Jan Kubisz

Z NIWY ŚLĄSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE.

I. DWA DNI

I.

II.

II. WIERSZ NA DWUDZIESTOPIĘCIOLETNI JUBILEUSZ CZYTELNI LUDOWEJ W CIESZYNIE

III. SYN MARNOTRAWNY

IV. ŚPIEWY STAREGO JAKÓBA

I. TO NIEMIEC.

II. TO POLAK.

III. ZIEMIA NASZA.

IV. NAD OLZĄ.

V. NIE MOGLIŚCIE JEDNEJ GODZINY CZUĆ ZE MNĄ?

VI. ZAKOŃCZENIE.

V. MOJŻESZ

VI WIERSZE RÓŻNE

PIERWIOSNEK.

DO MŁODZIEŻY ŚLĄSKIEJ!

ROLNIK ŚLĄSKI.

Ks. Dr. L. OTTONOWI PRZY POZEGNANIU.

PRZYCHODZĘ DO WAS.

DO NASZYCH PRZYJACIÓŁ.

JUBILEUSZOWE POZDROWIENIE.

W ALBUM KS. FR. MICHEJDY W NAWSIU.

WODA ZE SKAŁY.

TOAST.

ZBOROWI NA WIEJSKIEMU.

NA JUBILEUSZ KS. FR. MICHEJDY Z NAWSIA.

NA WALNEM ZGROMADZENIU

PIEŚŃ NA ŚWIĘTO ŻNIWOWE.

NA DOŻYNKĘ.

CHRYSTUS ZMARTWYCHWSTAŁ.  

ANIOŁ STRÓŻ.

OJCOWSKI DOM.

GDZIEŻ JEST MÓJ DOM?

NASZA ŚLĄSKA ZIEMIA MIŁA.

PRZYPISY.

Z NIWY ŚLĄSKIEJ

Kubisz Jan

SŁOWO WSTĘPNE.

Z zapisu ś. p. Franciszka Górniaka wychodzą obecnie drukiem wiersze poety śląskiego, Jana Kubisza.

Nazwisko to zwiedzającym Księstwo Cieszyńskie nie obce wcale. W. Szukiewicz wspomina je w swych wrażeniach z wycieczki na Śląsk (Śląsk Cieszyński, Lwów 1893, str. 4), pisał o nim dość obszernie w rozprawie o stosunkach śląskich Jan z Borku (prof. Kukucz w sprawozdaniu wiedeńskiego "Ogniska" 1895), mówi o nim z zajęciem Marya Wysłouchowa w zajmujących listach z "Niwy śląskiej", drukowanych w "Tygodniu" lwowskim, a Fr. Rawita poświęcił mu dłuższy artykuł w "Przełomie" wiedeńskim (1896). W samem Księstwie Cieszyńskiem imię Kubisza jest znane powszechnie, a jego piosnka p. n. "Nad Olzą" (ob. str. 97) jest ulubionym śpiewem śląskim, z którym w każdym zakątku tego małego kraju łatwo można się spotkać.

Popełniłby niemały błąd ten, ktoby w poezyach Jana Kubisza chciał szukać tej doskonałości formy, do której doszła za czasów naszych poezya polska, i autor, wydając zbiorek niniejszy, wie o tem dobrze. Spotykając się z nim często i szczycąc się jego przyjaźnią, słyszałem niejednokrotnie z ust Jana Kubisza słowa żalu, że los nie pozwolił mu kształcić się więcej, ani też nie zaprowadził go do żadnego z ognisk życia umysłowego polskiego, że życie całe upłynęło mu w małej wiosce śląskiej, gdzie brakło wykształconego towarzystwa, dobrych książek i tych wszystkich podniet, którym rycerze pióra zawdzięczają zazwyczaj rozwój swego talentu.

Twórczość Jana Kubisza, jak się o tem czytelnik przekona z tomiku, który oddajemy mu do rąk, jest zupełnie samorodną, wzorów poeta miał bardzo niewiele, a i warunki, w których wychował się i wzrósł, zupełnie nie zachęcały do takiej pracy nad sobą, jakiej potrzeba było, aby talent niewątpliwy mógł się należycie rozwinąć i dojrzeć.

Jan Kubisz urodził się 24 stycznia r. 1848 we wsi Końskiej niedaleko Cieszyna (obok Trzyńca) nad Olzą w domu niezamożnego włościanina, który oddał go do szkół w Cieszynie. Tu uczył się w latach 1860—1865 w gimnazyum ewangelickiem, poczem na klasie IV przerwał nauki gimnazyalne, choć mu one szły łatwo i dobrze, i powrócił pod strzechę ojczystą.

Językiem wykładowym w ówczesnem gimnazyum ewangelickiem, podobnie jak i w katolickiem, które złączone z tamtem, tworzy dziś państwowe gimnazyum niemieckie w Cieszynie, była niemczyzna, a choć ówczesne grono nauczycielskie wolne było od tych dążeń germanizacyjnych, jakiemi odznacza się dziś inteligencya niemiecka na Śląsku, to jednakże pod wpływem otoczenia młody Jan Kubisz czuł się po ukończeniu czterech klas gimnazyalnych Niemcem — te dążenia narodowe, których przedstawicielem niemal jedynym był wówczas w Cieszynie redaktor "Gwiazdki Cieszyńskiej", Paweł Stalmach, były mu obce. Od zniemczenia zupełnego chroniła go modlitwa w języku polskim i "Postylla ks. Samuela Dambrowskiego", książka polska, nieodstępny (obok Biblii) towarzysz każdego polskiego ewangelika na Śląsku.

Rok przepędzony w Końskiej po wystąpieniu z gimnazyum, zadecydował o usposobieniu narodowem Jana Kubisza. Tu zetknął się z rolnikiem, Jerzym Buzkiem. Buzek, kilkunastu laty starszy od Kubisza, wystąpił z gimnazyum po ukończeniu klasy VI z powodu choroby, i już więcej do szkoły nie powrócił, zabrawszy się do uprawiania ojczystego zagona, ale kształcić się nie przestał, czytał dużo, a książki otrzymywał od brata, zatrudnionego w jednej z księgarń lwowskich. Buzek czuł i myślał po polsku i w tym też kierunku oddziałał na młodego przyjaciela, którego uratował od utonięcia w morzu niemieckiem.

Po roku pobytu w domu rodzicielskim Kubisz zapisał się do zakładu kształcącego nauczycieli ludowych, czyli t. zw. preparandy w Cieszynie, gdzie w latach 1867 i 1868 ukończył kurs dwuletni, poczem po krótkotrwałej praktyce nauczycielskiej w szkole ewangelickiej w Cieszynie otrzymał miejsce w szkole ludowej w Gnojniku (obok Końskiej, przy drodze kolejowej z Cieszyna do Frydku) i tu na cichej pracy nauczycielskiej upłynęło mu lat kilkadziesiąt, tu zjednał sobie miłość i przychylność ludu, tu ożeniwszy się przeżył dni szczęścia i smutku, gdy w r. 1901 pochował po dwudziestu latach pożycia ukochaną żonę, a na kilka lat przedtem dziesięcioletniego syna, do którego wielkie przywiązywał nadzieje.

W ruchu narodowym, którego widownią było Księstwo Cieszyńskie w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu, Jan Kubisz brał zawsze udział czynny.

Najważniejszem ogniskiem tego ruchu była przez długie lata Czytelnia ludowa w Cieszynie, w której gromadziło się to szczuplutkie grono inteligencyi polskiej, które pracowało nad odrodzeniem narodowem Księstwa Cieszyńskiego. Jako członek Czytelni Kubisz wraz z przyjaciółmi swymi, kierownikami Towarzystwa Oszczędności i Zaliczek w Cieszynie, Hilarym Filasiewiczem i Adamem Sikorą, organizował przez długie lata przedstawienia amatorskie, które zgromadzały ludność polską z całego Śląska, urządzał doroczne obchody w rocznicę śmierci Adama Mickiewicza, które zagajał przemówieniami, nie usuwał się od żadnej pracy zbiorowej, której mógł się przydać pracą lub radą.

Wiersze Jana Kubisza były wynikiem tej właśnie jego pracy obywatelskiej. W przeważnej części mają one charakter okolicznościowy, agitacyjny, bo zazwyczaj w tym celu były pisane. Wiedziano, że Kubisz lubi pisać wiersze i że mu to przychodzi z łatwością, a był jubileusz Czytelni ludowej, więc go proszono o wiersz. Kubisz wymawiał się i wypraszał, ale ostatecznie na obchód przyszedł z wierszem (ob. str. 33), w którym tłómaczył rolę Czytelni w dziejach odrodzenia narodowego śląskiego — zakładano gimnazyum polskie w Cieszynie, więc je powitał wierszem: "Woda ze skały" (ob. str. 145) — była inna jakaś uroczystość, to czytał "Syna Marnotrawnego", przedstawiając w nim te sidła, jakie germanizacya zastawia na Śląsku na młodzieńca polskiego, który kończy szkoły, a zarazem kreśląc tę walkę duchową, którą stoczyć musiał ze sobą każdy Ślązak, przyznający się dziś do polskości.

Rozczytanie się w poezyach Mickiewicza, Syrokomli, Pola i Romanowskiego pogłębiło w duszy Kubisza miłość tej Polski, od której Śląsk przed wiekami został oderwany i rzucony na pastwę wynarodowienia, a do której jednakże, dzięki wstrząśnieniom r. 1848, począł wracać, począł żyć jej życiem i duchowo się z nią zespalać.

Nie myślę wdawać się w szczegóły, które każdy czytelnik łatwo spostrzeże, aby wykazać wpływ wymienionych poetów na utwory Kubisza. Jest on tem znaczniejszy, że ich poezye były obok Biblii i Dambrowskiego jedynemi znanemi Kubiszowi książkami polskiemi, a jedynem pismem, z którego czerpał skąpe wiadomości o tem, co się działo w ziemiach polskich, była Stalmachowa "Gwiazdka Cieszyńska", jedyne przez lat kilkadziesiąt pismo śląsko-polskie.

Czytelnik zauważy łatwo w poezyach Kubisza wiele wyrazów wziętych żywcem z dyalektu śląskiego. Jest to rzecz całkiem naturalna, gdy się zważy, że dyalektem na Śląsku mówi nietylko lud, ale i miejscowa inteligencya. Inteligencya ta: Stalmachowie, Cieńciałowie, Michejdowie, Kubisze, Londzinowie, Buzkowie, Glajcarowie, Kukuczowie, Macurowie, Farnikowie i inni, wyszła z ludu, w szkołach uczono ją po niemiecku, a jeśli uczono ją języka polskiego, to nauczyciele tego języka sami nie umieli po polsku, to też językiem polskim był dla nich dyalekt ludowy, który pozostał językiem życia potocznego nawet wtedy, gdy przez dzienniki i książki oswoili się z językiem ogólno-polskim. To oswojenie się przyszło daleko łatwiej tym, którzy mieszkali w miastach, gdzie częściej nadarzała się sposobność zetknięcia z rodakami z innych ziem polskich. Kubisz życie całe, za wyjątkiem sześciu lat szkolnych, przepędził na wsi, z ludem w życiu codziennem, w szkole, na posiedzeniach kółka rolniczego, w którem pracował gorliwie, mówił zawsze dyalektem, więc też dyalekt śląsko-polski jest dlań tym językiem, którym rozmawia sam z sobą, a choć przyswoił sobie dobrze język polski książkowy, to jednakże nie może pozbyć się niektórych wyrazów i zwrotów gwarowych.

Wiedząc o tem, że Kubiszowi niewiele już pozostaje lat pracy w szkole, że niedługo otrzyrna emeryturę, zapytałem go kiedyś, czy przeszedłszy na emeryturę osiędzie w mieście, zwłaszcza, że osiedlenie się w mieście ułatwiłoby mu wychowanie kilkorga dzieci. Odpowiedział mi Kubisz, że zanadto się zżył z życiem wiejskiem, które, nie znając zresztą ani Georgik Wergiliusza, ani Ziemiaństwa Kajetana Koźmiana, opisał w poemacie p. n. Dwa dni (ob. str. 3 i nast. ) — nie chce on rozstać się z tymi łanami śląskimi, które ukochał całą mocą swego czystego serca i szlachetnej duszy, duszy poety "z Bożej łaski", a zwarzonej życiem w warunkach nie sprzyjających jej rozwojowi, hamujących jej wzloty.

Zbiór niniejszy obejmuje tylko cząstkę utworów Kubisza. Wiele z nich autor odczuwający ich braki rzucił na pastwę ognia, wiele zatrzymał w tece, twierdząc, mimo odmiennego zdania przyjaciół, że ich drukować nie warto. Nadto dość obfity zbiór przekładów wierszy ewangelickiego teologa i poety, Karola Geroka (ur. 1815 + 1890), dokonanych przez Kubisza, zamierza wydać osobno Towarzystwo ewangelickie oświaty ludowej w Cieszynie, wobec czego pominęliśmy je w tym zbiorze.

Poezye Kubisza wydane zostały obecnie nie jako utwory artystyczne, nie jak dorobek literacki chwili — ogłasza się je jako dokumenty życia narodowego polskiego w Księstwie Cieszyńskiem w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu, jako wyraz uczuć, przekonań, a i bólów tego pokolenia śląskiego, którego praca zapoczątkowała odradzanie się narodowe prastarej dzielnicy piastowskiej. Uwagę tę, jako komentarz do książki niniejszej, uważamy za niezbędną.

Poezye Kubisza mają nadto jeszcze doniosłe znaczenie jako objaw polskiej literatury ewangelickiej. Faktem jest, że w Księstwie Cieszyńskiem mieszka 70. 000 ewangelików, których językiem ojczystym jest język polski i wśród których wzrasta poczucie przynależności do narodu polskiego. Poczucie to znalazło wyraz w poezyach Jana Kubisza, który uważa się za prawowitego ewangelika i za Polaka, odczuwającego dolę całego narodu. Zjawiska tego, ze względów ogólno- narodowych lekce sobie ważyć nie można.

Ksiądz Franciszek Michejda w broszurzep. n. "Ewangelicy Polscy" (Cieszyn, 1900, str.35), mówiąc o fanatyzmie narodowym niemiecko-pruskim, który pod hasłem "Zerwać z Rzymem"sprzysiągł się na zagładę polskości, powiada: "My polscy ewangelicy mamy... podwójny obowiązek. Raz musimy przeciw takiemu narodowemu fanatyzmowi, takiemu na wskróś niechrześcijańskiemu tępieniu narodowości, takiemu zupełnie nieewangelickiemu, pogańskiemu panowaniu i prawu pięści mocniejszego przeciw słabszemu w imieniu ewangelii protestować. Musimy zaznaczyć, że takie barbarzyńskie postępowanie ewangelickiego(pruskiego) narodu i społeczeństwa przeciw własnym współobywatelom, jest moralną klęską dla kościoła ewangelickiego. Powtóre musimy głośno stwierdzić, że wyznanie i kościół ewangelicki a na-rodowość niemiecka nie są identycznemi, lecz całkiem odrębnemi pojęciami. Mimo wielkich za-sług narodu niemieckiego około kościoła i wiary ewangelickiej, wiara ewangelicka i kościół ewangelicki nie są żadnym niemieckim kościołem aniwiarą niemiecką, tak samo jak chrześcijaństwo nie jest żadną religią żydowską, aczkolwiek poszło z żydów. Kościół ewangelicki jest powszechnym kościołem chrześcijańskim jak każdy inny.

Gdy __ polscy ewangelicy oświadczą się wiernymi synami narodu swego, podzielą z nim jego dobre i złe losy, z nim żyć, czuć, walczyć, cierpieć, dla niego pracować będą, ..... wtenczas z pewnością zajmą wiara i kościół ewangelicki poczesne stanowisko wśród polskiego narodu i znajdą przychylność wśród społeczeństwa, które w nich uzna i uszanuje kościół i wiarę swych braci".

Te słowa przywódcy ewangelików polskich na Śląsku są wyrazem przekonań Jana Kubisza, wyrażonych w poezyach, przez które społeczeństwo polskie będzie mogło się z niemi zapoznać, co, jak powiedziałem, ze względów ogólno-narodowych jest bardzo doniosłe. To też był wzgląd, dla którego podjęliśmy się pracy nad wydaniem zbioru wierszy Jana Kubisza.

W ten sposób spełnia się życzenie jednego z wybitnych ewangelików polskich na Śląsku ś. p. Franciszka Górniaka (+ 1899), który, nie mogąc za życia, płodnego w pożyteczne czyny dla dobra ludu polskiego na Śląsku, doprowadzić do skutku swego zamiaru, przeznaczył testamentem fundusz na wydanie niniejszej książki. Niech więc będzie ona także wieńcem na jego mogiłę.

Cieszyn w maju 1902.

Kazimierz Wróblewski.

I. DWA DNI

I.

"Módl się i pracuj ".

Bracia moi! żądacie odemnie powieści,

Lecz jeźli śmiem zapytać, jakiejż ma być treści?

Chcecie, żebym wam bajał o dawnych wypadkach

Ziemi naszej, o wielