajdywałem jeszcze na miejscu różne starożytne pamiątki, a teraz pogłębiwszy już dostatecznie swą wiedzę, mogłem podczas krótszych i dłuższych wycieczek uzmysłowić sobie naocznie dolinę

Renu jako dawną kolonię rzymską i niejeden sen o zamierzchłej przeszłości prześnić na jawie.

Zaledwie jako tako zaznajomiłem się z tą dziedziną, gdy Oberlin skierował moją uwagę na pomniki średniowiecza, zapoznał mnie z zachowanymi jeszcze szczątkami i ruinami, pieczęciami i dokumentami, a nawet zaszczepił zamiłowanie do minnesingerów i twórców eposów bohaterskich. Temu zacnemu człowiekowi oraz Kochowi zawdzięczam bardzo wiele; gdyby wszystko poszło według ich myśli i życzeń, wynik byłby może dla mnie bardzo szczęśliwy. Atoli rzecz miała się, jak następuje.

Schöpflin, który przez całe życie zajmował się naukowo pogłębianiem prawa państwowego i znał przemożny wpływ, jaki te i tym podobne studia zapewniają ludziom zdolnym na dworach i w gabinetach, miał niepohamowaną, całkiem niesłuszną awersję do cywilistów i zaszczepiał tę odrazę swym adherentom. Obaj wyżej wymienieni, przyjaciele Salzmanna, życzliwie na mnie zwrócili uwagę. Moją pasję do podchwytywania zjawisk zewnętrznych, umiejętność przedstawiania i interesującego uwypuklania ich cech dodatnich cenili bardziej niż ja sam. Niewielka, właściwie nawet całkiem słaba moja znajomość prawa cywilnego nie uszła ich uwagi; znali mnie dostatecznie, wiedzieli więc, jak łatwo ulegałem wpływom; nie taiłem też przed nimi, jak bardzo lubiłem życie studenckie, postanowili przeto nakłonić mnie do nauki historii, prawa państwowego i retoryki, naprzód niby to od niechcenia, a później na serio. Strassburg właśnie wybitnie do tego się nadawał. Otwierały się też możliwości w kancelarii niemieckiej w Wersalu, a przykład Schöpflina, którego wiedza wydała mi się, rzecz prosta, niedościgłą, nie miał mnie oczywiście zachęcać do naśladownictwa, ale w każdym razie do pójścia w jego ślady, by w ten sposób wykształcić podobne zdolności; przyniosłyby one pożytek zarówno temu, który je posiadał, jak i innym, którzy chcieliby z nich korzystać. Protektorzy moi, a Salzmann wraz z nimi, przywiązywali wielką wagę do mej pamięci i umiejętności wnikania w ducha poszczególnych języków, tym głównie motywując swe zamiary i propozycje.

Jak się stało, że wszystko spełzło na niczym i że odwróciłem się od kultury francuskiej, skupiając znowu uwagę na niemieckiej, chcę tu pokrótce opowiedzieć. Niechże mi wolno będzie, jak dotychczas, zacząć od kilku ogólnych uwag.

Mało mamy biografii, wykazujących prostą, spokojną, stałą linię rozwojową danej jednostki. W życiu naszym, jak w ogóle w całokształcie naszego bytu, w niepojęty sposób splata się wolność z przymusem. Wola nasza jest zwiastunem tego, co nieodzownie w każdej okoliczności uczynimy. Okoliczności te jednak nieoczekiwanie nas zaskakują, Co czynić chcemy, to nasza sprawa, jak czynić, rzadko od nas zależy, dlaczego — nie wolno nam pytać i dlatego odsyła się nas słusznie do quia.

Język francuski lubiłem od wczesnej młodości; poznałem go w życiu pełnym wrażeń, a życie pełne wrażeń poznałem dzięki niemu. Bez gramatyki i lekcji, przez stałe używanie i wprawę przyswoiłem go sobie jak drugi język ojczysty. Później zapragnąłem władać nim z jeszcze większą swobodą i z tego powodu na dalsze studia akademickie wolałem wybrać Strassburg niż inny jakiś uniwersytet; niestety nadzieje moje nie ziściły się, przeciwnie, tam właśnie spotkał mnie ciężki zawód, bo język i obyczaje francuskie odstręczyły mnie, miast mnie pociągnąć ku sobie.

Francuzi, w ogólności dobrze ułożeni, są względem obcych, mówiących słabo ich językiem, bardzo pobłażliwi, nigdy nikogo nie wyśmiewają z powodu jakiegoś błędu i nigdy go nieopatrznie nie zganią. Ponieważ jednak nie mogą znieść kaleczenia swej mowy, mają zwyczaj powtarzać to, co ktoś powiedział, w innym sformułowaniu, aby grzecznie dać do zrozumienia, jakie jest właściwe wyrażenie, które należało w danym przypadku użyć, i tym sposobem uważnego i rozumnego słuchacza nauczyć poprawnej formy i wymowy.

Chociaż człowiek biorący te sprawy na serio i nie krępujący się przyjąć na siebie rolę ucznia korzystać może wiele z tych pouczeń i rozszerzyć swoje wiadomości, to jednak czuje się do pewnego stopnia upokorzony; mówi się przecież, aby coś konkretnego powiedzieć, stałe zaś przerywanie, co gorsza, mącenie myśli zniecierpliwia, czym prędzej więc kończy się rozmowę. Spotykało to zwłaszcza mnie, bo zdawało mi się zwykle, że mówię coś zajmującego, za co w zamian pragnąłem usłyszeć także coś ciekawego, nie zaś stale korygowane własne zwroty; zdarzało mi się to dość często, gdyż francuszczyzna moja była bardziej dziwaczna niż innych cudzoziemców. Zwroty i wymowę przejąłem był od służby, kamerdynerów i wartowników, od młodych i starych aktorów, amantów teatralnych, chłopów i bohaterów; ten babiloński chaos językowy jeszcze bardziej pogmatwał nowy, osobliwy składnik, przejęty z kazań francuskich duchownych reformowanych, których lubiłem słuchać, a tym chętniej do kościołów ich uczęszczałem, że spacer niedzielny do Bockenheim był dzięki temu nie tylko dozwolony, ale nawet wskazany. Nie dosyć na tym: gdy bowiem w  latach młodzieńczych co raz bardziej wnikałem w niemieckość XVI wieku, włączyłem niebawem i Francuzów owej cudownej epoki do kręgu mych zainteresowań. Tak tedy Montaigne, Amyot, Rabelais, Marot stali się mymi przyjaciółmi, wzbudzając we mnie sympatię i podziw. Wszystkie te różnorodne elementy mieszały się teraz chaotycznie w mojej mowie, tak że słuchacz nie domyślał się przeważnie treści, zaskoczony przedziwną formą jej wyrazu, a wykształceni Francuzi już mnie nie poprawiali grzecznie, ale po prostu krytykowali i strofowali. Więc i tutaj spotkało mnie to samo co w Lipsku, z tą różnicą, że tym razem nie mogłem się powołać na me rodzinne strony, mające prawo do swego narzecza jak każda inna prowincja, bo tu, na obcym gruncie, musiałem się stosować do przyjętych z dawna norm i zwyczajów.

Może i temu bylibyśmy się poddali, gdyby zły duch nie podszepnął nam, że wszelkie usiłowania cudzoziemców, by dobrze wysławiać się po francusku, są i pozostaną daremne: wprawne ucho bowiem rozpozna zawsze Niemca, Włocha czy Anglika pragnącego udawać Francuza; można nas tolerować, ale nigdy nie przyjmie się nas do grona wybrańców mówiących nieskazitelnie tym językiem.

Uznawano tylko nieliczne wyjątki. Przytaczano niejakiego pana von Grimma, ale podobno nawet Schöpflin nie osiągnął doskonałości w tym względzie. Owszem, godne było uznania, że wnet zrozumiał konieczność całkowitego opanowania języka francuskiego; pochwalano to, że z przyjemnością udziela się każdemu, a zwłaszcza chętnie zabawia możnych i wysoko urodzonych; podnoszono nawet, że na swym stanowisku stara się całkowicie przyswoić sobie panujący język, aby w miarę możności stać się dobrym mówcą w towarzystwie francuskim. Lecz cóż z tego, że wyrzeknie się ojczystej mowy i przyswoi sobie obcy język? I tak nikomu nie dogodzi. W towarzystwie powiedzą, że jest próżny: jak gdyby można bez poczucia własnej godności i pewności siebie innych zabawiać konwersacją! Poza tym subtelni znawcy świata i języka twierdzą, że raczej wykłada, rozwija tematy naukowe, towarzyskich rozmów jednak prowadzić nie potrafi. Pierwsze uważano za wadę dziedziczną Niemców, za błąd zasadniczy, drugie za kardynalną cnotę Francuzów. I nie lepiej wiedzie mu się jako mówcy publicznemu. Gdy daje do druku jakieś dobrze przemyślane przemówienie, skierowane do króla czy książąt, jezuici, mający do niego jako protestanta urazę, czujnie wszystko śledzą i wytykają mu niefrancuskie zwroty w jego pracach.

Miast się tym pocieszyć i jak przystało na młokosów, z pokorą znosić to, co i starszym się przydarzało, upatrywaliśmy w tym niesprawiedliwe czepianie się drobiazgów; dawaliśmy za wygraną, przekonawszy się dobitnie na tym jaskrawym przykładzie, że daremne są nasze usiłowania dogodzenia Francuzom, bo zbyt wielką przywiązują wagę do zewnętrznych przymiotów, którym wszystko chcą podporządkować. Dlatego też powzięliśmy wprost przeciwną decyzję, odrzuciliśmy całkowicie język francuski, aby odtąd z prawdziwym zapałem poświęcić się językowi ojczystemu.

Życie nastręczało nam tutaj wiele sposobności i podniet. Alzacja nie dość długo jeszcze złączona była z Francją, ażeby wśród młodych i starych wygasła już serdeczna pamięć o dawnym ustroju, języku, dawnych obyczajach i strojach. Jeżeli zwyciężony traci z konieczności połowę swego bytu, za hańbę sobie poczytuje dobrowolne zrzeczenie się drugiej połowy. Mocno tedy obstaje przy wszystkim, co przypomina mu dobre dawne czasy i budzi nadzieję powrotu minionej szczęśliwej epoki. Wielu mieszkańców Strassburga tworzyło odosobnione wprawdzie, ale wspólnotą przekonań złączone kółka, które stale powiększał przypływ ludzi spośród poddanych niemieckich książąt, mających tu, pod francuskim panowaniem, rozlegle posiadłości; zarówno ojcowie bowiem, jak synowie przebywali czy to na studiach, czy za interesami dłużej lub krócej w Strassburgu.

Przy naszym stole rozmawiano także wyłącznie po niemiecku. Salzmann z wielką swobodą i wytwornością wysławiał się po francusku, w duchu atoli i działalności swej pozostał zawsze prawdziwym Niemcem; Lersen był wzorem niemieckiego młodzieńca; Meyer von Lindau wolał gadać prosto z mostu po niemiecku niż cedzić słówka po francusku, a jeśli ten czy ów lubował się w francuskiej mowie i francuskich obyczajach, to przynajmniej póki był z nami, dostosowywał się bez zastrzeżeń do ogólnego tonu.

Od języka przeszliśmy do spraw państwowych. Niewiele wprawdzie dobrego mogliśmy powiedzieć o ustroju naszej Rzeszy; musieliśmy przyznać, że składa się z samych nadużyć legalnych, ale tym bardziej czuliśmy jego wyższość nad obecną francuską konstytucją, wikłającą się w gąszczu nadużyć nielegalnych, na skutek czego rząd wykazuje energię tam, gdzie nie należy, i znosi spokojnie kursujące ponure wróżby o grożącym krajowi przewrocie.

Gdyśmy natomiast wzrok skierowali na północ, jaśniał tam przed naszymi oczami Fryderyk jak gwiazda polarna, wokół której wirowały Niemcy, Europa, świat cały. Przewaga jego objawiała się we wszystkim, a także w tym, że we francuskiej armii miała być wprowadzona musztra pruska, a nawet pruski bat. Wybaczaliśmy mu zresztą zamiłowanie do obcego języka, odczuwając pewną satysfakcję, że ulubieni jego francuscy poeci, filozofowie i literaci, bardzo mu dokuczali, rozgłaszając wszędzie, że jest przecie intruzem, i tylko jako takiego należy go traktować.

Bardziej jednak niż cokolwiek zniechęcało nas do Francuzów ustawiczne obraźliwe twierdzenie, że Niemcom w ogóle, a także ich królowi zapatrzonemu w francuską kulturę nie dostaje smaku. Frazesem tym, powtarzanym jak refren przy każdej wypowiedzi, nie przejmowaliśmy się, starając się nie zwracać nań uwagi; nie trafiał nam on tym bardziej do przekonania, że znaliśmy od dawna już zdanie Ménage'a, iż pisarze francuscy posiadali wszystko prócz smaku; a doszły nas też z Paryża wiadomości, że wszyscy obecnie żyjący tam autorzy cierpią na brak smaku, a nawet sam Voltaire nie był całkiem wolny od tej okropnej wady. Od dawna zwróceni ku naturze, uznawaliśmy tylko prawdę i szczerość uczuć, wyrażoną w sposób krótki a jędrny.

Przyjaźń, miłość i braterstwo Czyż nie cnotą nam jaśnieją!

Oto hasło i okrzyk bojowy, po którym członkowie naszej małej akademickiej kliki rozpoznawali się wzajemnie i którym krzepili ducha. Maksyma ta przyświecała nam podczas wszystkich naszych biesiad towarzyskich, na których nieraz niestety pokutowały znane, rdzenne niemieckie przywary i nawyki.

Jeśliby kto w tej opowieści dostrzegał dotąd tylko zewnętrzne pobudki i właściwości osobiste, to podkreślić muszę, że literatura francuska sama przez się wykazywała pewne cechy, które rwącego się do życia młodzieńca nie przyciągały, a raczej odstręczały. Była ona mianowicie zbyt leciwa i zbyt dostojna, by zadowolić młodość łaknącą rozkoszy życia i swobody.

Od XVI stulecia literatura francuska rozwijała się nieprzerwanie, tak że zarówno wewnętrzne polityczne i religijne zamieszki, jak i wojny zdawały się nawet przyspieszać ten rozwój; twierdzono przeto ogólnie, że już sto lat temu znajdowała się ona w pełnym rozkwicie. Dzięki sprzyjającym okolicznościom dojrzał naraz bogaty plon, który pieczołowicie zebrano, a największe talenty XVIII wieku musiały się zadowolić skromnym pokłosiem.

Tymczasem wszakże niejedna rzecz okazała się przestarzałą, przede wszystkim komedia, którą stale trzeba było odświeżać, aby może w mniej udatnej formie, ale za to nowymi pomysłami przystosować ją do rzeczywistości i zwyczajów współczesnych. Wiele tragedii znikło ze sceny, a Voltaire nie omieszkał skorzystać z nadarzającej się obecnie okazji wydania dzieł Corneille'a, pragnąc wykazać, jak miernym był ten jego poprzednik, któremu on, jak fama głosiła, nie potrafił dorównać.

A właśnie tenże Voltaire, uważany za objawienie epoki, teraz tak samo się zestarzał jak literatura, na którą prawie przez wiek cały ożywiająco wpływał i w której królował. Obok niego istnieli i wegetowali jeszcze mniej lub więcej czynni literaci w podeszłym wieku, którzy kolejno znikali z widowni. Coraz silniej zaznaczał się wpływ społeczeństwa na pisarzy: najlepsze bowiem towarzystwo, składające się z osób wysoko urodzonych, wysoko postawionych i bogatych, obrało sobie za jedną z głównych rozrywek literaturę, przez co nabrała ona cech towarzyskich i dobrego tonu. Dostojnicy i literaci kształcili się wzajemnie, a w końcu zniekształcali obopólny smak: sama wytworność bowiem nie daje właściwie pozytywnych wyników, dlatego też nie dawała ich krytyka francuska, bo była negatywna, gorsząca, ubliżająca. Wyższe sfery posługiwały się takimi sądami w stosunku do literatów; literaci zaś również nie przebierali w słowach między sobą, a nawet w stosunku do swych protektorów. Kto nie potrafił zaimponować publiczności, ten starał się ją zadziwić lub ugłaskać pokorą; powstał tedy, nie mówiąc już o głębokich zatargach między kościołem a państwem, taki ferment literacki, że nawet Voltaire musiał użyć całego swego autorytetu i energii, aby się przeciwstawić powszechnemu lekceważeniu. Już wszędzie głośno nazywano go starym upartym dzieckiem; jego niezmordowane, nieustanne zabiegi uważano za próżne usiłowania przeżytego starca; zasad, które wyznawał przez całe życie, które krzewił przez wszystkie dni swego żywota, nie podzielano już i nie ceniono; nawet w jego Boga, którego uznawał wyrzekając się wszelkiego ateizmu, już nie wierzono; i tak ten starzec i patriarcha musiał tak samo jak najmłodszy jego współzawodnik śledzić obecną chwilę, ubiegać się o względy nowych czytelników, świadczyć przyjaciołom dobro w nadmiarze, wrogom zaś zło w nadmiarze i pod pozorem żarliwej walki o prawdę sprzeniewierzać się prawdzie i służyć obłudzie. I wartoż było prowadzić żywot tak czynny i szumny, jeżeli zakończyć się miał tak nieoczekiwaną klęską? Z haniebnego stanu rzeczy zdawał sobie jasno sprawę pisarz o tak wielkim umyśle i subtelnej wrażliwości; nieraz więc wybuchał z niepohamowaną pasją, dawał upust gniewowi i nacierając bez: pamięci na przeciwnika przekraczał miarę, narażając się tym przyjaciołom i wrogom: niemal wszyscy go lekceważyli, choć nikt nie mógł mu dorównać. Publiczność, która przyjmuje jedynie sądy ludzi starych, łatwo staje się przemądrzałą, a nie ma nic bardziej zawodnego jak dojrzały sąd pochwycony przez niedojrzałe umysły.

Nam, młodym, owianym iście niemieckim duchem, umiłowaniem przyrody i prawdy, przyświecała stale kierująca życiem naszym i nauką uczciwość względem siebie i innych, toteż stronnicza nieuczciwość Voltaire'a oraz świadome zniekształcanie tylu poważnych zagadnień coraz bardziej nas dręczyły i coraz głębiej zniechęcały do niego. Uwłaczał wszak, ile tylko mógł, księgom świętym i opartej na nich religii, chcąc szkodzić tak zwanym klechom, czym boleśnie zranił moje uczucia. A całkiem już straciłem do niego zaufanie, gdym się dowiedział, że dla obalenia tradycji o potopie zaprzecza istnieniu skamieniałych muszel, uważając je za wybryk natury: a sam przecie na własne oczy się przekonałem na Bastbergu, że stoją na dawnym wyschłym dnie morskim, wśród szczątków pierwotnych jego mieszkańców. Tak było! Fale oceanu pokrywały niegdyś te góry; czy przed potopem, czy w czasie potopu, to było obojętne, dość na tym, że dolina Renu była olbrzymim jeziorem, jakąś bezbrzeżną zatoką; tego nie mógł mi wyperswadować. Postanowiłem tedy kształcić się i nadal w wiedzy o lądach i łańcuchach górskich, cokolwiek by z tego wynikło.

Zbyt leciwa więc i dostojna była literatura francuska sama przez się i z winy Voltaire'a. Poświęćmy jeszcze kilka uwag temu osobliwemu mężowi!

Od młodości pragnienia i zabiegi Voltaire'a skierowane były ku życiu czynnemu i towarzyskiemu, polityce, dużym dochodom, ku jednaniu sobie możnych tego świata i zyskiwaniu stosunków, aby samemu móc się do tych możnych zaliczyć. Mało kto tak dalece oddał się w niewolę, by zdobyć niezależność. Udało mu się też ujarzmić umysły współczesnych; naród uległ mu od razu. Na próżno przeciwnicy jego rozwijali mierne swe talenty i budzili doń nieprzejednaną nienawiść; żadnej szkody mu to nie wyrządzało. Wprawdzie dworu nigdy nie potrafił przejednać, ale za to obcy monarchowie odpłacali mu to stokrotnie. Katarzyna i Fryderyk Wielki, Gustaw, król szwedzki, Krystian duński, Poniatowski, król polski, Henryk pruski, Karol brunświcki uważali się za jego wasalów; papieże nawet starali się go ugłaskać pobłażliwością. A że Józef II trzymał się odeń z dala, tego nie można mu nawet poczytać za chwalę: nie przyniosłoby to bowiem ujmy ani jemu, ani jego przedsięwzięciom, gdyby, mając tak wytrawny umysł i tak światłe przekonania, wykazał był więcej znajomości rzeczy  i większe uznanie dla skarbów ducha.

To, co tutaj pokrótce i w pewnym związku opowiadam, wtedy, jako hasło dnia, jako niezmiennie jaskrawy rozdźwięk brzmiało w naszych uszach bez żadnego związku i sensu. Słyszeliśmy zawsze tylko pochwały przodków. Żądano czegoś dobrego, nowego, ale najnowsze prądy zawsze odrzucano. Zaledwie w skostniałym od dawna teatrze pewien patriota wystawił jakąś podnoszącą na duchu francuską, narodową sztukę, zaledwie Oblężenie Calais doznało entuzjastycznego przyjęcia, od razu podnosiły się głosy, że dramat wraz z rodzimymi postaciami jest płytki i pod każdym względem nieudany. Obrazy obyczajowe Destouches'a , którymi jako młody chłopiec tak się zachwycałem, uchodziły za słabe, a imię tego szlachetnego człowieka poszło w zapomnienie; innych jeszcze pisarzy mógłbym tu wymienić, z powodu których spotykały mnie zarzuty, że mam parafiańskie gusta, gdy wobec ludzi ulegających najnowszym prądom literackim dobrze się wyrażałem o tych twórcach i ich dziełach.

Tak tedy my, Niemcy, coraz bardziej byliśmy znękani. Usposobienie nasze i właściwości charakteru skłaniały nas do utrwalania w sobie wszelkich wrażeń, aby je powoli przetrawiać i w razie konieczności możliwie jak najpóźniej z nimi się rozstawać. Wierzyliśmy, że przy odpowiednio skoncentrowanej uwadze, przy nieustannych badaniach z każdej rzeczy daje się coś wydobyć i że nie szczędząc gorliwości i wysiłku w końcu dojść trzeba do pewnego punktu, kiedy można posiąść sąd o rzeczach, a jednocześnie jego uzasadnienie. Docenialiśmy także w pełni korzyści i zdobycze, jakimi darzył nas wielki i wspaniały duch francuski: Rousseau przecie jak najbardziej nam odpowiadał. Znając jednak koleje jego życia, wiedzieliśmy, że niestety jedyną nagrodą za wszystko, co zdziałał, było to, iż zapoznany i zapomniany przez współczesnych mógł przebywać w Paryżu.

Gdyśmy słyszeli jakieś uwagi o Encyklopedystach lub przeglądali jakiś tom ich olbrzymiego dzieła, odnosiliśmy wrażenie człowieka zgubionego wśród niezliczonych obracających się cewek i krosien w wielkiej fabryce; wkoło siebie słyszy on nieustanne warczenie i terkotanie, oczy i zmysły oszałamia przede wszystkim jakiś niepojęty mechanizm, jakieś najprzeróżniej z sobą powiązane odbywające się tu procesy; powoli zaczyna rozumieć, jakiego trudu wymaga zrobienie kawałka sukna, i budzi się w nim odraza do własnego surduta, który nosi na grzbiecie.

Diderot był pokrewną nam duszą; wszystko bowiem, co Francuzi mu wytykają, nosi piętno prawdziwego Niemca. Ale nawet i jego umysł zbyt wysoko już sięgał, zbyt szerokie ogarniał horyzonty, byśmy mogli go pojąć i dorównać mu. Jednak jego dzieci natury, które swym wielkim kunsztem pisarskim potrafił na pierwszy plan wysunąć i uszlachetnić, bardzo nam przypadły do gustu, jego dzielni kłusownicy i przemytnicy zachwycali nas; ale cała ta hałastra później aż nadto na niemieckim Parnasie się rozpanoszyła. On tedy również, podobnie jak Rousseau, potępiał i zohydzał życie towarzyskie, co było cichą przygrywką do owych olbrzymich przemian dziejowych, które groziły zagładą wszelkiemu istnieniu.

Odłóżmy jednak te rozważania na spokojniejszą chwilę i zobaczmy naprzód, co obaj ci mężowie zdziałali dla sztuki. I w niej i poprzez nią zwracali nas ku naturze.

Najszczytniejszym zadaniem każdej sztuki jest wywoływanie przez ułudę pozoru wyższej rzeczywistości. Fałszywym jednak dążeniem jest upodobnianie ułudy tak dalece do rzeczywistości, aż pozostanie tylko marna rzeczywistość.

Scena teatralna dzięki perspektywicznemu ustawieniu kulis, jednych za drugimi, zdobyła jako fikcyjne miejsce olbrzymie możliwości; teraz zamierzano samowolnie zrezygnować z tych korzyści, zamknąć boki sceny i budować prawdziwe ściany danego pokoju. Do takiej sceny miało się dostosować sztukę, grę aktorów, słowem, wszystko, aby stworzyć całkiem nowy teatr.

Aktorzy francuscy osiągnęli w komedii szczyty prawdy artystycznej. Pobyt w Paryżu, obserwowanie zewnętrznych cech dworaków, stosunki miłosne aktorów i aktorek z ludźmi z wyższych sfer, wszystko to przyczyniało się wybitnie do wprowadzenia na scenę prawdziwej swobody oraz najwyższego wykwintu życia towarzyskiego; pod tym względem zwolennicy natury niewiele mieli do zarzucenia; wydawało im się atoli, że chcąc iść z postępem, należy wybierać sztuki o poważnej i tragicznej treści, tematy, których nie brak przecie i w życiu mieszczańskim; a gwoli pełniejszego wyrazu należy posługiwać się prozą i tym sposobem z biegiem czasu wyprzeć sztuczne wiersze wraz ze sztuczną deklamacją i gestykulacją.

Godną jest uwagi rzeczą, choć na ogół mniej znaną, że w tymże czasie grożono starej, klasycznej, pełnej kunsztownego rytmu tragedii śmiertelnym zamachem, którego tylko dzięki wielkim talentom i przemożnej tradycji dało się uniknąć.

W tym celu aktorowi Lecain, grającemu bohaterów tragicznych z wielce teatralnym gestem, przejęciem i patosem, a dalekim od prostoty i prawdy, przeciwstawił się człowiek nazwiskiem Aufresne, który wypowiedział wojnę wszelkiej sztuczności i starał się w swej grze dać wyraz szczerej prawdy tragicznym przeżyciom. To ujęcie nie odpowiadało oczywiście reszcie paryskiej trupy. Walczył samotnie, tamci zgodnie mu się przeciwstawiali, więc z uporem obstając przy swoich zasadach wolał opuścić Paryż i zawitał w przejeździe do Strassburga. Tu ujrzeliśmy go jako Augusta w Cynnie, jako Mitrydata i w innych podobnych rolach, a grę jego cechowała dostojna powaga, prawda i prostota. Był to urodziwy, wysoki mężczyzna, raczej wysmukły niż tęgi, bez cienia zarozumiałości, ujmujący wytwornym ułożeniem. Gra jego była przemyślana i spokojna, nie będąc nigdy zimną, a przy tym pełna zacięcia, gdzie tego było potrzeba. Był rutynowanym artystą, jednym z tych nielicznych, którzy sztuczność potrafią zamienić w prostotę, a prostotę przeistoczyć w sztukę. Źle pojęte przymioty takich właśnie ludzi powodują legendy o fałszywej prostocie.

Wspomnę jeszcze o małym, ale epokowym dziele, o Pigmalionie Rousseau. Wiele dałoby się o tym powiedzieć, bo przedziwny ten utwór wahał się również między naturą a sztuką, wychodząc z fałszywego założenia, że sztuka winna rozpłynąć się w naturze. Widzimy tu artystę, który osiągnął szczyt doskonałości, a jednak nie znajduje zadowolenia w tym, że idei swej dał wyraz artystyczny poza sobą i tchnął w nią życie wieczne; nie, chce jeszcze ściągnąć ją w orbitę swego ziemskiego życia. Chce najwznioślejszy twór ducha i pracy zniweczyć najzwyklejszym przeżyciem zmysłowym.

Wszystko to i wiele innych rzeczy, słusznych czy pozbawionych sensu, prawdziwych czy na pół prawdziwych, a silnie na nas oddziałujących, przyczyniało się jeszcze bardziej do zamącenia pojęć; błąkaliśmy się po bezdrożach i manowcach, wspólnymi siłami przygotowując w Niemczech ową rewolucję literacką, której staliśmy się świadkami, biorąc w niej świadomie czy nieświadomie, chętnie czy niechętnie, lecz stale czynny udział.

Do filozoficznych dociekań nie mieliśmy ani ochoty, ani skłonności; religijne problemy samiśmy rozwiązali, ostra przeto walka francuskich filozofów z klerem była nam dość obojętna. Książki zakazane, przeznaczone na spalenie, które wtedy narobiły tyle wrzawy, nie interesowały nas wcale. Wspomnę tu tylko dzieło Système de la nature, które z ciekawości wzięliśmy do ręki. Nie mogliśmy pojąć, dlaczego ono miało być niebezpieczne. Wydało nam się tak blade, tak mgliste, tak martwe, że trudno nam było w ogóle z nim obcować, wzdrygaliśmy się przed nim jak przed upiorem. Autor sądzi, iż najlepiej zarekomenduje swą książkę czytelnikom, jeśli zapewni ich w przedmowie, że jako zgrzybiały starzec, stojący już nad grobem, pragnie światu i potomnym zwiastować prawdę.

Wyśmieliśmy go: zauważyliśmy bowiem, że ludzie starzy nie cenią właściwie nigdy dobrych i miłych stron życia. „W starych kościołach wieczny mrok panuje! — Jak smakują wiśnie i jagody, wiedzą najlepiej dzieci i wróble!" — To były w owe czasy nasze ulubione powiedzenia; i dlatego owa książka wydała nam się kwintesencją zgrzybiałości, niesmaczną, a nawet niedorzeczną. Wszystko, co istnieje, jest konieczne, więc nie ma Boga. A czyż nie może być także konieczne istnienie Boga? — oto pytanie. Nie mieliśmy wprawdzie wątpliwości, że podlegamy koniecznościom dni i nocy, pór roku, wpływów klimatu, fizycznych i organicznych stanów natury, wszelako czuliśmy w sobie coś, co nazwać by można wolną wolą, i coś jeszcze, co wolę tę usiłowało zrównoważyć.

Nie chcieliśmy wyrzec się nadziei, że staniemy się coraz rozsądniejsi, coraz bardziej niezależni od rzeczy zewnętrznych, a nawet od siebie samych. Wyraz: „wolność" brzmi tak pięknie, że trudno się bez niego obyć, choćby nawet mylne było pojęcie.

Nikt z nas nie doczytał książki do końca: zawiodła nas bowiem nadzieja, jakąśmy w niej pokładali. Zapowiedziano w tytule systemat natury, toteż oczekiwaliśmy, że dowiemy się z niej czegoś konkretnego o naturze, o naszym bożyszczu. Fizyka i chemia, opisy nieba i ziemi, nauki przyrodnicze i anatomia, tyle innych nauk mówiło nam stale od lat, aż do ostatniej chwili, o owym wielkim, pięknym świecie; chętnie bylibyśmy dowiedzieli się także czegoś bliższego jak też ogólniejszego o słońcach i gwiazdach, o planetach i księżycach, o górach, dolinach, rzekach i morzach tudzież o wszystkim, co żyje na ziemi i jaśnieje na niebie. Że przy tym nasuwało się niejedno, co zwykłym ludziom wydawać się mogło szkodliwe, duchowieństwu niebezpieczne, a dla państwa było nie do przyjęcia, o tym wiedzieliśmy z góry i mieliśmy nadzieję, że książka owa wyjdzie zwycięska z tej próby ogniowej. Jakaż pustka i głusza rozpostarła się wkoło nas w tym smętnym, ateistycznym mroku, w którym ginęła ziemia i wszystkie jej twory, niebo i wszystkie jego gwiazdy. Materia miała trwać od wieków i od wieków być w ruchu, a ruchem tym w prawo i w lewo i we wszystkich kierunkach wytwarzać niepojęte zjawiska bytu. Owszem, zgodzilibyśmy się nawet na to, gdyby autor rzeczywiście z tej materii w ruchu zbudował świat przed naszymi oczyma. Ale widać niewiele więcej od nas wiedział o naturze: ustaliwszy bowiem, zdawałoby się, nieomylnie, kilka ogólnych pojęć, odrzuca je w tej samej chwili, aby to, co wyższe jest od natury lub jako wyższa natura w naturze występuje, zamienić w naturę materialną, ciężką, wprawdzie będącą w ruchu, ale pozbawioną celu i kształtu, i zdaje mu się, że wiele uzyskał tym sposobem.

Jeżeli jednak książka szkodliwie na nas podziałała, to tylko w tym sensie, że doszczętnie i na zawsze obrzydziła nam całą filozofię, a szczególniej metafizykę, wobec czego z tym większą ochotą i tym większym zapałem zwróciliśmy się ku żywej nauce, wiedzy eksperymentalnej, pracy i twórczości.

Tak tedy na pograniczu Francji wyzbyliśmy się nagle i całkowicie wszystkich cech francuskich. Francuski sposób bycia wydał nam się zbyt konwencjonalny i ekskluzywny, ich poezja zimna, krytyka druzgocąca, filozofia zawiła, a przecie ciasna; wobec tego byliśmy już właściwie gotowi rzucić się w ramiona, chociażby na próbę, surowej natury, gdyby już od dłuższego czasu inne wpływy nie objawiły nam swobodniejszych, a równie prawdziwych jak poetycznych poglądów na świat i związanych z nimi rozkoszy duchowych; wpływy te działały na nas zrazu skrycie i skromnie, później zaś coraz to wyraźniej i silniej.

Nie potrzebuję chyba tłumaczyć, że mam tu na myśli Shakespeare'a, a nazwisko to zastąpi wszelkie wyjaśnienia. W Niemczech Shakespeare cieszy się większym uznaniem niż u wszystkich innych narodów, może nawet większym niż we własnym kraju. Oddaliśmy mu w pełni sprawiedliwość, ceniliśmy jego zasługi i obdarzali wyrozumiałością, której we własnym kraju odmawialiśmy sobie wzajemnie; znakomici myśliciele przedstawiali twory jego ducha w korzystnym świetle, a ja podpisywałem się zawsze chętnie pod wszystkim, co głoszono o jego chwale, jego dziełach i ku jego obronie. O wpływie na mnie tego potężnego ducha mówiłem już dawniej, poświęciłem też kilka słów jego utworom, dobrze przyjętym przez czytelników; ograniczę się przeto do ogólnej wzmianki aż do chwili, kiedy będę mógł liczne rozważania moje na ten temat, które miałem ochotę włączyć w tym miejscu, przeczytać przyjaciołom chcącym mnie posłuchać.

Tu pragnę tylko opisać, w jaki sposób się z nim zapoznałem. Nastąpiło to dość wcześnie, w Lipsku, za pośrednictwem Dodda Beauties of Shakespeare. Cokolwiek dałoby się zarzucić tego rodzaju zbiorom, zawierającym tylko luźne fragmenty dzieł, mają one także i swoje dobre strony. Nie zawsze przecie czujemy się na siłach, nie zawsze jesteśmy dość skupieni, by całe dzieło należycie ocenić według jego wartości. Czyż nie zakreślamy w książce ustępów odnoszących się bezpośrednio do nas? Zwłaszcza na młodzież, której brak jeszcze głębszego wykształcenia, świetnie napisane ustępy działają niezwykle podniecająco; i mnie dzieło, o którym mowa, przypomina jeden z najpiękniejszych okresów mego życia. Oryginalność poety, mądre sentencje, wspaniałe określenia, rysy humorystyczne, wszystko bez wyjątku robiło na mnie potężne wrażenie.

I oto ukazał się przekład Wielanda. Pochłonęliśmy go jednym tchem, pożyczaliśmy go i zalecali przyjaciołom i znajomym. My, Niemcy, byliśmy w tym szczęśliwym położeniu, że kilka znamiennych dzieł obcych ukazało się najpierw w łatwych i swobodnych przekładach. Shakespeare przełożony prozą, wpierw przez Wielanda, następnie przez Eschenburga, jako ogólnie zrozumiała i dla każdego czytelnika przystępna lektura, szybko się rozszedł i wywołał wielkie wrażenie. Cenię wysoko zarówno rytm, jak i rym, które z poezji czynią dopiero poezję, ale najgłębiej i najsilniej oddziaływa, prawdziwie kształci i rozwija umysł to, co z utworu poety zostaje, gdy przełoży go się prozą. Pozostaje wtedy sama istotna treść, którą tam, gdzie jej nie ma, zastępuje złudzenie, błyskotliwa forma, tam zaś, gdzie jest, forma ją zaćmiewa. Dlatego też dla kształcącej się młodzieży uważam przekłady prozą za bardziej celowe niż przekłady poetyckie; często bowiem się zdarza, iż chłopcy, którzy lubią wszystko w żart obracać, rozkoszują się dźwiękiem słów i kadencją zgłosek, a swawolnie parodiując wiersz psują głęboki sens najszlachetniejszego dzieła. Rzucam więc myśl, czy nie należałoby na początek dokonać przekładu Homera prozą; oczywiście musiałby to być przekład godny poziomu, na jakim znajduje się obecnie literatura niemiecka. Pozostawiam te i poprzednio wypowiedziane uwagi do uznania naszym czcigodnym pedagogom, których wielkie doświadczenie w tej mierze jest najlepszą rękojmią. Chcę tylko jeszcze na poparcie swej propozycji przypomnieć przekład Biblii Lutra: ten znakomity bowiem mąż przekazał nam dzieło spisane tak różnorodnym stylem w nienagannym, jednolitym języku ojczystym i uchwycił poetyczny, historyczny, rozkazujący i pouczający ton Pisma świętego; przekład jego więcej przyniósł korzyści religii, niż gdyby pokusił się o odtworzenie po kolei wszystkich właściwości oryginału. Daremne były późniejsze usiłowania uprzystępnienia nam w poetyckiej formie Księgi Hioba, Psalmów i innych pieśni. Dla ogółu najprostszy przekład zawsze będzie najlepszy i najbardziej celowy. Krytyczne owe tłumaczenia, które współzawodniczą z oryginałem, służą właściwie jedynie uczonym ku rozrywce.

W naszej tedy sztrasburskiej socjecie Shakespeare, w przekładzie i w oryginale, w wyjątkach i w całości, w niektórych scenach i fragmentach oddziaływał tak silnie, że jak bywają ludzie biegli w Piśmie świętym, tak my stopniowo stawaliśmy się znawcami Shakespeare'a; jęliśmy odtwarzać w naszych rozmowach cnoty i grzechy jego epoki, znane nam z jego dzieł, radowały nas jego igraszki słowne, a tłumacząc je czy tworząc nawet oryginalne w jego stylu, staraliśmy się mu dorównać. Przyczynił się do tego niemało entuzjazm, z jakim ja do jego dzieł się zabrałem. Radosne przeświadczenie, że jakiś wyższy duch unosi się nade mną, zaraziło mych przyjaciół i wszyscy ulegli temu poglądowi. Nie wyrzekaliśmy się możności głębszego wniknięcia w jego twórczość, zrozumienia jej i oceny; ale zostawiliśmy to sobie na później: obecnie pragnęliśmy tylko radośnie z nim obcować, dowcipnie go naśladować i oddając się rozkoszy, jaką nam sprawiał, nie badać i nie krytykować niczego, lecz po prostu szczerze i gorąco go uwielbiać.

Kto by chciał się dowiedzieć bezpośrednio, o czym wtedy w tym ożywionym gronie myślano, mówiono i rozprawiano, niech przeczyta artykuł Herdera o Shakespearze w broszurze O obyczajności i sztuce niemieckiej oraz Lenza Uwagi o teatrze, do których dołączono przekład Love's labour's lost. Herder przenika do głębi ducha Shakespeare'a i przedstawia go wspaniale; Lenz natomiast ostro napada na konwencjonalną rutynę teatru i domaga się wszędzie zmian, pragnąc wszystko przekształcić na modłę Szekspirowską. Ponieważ wspomniałem tu o tym równie utalentowanym jak osobliwym człowieku, to może nie zawadzi coś niecoś o nim powiedzieć. Poznałem go dopiero pod koniec mego pobytu w Strassburgu. Widywaliśmy się rzadko; jego najbliższe otoczenie nie odpowiadało mi, a jednak szukaliśmy okazji, aby się spotkać, i chętnie obcowaliśmy ze sobą, gdyż jako młodzieńcy w równym wieku, mieliśmy podobne zamiłowania. Niski, ale przyjemny z wyglądu, uroczą miał główkę, której kształt bardzo miły harmonizował doskonale z ładnymi, nieco drobnymi rysami twarzy; oczy niebieskie, blond włosy, słowem, typ, z jakim nieraz spotykałem się wśród nordyckich młodzieńców; lekki, jakby nieco ostrożny chód, przyjemny, trochę zacinający się sposób mówienia, ułożenie wahające się między nieśmiałością a powściągliwością, wszystko licowało z młodzieńcem w tym wieku. Pomniejsze wiersze, zwłaszcza własne, czytał bardzo ładnie, pisał płynnie i gładko. Na określenie jego sposobu myślenia nadaje się najlepiej angielskie słowo whimsical, które według słownika wiele różnych dziwacznych znaczeń w jednym pojęciu zawiera. Może dlatego też nikt bardziej od niego nie odczuł i nie był zdolny do naśladowania wybryków fantazji i przerostów wyobraźni Szekspirowskiego geniuszu. Wspomniany powyżej przekład potwierdza to w pełni. Widać w nim, z jak wielką swobodą odnosi się do autora, nie dbając bynajmniej o ścisłość i wierność, ale za to potrafi tak świetnie oddać wszystkie kapitalne pomysły swego wzoru, a raczej wszystkie facecje, tak humorystycznie podrobić gesty i miny, że zwolennikom takich krotochwil musiał się podobać.

Zwłaszcza absurdalne igraszki wesołków stały się dla nas źródłem największej zabawy i sławiliśmy Lenza jako uprzywilejowanego przez Muzy człowieka, gdy udało mu się sklecić takie oto epitafium o zastrzelonym przez księżniczkę jeleniu:

Piękna księżniczka palnęła i padł

Młody, niewinny jeleń;

Biedaczek wie, że rad nierad,

Stanie się zdatny na pieczeń.

Jeleń jest młody, dodam mu „nek",

Z jelenia zrobi się jelonek;

Dopiszę mu jeszcze dwa rzymskie L,

I choć nie na tym polega mój cel,

Z jelonka zrobię jelonków sto.

Nie lada to chyba sztuka, co?

Zamiłowanie do absurdu, któremu młodzież tak jawnie i szczerze hołduje, cofa się z czasem na dalszy plan, choć nigdy całkowicie nie wygasa; wśród nas bujnie się ono wtedy krzewiło; chcieliśmy przeto także własnymi dowcipami uczcić naszego wielkiego mistrza. Byliśmy bardzo dumni, gdy udało nam się popisać w naszym gronie niezłym żartem, jak na przykład o rotmistrzu, który poniósł szwank pędząc na dzikim rumaku.

W domu tym mieszka pewien mistrz,

A obok tuż dowódca rot;

Zmieszać ich wraz, jak z liściem liść,

Wyskoczy — niby z łuku grot —

Prawdziwy, żywy rotmistrz.

Czy mistrzem jazdy jesteś też,

Okaże się w przyszłości;

Na razie strzeż się, mistrzu, strzeż,

Byś nie połamał kości!

O takie sprawy wiedliśmy poważne spory, czy są dość błazeńskie, czy też nie, czy płyną z prawdziwie czystego źródła nonsensu, czy może w sposób niedopuszczalny i zgoła nieprzyzwoity wtrącał się tutaj sens i rozsądek. Zresztą przedziwne te pomysły pieniły się tym silniej i zjednywały sobie coraz większą liczbę adeptów, że sam Lessing, cieszący się tak wielkim zaufaniem, w swej Dramaturgii pierwszy dał ku temu pochop.

W tym to miłym i rozochoconym towarzystwie odbyłem niejedną przyjemną wycieczkę do górnej Alzacji, lecz może właśnie z tego powodu mało z niej odniosłem korzyści. Mnóstwo drobnych wierszy, którymi przy każdej sposobności sypaliśmy jak z rękawa, zaginęło, a mogły były ożywić i upiększyć wesoły opis podróży. W krużganku opactwa Molsheim podziwialiśmy kolorowe witraże; w żyznej okolicy między Kolmarem a Schlettstadtem rozbrzmiewały nasze krotochwilne hymny na cześć Cerery, w których zawile tłumaczono i wychwalano spożycie owoców, a także bardzo dowcipnie roztrząsano sporne kwestie wolnego czy organicznego handlu. W Ensisheimie ujrzeliśmy olbrzymi meteoryt zawieszony w kościele i od razu, w myśl ówczesnego sceptycyzmu, zaczęliśmy wyszydzać naiwność ludzką,; nie przeczuwając, że takie właśnie ciała kosmiczne, choćby nie spadały na nasze własne pola, przecież winny być przechowywane w gabinetach przyrodniczych.

Dotychczas mile wspominam pielgrzymkę odbytą wraz z setką, co mówię, z tysiącem wiernych na górę Otylii. Tutaj, gdzie pozostały jeszcze fundamenty grodu rzymskiego, wśród ruin i kamiennych rozpadlin miała rzekomo jakaś piękna hrabianka wieść pustelniczy żywot. Nie opodal kaplicy, gdzie modlą się pielgrzymi, pokazywano nam jej studnię i opowiadano wiele uroczych legend. Obraz jej, tak jak ją sobie wyobrażałem, a także imię jej głęboko zapadły mi w serce. Jedno i drugie długo zachowałem w pamięci, wreszcie imię to nadałem jednej z mych późniejszych, lecz niemniej kochanych bohaterek, czym pobożne, czyste serca wielce się uradowały.

I tu, na tej wyżynie, roztacza się także przed oczami piękna Alzacja, zawsze ta sama i zawsze nowa; tak jak w amfiteatrze, gdzie z każdego miejsca widzi się wszystkich, a sąsiadów oczywiście najlepiej, tak i tu się dzieje podobnie z krzakami, skałami, pagórkami, lasami, polami, łąkami i miejscowościami w pobliżu i w oddali. Mówiono nam, że na horyzoncie widnieje Bazylea; nie przysięgnę, żeśmy ją naprawdę widzieli, ale daleki błękit szwajcarskich gór i tu okazał swą moc pociągając ku sobie; a nas żal ogarniał, że nie mogliśmy pójść za głosem serca.

Rozrywkom takim i przyjemnościom oddawałem się tym chętniej, tym bardziej się nimi upajałem, że namiętny mój stosunek do Fryderyki zaczynał mnie niepokoić. Taką młodzieńczą, na los szczęścia poczętą miłość można przyrównać do rzuconej nocą bomby; wznosi się ona miękką, świetlistą linią wzwyż, aż do gwiazd, z którymi się łączy i nawet przez chwilę wśród nich przebywać się zdaje, po czym jednak zakreśla tę samą wprawdzie drogę, lecz w odwrotnym kierunku, by wreszcie tam, gdzie kończy swój bieg, obrócić wszystko w perzynę. Fryderyka zawsze pozostała jednakową; wydawało się, że nie myśli o tym i myśleć nie chce, iż stosunek nasz rychło skończyć się może. Oliwia natomiast, która wprawdzie także chętnie mnie widywała, ale mniej miała do stracenia, była bardziej przewidująca, a może szczersza. Mówiła ze mną nieraz o grożącej nam rozłące, usiłując pogodzić z tą myślą siebie i siostrę. Dziewczyna wyrzekająca się mężczyzny, przed którym nie taiła swej przychylności, jest w daleko mniej przykrym położeniu niż młodzieniec, który tak samo ujawnił swe uczucia wobec kobiety. Biedak, zawsze będzie odgrywał śmieszną rolę: wymaga się bowiem od niego, jako od dojrzewającego mężczyzny, pewnego zrozumienia sytuacji i niełatwo mu usprawiedliwić się zwykłą lekkomyślnością. Przyczyny zerwania ze strony dziewczęcia zawsze się uznaje, mężczyzna nikogo nie zdoła przekonać.

Ale czyż można przewidzieć, dokąd w końcu zawiedzie nas schlebiająca namiętność? Wszak nawet wtedy, gdy rozsądek nakazuje z niej się wyzwolić, nie możemy się jej wyrzec; rozkoszujemy się przyjemnym stanem, choćby w odmiennej formie. Tak było i ze mną. Mimo że obecność Fryderyki niepokoiła mnie, nie mogłem sobie wyobrazić nic przyjemniejszego niż obcowanie z nią serdeczną myślą z oddali. Rzadziej tam jeździłem, za to korespondencja nasza tym bardziej była ożywiona. Z wdziękiem i pogodą opisywała mi swoje uczucia i nastroje, a ja w zachwycie wyczarowywałem wszystkie jej zalety. Rozłąka dodała mi skrzydeł, a miłość moja rozkwitła tym bujniej, że rozmawiać mogłem z nieobecną. W takich chwilach zapominałem nieraz doszczętnie o przyszłości; pędzący naprzód czas i ważne zajęcia dostatecznie rozpraszały moje myśli. Do tej pory bez trudu wykonywałem mnóstwo różnych zadań, biorąc stale żywy udział w wydarzeniach dnia i chwili; w końcu atoli wszystko spiętrzyło się zatrważająco, jak to zwykle bywa, gdy z jakąś miejscowością trzeba się pożegnać na zawsze.

Jeszcze jedno nieoczekiwane zdarzenie zajęło mi ostatnie dni przed wyjazdem. Znajdowałem się w dość licznym towarzystwie w dworku podmiejskim, skąd roztaczał się wspaniały widok na fasadę katedry i wyrastającą z niej strzelistą wieżę.

— Szkoda — rzekł ktoś z obecnych — że nie zdołano wykończyć całości i że mamy dlatego tylko jedną wieżę.

— A mnie martwi — odparłem — że nawet ta jedna wieża wykazuje pewne braki; bo przecież te cztery woluty są za bardzo spłaszczone, trzeba by je uwieńczyć czterema smukłymi iglicami i dodać jeszcze jedną wyższą pośrodku, tam gdzie teraz stoi ten zbyt ciężki krzyż.

Gdym ze zwykłą żywością objawił swoje zdanie, zagadnął mnie niski, rezolutny mężczyzna pytając:

— Któż to panu powiedział?

— Sama wieża — odparłem. — Oglądałem ją tyle razy, tak długo i z takim zainteresowaniem, że w końcu zdecydowała się zdradzić mi tę jawną tajemnicę.

— Informacja nie była fałszywa — ciągnął tamten — wiem to chyba najlepiej, gdyż jestem intendentem mającym pieczę nad tymi budowlami. Posiadamy dotąd w naszych archiwach oryginalne plany, z których to samo wynika, mogę je panu pokazać.

Z powodu bliskiego wyjazdu prosiłem usilnie o przyśpieszenie spełnienia obietnicy. Jakoż pokazał mi te bezcenne dokumenty; przekalkowałem pośpiesznie brakujące na wieży iglice, żałując bardzo, żem dawniej nic o tym skarbie nie wiedział. Ale widać taki już los był mi pisany, że drogą obserwacji i rozważań musiałem mozolnie urabiać sobie pewne pojęcia, które może nie byłyby dla mnie tak uderzające i owocne, gdyby inni mi je poddali.

Mimo nawału zajęć i zamętu wrażeń nie mogłem odmówić sobie przyjemności zobaczenia Fryderyki. Były to bardzo przykre dni i nie pozostały mi w pamięci. Kiedym, dosiadłszy już konia, podał jej rękę, miała łzy w oczach, a i mnie ciężko było na duszy. Pojechałem ścieżką wiodącą ku Drusenheim. I tutaj miałem nagle przedziwne widzenie. Ujrzałem nie na jawie, ale oczami duszy siebie samego, jadącego konno tą samą drogą z przeciwnej strony, jakby na moje spotkanie, ubranego w szatę, jakiej nigdy na sobie nie miałem: była szaroniebieska, gdzieniegdzie wyszywana złotem. Gdym się otrząsnął z tego zamroczenia, postać owa nagle znikła. Dziwna rzecz jednak, że w osiem lat później, w ubraniu, jakie mi się wyśniło, a które całkiem przypadkowo miałem na sobie, jechałem tą samą drogą, aby raz jeszcze odwiedzić Fryderykę. Zresztą, co bądź się o tych sprawach sądzi, w każdym razie osobliwa ta zjawa przyniosła mi pewną ulgę w owych chwilach rozstania. Ból spowodowany tym, że żegnałem na zawsze cudowną Alzację i wszystko, co w niej przeżyłem, znacznie złagodniał; wyrwałem się z zamętu uczuć i myśli, a przyjemna, samotna podróż wróciła mi spokój ducha.

Przybywszy do Mannheim pośpieszyłem z największą ciekawością do owej słynnej sali antyków. Już w Lipsku, w związku z pracami Winckelmanna i Lessinga słyszałem wiele o tych znamienitych dziełach sztuki, lecz niewiele z nich znałem: gdyż poza Laokoonem, samym tylko ojcem, oraz faunem z krotalami nie było w akademii żadnych odlewów; a to, co nam prawił Öser o tych rzeźbach, było doprawdy dość zagadkowe. Ale czyż można nowicjuszom dać pojęcie o najwyższych szczytach sztuki?

Dyrektor Verschaffelt przyjął mnie uprzejmie. Jeden z jego pomocników zaprowadził mnie do sali, a otworzywszy mi drzwi, oddalił się, ja zaś z zachwytem oddałem się rozmyślaniom. I oto stałem tu, miotany najprzedziwniejszymi wrażeniami, w wielkiej czworokątnej, z powodu swej niezwykłej wysokości robiącej wrażenie prawie sześciennej sali, z dobrym górnym światłem, padającym przez okna pod gzymsem: najwspanialsze starożytne posągi stały rzędem wzdłuż ścian, a poza tym rozmieszczono je bezładnie pośrodku całej sali; istny las posągów, przez który trzeba się przedzierać, jakieś wielkie zgromadzenie ludowe, wśród którego trzeba sobie torować drogę. Wszystkie te wspaniałe twory można było za pomocą spuszczania lub podnoszenia zasłon ukazywać w najkorzystniejszym świetle; poza tym stały na ruchomych postumentach i dawały się obracać do woli na wszystkie strony.

Gdy pierwsze wrażenie tego porywającego tłumu minęło, zwróciłem się ku postaciom, które mnie najbardziej pociągały; a któż zaprzeczy, że Apollo Belwederski dzięki monumentalnym, a jednak nie przytłaczającym proporcjom, dzięki smukłości postaci, swobodzie ruchu i spojrzeniu zwycięzcy zajmuje pierwsze miejsce i ze wszystkich rzeźb najsilniej nasze uczucia zniewala? Następnie zatrzymałem się przed Laokoonem, którego tutaj po raz pierwszy zobaczyłem wraz z synami. Uprzytomniłem sobie, jak mogłem najlepiej, wszystko, co o nim mówiono i o co się spierano, pragnąc urobić sobie własne zdanie; ale ciekawość to tu, to ówdzie mnie ciągnęła. Umierający gladiator na długo przykuł moją uwagę, jednakże szczególnie błogie chwile zawdzięczam grupie Kastora i Polluksa, temu cennemu, choć problematycznemu zabytkowi. Nie wiedziałem jeszcze, że nie podobna od razu zdać sobie sprawę z zachwytu i wrażeń. Zmuszałem się do refleksji, a lubo nie mogłem zdobyć się na jakąś obiektywną ocenę, czułem jednak, że każda postać wśród nagromadzonych tu dzieł sztuki jest zrozumiała, każdy szczegół prawdziwy i doskonały sam w sobie.

Najwięcej atoli uwagi poświęciłem Laokoonowi i słynne pytanie, dlaczego nie krzyczy, wytłumaczyłem sobie tym, że przecież krzyczeć nie może. Wszystkie czynności i ruchy tych trzech figur wynikały, rzecz prosta, z pierwszej koncepcji grupy. Na pełną grozy, a jakże mistrzowską kompozycję głównej postaci składają się dwa motywy, usiłowanie odparcia wężów i rozpaczliwe unikanie ich ukąszeń. Ażeby ból złagodzić, należało wciągnąć podbrzusze, co uniemożliwia krzyk. Tak samo doszedłem do wniosku, że młodszy syn nie został ukąszony, i podobnie tłumaczyłem sobie tysiączne szczegóły artystyczne tej grupy. Napisałem o tym w liście do Ösera, który jednak nie bardzo się przejął mymi wywodami, lecz oceniając dobrą wolę, zbył mnie w swej odpowiedzi tylko ogólnikową zachętą. Co do mnie, wystarczało mi utrwalenie w sobie tych myśli i zachowanie ich w pamięci przez długie lata, dopóki nie przeniknęły do wszystkich późniejszych doświadczeń i przekonań, po czym opublikowałem je w wydawanym przeze mnie czasopiśmie „Propileje".

Po szczegółowym obejrzeniu tylu wzniosłych dzieł plastycznych dane mi było także zakosztować architektury antycznej. Znalazłem odlew kapitelu Panteonu i nie mogę zataić, że widok tych olbrzymich, a subtelnych liści akantu zachwiał nieco moją wiarę, w budownictwo północne.

Wielka ta i od młodości mej przez całe życie nie opuszczająca mnie zdolność, sztuka patrzenia, w najbliższym okresie mego życia nieznaczną tylko była mi pomocą. Jakże chętnie rozpocząłbym tym opisem księgę, zamiast ją nim kończyć: zaledwie bowiem podwoje wspaniałej sali zamknęły się za mną, już zapragnąłem zstąpić z tych wyżyn, co więcej, starałem się nawet oswobodzić wyobraźnię od owych raczej natrętnych postaci; i dopiero długą, okólną drogą powróciłem znowu do tego kręgu zainteresowań. Wszelako wrażenia takie, w cichości ducha przeżywane, są bezcenne i bogate dają plony, przyjmuje się je bezpośrednio, nie psując sobie krytyką radości doznania. Młodość potrafi osiągnąć to najwyższe szczęście, jeśli miast analizowania, chłonąć będzie w siebie bez zastrzeżeń i uprzedzeń wszystko, co dobre i piękne.

KSIĘGA DWUNASTA

Wędrowiec powrócił wreszcie do domu zdrowszy i weselszy niż za pierwszym razem, a mimo to cały jego sposób bycia cechowała jakaś egzaltacja, wskazująca chyba na pewien brak równowagi psychicznej. Od razu wprowadziłem matkę w kłopotliwą sytuację, bo musiała jakoś godzić zamiłowanie ojca do skrupulatnego porządku z moimi ekscentrycznymi pomysłami i łagodzić wynikające stąd zajścia. W Moguncji tak mi się spodobał pewien chłopiec grający na harfie, żem go zaprosił do Frankfurtu, jako że niebawem miał się rozpocząć doroczny jarmark, obiecując mu protekcję i kwaterę. I w tym wypadku uległem raz jeszcze owej właściwości usposobienia, która tak zaważyła na mym życiu, mianowicie że lubiłem zawsze otaczać się młodszymi od siebie i zjednywać ich sobie, przez co w końcu spadał na mnie ciężar kierowania ich losem. Wszelako liczne nieprzyjemne doświadczenia nie zdołały odwieść mnie od wrodzonego popędu, który i dzisiaj jeszcze, mimo pełnej świadomości, nieraz w błąd mnie wprowadza. Matka moja, rozsądniejsza ode mnie, z góry przewidziała, że ojciec się zdziwi, iż jakiś muzykalny włóczęga jarmarczny, mieszkający w tak szanowanym domu, chodzi po gospodach i szynkach, aby zarobić parę groszy; dlatego też postarała się dla niego o przytułek i wikt w sąsiedztwie; ja zaś zaprotegowałem go u przyjaciół i chłopcu wiodło się niezgorzej; po kilku latach spotkałem go znowu, wyrósł na prawdziwego gamonia i zmężniał, nie zrobiwszy żadnych postępów w swej sztuce. Wielce zadowolona z pierwszej swej próby załagodzenia i zatuszowania sprawy, dzielna niewiasta nie domyślała się, jak bardzo w najbliższej przyszłości sztuka ta jej się przydać miała. Ojciec, wiodąc spokojny żywot wśród swych wieloletnich zamiłowań i zajęć, był z siebie zadowolony, jak każdy, kto mimo licznych przeszkód z biegiem czasu przeprowadza wszystkie swoje plany. Uzyskałem stopień licencjata, pierwsze więc kroki ku dalszej życiowej karierze miałem poza sobą. Dysertacja moja spodobała się ojcu, pragnął się bliżej z nią zapoznać i czynił starania o wydanie jej w najbliższej przyszłości w druku. W czasie mego pobytu w Alzacji napisałem był sporą ilość drobnych wierszy, artykułów, notatek z podróży, różnych ulotek. Ojca bawiło układanie i porządkowanie tych utworów, domagał się ich wykończenia i wygładzenia, radował się nadzieją, że wyzbędę się wreszcie dotychczasowej nieprzezwyciężonej niechęci do drukowania własnych prac. Siostra skupiła wokół siebie grono rozumnych i miłych kobiet. Nie mając wcale despotycznej natury rządziła jednak wszystkimi rozsądnym postępowaniem i dobrą wolą, przewidując i łagodząc wiele spraw, obierając przy tym zawsze rolę powiernicy, nigdy zaś rywalki. Z dawniejszych przyjaciół i znajomych Horn pozostał nadal niezmiennie wiernym przyjacielem i wesołym kompanem; zażyłe  stosunki łączyły mnie też z Riesem, który ćwiczył i pogłębiał bystrość mego umysłu, przeciwstawiając dogmatycznemu entuzjazmowi, którym się tak chętnie upajałem, swe wątpliwości i odmienne pojęcia. Powoli i inni przyłączali się do tego grona, wspomnę o nich później; ale wśród osób, które najbardziej uprzyjemniały i wzbogacały obecny mój pobyt w mieście rodzinnym, na pierwszym miejscu wymienić muszę braci Schlosserów. Starszy z nich, Hieronim, wytrawny i światły prawnik, cieszył  się jako adwokat powszechnym zaufaniem. Najchętniej przebywał wśród książek i aktów, w swym mieszkaniu, utrzymanym we wzorowym porządku; tu, ilekroć go odwiedzałem, przyjmował mnie zawsze pogodnie i życzliwie. W liczniejszym towarzystwie bywał także równie miły i interesujący: dzięki bowiem wielkiemu oczytaniu promieniowało z niego całe piękno ubiegłych czasów. Lubił przy nadarzającej się okazji zabawiać towarzystwo błyskotliwymi łacińskimi wierszami; do dziś jeszcze posiadam jego żartobliwe dystychy, umieszczone pod wykonanymi przeze mnie karykaturami ogólnie znanych frankfurckich obywateli. Nieraz naradzałem się z nim nad dalszym swym losem i widokami na przyszłość i gdyby tysiączne zainteresowania, namiętności i rozrywki nie były mnie popchnęły na inną drogę, miałbym w nim niewątpliwie najlepszego przewodnika.

Wiekiem bliższy mi był brat jego Jerzy, który powrócił z Treptow, wycofawszy się ze służby u księcia Eugeniusza wirtemberskiego. Zbogacony doświadczeniem i znajomością świata, obdarzony zmysłem praktycznym, był także znawcą niemieckiej i obcej literatury. Chętnie pisywał, jak dawniej, w różnych językach, czym nie imponował mi bynajmniej, gdyż poświęcając się wyłącznie niemczyźnie, inne języki uprawiałem tylko o tyle, o ile to było potrzebne, aby móc bez większych trudności czytać najlepszych autorów w oryginale. Prawość jego charakteru nigdy nie zawodziła, a doświadczenie życiowe zapewne skłaniało go do upartego, a nawet niezłomnego obstawania przy swoich zasadach.

Dzięki tym dwom przyjaciołom poznałem też niebawem Mercka, któremu Herder w liście przysłanym ze Strassburga przychylnie mnie zarekomendował. Osobliwy ten mąż, pochodzący z Darmstadtu, wywarł największy wpływ na moje życie. O początkach jego wykształcenia niewiele potrafię powiedzieć. Po ukończeniu studiów towarzyszył jakiemuś młodzieńcowi do Szwajcarii, gdzie przebywał czas dłuższy i skąd powrócił żonaty. Gdym go poznał, był płatnikiem wojskowym w Darmstadcie. Dzięki zdolnościom i wrodzonej inteligencji zdobył dużą wiedzę, zwłaszcza w dziedzinie współczesnej literatury powszechnej, przy tym był znawcą historii świata i ludzkości wszystkich epok i narodów. Posiadał dar wydawania trafnych i ostrych sądów. Ceniono go jako dzielnego, rezolutnego przemysłowca i biegłego rachmistrza. Wszędzie przyjmowano go chętnie, bo był niezwykle przyjemnym kompanem dla tych, którym nie dał się dotkliwie we znaki. Chudy, wysokiego wzrostu, z wystającym spiczastym nosem, o rozbieganym, uważnym spojrzeniu bladoniebieskich, a może szarych oczu, miał w sobie coś z tygrysa. Fizjognomika Lavatera zachowała nam jego profil. W charakterze tego człowieka tkwiły przedziwne dysproporcje. Z natury zacny, szlachetny i godny pełnego zaufania, popadł w rozgoryczenie do świata i tak przesiąknął swymi chorobliwymi urojeniami, że nie mógł opędzić się chęci rozmyślnego robienia z siebie błazna, a nawet szelmy. Był rozumny, spokojny, dobrotliwy, aż tu nagle coś strzelało mu do głowy i niby ślimak wysuwający swe czułki, czynił coś nieprzewidzianego, obrażając i raniąc innych, a nawet szkodząc sobie samemu. Ale jak człowiek lubi czasem igrać z ogniem sądząc, że mu niczym to nie grozi, tak i ja tym bardziej pragnąłem do niego się zbliżyć i korzystać z jego zalet, że byłem przekonany, iż nie stanę się obiektem jego zjadliwości. Tak tedy pokutujący w nim niespokojny duch, a także wewnętrzna przekora, zmuszające go do złośliwego i podstępnego obchodzenia się z ludźmi, psuły mu towarzyskie stosunki, równocześnie zaś inny jeszcze niepokój, który pieczołowicie sam w sobie podsycał, niweczył jego dobre samopoczucie. Odczuwał mianowicie jakiś dyletancki pęd do tworzenia, któremu tym chętniej folgował, że potrafił bez trudu i zręcznie wyrażać swe myśli prozą i wierszem i mimo wszystko odgrywał pewną rolę wśród pięknoduchów owych czasów. Mam nawet w swych zbiorach jego poetyckie epistoły, niezwykle śmiałe, rubaszne, pełne Swiftowskiej zgryźliwości, odznaczające się wybitną oryginalnością sądów o ludziach i rzeczach;  są one jednak równocześnie tak obraźliwe, że i teraz nie śmiałbym ich opublikować, lecz zmuszony będę chyba je zniszczyć, o ile nie przechowam ich dla potomnych jako znamienne świadectwo skrytego rozdźwięku w naszej literaturze. We wszystkich jego pracach przejawia się duch negacji i zniszczenia, co właściwie jemu samemu sprawiało przykrość; często też twierdził, że zazdrości mi mej prostoty w sztuce pisarskiej, płynącej z radości życia i twórczej ochoty.

Zresztą literacki dyletantyzm przyniósłby mu raczej pewne korzyści niż szkodę, gdyby nie poczuł nieprzepartej chęci próbowania swych sił także w technice i handlu. Bywały bowiem takie chwile, że przeklinał swe zdolności i wściekał się, iż nie jest dość genialny, aby dostosować się do wymagań stawianych utalentowanym twórcom; rzucał wtedy to plastykę, to znów poezję i przemyśliwał nad handlowymi czy przemysłowymi przedsiębiorstwami, które miały mu dawać dochody, bawiąc go równocześnie.

Muszę nadmienić, że w Darmstadcie znajdowało się wówczas towarzystwo ludzi wielce ukształconych. Tajny radca von Hesse, minister landgrafa, profesor Petersen, rektor Wenck i inni byli tutejszymi obywatelami; do tego znakomitego grona przyłączali się na zmianę różni inni z sąsiedztwa i wielu przejezdnych. Małżonka radcy von Hesse oraz siostra jej, panna Flachsland, były to niewiasty o niezwykłych uzdolnieniach i zaletach, zwłaszcza ta druga, narzeczona Herdera, szczególnie interesująca dzięki swym przymiotom oraz uczuciom łączącym ją z tak znakomitym mężem.

Nie da się opisać, jak ożywczo działało na mnie to grono i jak korzystnie wpłynęło na mój rozwój duchowy. Słuchano chętnie, gdy odczytywałem ukończone lub rozpoczęte swoje prace, dodawano mi otuchy, gdym szczerze i szczegółowo się rozwodził nad najbliższymi zamiarami, łajano, gdy zajmując się nowym utworem, dawniejszy zarzucałem. Praca nad Faustem posuwała się naprzód, Götz von Berlichingen dojrzewał stopniowo w mym umyśle, studia nad XV i XVI wiekiem zajmowały mnie stale, a ów gmach katedry pozostawił głębokie wrażenie w mej duszy i stanowił znakomite tło do tych utworów poetyckich.

Myśli moje i rojenia na temat owego budownictwa spisałem dokładnie. Pierwszą rzeczą, której się domagałem, było to, żeby je nazywać niemieckim, a nie gotyckim, nie obcą, lecz rodzimą sztuką; po drugie, żeby nie porównywać go z architekturą Greków i Rzymian, gdyż wyłoniło się ono z całkiem odrębnej zasady. Jeśli tamci, w południowym klimacie, dach swój opierali na kolumnach, to już z natury rzeczy powstawała ażurowa ściana. My natomiast, zmuszeni z konieczności do ochrony przed wpływami atmosferycznymi i do otaczania się zewsząd murami, sławić winniśmy geniusz, który znalazł środki, aby ożywić te masywne ściany, przerwać ich monotonię pozorną lekkością i uczynić wielkie płaszczyzny przyjemne dla oka. Podobnie dzieje się z wieżami, które w przeciwieństwie do kopuł, otaczających wnętrze świątyni firmamentem, pną się strzeliście ku niebu, aby na wszystkie strony świata zwiastować, że tu, w tym miejscu, wznosi się święty przybytek. Wnętrza monumentalnych tych budowli ośmielałem się ogarniać li tylko okiem poety i w zbożnym skupieniu podziwiać.

Gdybym był te poglądy, niepozbawione zapewne wartości, wyraził stylem przystępnym, jasno i dobitnie, to rozprawa O budownictwie niemieckim, D. M. Ervini a Steinbach,   byłaby wtedy, gdym ją opublikował, większe uczyniła wrażenie i wcześniej już zwróciła uwagę przyjaciół sztuki ojczystej; zamiast tego jednak, zbałamucony przykładem Hamanna i Herdera, zagmatwałem te całkiem proste myśli i spostrzeżenia przedziwnymi słowy i skomplikowanymi zdaniami, zaciemniając sobie i innym światło, które mi się objawiło. Mimo to praca moja została dobrze przyjęta i przedrukowana ponownie w broszurze Herdera O obyczajności i sztuce niemieckiej.

Aczkolwiek bardzo lubiłem zajmować się zabytkami i odtwarzać je sobie w pamięci, po części z zamiłowania, a po części dla poetyckich i innych celów, jednak od czasu do czasu odrywały mnie od tego dociekania nad Biblią oraz zainteresowania religijne; życie i działalność Lutra bowiem, tak wspaniale promieniujące w XVI wieku, zwracały stale, rzecz prosta, myśli me ku pismom świętym, zniewalały do rozważań nad uczuciami i poglądami religijnymi. Poczytywanie Biblii za kompilację, za dzieło powstałe częściami i opracowywane w różnych epokach, schlebiało mej naiwnej próżności, gdyż pogląd ten bynajmniej nie był jeszcze, wtedy ogólnie przyjęty, a tym mniej uznawany w kołach, w których się obracałem. Sens istotny czerpałem z tekstu Lutra, szczegółów zaś szukałem w dosłownym tłumaczeniu Schmidta, starając się jak mogłem zużytkować przy tym moją słabą znajomość hebrajskiego. Nikt dzisiaj nie zaprzecza, że Biblia zawiera sporo sprzeczności. Usiłowano je usunąć, przyjmując za podstawę ustępy najbardziej zrozumiałe i starając się z nimi uzgodnić sprzeczne i mniej jasne. Ja natomiast pragnąłem drogą badań ustalić, jakie ustępy tekstu najdokładniej wyrażają istotę rzeczy; na nich się opierałem, odrzucając inne jako sfałszowane.

Już wtedy bowiem urobiłem sobie swój własny podstawowy pogląd na te sprawy, aczkolwiek nie potrafiłbym powiedzieć, czy mi go ktoś poddał, czy narzucił, czy też zawdzięczałem go własnemu rozumowaniu. Pogląd ten był następujący: we wszystkim, co przekazano potomności, zwłaszcza na piśmie, decydującą rzeczą jest istota dzieła, myśl przewodnia, sens i tendencja; w tym tkwi jego pierwotny, boski charakter, jego moc, nietykalność i nieśmiertelność; i ani czas, ani wpływy zewnętrzne, ani żadne inne okoliczności nie mogą naruszyć tej wewnętrznej praistoty, tak jak choroba ciała nie może dotknąć pięknej duszy. Język tedy, narzecze, właściwości stylu i wreszcie pismo uważać należy jako ciało każdego tworu ducha; ono to, zespolone wprawdzie z wewnętrzną treścią, narażone jest jednak na zepsucie, na zagładę: jak w ogóle nic, co potomności przekazano, z natury rzeczy nie może być całkiem wolne od naleciałości, a nawet gdyby to było możliwe, nigdy z biegiem lat całkowicie zrozumiałe; pierwsze z powodu niedoskonałości organów przekazujących, drugie z powodu zmian zachodzących w czasie i miejscu, zwłaszcza zaś z powodu różnorodności ludzkich uzdolnień i sposobów myślenia; dlatego też komentaitorowie nigdy ze sobą zgodzić się nie mogą.

Zadaniem przeto każdego z nas powinno być wniknięcie w treść, w istotę danego utworu najbardziej nam odpowiadającego, a przede wszystkim zbadanie, jak dalece odpowiada on naszej duchowej postawie oraz jak dalece jego życiodajna siła może nas podniecić i zapłodnić; natomiast wszelkie zewnętrzne cechy, nie działające na nas lub budzące wątpliwości, należy pozostawić krytyce; ta zaś, chociażby nawet nicowała cały utwór na wszystkie strony, nie zdoła nigdy wydrzeć nam wewnętrznej jego istoty, co więcej, nie zdoła ani przez chwilę zachwiać w nas niezmiennej ufności.

Przekonanie to, zrodzone z wiary i sztuki patrzenia, przydatne i krzepiące we wszystkich przypadkach, które uważamy za najważniejsze, stało się podwaliną mej moralnej i literackiej drogi życiowej; uważam je za dobrze ulokowany i sowicie procentujący się kapitał, jakkolwiek w niektórych przypadkach mylnie mogło być stosowane. Dzięki tym pojęciom Biblia stała się dla mnie dopiero prawdziwie przystępną. Przerabiałem ją niejednokrotnie, jak to jest w zwyczaju w nauce religii u protestantów, i znałem wszystkie miejsca na wyrywki, od początku do końca i na odwrót. Rubaszna prostota Starego Testamentu i subtelna naiwność Nowego pociągały mnie w niektórych szczegółach; aczkolwiek z całością nigdy nie zdołałem się całkowicie pogodzić, to jednak odmienny charakter poszczególnych ksiąg nie zbijał mnie już z tropu: pojmowałem dokładnie hierarchię i znaczenie, a w ogóle zbyt wiele serca włożyłem w tę świętą księgę, bym mógł kiedykolwiek bez niej się obyć. Ta właśnie uczuciowa strona czyniła mnie nieczułym na wszelkie kpiny, gdyż nieuczciwość ich natychmiast rzucała mi się w oczy. Budziły one we mnie nie tylko wstręt, ale nieraz nawet i wściekłość; pamiętam doskonale, jak raz w dziecięcym, fanatycznym zapale poczułem ochotę udusić własnoręcznie Voltaire'a za jego Saula, gdyby mi był wpadł w ręce. Rzetelne natomiast badania wszelkiego rodzaju bardzo mi odpowiadały; opisy topografii i etnografii Wschodu, rzucające nowe światło na wszystko, wchłaniałem z radością, ćwicząc bystrość umysłu na tych wzniosłych podaniach. Już dawniej przecie usiłowałem wtajemniczyć się w dzieje praświata, opisanego nam w pierwszej księdze Mojżeszowej. A że teraz pragnąłem rzetelnie, powoli i skrupulatnie kontynuować te badania, po długiej przerwie sięgnąłem do księgi wtórej. Cóż za różnica! Podobnie jak bujna dziecięcość pierzchła z mego życia, tak i tu niezgłębiona przepaść dzieliła drugą księgę od pierwszej. Już te skąpe, pełne znaczenia słowa: „Między tem powstał król nowy nad Egiptem, który nie znał Józefa", dowodzą zupełnego zapomnienia zamierzchłych czasów. Ale i naród, niezliczony jak gwiazdy na niebie, omal że nie zapomniał o swym praojcu, któremu Jehowa pod niebem gwiaździstym dał tę właśnie spełnioną już teraz obietnicę. Z niewymownym trudem, przy niedostatecznych siłach i środkach pomocniczych przebrnąłem przez tych ksiąg pięcioro, wpadając przy tym na najdziwaczniejsze pomysły. Wyimaginowałem sobie, że na tablicach naszych dziesięcioro przykazań nie były wypisane, że Izraelici nie czterdzieści lat, lecz tylko przez krótki okres czasu szli przez pustynię; a także uroiłem sobie, że będę mógł ogłosić całkiem nowe poglądy o charakterze Mojżesza.

W moich dociekaniach nie pominąłem i Nowego Testamentu; nie szczędziłem mu krytyki, jednakże powodowany czcią i miłością, uznawałem w pełni owe rozumne, krzepiące słowa: „Niech ewangeliści wzajem sobie przeczą, byle Ewangelia sobie nie przeczyła"... — I w tej dziedzinie zdało mi się, że czynię wielkie odkrycia. Ów dar mówienia rozmaitymi językami, przekazany w dniu zesłania Ducha Świętego wśród blasku płomieni i jasności, tłumaczyłem sobie w nieco zawiły, dla niewielu chyba tylko zrozumiały sposób.

Z jedną z głównych nauk luteranizmu, obostrzoną jeszcze przez braci czeskich, a głoszącą, że element grzechu przeważa w człowieku, usiłowałem się pogodzić, lubo bez wielkiego powodzenia. Przyswoiłem sobie jednak poniekąd terminologię tej nauki i użyłem jej w liście pisanym niby to przez jakiegoś pastora wiejskiego do kolegi po fachu. Wszelako głównym tematem tegoż pisma było hasło owych czasów: zwało się ono tolerancją, a hołdowały mu wszystkie światlejsze głowy i umysły.

Rozprawy podobne, których z biegiem czasu sporo się zebrało, wydałem w roku następnym własnym kosztem, chcąc dotrzeć do czytelników; rozdarowywałem je, a pewną część oddałem w komis do księgarni Eichenberga, aby spuścić ile się da, bez żadnych oczywiście zysków dla siebie. Tu i ówdzie ukazały się recenzje, przychylne lub nieprzychylne, lecz same broszury szybko poszły w zapomnienie. Ojciec pieczołowicie przechowywał je w swoim archiwum, inaczej nie miałbym już ani jednego egzemplarza. Włączę je razem z innymi, nie drukowanymi dotąd pracami tego typu, do nowego wydania swoich pism.

Ponieważ zarówno do sybilińskiego stylu w tych szkicach, jak i do wydania ich niewątpliwie skłonił mnie Hamann, przeto sądzę, że postąpię właściwie, gdy na tym miejscu poświęcę kilka słów temu zacnemu, wpływowemu mężowi, który podówczas równie wielką był dla nas zagadką, jak nią pozostał na zawsze dla naszej ojczyzny. Jego Wspomnienia Sokratesowe wywołały sensację i najbardziej odpowiadały ludziom nie mogącym się pogodzićz jaskrawym duchem czasu.

Przeczuwano w nim głębokiego, dociekliwego myśliciela, który orientuje się doskonale w otaczającej go rzeczywistości, a także w literaturze; uznawał jednak poza tym pewne tajemnicze, niezbadane zjawiska i w całkiem swoisty sposób dawał temu wyraz. Ludzie decydujący podówczas w sprawach literackich uważali go wprawdzie za mglistego marzyciela, ale młodzież o wyższych aspiracjach ulegała jego wpływom. Nawet „ludzie pokornego serca", jak ich pół żartem, pół serio nazywano, owe bogobojne dusze, które choć nie należały do żadnego związku wyznawców, tworzyły jednak niewidzialny kościół, interesowały się nim bardzo; dla przyjaciółki mej panny Klettenberg i przyjaciela jej Mosera „mag północy" był wielce pożądanym zjawiskiem. Tym bardziej szukano zbliżenia z nim, że chociaż wiadomo było, jak bardzo dokuczały mu ciężkie warunki materialne, potrafił przecie hołdować tym pięknym i wzniosłym myślom. Przy wielkich wpływach prezydenta von Mosera można było bez trudu tak mało wymagającemu człowiekowi zapewnić znośną i wygodną egzystencję. Poczyniono też pewne kroki w tym kierunku, co więcej, porozumiano się i uzgodniono wszystko tak dalece, że Hamann wybrał się w tę długą podróż z Królewca do Darmstadtu. Że jednak prezydent wtedy przypadkiem był nieobecny, dziwny ten człowiek, nie wiadomo z jakiego powodu, natychmiast znowu powrócił do siebie; utrzymywano z nim jednak ożywioną korespondencję. Posiadam dotąd dwa listy tego królewieckiego obywatela do jego protektora, świadczące o przedziwnej wielkości ducha i serdecznych uczuciach ich autora.

Harmonia ta nie miała jednak potrwać długo. Owi bogobojni ludzie mniemali, że i on jest na ich sposób bogobojny, otaczali go czcią jako maga północy w przekonaniu, że i nadal będzie uczciwie postępował. Tymczasem już przez swoje Obłoki, epilog do Wspomnień Sokratesowych, wywołał pewne zgorszenie; a już ośmieszył się definitywnie, gdy na dobitek wydał Krucjaty filologa, nie dość że ozdobione na karcie tytułowej koźlim profilem rogatego Pana, ale zawierające prócz tego na jednej z pierwszych stron drzeworyt przedstawiający ogromnego koguta, dyrygującego czeredą młodych kogucików z nutami w pazurkach; miały to być dowcipne drwiny z pewnych utworów muzyki kościelnej nie uznawanych przez autora; oczywiście niemile to wszystko dotknęło jego adherentów tudzież wrażliwych czytelników, z czym się nie kryli wobec autora; urażony tym stanem rzeczy, z bliższych stosunków z nimi się wycofał. Jednak pamięć o nim wśród nas nie wygasła, a to dzięki Herderowi, który korespondując ze swą narzeczoną i z nami, stale nas informował o wszystkich poczynaniach tego męża o niepospolitym umyśle. Opowiadał nam między innymi o jego recenzjach i notatkach drukowanych w „Gazecie Królewieckiej", a odznaczających się wielce osobliwym ujęciem. Posiadam prawie całkowity zbiór jego prac oraz rękopis znakomitego artykułu, dotyczącego rozprawy konkursowej Herdera o powstaniu mowy, w którym to artykule w sposób bardzo oryginalny i błyskotliwy objaśnia sformułowania Herdera.

Nie tracę nadziei, że będę mógł kiedyś albo sam wydać dzieła Hamanna, albo przynajmniej przyczynić się do ich wydania; a wtedy, gdy ważne te dokumenty udostępnione zostaną czytelnikom, nadejdzie chyba pora, aby wszechstronnie omówić działalność autora i scharakteryzować jego postać duchową; na razie chcę tutaj już poświęcić mu słów kilka, zwłaszcza że żyją jeszcze wybitni ludzie, którzy należeli do jego zwolenników, a których przychylna ocena, krytyka lub wskazówki bardzo byłyby dla mnie pożądane. Zasada, na której właściwie opierają się wszystkie wywody Hamanna, brzmi tak: „Wszystko, cokolwiek człowiek ma zdziałać, czy to czynem, czy słowem, czy w jakikolwiek inny sposób, musi wypływać ze zbiorowego wysiłku wszystkich; wszelkie usiłowania jednostek są bezcelowe." Zaiste, wspaniała maksyma! Lecz jakże trudno się nią kierować. W życiu i sztuce może mieć pewne zastosowanie; natomiast przy każdej wypowiedzi słownej, a zwłaszcza niepoetyckiej, nastręcza się duża trudność: gdyż słowo musi być samoistne, musi być wyosobnione, coś wyrazić, aby coś znaczyć. Gdy człowiek mówi, musi stać się w tej chwili jednostronnym; nie ma wymiany myśli, nie ma nauki bez indywidualnej odrębności. Że jednak Hamann uporczywie temu się sprzeciwiał i tak jak czuł, myślał i wyobrażał sobie wszystko w jednolitej całości, tak też chciał się wyrażać, żądając tego jednocześnie od innych; toteż popadł w sprzeczność ze swym własnym stylem i ze wszystkim, co tworzyli inni. Aby zrealizować zamysły niewykonalne, posługuje się wszystkimi elementami; najgłębsze, najskrytsze wyobrażenia, gdzie natura z umysłem tajemnie się kojarzy, rozdzierające mrok błyski poznania, jako wynik tego skojarzenia, potężne obrazy majaczące w tych regionach, niepokojące przypowieści świętych i świeckich pisarzy, a poza tym stek różnych humorystycznych pomysłów, wszystko to składa się na przedziwną całość jego stylu i jego wynurzeń. Tak tedy nie mogąc podążać za nim w głębiny, nie mogąc przemierzać z nim podniebnych szlaków ani wyobrazić sobie majaczących przed jego oczami postaci, ani też w tej nieskończenie rozwlekłej literaturze odnaleźć sensu chociażby jednego zdania, czujemy, że wszystko staje się coraz więcej mgliste i niejasne, im bardziej zagłębiamy się w jego dzieła; zawiłość treści z biegiem lat coraz bardziej wzrasta, gdyż w utworach swych posługuje się przeważnie aluzjami do pewnych prądów panujących wówczas w życiu i literaturze. Posiadam w swoich zbiorach kilka jego drukowanych prac, gdzie na marginesie, w własnoręcznych przypisach, cytuje ustępy, do których aluzje się odnoszą. Czytelnika owych przypisów zaskakuje ponownie jakieś dwuznaczne, zagadkowe naświetlenie tekstu, które wyda mu się może bardzo interesujące, ale stanowczo trzeba się wyrzec chęci zrozumienia,o co właściwie idzie. Kartki takie i dlatego zasługują na miano sybillińskich, że same przez się nic nam nie dają, a tylko w sposobnej chwili zagląda się do nich jakby do wyroczni. Za każdym razem, gdy do nich sięgamy, odnajdujemy w nich coś nowego, bo zawarty w każdym ustępie sens w wieloraki sposób nas porusza i zdumiewa.

Osobiście nigdy go nie widziałem i nie łączyły mnie z nim żadne bezpośrednie stosunki, nawet drogą korespondencji. Wydawał mi się w życiu i stosunkach towarzyskich raczej prosty i bardzo trafnie oceniający wzajemne odnoszenie się ludzi do siebie i do niego. Wszystkie jego listy, które miałem w ręku, były świetnie i dużo zrozumialej napisane niż jego rozprawy, gdyż tu wyraźniej występowały zdarzenia, określone czasem i okolicznościami, jak też i osobiste stosunki. Tyle z nich wszakże wyczytałem, że całkiem naiwnie wierząc w wyższość swych zalet duchowych, zawsze uważał siebie za trochę rozumniejszego i mędrszego od tych, z którymi korespondował, a do których odnosił się raczej ironicznie niż życzliwie. Gdyby nawet zdarzało się to tylko sporadycznie, mnie to wystarczało, i to właśnie było przyczyną, że nigdy nie miałem ochoty bliżej go poznać.

Między Herderem za to a nami istniała nadal bardzo żywa i przyjemna wymiana poglądów literackich, ubolewać tylko należy, że zawsze była drażniąca. Bo też Herder nie mógł się odzwyczaić od docinków i urągań; Merck łatwo się obrażał i też mnie nieraz wytrącał z równowagi. Że zaś Herder najbardziej ze wszystkich pisarzy i wszystkich w ogóle ludzi cenił Swifta, nazywaliśmy go dziekanem, co znowu powodowało nieporozumienia i kwasy.

Mimo to wielu z nas ucieszyła wiadomość, że Herder miał otrzymać urząd w Bückeburgu, co w dwójnasób było zaszczytem dla niego: nowy jego opiekun bowiem cieszył się ogólnym uznaniem jako rozumny i dzielny człowiek, choć trochę dziwak. Tomasz Abbt, pełniący przedtem te funkcje, stał się tam tak głośnym i sławnym, że ojczyzna opłakiwała jego zgon i z dumą patrzyła na pomnik ufundowany przez zacnego protektora. Teraz oto Herder miał zająć miejsce przedwcześnie zmarłego Abbta i spełnić wszystkie pokładane w poprzedniku nadzieje.

Epoka, w której to nastąpiło, dodawała takiemu stanowisku jeszcze więcej splendoru i znaczenia; wielu książąt niemieckich bowiem za przykładem hrabiego von der Lippe powoływało do służby nie tylko zdolnych i uczonych urzędników, lecz ludzi na najwyższym poziomie duchowym i intelektualnym. Mówiono, że Klopstock został wezwany przez margrafa Karola badeńskiego nie tyle w charakterze urzędnika, lecz po to, by obecnością swą, wdziękiem i talentem wpływał korzystnie na wyższe sfery towarzyskie. Podnosiło to zarówno powagę tego znakomitego księcia, tak wrażliwego na wszystko, co piękne i pożyteczne, jak też wzmagało cześć dla Klopstocka. Miłe i cenne było wszystko, co zrodziło się z jego ducha; pieczołowicie przepisywaliśmy jego ody i elegie, jeśli tylko udało się komuś z nas do nich dotrzeć. Z jakąż radością powitaliśmy tedy wydanie zbioru jego utworów przez słynną landgrafinię Karolinę von Hessen-Darmstadt i możność uzyskania jednego z niewielu egzemplarzy, którym uzupełniliśmy nasze rękopiśmienne zbiory. Owe pierwsze warianty były przez długi czas naszą ulubioną lekturą, co więcej, często jeszcze rozkoszowaliśmy się wierszami, które autor później odrzucił. Bo prawdą jest oczywistą, że piękno z wielkiego ducha poczęte tym swobodniej ogarnia umysły czytelników, im mniej krytyka usiłuje je wtłoczyć w ramy prawideł sztuki.

Charakterem swym i postępowaniem Klopstock zjednał sobie i innym utalentowanym mężom poważanie i uznanie; teraz zaś zapewnić im miał stabilizację i poprawę warunków materialnych. Handel księgarski bowiem ograniczał się dawniej do wybitnych dzieł naukowych, do stałych wydawnictw słabo honorowanych. Natomiast utwory poetyckie uchodziły za świętość, a pobieranie za nie honorariów lub podwyższanie tychże uważano niemal za symonię. Między autorami a nakładcami wytworzył się całkiem dziwaczny stosunek. I ci, i tamci występowali, stosownie do okoliczności, bądź w roli patronów, bądź klientów. Autorzy, niezależnie od talentu, uważani byli zwykle przez publiczność za ludzi wysoce moralnych i cieszyli się ogólnym poważaniem, przewyższali innych duchem, a nagrodą było im błogosławieństwo pracy; nakładcy chętnie poprzestawali na podrzędniejszym miejscu, ciągnąc znaczne korzyści: w konsekwencji pokaźne dochody dawały bogatemu księgarzowi przewagę nad biednym poetą i w ten sposób wszystko wracało do najpiękniejszej równowagi. Częstym zjawiskiem była obopólna wspaniałomyślność i wdzięczność: i tak Breitkopf i Gottsched przez całe życie razem mieszkali; sknerstwo i podły wyzysk, zwłaszcza w dziedzinie nieautoryzowanych przedruków, nie były jeszcze w modzie.

Mimo to wśród autorów niemieckich powstało ogólne niezadowolenie. Porównywano własny bardzo skromny, by nie powiedzieć nędzny byt, z bogactwem co przedniejszych księgarzy; wiadomo było przecie, jak wielką sławą cieszył się taki Gellert, taki Rabener i w jak mizernych warunkach bytować musieli ulubieni pisarze niemieccy, jeśli nie mogli innymi zarobkami ułatwić sobie egzystencji. Mierne nawet i pomniejsze umysły żywo odczuwały potrzebę poprawienia swego losu i uniezależnienia się od wydawców.

Nagle wystąpił Klopstock i wydał swoją Rzeczpospolitą uczonych w drodze subskrypcji. Jakkolwiek późniejsze pieśni Mesjasza ani treścią, ani opracowaniem nie dorównywały poprzednim, które, same w sobie moralne i cnotliwe, ukazały się w czasach moralnych i cnotliwych, nie zmieniła się jednak w niczym cześć dla poety, zwłaszcza że ody jego zjednały mu już serca i umysły wielu ludzi. Pokaźna liczba światłych i życzliwych, a wśród nich wielu wpływowych mężów, ofiarowało się zbierać wpłaty w wysokości luidora, przy czym nadmieniano, że ma to być nie tyle zapłata za samą książkę, ile wynagrodzenie przy tej okazji autora za zasługi położone dla ojczyzny. Z tego powodu powodzenie było ogromnie; nawet młodzieńcy i dziewczęta, nie mogący sobie właściwie na to pozwolić, poświęcali swe oszczędności; mężczyźni i niewiasty wyższego i średniego stanu, wszyscy składali tę ofiarę narodową i tak zebrano około tysiąca prenumeratorów. Oczekiwano wyników tej akcji w największym napięciu i z bezgraniczną ufnością.

Pojawienie się jednak dzieła wywołało doprawdy przedziwną reakcję; było niewątpliwie bardzo wartościowe, wszelako bynajmniej nie wszystkim trafiało do przekonania. Sądy Klopstocka o poezji i literaturze przedstawione tu były w formie prastarej niemieckiej rzeczpospolitej druidów, maksymy o prawdzie i fałszu podane były w lakonicznych sentencjach, przy czym autor dziwaczną formą zniekształcił niejeden pouczający aforyzm. Dla pisarzy i literatów utwór ten był i jest dotąd nieoceniony, ale też tylko dla nich był zrozumiały i pożyteczny. Kto sam potrafił myśleć, rozumiał myśliciela, kto szukał prawdy i cenił ją należycie, wchłaniał w siebie nauki poważnego, świetnego pisarza; zwykły czytelnik atoli niczego nie mógł pojąć, dla niego była to księga tajemnicza i niedostępna, a jednak dotarła wszędzie; wszyscy oczekiwali dzieła wysoce zajmującego, a tymczasem większość czytelników żadną miarą w nim zasmakować nie mogła. Rozczarowanie było powszechne, ale autor cieszył się tak wielkim uznaniem, że nikt nie szemrał, zaledwie tu i ówdzie odzywały się nieśmiałe głosy krytyki. Młodzież szybko przebolała ten zawód i rozdarowywała z żartem na ustach drogo zdobyte egzemplarze. Ja sam otrzymałem ich kilka od moich przyjaciółek, żaden jednak się nie zachował.

Przedsięwzięcie to, korzystne dla autora, dla publiczności zaś całkiem nieudane, wywołało ten niepomyślny skutek, że o żadnej subskrypcji i prenumeracie teraz już przez czas dłuższy mowy być nie mogło; sposób ten jednak za bardzo się ogólnie spodobał, by nie warto było ponowić próby. Niebawem też księgarnia nakładowa w Dessau postanowiła tym się zająć. Uczeni i nakładcy mieli stworzyć spółkę i dzielić się proporcjonalnie spodziewanymi dochodami. Odczuwana od dawna potrzeba takiej spółki i tym razem wzbudziła zaufanie; nie dało się ono jednak długo utrzymać, bo niestety po krótkotrwałych wysiłkach wspólnicy rozeszli się ze stratą obustronną.

Wśród przyjaciół literatury wszelako nawiązało się już bliższe porozumienie: „Almanachy Muz' jednoczyły wszystkich młodych poetów, dzienniki łączyły poetów z innymi pisarzami. Co do mnie, poczułem w sobie niepohamowane pragnienie tworzenia; com dawniej napisał, było mi obojętne, jedynie w chwilach, gdy w miłym gronie przypominałem sobie i innym dawny swój utwór, zaczynałem się nim od nowa interesować. Wielu przyjaciół brało żywy udział w większych i mniejszych mych pracach, gdyż każdego mającego choć odrobinę zapału i zdolności zmuszałem po prostu do samodzielnej twórczej pracy, oni zaś ze swej strony zachęcali mnie do dalszego pisania prozą i wierszem. Wzajemne to, czasami nawet nadmierne podjudzanie i popędzanie miało tę dobrą stronę, że pozwalało każdemu na swój sposób radować się swą pracą i wpływem; z tego kotłowania i rozpędu, z zasady, by samemu używać i drugim użyczać, by z siebie wszystko dawać i czerpać od innych, przyjętej przez liczne grono młodzieży, która rwała się do swobody ducha, nie kierując się wytycznymi teorii, nie dbając o względy, a ulegając wrodzonym popędom, wyłonił się ów słynny i osławiony okres literatury; genialni młodzieńcy, a było ich mnóstwo, z tak szaloną odwagą i butą temu tylko wiekowi właściwą wstąpili w szranki i dzięki mocy ducha wiele radości i wiele dobrego sprawili, lecz skutkiem braku hamulców wyrządzili wiele przykrości i wiele złego; i z tego to źródła płynące działania i przeciwdziałania stanowią właśnie główną treść niniejszego tomu.

Czyliż młodzież może się czymś do głębi przejmować, czyliż może wzruszać swych rówieśników, jeśli nie uskrzydla jej miłość, jeśli porywy serca, jakiekolwiek by one były, nie trwają w niej wiecznie żywe? Dręczyła mnie skrycie utracona miłość; stałem się dzięki temu łagodnym, uległym i milszym w towarzystwie niż w owych cudownych czasach, gdzie nie myśląc o żadnych żalach czy popełnionych błędach, niczym nie skrępowany, rzucałem się w wir życia.

Odpowiedź Fryderyki na listowne pożegnanie rozdarła mi serce. Toż przecież to samo pismo, te same myśli, to samo uczucie, które przy mnie się budziło i ku mnie się zwracało. Teraz dopiero zrozumiałem stratę, jaką poniosłem, i nie widziałem żadnej możliwości, by ją powetować, a chociażby złagodzić. Jak żywa stała mi przed oczami; zawsze dotkliwie odczuwałem jej brak, a co najgorsza, nie mogłem sobie darować własnego nieszczęścia. Małgosię mi wydarto, Anetka mnie porzuciła, tu po raz pierwszy wina była po mojej stronie; zraniłem to najszlachetniejsze serce do głębi; okres dręczącej skruchy wobec braku jakiejś ożywczej miłości był nad wyraz przykry, po prostu nie do zniesienia. Ale człowiek żyć musi; brałem przeto szczery udział w cudzym życiu; starałem się pomagać innym w ich kłopotach, jednoczyć tych, którzy mieli zamiar się rozstać, aby nie stało się z nimi tak jak ze mną. Dlatego zwano mnie powiernikiem, a także z powodu włóczenia się mego po okolicy, wędrowcem. Ukojenie serca znajdowałem tylko w błękicie nieba, w górach i dolinach, na polach i w lasach, toteż wymarzone było dla mnie położenie Frankfurtu, w samym środku między Darmstadtem a Homburgiem, dwóch nader przyjemnych miejscowości, które z powodu pokrewieństwa obu dworów były z sobą w dobrych stosunkach. Przywykłem do życia na gościńcu, do tułaczki wśród gór i równin. Nieraz sam lub w towarzystwie przemierzałem ulice mego miasta rodzinnego jak obcy, obojętny przybysz, spożywałem obiad w jakiejś wielkiej gospodzie przy Fahrgasse i po obiedzie szedłem dalej w drogę. Bardziej niż kiedykolwiek czułem pociąg do wolnej przestrzeni, do swobody na łonie natury. Po drodze śpiewałem sobie jakieś hymny i dytyramby, z których jeden, zatytułowany Pieśń wędrowca o burzy, dotąd się zachował. Śpiewałem głośno i z zapałem te na pół niedorzeczne zwrotki, walcząc z nawałnicą, która zaskoczyła mnie gdzieś w drodze.

Serce moje było spokojne i wolne: unikałem sumiennie wszelkich bliższych stosunków z niewiastami i dlatego nie dostrzegłem w swej nieświadomości, że czuwał nade mną tajemnie duch opiekuńczy. Tkliwa, miła niewiasta obdarzała mnie skrycie uczuciem, o czym nie wiedziałem, i dlatego właśnie w jej kojącym towarzystwie byłem zawsze ożywiony i swobodny. Dopiero w kilka lat później, a nawet dopiero po jej śmierci, powiedziano mi o jej skrytej, czarownej miłości, i to w sposób, który wstrząsnął całą mą istotą; byłem przecież bez winy i dlatego mogłem szczerze i z czystym sumieniem opłakiwać te. niewinną istotę, tym serdeczniej, że dowiedziałem się o jej uczuciu w okresie, w którym wyzwolony z wszelkich porywów oddawałem się spokojnie zamiłowaniom duchowym.

Od czasu atoli, gdy zaczęła dokuczać mi troska o Fryderykę, jak zawsze w takich chwilach życia, szukałem ulgi w poezji. Kontynuowałem przeto swoim zwyczajem dawno rozpoczętą spowiedź poetycką, ażeby przez tę samoudrękę odbyć pokutę i stać się godnym wewnętrznego rozgrzeszenia. Obie Marie, w Götz von Berlichingen i w Clavigo, tudzież obie nędzne figury w roli ich kochanków były poniekąd wynikiem takich rozmyślań pełnych skruchy.

Ale tak samo jak młodość łatwo leczy rany i pokonywa choroby, bo zdrowe siły organizmu zastąpić mogą chore, pozostawiając im czas na wyzdrowienie, tak i u mnie szczęśliwie się złożyło, że przy nadarzającej się okazji mogłem zająć się ćwiczeniami fizycznymi, które dodały mi otuchy, budząc nową radość życia i ochotę do uciech. Jazda konna powoli zastąpiła mi piesze wędrówki, przecież w gruncie rzeczy tak melancholijne, uciążliwe, powolne i bezcelowe; szybciej, weselej i wygodniej prowadziła do celu. Młodzi towarzysze wznowili szermierkę; a co najważniejsze, z nadchodzącą zimą czekały mnie nowe wrażenia; postanowiłem bowiem nauczyć się jazdy na łyżwach, czego dotąd nigdy nie próbowałem, i wkrótce, pilnie i wytrwale ćwicząc, nabyłem dostatecznej wprawy, by korzystać z wesołej i ożywionej ślizgawki, nie pragnąc bynajmniej specjalnie się popisywać.

Nową tę zabawę zawdzięczaliśmy właściwie Klopstockowi, który jak głosiła fama, entuzjastycznie popierał tę zdrową rozrywkę; zresztą ody jego świadczą o tym najwymowniej. Pamiętam dokładnie, jak pewnego pogodnego poranku zimowego, wyskakując z łóżka, recytowałem głośno te oto strofy:

Pełen radości, siły i zdrowia,

Ozdabiam bielą, hen w dal nieskończoną,

Jeziora kryształ lodowy.

Jak łagodnie zimy wstający dzień

Rozjaśnia jezioro! Gwiazdom podobny, świecący szron

Rzuciła noc na jego gładką toń.

Od razu przestałem się wahać i zwlekać, natychmiast powziąłem decyzję i pędem pobiegłem wprost ku miejscu, gdzie tak stary nowicjusz bez wstydu odbywać mógł pierwsze swe ćwiczenia. Zaiste! Wysiłek ten zasługiwał na pochwałę Klopstocka, wszak przypominał nam radosne lata dzieciństwa, młodzieńcowi pozwalał cieszyć się swą zręcznością, a wiek dojrzały chronił przed starczą niemocą. Toteż rozkoszowaliśmy się do upadłego tą przyjemną rozrywką. Nie dość nam było spędzić na lodzie piękny dzień słoneczny; ślizgaliśmy się aż do późnej nocy. Inne wysiłki nużą ciało, ten zaś stale dodaje mu większej sprężystości. Księżyc w pełni wyłaniający się z obłoków nad bezkresnymi polami lodowymi snem spowitych, zamarzniętych łąk, szemrzący wkoło nas powiew nocy, ponury huk pękającego lodu, gdy wody ubywało, dziwny chrzęst naszych łyżew, wszystko to wyglądało jak żywcem przeniesione sceny z Osjana. Ten i ów spośród nas począł śpiewnie deklamować jakąś odę Klopstocka, a gdyśmy się wszyscy zebrali o zmroku, rozbrzmiał jakże szczery hymn pochwalny na cześć sprawcy naszych zabaw:

Na nieśmiertelność zasłużył ten, Co taką radość w życie nam wniósł; Większą niż rumak pędzący w dal I zabaw wszystkich nęcący krąg.

Na tyle wdzięczności zasługuje człowiek, który umie jatki bądź ziemski trud uszlachetnić podnietą duchową i z odpowiednią powagą rozgłosić!

I podobnie jak utalentowane dzieci, których zdolności umysłu już we wczesnych latach cudownie się rozwinęły, chętnie, jeśli się im tylko na to pozwoli, uczestniczą w najzwyklejszych zabawach dziecięcych, tak i my z przyjemnością zapominaliśmy o naszych poważniejszych obowiązkach; a jednak właśnie ten ruch, nieraz zupełnie samotny, to spokojne unoszenie się w nieokreślonej dali, budziło we mnie na nowo drzemiące od pewnego czasu wewnętrzne impulsy; tym chwilom zawdzięczam szybsze wykonanie niejednego dawnego zamiaru.

Mroczne dzieje pierwszych wieków historii Niemiec pociągały z dawien dawna mą żądzę wiedzy i wyobraźnię. Idea udramatyzowania Götza von Berlichingen na tle epoki wielce mnie pasjonowała. Czytałem pilnie najważniejszych autorów: zwłaszcza dużo pracy poświęciłem dziełu Datta De pace publica; przestudiowałem je gruntownie, uprzytomniając sobie zawarte w nim osobliwości. Wysiłki te podjęte w celach naukowych i poetyckich okazały się bardzo przydatne jeszcze z innych powodów; że zaś obecnie udać się miałem do Wetzlaru, przygotowanie moje pod względem historycznym było zupełnie wystarczające: sąd kameralny powstał bowiem także na skutek pokoju powszechnego, a historia jego posłużyć mogła jako świetny podręcznik do studiowania zagmatwanych niemieckich wydarzeń dziejowych. Wiadomo przecie, że stan sądów i wojska najlepiej pozwala ocenić każdy ustrój państwowy. Nawet skarb, któremu przypisuje się tak wielką wagę, nie wchodzi właściwie w rachubę: jeśli bowiem wykazuje braki, należy tylko jednostce zebrać to, co w pocie czoła nagromadziła i zaoszczędziła, a państwo w ten sposób zawsze będzie dość bogate.

To, co mi się przydarzyło w Wetzlarze, nie ma większego znaczenia, ale może wzbudzić duże zainteresowanie, jeśli ktoś chciałby podjąć się trudu choćby pobieżnego zapoznania z historią sądu kameralnego, aby uprzytomnić sobie, w jak niekorzystnej chwili tam przybyłem.

Panowie świata dlatego przecie nad nim panują, że w czasach wojny gromadzą koło siebie ludzi najodważniejszych i najbardziej zdecydowanych, a w czasach pokoju otaczają się najmędrszymi i najsprawiedliwszymi. Toteż do świty cesarza niemieckiego, gdy wyprawiał się z całym dworem po Rzeszy, należał stale sąd kameralny. Atoli ani ta troskliwość, ani prawo szwabskie, obowiązujące w południowych Niemczech, ani prawo saskie, obowiązujące w północnych Niemczech, ani do przestrzegania jego przepisów powołani sędziowie, ani ugody ludzi równych rodem, ani rozjemcy obustronnie uznani, ani polubowne układy, przez kler ustanowione — nic nie zdołało ujarzmić ducha niezgody powaśnionego rycerstwa; ducha, którego w Niemczech podsycały, podtrzymywały i ugruntowały po prostu jako obyczaj wewnętrzne spory, obce wyprawy wojenne, zwłaszcza zaś wyprawy krzyżowe, a nawet sama procedura sądowa. Prawdziwą udręką dla cesarza i wyższych stanów były wieczne waśnie, którymi pomniejsi wzajemnie sobie dokuczali, a wspólnymi siłami i możnym dawali się we znaki. Paraliżowało to działalność państwa na zewnątrz, a wewnątrz kraju psuło ład i porządek; ponadto w wielkich połaciach kraju dawał się odczuć ucisk tajnego trybunału; okropności z tym związane można sobie wyobrazić zważywszy, że wyrodził się on z czasem w tajną policję, która w końcu przeszła nawet w ręce ludzi prywatnych.

Daremnie usiłowano choć w pewnej mierze ukrócić tę samowolę, aż w końcu stany pilnym wnioskiem zaproponowały utworzenie sądu z własnych funduszów. Projekt ten, aczkolwiek w najlepszej wierze wysunięty, zmierzał jednak do rozszerzenia praw stanowych i do ograniczenia władzy cesarskiej. Za panowania Fryderyka III sprawa się odwlokła; syn jego, Maksymilian, ulega wreszcie zewnętrznej presji. Sam mianuje przewodniczącego, stany powołują ławników. Miało ich być dwudziestu czterech, na razie obniżono ich liczbę do dziewiętnastu.

Powszechnie znany błąd, jaki ludzie popełniają w swych przedsięwzięciach, był też pierwszą i stałą wadą sądu kameralnego: dla osiągnięcia wielkiego celu posługiwano się niedostatecznymi środkami. Liczba asesorów była za mała; jakżeż mieli podołać tak trudnym, poważnym i wielkim zadaniom! Ale któż miał walczyć o ulepszenie instytucji? Cesarz nie mógł popierać sądu, który działał raczej przeciwko niemu niż na jego korzyść; miał wszelkie powody dbać przede wszystkim o swój własny trybunał, o swą radę przyboczną. Jeśli zaś idzie o stany, to zależało im właściwie tylko na zatuszowaniu sprawy, uzdrowienie stosunków było im dość obojętne; a już zupełnie nie mieli ochoty ponosić dodatkowych kosztów! Może nie uświadamiano sobie dostatecznie, że przecież dzięki tej instytucji każdy książę zwiększał liczbę swej służby, oczywiście w pewnym określonym celu, ale któż chętnie wydaje pieniądze na rzeczy konieczne? Każdy marzył o tym, żeby mu wszystko spadło z nieba.

Początkowo ławnicy utrzymywać się mieli z opłat sądowych, później stany przyznały im pewne pobory; jedno i drugie było marną zapłatą. Znaleźli się jednakże dzielni, chętni i rzetelni ludzie, którzy postanowili zaradzić tej naglącej i powszechnej potrzebie i tak w końcu sąd został ustanowiony. Czy z góry było wiadomo, że idzie tu tylko o złagodzenie, a nie o wykorzenienie zła, czy też wmawiano sobie, jak to w podobnych wypadkach często się działo, że małym kosztem można wiele zdziałać, tego nie da się powiedzieć; dość, że sąd nie zmierzał do radykalnego ukrócenia nadużyć, służył raczej jako pretekst do karania warcholstwa. Atoli ledwo się ukonstytuował, rozwija się w nim poczucie siły, docenia wagę swego posłannictwa i polityczne znaczenie. Stara się więc przez wzmożoną działalność zyskać coraz większą powagę; od ręki załatwia się wszystko, co można i co należy szybko załatwić, sprawy nie cierpiące zwłoki lub takie, w których łatwo wyrokować; tak tedy w całej Rzeszy staje się instytucją potrzebną i powszechnie uznawaną. Poważne sprawy natomiast, prawdziwe zatargi prawne zalegały i nikt się o to nie troszczył. Państwu zależy tylko na tym, by własność była chroniona i nietykalna, a nie dba o to, czy zgodna ona jest z prawem. Dlatego też z czasem coraz bardziej narastająca ilość zaległych procesów państwu żadnej szkody nie przyniosła. Przeciwko ludziom uciekającym się do przemocy przewidziane były odpowiednie środki i łatwo można było sobie z nimi poradzić; reszta zaś, która prawowała się o swój stan posiadania, żyła jakoś, w bogactwie czy w nędzy, jak kto potrafił; umierali, ginęli i układali się; wszystko to dotyczyło jednak doli lub niedoli poszczególnych rodzin, a Rzesza powoli wracała do równowagi. Sąd kameralny bowiem władał prawem pięści przeciwko niesfornym; skuteczniejszym środkiem byłaby oczywiście banicja.

W tym stanie rzeczy jednakże, na skutek bądź zwiększania, bądź zmniejszania liczby asesorów, na skutek przerw w posiedzeniach i przenoszenia sądu z jednej miejscowości do drugiej, nie załatwione akty piętrzyły się w nieskończoność. A gdy nawałnica wojenna się zbliżała, trzeba było przewieźć część archiwów ze Spiry do Aschaffenburga, część do Wormacji, reszta wpadła w ręce Francuzów, którzy mniemali, że zdobyli archiwum państwowe, a widząc swą omyłkę, chętnie byliby się pozbyli tej kupy papieru, ale nie było na to amatorów.

Podczas westfalskich rokowań pokojowych zgromadzeni tu światli mężowie zrozumieli dobrze, jakiej siły trzeba było, ażeby ten syzyfowy ciężar ruszyć z miejsca. Postanowiono m. i. zaangażować pięćdziesięciu asesorów, nigdy jednak tej liczby nie osiągnięto: zredukowano ją znowu do połowy ze względu na koszty; gdyby atoli wszyscy zainteresowani widzieli w tym korzyść dla siebie, sprawa dałaby się załatwić. Na uposażenie dwudziestu pięciu ławników trzeba było około stu tysięcy guldenów; a przecież państwo niemieckie bez trudu zdobyć by się mogło na podwójną sumę! Propozycja, aby sąd kameralny czerpał dochody ze skonfiskowanych dóbr kościelnych, była nie do przyjęcia: jakże oba wyznania mogły się zgodzić na ponoszenie takich ofiar? Katolicy nie chcieli narażać się na jeszcze większe straty, a protestanci pragnęli zdobycz zachować na własny użytek. I w tym wypadku rozłam w państwie między obu wyznaniami okazał się z wielu powodów jak najfatalniejszy w skutkach. Ponadto udział stanów w tym ich sądzie zmalał wydatnie: możniejsi usiłowali wyłamać się ze wspólnoty; coraz częściej zwracano się o glejty, gwarantujące zwolnienie od obowiązku stawania przed jakimkolwiek wyższym sądem; panowie nie skorzy byli do uiszczania wpłat, a zwykli obywatele, dufni w swe przywileje stanowe, zwlekali jak najdłużej.

Jakże ciężko było wobec tego zdobyć fundusze na uposażenia. Stąd nowe kłopoty dla sądu kameralnego, nowa strata czasu; dawniej załatwiały te sprawy coroczne tak zwane wizytacje. Książęta we własnej osobie lub ich doradcy zjeżdżali do siedziby sądu na krótko, na kilka tygodni lub miesięcy, badali kasy, obliczali zalegające należności i sami je ściągali. Poza tym uprawnieni byli do zbadania, czy procedura prawna i przewód sądowy nie wykazują jakichś braków, czy nie mają miejsca jakieś nadużycia, i w danym razie do zaradzenia złemu. Zadaniem ich było więc odkrywanie i usuwanie błędów instytucji; dopiero znacznie później rozszerzono ich obowiązki do badania osobistych przestępstw członków instytucji i wymierzania im kary. Ponieważ jednak procesujące się strony chwytają się każdej iskierki nadziei szukając coraz to wyższych instancji lub po prostu je stwarzając, przeto owi wizytatorzy stali się także sądem kasacyjnym, od którego na razie w konkretnych, oczywistych przypadkach spodziewano się restytucji, w każdym wypadku natomiast odroczenia i przedłużenia procesu w nieskończoność: przyczyniało się do tego także odwoływanie się do parlamentu Rzeszy oraz dążenie obu organizacji wyznaniowych jeśli nic do zupełnego wyrównania swych sił, to w każdym razie do, zachowania pewnej równowagi.

Można sobie łatwo wyobrazić, jak ważną i podziwu godną rolę byłby sąd ten odegrał, gdyby działalności jego nie hamowały tego rodzaju przeszkody i fatalne warunki. Gdyby od samego początku skład jego obejmował dostateczną ilość ludzi, gdyby tymże zagwarantowano odpowiednie utrzymanie, to dzięki tężyźnie niemieckiej wpływ tego zespołu byłby niewątpliwie olbrzymi. Zasłużyliby sobie doprawdy na zaszczytny tytuł amfiktionów, jak ich niekiedy nazywano; ba, stać się mogli niemal samoistną społecznością w państwie, powszechnie poważaną i uznawaną.

Nie osiągnąwszy atoli ani w części takiego znaczenia, sąd, z wyjątkiem może krótkiego okresu za czasów panowania Karola V oraz przed wojną trzydziestoletnią, po prostu tylko wegetował. Pojąć nie można doprawdy, jak w ogóle znaleźć się mogli ludzie chcący podjąć się tak niewdzięcznych i żałosnych zadań. Ale człowiek patrzący trzeźwo przywyka do swych codziennych zajęć, nawet jeśli się przekona, że do niczego nie prowadzą. Zwłaszcza Niemcy odznaczają się tak niezłomną mocą przekonań, że najczcigodniejsi mężowie przez trzy stulecia zajmowali się tymi rzeczami i sprawami. Charakterystyczny zbiór portretów z tej epoki i dzisiaj jeszcze wzbudziłby uznanie i podniósł na duchu.

Boć właśnie w czasach anarchii człowiek dzielny zdobywa się na największą energię, a kto pragnie dobra, zdziałać może dużo na swym stanowisku. Tak np. do dnia dzisiejszego wspomina się z najgłębszą czcią dyrektoriat Fürstenberga, a ze śmiercią tego znakomitego męża nadeszła epoka wielu zgubnych nadużyć.

Wszystkie atoli późniejsze i dawniejsze usterki i błędy wypływały z jednego jedynego źródła: z nader szczupłego składu osobowego. Według obowiązującego zarządzenia ławnicy referowali w pewnej ustalonej kolejności i w ściśle określonym porządku. Każdy wiedział z góry, kiedy nastąpi jego kolej i który z przydzielonych mu procesów znajduje się na porządku dziennym; mógł tedy opracować temat, mógł się przygotować. Niestety, piętrzyły się stosy zalegających spraw; trzeba się było zdecydować na rozpatrzenie ważniejszych zatargów prawnych poza kolejnością. Oczywiście trudna jest ocena, która sprawa ważniejsza jest od innych, zwłaszcza przy nadmiernej kumulacji poważnych sporów, przy czym wybór wskazuje już na protekcję; do tego dołączyła się inna jeszcze, dość dziwna okoliczność. Referent męczył siebie i sąd trudnym, zawikłanym zatargiem prawnym, a w końcu nie było nikogo, kto by skorzystał z wyroku. Strony ułożyły się już, porozumiały się, pomarły albo zmieniły zdanie. Wobec tego postanowiono rozpatrywać tylko te sprawy, o które się dopominano. Chciano się przekonać o niezłomnym stanowisku stron, co stało się powodem do największych nadużyć; boć kto chce dopilnować swej sprawy, musi się z tym do kogoś zwrócić, a do kogóż by miał się zwrócić, jak nie do tego, który wziął ją w swoje ręce? Żadną miarą nie da się to utrzymać w tajemnicy; bo jakże może pozostać ktoś w ukryciu, który ma wokoło siebie tylu wtajemniczonych podległych mu urzędników? Prosząc o przyspieszenie można przecie prosić także o przychylne rozpatrzenie zatargu: gdyż ten, kto gorliwie chodzi koło swej sprawy, jest przekonany o jej słuszności. Może się tego bezpośrednio nie czyni, najłatwiej załatwia się to zapewne przez niższych urzędników; tych trzeba sobie zjednać i tak otwiera się droga do wszelkich intryg i nadużyć.

Cesarz Józef, z własnej inicjatywy i naśladując Fryderyka, w pierwszej linii interesował się wojskiem i sądownictwem. Skupił uwagę na sądzie kameralnym; dotarły do niego wieści o zakorzenionych niesprawiedliwościach i mnożących się nadużyciach. Trzeba było zrobić z tym porządek, gwałtownie, bezwzględnie. Nie dbając o swój autorytet cesarski, nie mogąc z góry przewidzieć, czy akcja uwieńczona zostanie powodzeniem, zarządził utworzenie „wizytacji" i przyspieszył jej czynności. Od stu sześćdziesięciu sześciu lat żadna wizytacja nie doszła do skutku; olbrzymie sterty akt pęczniały z roku na rok, gdyż siedemnastu asesorów nie było w stanie uporać się nawet z bieżącymi sprawami. Nagromadziło się dwadzieścia tysięcy procesów, rocznie można było załatwić sześćdziesiąt, a w tym samym roku przybywało dwa razy tyle. Niemała też ilość kasacji czekała na wizytatorów, coś około pięćdziesięciu tysięcy. Poza tym niejedno nadużycie przerywało tok spraw sądowych; najgroźniejszą rzeczą były jednak wychodzące na jaw ciemne sprawki kilku asesorów.

Gdym się wybierał do Wetzlaru, czynną tam była od kilku lat „wizytacja"; obwinionych zasuspendowano, śledztwo było już daleko posunięte; najwybitniejsi znawcy niemieckiego prawa państwowego nie pominęli oczywiście sposobności popisania się swą wiedzą dla dobra ogółu; opublikowali przeto kilka gruntownie przemyślanych i opracowanych rozpraw, które każdemu, mającemu jakie takie przygotowanie, ułatwiały gruntowne zapoznanie się z tym przedmiotem. Kto jednak przy tej okazji sięgał wstecz do konstytucji Rzeszy i do dzieł o niej traktujących, ten ze zdziwieniem musiał stwierdzić, że potworny stan tego na wskroś chorego organizmu, cudem tylko utrzymującego się przy życiu, uczonym właśnie najbardziej odpowiadał. Podziwu bowiem godna dociekliwość niemiecka, skierowana raczej ku zgromadzeniu i badaniu przyczynków niż ku ostatecznym wynikom, natrafiała tu na niewyczerpane źródło coraz to nowych studiów; czy przeciwstawiano Rzeszę cesarzowi, czy stany niższe wyższym, czy katolików protestantom, zawsze, na skutek sprzecznych interesów, z konieczności wyłaniała się różnica zdań, co dawało asumpt do nowych walk i polemik.

Uświadamiałem sobie wyraźnie owe stosunki w tamtych czasach, a także i obecne, nie obiecywałem sobie przeto z pobytu w Wetzlarze wiele przyjemności. Mało mnie pociągała perspektywa zetknięcia się w tym wprawdzie ładnie położonym, ale małym i brzydko zabudowanym miasteczku z dwoma światami: z rodzimym i tradycyjnym oraz z drugim, nowym, powołanym do rozciągania ścisłej kontroli nad pierwszym, krótko mówiąc ze światem sądzącym i sądzonym; dalej, zetknięcia się z niejednym obywatelem, pogrążonym stale w strachu i trosce, żeby go przypadkiem nie zamieszano w zarządzone śledztwo, z wybitnymi, dotąd ogólnie poważanymi osobami, teraz o zbrodnicze czyny oskarżonymi, którym groziły hańbiące kary: wszystko to razem wziąwszy, tworzyło niezwykle smutny obraz, nie zachęcający do zagłębiania się w sprawy same przez się zawiłe, skutkiem zaś niecnych nadużyć jeszcze bardziej zagmatwane.

Że poza niemieckim prawem cywilnym i państwowym nie będę tu miał żadnej styczności z nauką, że będę pozbawiony wszelkiej podniety poetyckiej, o tym z góry wiedziałem, gdy, wiedziony raczej chęcią zmiany otoczenia niż żądzą zdobycia wiedzy, po pewnym wahaniu wybrałem się do tego miasta. Jakże byłem zdumiony przekonawszy się, że miast drobnomieszczańskiej nudy czekało mnie prawdziwe życie akademickie, trzeci już taki okres z kolei. Przy wielkim stole pewnej oberży zastałem prawie wszystkich sekretarzy poszczególnych delegatów „wizytacji", samych młodych, wesołych ludzi; przyjęto mnie życzliwie i pierwszego zaraz dnia dowiedziałem się, że ich wspólne codzienne obiady ożywiała pewna romantyczna fikcja. Utworzyli bowiem, dowcipnie i pomysłowo, koło rycerskie na modłę średniowieczną. Na pierwszym miejscu zasiadał komtur, przy nim kanclerz, dalej najwyżsi dostojnicy; za nimi rycerze według starszeństwa; obcych przybyszów natomiast sadzano na szarym końcu i ci niewiele rozumieli z rozmów prowadzonych przy stole, gdyż wtrącano do nich oprócz licznych zwrotów rycerskich różne aluzje. Każdemu nadawano nazwisko rycerskie i przydomek. Mnie nazwano Götz von Berlichingen Niezawodny. Nazwisko otrzymałem z powodu mych zainteresowań dla owego dzielnego rycerza niemieckiego z zamierzchłych czasów, przydomek dlatego, że z całą sympatią i głębokim szacunkiem odnosiłem się do znakomitych mężów, których tam poznałem. Dużo zawdzięczałem czasu pobytu w Wetzlarze hrabiemu von Kielmannsegg. Był to najpoczciwszy człowiek z całego grona, bardzo dzielny i pod każdym względem godny zaufania. Dalej był tam niejaki von Goué, rubaszny, przysadzisty Hanowerczyk, zawsze zamknięty w sobie; trudno go było przeniknąć i zrozumieć, a podziwiać należało różnorodne jego zdolności. Podejrzewano, że jest synem naturalnym; lubił otaczać się tajemniczością, osobiste swe pragnienia i zamiary taił pod pokrywką dziwactw; w rzeczywistości był on duszą tego osobliwego związku rycerskiego, nie ubiegał się jednak bynajmniej o stanowisko komtura. Przeciwnie, gdy właśnie w tym czasie naczelnik rycerstwa ustąpił, polecił wybrać innego i przezeń wpływ swój wywierał. Potrafił też tak rozdmuchać różne nic nie znaczące, przypadkowe zdarzenia, że nagle nabierały one wielkiej wagi i charakteru fantastycznego. W tym wszystkim nie można było dopatrzyć się żadnego poważnego celu: szło mu tylko o rozwianie nudy, męczącej jego i kolegów z braku konkretnych zajęć, o wypełnienie próżni, chociażby pajęczyną. Uprawiano zresztą te cudaczne zabawy pozornie z wielką powagą; nie wolno było np. wyśmiewać się z tego, że jakiś młyn zamieniał się nagle w zamek, a młynarz w kasztelana, albo że Czworo dzieci Haimona uznano za księgę kanoniczną, i ustępy z niej wśród różnych ceremonii z wielką czcią odczytywano. Pasowanie na rycerza odbywało się z zachowaniem symbolów przejętych od rozmaitych zakonów rycerskich. Najzabawniejsze wszelako było to, że rzeczy całkiem jawne traktowano jako tajemnicę, nie pozwalając o tym mówić. Spis wszystkich rycerzy wydano drukiem, i to tak starannie, jakby to był almanach parlamentu Rzeszy; a jeśli ta lub owa rodzina pozwalała sobie na drwiny, uważając całą rzecz za absurdalną i śmieszną, to za karę nie ustawano w zabiegach póty, póki nie udało się jakiegoś poważnego żonatego członka rodziny lub kogoś z bliskich krewnych nakłonić, aby przystał do tego grona i dał się pasować na rycerza; była to za każdym razem okazja do wesołego naigrawania się z przykrości wyrządzonych najbliższej rodzinie.

Do tej instytucji rycerskiej włączono jeszcze osobliwy jakiś, bezimienny zakon, który miał być niby to filozoficzny i mistyczny. Pierwszy stopień zwał się przejście, drugi przejście przejścia, trzeci przejście przejścia do przejścia, a czwarty przejście przejścia do przejścia przejścia. Do obowiązków wtajemniczonych należało wytłumaczenie głębokiego sensu tej gradacji; odbywało się to na podstawie drukowanej książeczki, w której owe osobliwe słowa w osobliwszy jeszcze sposób były objaśnione, a raczej szczegółowo omówione. Zajmowanie się tymi rzeczami należało do ulubionych naszych rozrywek. Zdawało się, że niedorzeczne pomysły Behrischa i przewrotność Lenza tu się skojarzyły: ale raz jeszcze powtarzam, że nie było absolutnie żadnego ukrytego celu w tej zabawie.

Jakkolwiek chętnie brałem udział w fanfaronadach tego rodzaju, przygotowałem nawet ustępy z owych Czworga dzieci Haimona z objaśnieniami, jak przy różnych uroczystościach należy je odczytywać, a także sam z patosem je deklamowałem, czułem się jednak doprawdy znudzony, bo takie farsy dawno już przestały mnie bawić; toteż pozbawiony frankfurckiego i darmstadzkiego otoczenia bardzo byłem rad z poznania Gottera, który szczerą sympatią mnie darzył, za co mu się serdeczną przyjaźnią odwdzięczałem. Był to człowiek o jasnym i pogodnym umyśle, delikatny w obejściu, o zdecydowanych i pielęgnowanych zdolnościach; cenił bardzo smak francuski, a odznaczał się dużą znajomością literatury angielskiej, zwłaszcza dzieł o moralnym podkładzie i ogólnie interesujących. Spędziliśmy razem wiele przyjemnych chwil, dzieląc się zdobytymi wiadomościami, gawędząc o zamiarach na przyszłość i wzajemnych zamiłowaniach. A że był w dobrych stosunkach z kołem getyngeńczyków, nakłonił mnie do napisania różnych drobnych prac, a także wierszy do Almanachu wydawanego przez Boie.

W ten sposób nawiązałem pewien kontakt z owym gronem koleżeńskim młodych i utalentowanych poetów, którzy później na tak szerokie wypłynęli wody. Obaj hrabiowie Stolberg, Bürger, Voss, Hölty i inni byli wyznawcami Klopstocka i pokrewni duchem temu, którego wpływ przemożny wszędzie sięgał. W tym coraz bardziej rozrastającym się gronie poetów niemieckich równocześnie z tylu różnorodnymi poetyckimi wzlotami rozwijała się jeszcze inna idea, której nie potrafię nadać właściwego miana. Można by ją nazwać dążeniem do niezależności, rodzącym się zawsze w czasach pokoju i właśnie tam, gdzie właściwie żadnej zależności nie ma. Czasu wojny ludzie znoszą, jak mogą, brutalną przemoc, człowiek czuje się sponiewierany fizycznie i materialnie, lecz bynajmniej nie moralnie; przymus nikogo nie poniża i nie jest hańbą ulegać koniecznościom chwili; przywyka się do znoszenia przykrości ze strony wrogów i przyjaciół, istnieją pragnienia, lecz brak przekonań. W czasach pokoju natomiast umiłowanie wolności coraz silniej się odzywa, a im człowiek jest swobodniejszy, tym większej pragnie swobody. Nie chcemy żadnej władzy nad sobą i nie znosimy żadnego ucisku, nikt nie powinien być uciskany, subtelne to zaś, chorobliwe niemal uczucie objawia się we wrażliwych duszach jako marzenie o sprawiedliwości dla wszystkich. Taki duch, takie poglądy wszędzie wtedy panowały, a ponieważ w danej chwili uciskanych było niewielu, starano się i tych wyzwolić z przypadkowego ucisku; tym sposobem zrodził się jakiś pojedynek szlachetnych, jednostki zaczęły mieszać się do rządu, co mimo chwalebnych zamiarów wywołało nad wyraz fatalne konsekwencje.

Swą obroną rodziny Calas Voltaire wzbudził wielką sensację i zdobył powszechne uznanie. Ciekawszym jeszcze i ważniejszym dla Niemiec wydarzeniem było wystąpienie Lavatera przeciwko namiestnikowi szwajcarskiemu. Zmysł estetyczny połączony z młodzieńczym zapałem szukał nowych dróg; niedawno temu odbywano jeszcze studia, żeby otrzymać jakiś urząd, teraz poczęto kontrolować urzędników i zbliżała się chwila, kiedy autorzy dramatyczni i powieściopisarze zaczęli szukać wzorów dla swych czarnych charakterów wśród ministrów i urzędników. Wytworzył się z tego jakiś na pół urojony, na pół prawdziwy świat działania i przeciwdziałania, w którym później rozpanoszyło się donosicielstwo i szkalowanie na wielką skalę, uprawiane z jakąś niepojętą wściekłością przez redaktorów czasopism i dzienników, pod pozorem służenia słusznej sprawie; robili to z tym większą pewnością siebie, że wmawiali w społeczeństwo, iż ono jest prawdziwym trybunałem: co za nonsens! przecież społeczeństwo nie posiada władzy wykonawczej, opinia zaś w rozćwiartowanym państwie niemieckim nikomu ani pomóc, ani zaszkodzić nie mogła.

Wśród nas, młodych, nie odczuwało się wprawdzie tego rodzaju nagannych tendencji; owładnęła nami jednak jakaś podobna myśl, łącząca w sobie poezję, etykę i zapał szlachetny, nieszkodliwa wprawdzie, lecz zgoła bezowocna.

Swą Bitwą Arminiusza, dedykowaną cesarzowi Józefowi II, w cudowny sposób poruszył Klopstock umysły współczesnych. Przedstawił nam wspaniale i wzniośle Niemców wyzwalających się spod ucisku Rzymian; odmalowany przez niego obraz przyczynił się wybitnie do rozbudzenia poczucia własnej godności w narodzie. Ponieważ jednak czasu pokoju patriotyzm właściwie w tym tylko się objawiał, że każdy zamiatał swoje podwórko, pilnował swego zajęcia, uczył się pilnie, aby ład panował w rodzinie, więc wskrzeszony przez Klopstocka duch narodowy nie miał właściwego punktu oparcia. Fryderyk ocalił honor wielu Niemców wobec koalicji wrogów i wolno było każdemu obywatelowi uznaniem i czcią dla tego wielkiego króla manifestować udział swój w jego zwycięstwie; ale co począć ze wznieconą teraz wojowniczą butą? W czym miała znaleźć ujście i jakie wywrzeć skutki? Początkowo przybrało wszystko li tylko poetycką formę, więc mnożyły się coraz bardziej zrodzone z tego impulsu pieśni bardów, tak często później szkalowane i wyśmiewane. Nie potrzeba już było zwalczać wrogów zewnętrznych; stwarzano sobie przeto tyranów, a jako wzory, naprzód w ogólnym zarysie, a następnie i w szczegółach, służyli książęta i dworacy; i tu poezja skojarzyła się od razu z owym już wzmiankowanym fatalnym mieszaniem się do prawodawstwa; zdumienie nas ogarnia, gdy czytamy poetyckie utwory z owych czasów, pisane w takim duchu, jak gdyby podważyć chciały wszelką zwierzchność, czy to monarchiczną, czy arystokratyczną.

Co do mnie, to nadal w poezji szukałem wyrazu dla swych uczuć i urojeń. W tym czasie właśnie powstały drobne wiersze jak na przykład Wędrowiec; były one drukowane w „Almanachu Muz" wychodzącym w Getyndze. Z burzliwych przeżyć owych czasów, które przeniknęły do mej duszy, oswobodziłem się w ten sposób, że przelałem je w Götza von Berlichingen; opisałem w nim, jak człowiek dzielny i trzeźwo myślący może w czasach buntu, łamiąc prawo, objąć władzę, ale popadnie w rozpacz, jeśli w oczach prawowitego i powszechnie szanowanego władcy wyda się postacią podejrzaną, a nawet renegatem.

Klopstock odami swymi wprowadził do poezji niemieckiej nie tyle mitologię nordycką, ile nomenklaturę jej bóstw; ja wszakże, aczkolwiek chętnie korzystałem dotąd ze wszystkiego, co mi było dostępne, nie mogłem się przemóc, by z niej korzystać, a to z następujących powodów. Od dawna już znałem bajki Eddy z przedmową do Historii Danii Malleta i wkrótce je sobie przyswoiłem; należały one do tych utworów, które najchętniej opowiadałem, gdy mnie o to proszono w towarzystwie. Od Herdera dostałem Reseniusa i w ten sposób zapoznałem się bliżej z rapsodami bohaterskimi. Ale wszystkich tych rzeczy, jakkolwiek ceniłem je wysoko, nie potrafiłem jakoś wcielić w krąg mej twórczości poetyckiej; bo chociaż wspaniale pobudzały wyobraźnię, usuwały się całkowicie spod kontroli zmysłów, podczas gdy mitologię grecką, przeistoczoną przez największych artystów świata w widome, łatwo wyobrażalne postacie stale miałem jeszcze przed oczyma. Na ogół nie wprowadzałem większej ilości bóstw do swych utworów, ponieważ uważałem, że są tworami stojącymi niejako poza naturą, którą jedynie pragnąłem odtwarzać. Cóż mogło mnie skłonić do umieszczenia Wotana zamiast Jowisza czy Thora miast Marsa i do wprowadzenia do mych poematów na miejsce jasno określonych bóstw Południa mglistych majaków, pustych dźwięków słownych? Z jednej strony utwory moje wzorowały się raczej na bohaterach Osjana, wprawdzie równie bezkształtnych, ale rubaszniejszych i potężniejszych, z drugiej starałem się nadać im charakter pogodnych baśni: ceniłem i lubiłem bowiem niezmiernie nić humoru przewijającą się poprzez wszystkie mity nordyckie. Zdało mi się, że jedynie one potrafią wszystko w żart obrócić, przeciwstawiając przedziwnej dynastii swych bóstw jakichś awanturniczych olbrzymów, czarnoksiężników i potworów, których jedynym zadaniem jest wprowadzanie w błąd najwyższych rządzących osobistości, wykpiwanie ich i zagrażanie im w końcu haniebną, nieuniknioną zgubą.

Podobne i niemniejsze zainteresowanie budziły we mnie baśnie indyjskie, które po raz pierwszy poznałem z Podróży Dappera, i wcieliłem z radością do kolekcji swych bajek. Ołtarz Ramy udał się świetnie w moim opowiadaniu i choć postacie w tej bajce są wielce różnorodne, małpa Hanuman pozostała zawsze ulubieńcem mych słuchaczy. Ale i te bezkształtne lub nadnaturalnych kształtów potwory nie mogły zadowolić mego zmysłu poetyckiego; zanadto odległe były one od prawdy, do której nieustannie dążyłem.

Atoli przeciw tym wszystkim odrażającym straszydłom mój zmysł piękna miał znaleźć obronę w nowej cudownej mocy. Szczęśliwa to zawsze epoka w literaturze, w której wielkie dzieła przeszłości odżywają i stają się codzienną strawą duchową, wtedy bowiem wywołują świeży oddźwięk. Tak tedy światło Homerowe jaśniej nam rozbłysło, i to całkiem w duchu epoki wysoce sprzyjającej takiemu właśnie zjawisku: stały bowiem zwrot ku naturze sprawił, że i na dzieła starożytnych twórców nauczono się patrzeć pod tym kątem widzenia. To, co niektórzy podróżnicy uczynili dla wyjaśnienia pism świętych, inni robili dla Homera. Guys rozpoczął dzieło, Wood nadał mu rozpęd. Jedna z getyńskich recenzji bardzo rzadkiego z początku oryginału zaznajomiła nas z owymi usiłowaniami i pouczyła, jak daleko zostały doprowadzone. Odtąd nie widzieliśmy już w owych pieśniach nadętego i przesadnego bohaterstwa, jeno odzwierciedlenie prawdy prastarej rzeczywistości, którą staraliśmy się jak najlepiej poznać. Nie mogliśmy jednakże wyobrazić sobie, że dla zrozumienia homeryckich postaci trzeba, jak twierdzono, znać dzikie szczepy oraz ich obyczaje opisywane przez podróżników Nowego Świata: nie można bowiem negować faktu, że zarówno Europejczycy, jak Azjaci w epopejach Homera przedstawieni są na wysokim szczeblu kultury, może nawet wyższym, niżby mogła się poszczycić epoka wojny trojańskiej. Ale maksyma owa była zgodna z panującymi poglądami na naturę i jako taka nam odpowiadała.

Przy wszystkich tych zajęciach związanych z antropologią w szerszym znaczeniu oraz z najbliższą mi i najmilszą poezją, każdy dzień przypominał, że jestem w Wetzlarze. Wszędzie rozbrzmiewały rozmowy o działaniu wizytacji, o rosnących stale trudnościach i o wykrywaniu coraz to nowych nadużyć. Znowu więc zebrało się tu święte państwo rzymskie, nie tylko na jakieś wielkie uroczystości, ale z powodu sprawy sięgającej najgłębszej jego istoty. I tu ponownie przyszła mi na myśl owa prawie pusta sala biesiadna w dzień koronacji, do której zaproszeni goście nie weszli, bo za wysoko byli urodzeni. Tym razem zjawili się wprawdzie, za to inne, jeszcze gorsze symptomy dały się zauważyć.

Brak ogólnej spójni, wzajemne przeciwdziałanie poszczególnych władców wychodziło na jaw co chwila i nie stanowiło to dla nikogo tajemnicy, że książęta naradzali się poufnie między sobą, czy nie należałoby przy tej okazji wymóc czegoś od głowy państwa.

Że na młodzieńca pragnącego dobra i pracującego w tym sensie nad sobą te drobiazgowe anegdoty o niedbalstwach i niedopatrzeniach, o niesprawiedliwościach i przekupstwach musiały wywrzeć jak najgorsze wrażenie, odczuje każdy prawy człowiek. Skąd w takich okolicznościach brać się miało poszanowanie prawa i sądu? Lecz choćby nawet darzono największym zaufaniem działalność „wizytacji", choćby wierzono, że spełni ona nałożone na nią wzniosłe obowiązki — dla zadowolonego z życia, śmiało do celu dążącego młodzieńca nie było tu nic do roboty. Formalności tych spraw zmierzały tylko do ich przewlekania; kto chciał brać w czymkolwiek udział i coś znaczyć, musiał zawsze służyć temu, który nie miał racji, więc pozwanemu, a przy tym być biegłym w sztuce przekręcania faktów i znać się na chytrych wybiegach.

W tym zamęcie nie udawały mi się żadne twórcze prace estetyczne, przeto raz po raz gubiłem się w spekulacjach estetycznych; wiadomo bowiem, że wszelkie teoretyczne rozważania dowodzą zawsze braku lub zahamowania siły twórczej. Jak dawniej z Merckiem, tak teraz czasami z Gotterem próbowałem wynajdywać maksymy, które mogły były stać się podstawą przy pracy pisarza, ale ani mnie, ani im nie udawało się to wcale. Merck był sceptycznym eklektykiem, Gotter trzymał się tych wzorów, które mu najbardziej odpowiadały. Zapowiedziana teoria Sulzera nadawała się więcej dla miłośników sztuki niż dla artystów. Z owego punktu widzenia należało przede wszystkim oddziaływać umoralniająco, co musiało doprowadzić nieuchronnie do rozdźwięku między klasą twórców a klasą konsumentów; wszak dobre dzieło sztuki może wywierać i wywiera na pewno wysoce moralny wpływ, ale żądać moralnych tendencji od artysty znaczy to samo, co psuć mu rzemiosło.

Od paru lat studiowałem pilnie to, co starożytni o tych ważnych sprawach orzekli, choć nie jednym ciągiem, a tylko dorywczo. Arystoteles, Cycero, Kwintylian, Longin, żadnego z nich nie pominąłem, nic mi to jednak nie pomogło: wszyscy oni bowiem opierali się na pewnym doświadczeniu, na którym mnie zbywało. Wprowadzali mnie w świat przepełniony niezliczoną ilością dzieł sztuki, rozwijali przede mną zasługi znakomitych poetów i mówców, których przeważnie nazwiska tylko się dochowały; przekonali mnie, aż nadto dobitnie, że wprzód należy zebrać cały materiał, a potem dopiero nad nim rozmyślać, że pierwej trzeba samemu coś zdziałać, może nawet w niejednym pobłądzić, aby poznać własne i cudze zdolności. Moja znajomość skarbów minionych, dawnych epok była zawsze tylko szkolarska, książkowa, daleka od życia, a przecież zwłaszcza wielcy mówcy starożytni kształcili się żyjąc pełnią życia i niesposób mówić o cechach ich twórczości nie uwzględniając zarazem osobistego ich charakteru. U poetów nie miało to aż tak wielkiego znaczenia; wszędzie jednak łącznikiem między naturą a sztuką było zawsze życie, toteż wynikiem wszystkich mych rozmyślań i dążności pozostało owo dawno powzięte postanowienie, żeby badać naturę od wewnątrz i na zewnątrz i naśladując ją żarliwie pozwolić jej samej za siebie mówić.

Materiału do tych zamysłów, dręczących mnie w dzień i w nocy, dostarczyły mi dwa wielkie, nawet olbrzymie tematy, których bogactwo, choćby pobieżnie rozpatrzone, pozwoliłoby mi stworzyć rzecz naprawdę godną uwagi. Była to zamierzchła epoka, w której żył Götz von Berlichingen, i współczesna, której nieszczęsny rozwój opisałem w Werterze.

O przygotowaniu historycznym do pierwszej z tych prac mówiłem już powyżej: etyczne pobudki, leżące u podstaw drugiej, przedstawię obecnie.

Postanowienie owo, aby nie krępować właściwości swej wewnętrznej natury i ulegać wpływom otaczającej nas przyrody, pchnęło mnie w przedziwną sferę uczuć, w której poczęty został i napisany Werter. Starałem się wewnętrznie oderwać od wszystkiego, co obce, rzeczy zewnętrzne traktować życzliwie i wszystkim istotom, od człowieka poczynając, a sięgając coraz niżej, jak daleko je objąć można, pozwalałem działać na siebie, każdej na swój sposób. Powstało dzięki temu przedziwne pokrewieństwo z poszczególnymi zjawiskami przyrody, serdeczny akord, współdźwięk ze wszystkim, tak że każda zmiana, czy to miejscowości i okolic, czy też pór dnia i roku, jak i każde inne zdarzenie głęboko mnie wzruszało. Zmysł malarski łączył się z poetyckim, piękna wiejska okolica, ożywiona powabną rzeką, wzmagała moją skłonność do samotności, sprzyjając cichym, we wsze strony płynącym rozmyślaniom.

Ale odkąd opuściłem ową miłą rodzinę w Sesenheim, a teraz znowu grono przyjaciół we Frankfurcie i Darmstadcie, czułem pustkę w sercu, której nie potrafiłem niczym wypełnić; dlatego też znajdowałem się w położeniu, w którym każda skłonność, osłonięta jakim bądź pozorem, znienacka omotać nas może i zniweczyć wszelkie dobre postanowienia.

Autor, doszedłszy do tego oto miejsca swego zamierzenia, pierwszy raz czuje przy swej robocie, że jest mu lekko na sercu: gdyż odtąd dopiero książka ta stanie się tym, czym być powinna. Nie zapowiadała się jako dzieło samoistne; była raczej przeznaczona dla wypełnienia pustych chwil w życiu autora, dla rozwinięcia niejednego fragmentu oraz zachowania w pamięci zapomnianych i przebrzmiałych zdarzeń. Atoli co raz zastało dokonane, nie może i nie powinno być powtórzone; poeta na próżno też wzywałby przyćmione już dziś siły duchowe, daremnie pragnąłby wyczarować w swej duszy wspomnienie owych pięknych chwil, które pobyt jego w dolinie Lahny tak bardzo upiększyły. Na szczęście, instynkt jego już dawniej to pochwycił i zmusił w czasach bujnej młodości, by utrwalił bliską mu rzeczywistość, opisał i w sprzyjającej chwili śmiało przedstawił opinii publicznej. Że mowa tu o Werterze, każdy łatwo się domyśli; jednakże o postaciach w książce tej występujących i poglądach w niej zawartych niejedno jeszcze w toku tej narracji będzie do powiedzenia.

Pośród młodych ludzi, przydzielonych do poselstwa w celu przygotowania ich do przyszłej służby państwowej, był jeden, którego krótko i węzłowato nazywaliśmy „narzeczonym". Odznaczał się on spokojnym, równym usposobieniem, jasnością sądów i stanowczością w mowie i czynach. Pogodna pracowitość i wytrwała pilność tak mu zjednały przełożonych, że obiecali mu w najbliższej przyszłości dobre stanowisko. Toteż czując się do tego uprawnionym, zaręczył się z pewną niewiastką, odpowiadającą pod każdym względem jego zamiłowaniom i życzeniom. Była ona od śmierci matki troskliwą opiekunką licznego młodszego rodzeństwa i jedyną podporą owdowiałego ojca, a więc przyszły małżonek mógł się spodziewać tego samego dla siebie oraz dla przyszłego potomstwa i rościć nadzieje, że zapewni mu ona prawdziwe szczęście domowe. Każdy przyznać musiał, choćby nie miał nawet tak samolubnych względów życiowych na oku, że była to idealna na żonę dziewczyna. Należała do kobiet, które nie wzbudzając może gwałtownych namiętności podobają się jednak ogólnie. Smukła, zgrabna kibić, szczera, zdrowa natura i płynąca stąd radość życia, prostota i swoboda w codziennym obcowaniu, wszystko to było jej dane. Czułem się zawsze dobrze w towarzystwie ludzi o takich przymiotach, toteż chętnie garnąłem się do tych, co je posiadali; a chociaż nie zawsze nadarzała się sposobność wyświadczania im rzeczywistych przysług, wolałem im niż innym towarzyszyć w niewinnych zabawach, do których młodzież zawsze jest skora, a które bez wielkiego trudu i zachodu zawsze są dostępne. Ponieważ powszechnie wiadomo, że kobiety stroją się tylko dla kobiet i niezmordowanie rywalizują między sobą w upiększaniu się, przeto lubiłem najbardziej te, które skromną schludnością w cichości ducha dawały rękojmię przyjacielowi czy narzeczonemu, że wszystko, co robią, robią tylko dla niego i że bez ceregieli i kosztów będą talk przez całe życie postępować.

Osoby tego pokroju nie są zwykle wyłącznie sobą zajęte: mają dość czasu, aby poświęcić uwagę otaczającemu światu i dość spokoju ducha, aby się doń zastosować i współżyć z nim bez trudu; stają się roztropnymi i rozumnymi bez wysiłku, a wykształcenia swego nie opierają na książkach. Taką oto była narzeczona. Narzeczony zaś, człowiek o na wskroś prawym, dobrym i łagodnym charakterze, każdego, kogo cenił, wnet a nią zaznajamiał, a będąc sam większą część dnia bardzo zajętym, patrzył chętnym okiem, gdy narzeczona po ukończonych domowych pracach zabawiała się i weseliła na przechadzkach i wycieczkach w gronie przyjaciół i przyjaciółek. Lotta — gdyż tak właśnie nazywać się będzie — skromna była w dwójnasób raz po prostu z natury, bo nie dbając o własne upodobania życzliwie odnosiła się do wszystkich, a po wtóre, bo czuła się przecież związaną z człowiekiem, który był jej godnym i w jej ręce los swój na całe życie złożył. Otaczała ją atmosfera wesela i radości. Zaprawdę, jeśli przyjemnie jest patrzeć na rodziców darzących bezustanną troskliwością swe dzieci, to jeszcze bardziej wzruszająca jest troskliwość okazywana rodzeństwu przez rodzeństwo. Pierwsze wydaje nam się popędem naturalnym i mieszczańskim obyczajem, w drugim widzimy raczej wolny wybór i szczerość serca.

Jako przybysz, nieskrępowany żadnymi więzami, swobodny wobec panny innym już zajętej, która nie upatrując w drobnych uprzejmościach oświadczyn, przyjmuje je z szczerym zadowoleniem, beztrosko pozwalał sobie na wszystko; wkrótce atoli spostrzegł, że jest doszczętnie usidlany, a jednocześnie tak ufnie i serdecznie przez młodą parę traktowany, iż nie poznawał już sam siebie. Rozleniwiony, pogrążony w marzeniach, znudzony po trosze otoczeniem, znalazł to, na czym mu zbywało, w przyjaciółce, która mimo iż życie jej było już wypełnione, żyła przecież tylko przelotną chwilą. Lubiła go jako towarzysza; a on niebawem nie mógł się bez niej obyć, gdyż stała się dla niego dniem powszednim; i odtąd jako nierozłączna para spędzali czas w wiejskim rozległym gospodarstwie, na polach i łąkach, w ogrodzie warzywnym czy w sadzie. Ilekroć narzeczonemu pozwalały na to zajęcia, chętnie brał udział w tych przechadzkach; było im dobrze we troje, przywykli do siebie bezwiednie i niepostrzeżenie, nie zdając sobie sprawy, jak to się stało, że nie mogli po prostu istnieć bez siebie. Przeżyli owego pięknego lata iście niemiecką sielankę, w której żyzna ziemia tych okolic stanowiła prozę, a szczere uczucie poezję. Chodząc wśród łanów złocistych zbóż, orzeźwiali się rosą poranków, rozkoszowali piosnką skowronka, wołaniem przepiórki; szły potem upalne godziny południa, przeciągały gwałtowne burze, wszystko zbliżało ich jeszcze bardziej ku sobie, a niejedną drobną niesnaskę rodzinną wzajemna miłość bez trudu łagodziła. I tak jeden dzień upływał po drugim, a zdawało się im, że każdy był świętem; bez mała cały kalendarz musiałby być wydrukowany dla nich czerwonym kolorem. Zrozumie mnie każdy, kto pamięta, co głosi przepowiednia o szczęśliwym a nieszczęsnym przyjacielu Nowej Heloizy: „a siedząc u stóp ukochanej międlić będzie konopie, pragnąc międlić je dziś, jutro i pojutrze, przez całe życie".

Niewiele wprawdzie, ale tyle, ile trzeba, powiem tutaj o pewnym młodzieńcu, którego nazwisko później aż zbyt często wspominano. Był to Jerusalem, syn uczonego, wolnomyślnego i subtelnego teologa. On także był urzędnikiem w jednym z poselstw: średniego wzrostu, o ujmującej powierzchowności, dobrze zbudowany, o twarzy raczej zaokrąglonej niż pociągłej, o miękkich, łagodnych rysach, jednoczył w sobie wszystkie atrybuty przystojnego blondyna; oczy miał niebieskie, nie tyle pełne wyrazu, co bardzo powabne. Ubierał się według panującej w Dolnych Niemczech mody na sposób angielski: frak błękitny, kamizelka i spodnie tabaczkowe, buty z brązowymi sztylpami. Autor tej opowieści nigdy go nie odwiedzał i nigdy go u siebie nie przyjmował; spotykał go tylko niekiedy u przyjaciół. W rozmowie ów młody człowiek był wstrzemięźliwy, zawsze jednak życzliwie usposobiony. Interesował się najrozmaitszymi rzeczami; lubił zwłaszcza rysunki i szkice, w których umiejętnie pochwycony był charakter samotnych, ciszą spowitych okolic. Wskazywał często na sztychy Gessnera zachęcając amatorów do ich naśladowania. W naszych rycerskich konwentyklach i maskaradach prawie żadnego nie brał udziału zasklepiając się w sobie, nie udzielając się nikomu. Mówiono, że kochał się namiętnie w żonie przyjaciela. Nie widywano ich jednak nigdy razem. W ogóle niewiele o nim wiedziano poza tym, że zajmuje się literaturą angielską. Jako syn zamożnego ojca nie potrzebował poświęcać się pracy zarobkowej ani troszczyć poważnie o uzyskanie jakiegoś stanowiska.

Owe sztychy Gessnera wzmogły w nas zamiłowanie do tematów sielskich, a krótki wiersz, który w naszym ścisłym gronie wzniecił zapał prawdziwy, przesłonił wszelkie inne nasze zainteresowania. The Deserted Village Goldsmitha nam wszystkim, wyznającym te same przekonania i będącym na równym poziomie wykształcenia, wysoce odpowiadał. Autor nie opisywał życia codziennego, lecz w obrazach dawno minionej, zamierzchłej przeszłości przedstawiał to, co każdy pragnął ujrzeć własnymi oczami, co kochał i cenił, czego żarliwie szukał w teraźniejszości, aby z młodzieńczą werwą brać w tym udział. Były tam więc uroczystości i święta wiejskie, odpusty i jarmarki, dalej poważne narady starszyzny wiejskiej pod lipą, wnet rozpędzane przez roztańczoną młodzież, do której dołączała się miejscowa inteligencja. Jakże przyzwoicie odbywały się te rozrywki pod nadzorem samego proboszcza, który wszelkie wybryki, wszystko, co wywołać mogło zwady i kłótnie, umiał zawsze w porę załagodzić i powstrzymać. Tak tedy ujrzeliśmy i tu naszego poczciwego Wakefielda w dobrze znanym nam otoczeniu, ale nie żywego i prawdziwego, jeno wywołanego z krainy cieniów cichą skargą elegijnego poety. Już sam pomysł tego utworu jest wyjątkowo szczęśliwy, wszak szło tu o pełne serdecznego żalu wyczarowanie naiwnej przeszłości. Jakże świetnie pod każdym względem udało się to zrealizować angielskiemu poecie! Zachwyt nad tym prześlicznym poematem dzieliłem z Gotterem, któremu przekład lepiej się udał niż mnie: ja bowiem zbyt ostrożnie usiłowałem oddać we własnym języku subtelną myśl oryginału, co uwypuklało może wyraźnie niektóre szczegóły, nie sprostałem natomiast całości.

Jeśli istotnie tęsknota daje najwyższe szczęście i jeśli prawdziwa tęsknota dąży ku niedościgłym ideałom, to wszystko złożyło się na to, żeby młodzieńca, któremu towarzyszymy obecnie w jego tułaczce życiowej, uczynić najnieszczęśliwszym ze śmiertelników. Kochał się w cudzej narzeczonej, starał się przyswajać własnemu piśmiennictwu arcydzieła literatury obcej, usiłował bez znajomości techniki naśladować naturę nie tylko słowem, ale też pędzlem i rylcem: przecież każde z tych dążeń już samo w sobie rozpierało piersi i ściskało serce. Ażeby jednak wyrwać błogiego cierpiętnika z tego położenia i stworzyć mu nowe warunki do nowych niepokojów, stała się rzecz następująca.

W Giessen wykładał profesor prawa Höpfner. Merck i Schlosser szanowali go i wysoko cenili jako zdolnego w swym zawodzie uczonego, jako myślącego i dzielnego człowieka. Dawno już pragnąłem go poznać, a ponieważ obaj moi przyjaciele zamierzali go odwiedzić, aby podyskutować z nim na tematy literackie, uradziliśmy, że i ja, korzystając ze sposobności, także się udam do. Giessen. Wszelako, jak to bywa w pogodnych i spokojnych czasach, nie potrafiliśmy nigdy zmierzać prostą drogą do celu, lecz jak prawdziwe dzieci musieliśmy zawsze, nawet w sprawach poważnych, szukać okazji do żartów; przeto miałem tam zjawić się jako nieznany gość, w obcej postaci, a lubiłem zawsze, jak wiadomo, ukazywać się w przebraniu. W pogodny więc poranek, przed wschodem słońca, wyszedłem z Wetzlaru podążając uroczą doliną w górę Lahny; wędrówki takie były dla mnie za każdym razem największą rozkoszą. Tworzyłem w myśli, kojarzyłem i przerabiałem szczegóły i byłem w ciszy i samotności szczęśliwy i radosny; porządkowałem w pamięci materiał zawile i niezręcznie narzucony mi przez wiecznie z sobą w sprzeczności będący świat. Przybywszy do celu wędrówki, odszukałem mieszkanie Höpfnera i zastukałem do drzwi jego gabinetu. Gdy zawołał: „Proszę wejść", stanąłem przed nim skromnie jako student wracający z uniwersytetu do domu i pragnący poznać po drodze najznakomitszych mężów. Byłem przygotowany na zapytania o bliższe dane dotyczące mej osoby; opowiedziałem mu wiarygodną, prozaiczną bajeczkę, w którą, zdaje się, uwierzył, a gdy następnie podałem się za prawnika, zwycięsko przebyłem próbę: znałem bowiem jego zasługi w tej dziedzinie i wiedziałem, że zajmuje się właśnie prawem natury. Jednakże rozmowa parokrotnie utykała i zdawało się, że profesor rozgląda się za sztambuchem, czy też czeka, abym jak najprędzej się pożegnał. A ja nie kwapiłem się do wyjścia, czekając na Schlossera, którego punktualność była mi znana. Przyszedł też niebawem, przyjaźnie powitany przez swego przyjaciela, spojrzał z ukosa w moją stronę, nie zwracając na mnie żadnej uwagi. Höpfner jednak wciągnął mnie bardzo uprzejmie i życzliwie do rozmowy. Wreszcie pożegnałem się i podążyłem do oberży, gdzie zamieniłem z Merckiem kilka pobieżnych słów i omówiłem dalszy plan działania.

Przyjaciele postanowili zaprosić Höpfnera na obiad, a wraz z nim niejakiego Krystiana Henryka Schmidta, odgrywającego pewną rolę w literaturze, aczkolwiek bardzo podrzędną. On to właśnie miał być kozłem ofiarnym, chcieliśmy go bowiem w dowcipny sposób ukarać za  różne jego grzechy. Gdy goście zebrali się już w sali jadalnej, kazałem kelnerowi zapytać, czy panowie pozwolą, abym z nimi zasiadł do stołu. Schlosser, któremu było bardzo do twarzy z udaną powagą, przeciwstawił się temu, oświadczając, że obecność nieznajomego przeszkadzałaby w przyjacielskiej pogawędce. Po naleganiu kelnera i wstawieniu się Höpfnera, który zapewnił, że jestem całkiem rozsądnym młodzieńcem, zostałem dopuszczony do towarzystwa; z początku zachowywałem się skromnie i nieśmiało. Schlosser i Merck nie krępowali się zupełnie rozmawiając o różnych rzeczach tak otwarcie, jakby nie było nikogo obcego przy stole. Rozprawiano o najważniejszych sprawach literackich i najwybitniejszych osobistościach. Wówczas nabrałem trochę śmiałości i nie dałem się zbić z tropu złośliwymi docinkami Schlossera i kpinami Mercka; ostro natomiast zabrałem się do Schmidta, a że znałem jego słabe strony, strzały moje trafiały zawsze celnie.

Zamówiłem skromnie ćwiartkę wina stołowego; tamci kazali sobie podać lepsze i nie omieszkali mnie poczęstować. Po omówieniu wielu bieżących spraw rozmowa przeszła na tematy ogólne i zaczęto roztrząsać problem, który póki istnieć będą literaci, zawsze będzie aktualny: mianowicie, czy poziom literatury się podnosi, czy obniża, czy piśmiennictwo się rozwija, czy upada? Wałkowano wesoło zagadnienie, wywołujące niemal zawsze sprzeczne sądy wśród młodych i starych, początkujących i kończących swą karierę pisarzy, nie mając właściwie wcale zamiaru dojść do całkowitego porozumienia w tej materii. W końcu i ja głos zabrałem:

— Wydaje mi się — oświadczyłem — że literatury mają swoje pory roku, które na podobieństwo przyrody kolejno się zmieniając wywołują pewne stale powtarzające się zjawiska. Nie sądzę przeto, by jakąkolwiek epokę literacką można było chwalić lub ganić jako całość; a zwłaszcza nie lubię, gdy pewne z ducha czasu zrodzone talenty wynosi się pod niebiosy i głośno wychwala, inne zaś odsądza od czci i wiary. Wiosna podnieca krtań słowika, ale także gardziołko kukułki. Zarówno tak miłe dla oka motyle, jak i uprzykrzone komary są w tym samym cieple słonecznym zrodzone; gdyby zawsze o tym pamiętano, nie ponawiano by tych samych skarg co lat dziesięć i nie zadawano by sobie tyle próżnego trudu w tępieniu tego, co komuś się nie podoba.

Wszyscy spojrzeli na mnie ze zdziwieniem, skąd mi się wzięło tyle mądrości życiowej i wyrozumiałości. Ja zaś z całym spokojem porównywałem w dalszym ciągu zjawiska literackie z przyrodniczymi i sam nie wiem, jakim sposobem wpadłem nawet na mięczaki, o których opowiadałem różne dziwy. Mówiłem na przykład, że stworzeniom tym nie podobna odmówić czegoś w rodzaju ciała, a nawet pewnego kształtu; ponieważ jednak nie posiadają kości, nie wiadomo, co z nimi począć, i właściwie nie są niczym więcej, jak żywą bryłką śluzu; morze ma, widać, i takich mieszkańców. A gdy zbyt długo rozwodziłem się nad tym porównaniem, aby obecnego tu Schmidta i jemu podobnych grafomanów scharakteryzować, zwrócono mi uwagę, że porównanie zanadto rozdęte zatraca wszelki sens.

— Powrócę wobec tego na ziemię! — odrzekłem — i będę mówił o bluszczu. Jak mięczaki pozbawione są kości, tak bluszcz nie ma pnia, a wszędzie, gdzie się owinie, chciałby grać główną rolę. Miejsce jego na starych murach, którym i tak już nic nie zaszkodzi; z nowych budynków należy go oczywiście usuwać; wysysa soki z drzew, a najnieznośniejszy jest wtedy, gdy pnąc się w górę po słupie zapewnia, że jest to pień żywego drzewa, dlatego iż go oplótł swymi liśćmi.

Nie zważając na zarzuty niejasności i nietrafności mych porównań, których mi i nadal nie szczędzono, coraz ostrzej powstawałem przeciwko wszelkiego rodzaju pasożytom i w miarę mych ówczesnych wiadomości przyrodniczych wcale nieźle sobie z tym radziłem. W końcu krzyknąłem: „Niech żyją wszyscy samodzielni twórcy, a pismaków niech diabli wezmą", po obiedzie zaś pochwyciłem dłoń Höpfnera, potrząsnąłem nią mocno, zapewniając, że jest najzacniejszym człowiekiem na świecie, wreszcie zarówno jego, jak i tamtych uścisnąłem serdecznie. Poczciwy nowy przyjaciel myślał, że chyba śni, aż wreszcie Schlosser i Merck rozwiązali zagadkę; żart ujawniony wzbudził powszechną wesołość, w której nawet Schmidt brał udział, udobruchany naszym uznaniem dla jego doprawdy rzetelnych zasług i zrozumieniem różnych jego zamiłowań.

Dowcipny ten wstęp siłą rzeczy przyczynić się musiał do ożywienia i urozmaicenia literackiego zebrania, co było przecież naszym celem. Merck zajmujący się kolejno to estetyką, to literaturą, to handlem, namówił rozumnego, dobrze o wszystkim poinformowanego, wszechstronnie wykształconego Schlossera do wydawania w tym roku „Frankfurckich Wiadomości Naukowych". Jako współpracowników zaproszono Höpfnera i jeszcze kilku akademików z Giessen, zasłużonego pedagoga, rektora Wencka z Darmstadtu i innych dzielnych ludzi. Każdy w swoim zakresie posiadał wystarczające wiadomości teoretyczne i historyczne, a zrozumienie ducha czasu pozwalało im zgodnie działać. Dwa pierwsze roczniki tego pisma (później bowiem przeszło ono w inne ręce) pięknie świadczą o wielkiej znajomości rzeczy, o szczerych intencjach i rzetelnym trudzie współpracowników. Szerzono tu idee humanitarne i kosmopolityczne; powszechnie cenionych, sławnych i dzielnych mężów chroniono przed wszelkiego rodzaju napaściami; ujmowano się za nimi wobec wrogów, a zwłaszcza wobec uczniów, którzy wykorzystując zdobyte wiadomości działali teraz na szkodę swych nauczycieli. Najciekawsze atoli były recenzje o innych czasopismach, jak np. o „Bibliotece Berlińskiej", o „Merkuriuszu Niemieckim", w którym istotnie podziwiać należało znajomość tak wielu dziedzin, słuszność i obiektywizm sądów. Co do mnie, to wszyscy chyba zdawali sobie sprawę, że właściwie nie nadaję się zupełnie na recenzenta. Moja wiedza historyczna była pełna braków: w historii powszechnej, historii nauk i literatury światowej interesowały mnie tylko niektóre epoki, a same przedmioty tych nauk tylko fragmentarycznie lub całkiem ogólnie. Umiejętność odtwarzania i uprzytamniania sobie rzeczy z sobą nie powiązanych sprawiała, że w pewnym stuleciu czy pewnym dziale nauki orientowałem się doskonale nie mając żadnego pojęcia o tym, co się działo przedtem i co było potem. Tak samo odkryłem w sobie pewien zmysł teoretyczno-praktyczny, pozwalający mi widzieć wszystko raczej tak, jak być powinno, niż tak, jak istotnie było, i to bez żadnego filozoficznego związku, po prostu na chybił trafił. Przyłączała się do tego szybka orientacja i łatwe przyjmowanie cudzych sądów, oczywiście o ile nie były sprzeczne z moimi własnymi przekonaniami.

Ów zespół literacki miał ułatwione zadanie dzięki żywej korespondencji, a często także ustnej wymianie myśli wśród członków zamieszkałych w pobliskich miejscowościach. Kto pierwszy jakąś książkę przeczytał, ten ją referował, czasami dało się także uzyskać i koreferenta; omawiano szczegóły, nawiązywano do pokrewnych dzieł, a po osiągnięciu jakichś wyników jeden ze współpracowników obejmował redakcję. W ten sposób powstawały różne recenzje; nie tylko gruntowne i poważne, ale także żywe i zajmujące. Mnie przeznaczano często rolę protokolanta; przyjaciele pozwalali mi żartować w czasie pracy, a także występować samodzielnie, gdy szło o przedmioty, z którymi byłem obeznany i na których szczególnie mi zależało. Daremnie usiłowałbym odtworzyć, określić I opisać właściwy sens i prawdziwą treść owych dni, gdyby dwa roczniki wzmiankowanego pisma nie dostarczyły mi najważniejszych materiałów. Wyjątki z tych prac, przypominające mi lata młodości, wraz z innymi rozprawami na podobne tematy, ukażą się może kiedyś, na właściwym miejscu.

Przy tej żywej wymianie wiadomości, myśli i przekonań, poznałem wkrótce bliżej Höpfnera i bardzo go polubiłem. Ilekroć byliśmy sami, rozmawiałem z nim o przedmiotach związanych z jego zawodem, który wszak miał być i moim zawodem, i zawsze korzystałem z jego nauk oraz jasno i logicznie ujętych wskazówek. Nie zdawałem sobie jeszcze wówczas sprawy, że łatwiej mi było nauczyć się czegoś z książek i rozmów, niż z długiego szeregu wykładów uniwersyteckich. W książce mogłem zastanawiać się dłużej nad jakimi ustępem, cofać się nawet wstecz, co było niemożliwe na wykładach profesorów. Zdarzało się nieraz, że na początku wykładu jakaś myśl strzeliła mi do głowy skupiając całą uwagę, tak że nie słyszałem dalszego ciągu i traciłem wątek. Bywało tak i na seminariach prawniczych, co dawało pochop do pogadanek z Höpfnerem, który zawsze chętnie i życzliwie wnikał w moje wątpliwości czy zastrzeżenia i uzupełniał braki; pomyślałem sobie wtedy, że dobrze byłoby pozostać przy nim w Giessen, kształcić się pod jego kierunkiem, nie rozluźniając jednak zbytnio więzów łączących mnie z Wetzlarem. Zamiar ten atoli potępiali obaj moi przyjaciele, naprzód bezwiednie, potem już świadomie: obaj bowiem nie tylko sami pragnęli stąd jak najprędzej się wydostać, lecz zależało im na tym, by i mnie stąd wydobyć.

Schlosser wyznał mi, że był z siostrą mą w przyjaźni, że później stosunek stał się bliższy i że pragnąłby co rychlej znaleźć jakieś stanowisko, by móc się z nią połączyć. Oświadczenie to zdumiało mnie poniekąd, aczkolwiek dawno już powinienem był się tego domyślić z listów siostry; chętnie atoli puszczamy mimo uszu to, co mogłoby zadrasnąć naszą miłość własną, więc teraz dopiero spostrzegłem, że naprawdę jestem o siostrę zazdrosny: uczucie, którego nie mogłem przed sobą zataić, jako że od chwili mego powrotu ze Strassburga stosunek nasz stał się serdeczniejszy niż kiedykolwiek. Ileż to czasu na to zeszło, by wzajemnie opowiedzieć sobie o różnych drobnych sprawach sercowych, o miłosnych kłopotach i innych zmartwieniach, które przeżyło się w tym okresie. A czyż wyobraźnia moja nie obejmowała teraz nowych horyzontów, które należało przecie jej także objawić? Musiała poznawać stopniowo moje własne drobne prace oraz szerokim nurtem płynącą poezję światową. Tak tedy przetłumaczyłem jej na poczekaniu te ustępy Homera, które najłatwiej mogły jej trafić do przekonania. Dosłowny przekład Clarke'a czytałem od razu po niemiecku, co jako tako się udawało; recytacja zamieniała się zwykle w skandowanie metryczne, a plastyka przedstawianych obrazów i zapał, z jakim deklamowałem, usuwały wszelkie przeszkody dziwacznego szyku wyrazów; chwytała w lot wszystkie subtelne pomysły. Wiele godzin spędziliśmy na tym czytaniu; gdy natomiast zebrało się towarzystwo jej przyjaciół, domagali się wszyscy jednogłośnie historii o wilku Fenrisie i małpie Hanumanie, a ileż razy powtarzać musiałem z wszelkimi szczegółami znaną legendę, jak to wielkolud-czarownik zakpił sobie z Thora i jego towarzyszy! Wszystkie te poematy tak głęboko wraziły mi się w pamięć, że do tej pory z przyjemnością je wspominam i zaliczam do najcenniejszych utworów, jakie kiedykolwiek zaprzątały moją wyobraźnię. Wtajemniczyłem siostrę także w stosunki z darmstadzkimi przyjaciółmi, a nawet wędrówki moje i podróże łączyły nas jeszcze mocniejszymi więzami, gdyż o wszystkich przygodach donosiłem jej listownie; każdy najdrobniejszy wierszyk, choćby składał się tylko z wykrzyknika, niezwłocznie jej posyłałem; nawet wszystkie otrzymywane listy i moje odpowiedzi dawałem jej do przeczytania. Cała ta żywa wymiana myśli urwała się od chwili mego wyjazdu z Frankfurtu, a podczas pobytu w Wetzlarze niewiele miałem do powiedzenia, zresztą może i sentyment dla Lotty ujemnie wpływał na stosunek mój do siostry; dość, że czuła się osamotniona, opuszczona, więc tym chętniej patrzała na uczciwe zamiary i zabiegi szlachetnego człowieka, poważnego, zamkniętego w sobie, godnego szacunku i zaufania młodzieńca, który skąpy w okazywaniu swych uczuć, teraz zapałał do niej gorącą miłością. Musiałem pogodzić się z losem i nie zazdrościć szczęścia przyjacielowi, chociaż w skrytości ducha, dufny w siebie, powtarzałem sobie, że gdyby brat był tam obecny, Schlosserowi nie poszłoby tak gładko.

Przyjacielowi i domniemanemu szwagrowi zależało oczywiście bardzo na mym powrocie do domu, gdyż obecność moja pozwoliłaby mu na większą swobodę w obcowaniu z narzeczoną, czego on, rażony niespodziewanym a tkliwym uczuciem, tak bardzo był spragniony. Wyjeżdżając wymógł na mnie przyrzeczenie, że wkrótce za nim pospieszę.

Miałem (nadzieję, iż chociaż Merck, nie mający właśnie żadnych zajęć, przedłuży swój pobyt w Giessen i poświęci trochę czasu „Frankfurckim Wiadomościom Naukowym", abym mógł spędzać kilka godzin dziennie z zacnym Höpfnerem, ale niestety nie można go było do tego nakłonić; Schlossera gnała stąd miłość, Mercka zaś wstręt do uniwersytetu. Bywają bowiem wrodzone antypatie; tak na przykład niektórzy ludzie nie znoszą kotów, inni pewnych rzeczy z całej duszy nienawidzą — Merck był śmiertelnym wrogiem całej braci akademickiej, odznaczającej się podówczas w Giessen istotnie ohydną brutalnością. Ja się nimi nie gorszyłem: chętnie nawet widziałbym ich jako maski w jednej z mych fars karnawałowych; jemu atoli sam ich widok w dzień, a nieustające wrzaski w nocy psuły resztki dobrego humoru. Najpiękniejsze lata swej młodości spędził w Szwajcarii francuskiej, a później obracał się w świetnym towarzystwie dworaków, światowców, przemysłowców i wykształconych ludzi pióra; wielu wojskowych pragnących osiągnąć wyższy szczebel kultury duchowej odwiedzało go częsta, przebywał więc stale w wysoce ukształconym środowisku. Nic dziwnego przeto, że irytowały go te dzikie wybryki; wszelako odraza jego do studentów była doprawdy zbyt przesadna, nie licująca przecie z tak statecznym człowiekiem, choć przyznać muszę, że dowcipnymi opisami ich potwornego wyglądu oraz ich pomysłów nieraz pobudzał mnie do śmiechu. Prośby Höpfnera i moje namowy nic nie pomogły, musiałem niebawem podążyć za nim do Wetzlaru.

Pragnąłem jak najprędzej przedstawić go Lotcie; jednakże obecność jego w tym gronie nie była dla mnie pomyślna: jak Mefistofeles, gdziekolwiek by się zjawił, zawsze okaże się złym duchem, tak i on obojętnością swoją dla tej ukochanej osoby, jeżeli nie zachwiał mych uczuć, to w każdym razie nie przysporzył mi radości. Go prawda, mogłem był to przewidzieć, gdybym pamiętał, że takie właśnie smukłe, pełne gracji kobiety, budzące wszędzie wesołość i radość, proste i szczere, na ogół mu się nie podobały. Bardziej przypadła mu do gustu jedna z przyjaciółek Lotty, o kształtach Junony, a że nie miał czasu nawiązać z nią bliższego stosunku, zwymyślał więc mnie ostro za to, żem nie zwrócił swego afektu ku tej wspaniałej postaci, zwłaszcza że była wolna, nieskrępowana żadnymi więzami. Uważał, że nie dbam o swoje dobro, że z prawdziwą przykrością i w tym wypadku dostrzega u mnie dziwną umiejętność marnowania czasu.

Jeśli niebezpieczną rzeczą  jest wtajemniczać przyjaciela w zalety swej ukochanej, żeby przypadkiem nie dostrzegł jej uroku i nic zdała mu się także godną pożądania, to i w przeciwnym razie niebezpieczeństwo bynajmniej się nie zmniejsza, bo ujemne jego zdanie o niej może nas do niej zniechęcić. W tym wypadku tak wprawdzie nie było: za głęboko bowiem zapadł mi w duszę obraz jej wdzięków, bym tak łatwo mógł go zniweczyć; jednakże bezustanne jego namowy przyspieszyły z mej strony decyzję opuszczenia tego miasta. Tak ponętnie przedstawił mi podróż Renem, którą właśnie pragnął odbyć z żoną i synem, że ogarnęła mnie tęsknota za tym krajobrazem, chęć ujrzenia na własne oczy tego, o czym pękając z zazdrości tyle się już nasłuchałem. Gdy wreszcie odjechał, rozstałem się z Szarlottą, z czystszym wprawdzie sumieniem niż z Fryderyką, ale przecie nie bez żalu. I ten stosunek, tak pobłażliwie traktowany, siłą przyzwyczajenia stał się dla mnie większym przeżyciem, niż można się było spodziewać. Ona natomiast i jej narzeczony zachowywali się tak swobodnie, tak mile i serdecznie, że czułem się zupełnie pewny, zapominając całkiem o grożącym niebezpieczeństwie. Nie mogłem jednakże zataić przed sobą, że przygoda ta zbliża się ku końcowi: narzeczony bowiem oczekiwał w najbliższym czasie awansu, po czym zaraz miał pojąć za żonę tę najmilszą dziewczynę; a że człowiek z charakterem potrafi nawet konieczności życiowe nagiąć do swej woli, postanowiłem dobrowolnie się oddalić, nie czekając, aż wygna mnie stąd okrutny los.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA TRZYNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA CZTERNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA PIĘTNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ CZWARTA

PRZEDSŁOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SZESNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIEDEMNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA OSIEMNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIEWIĘTNASTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DWUDZIESTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej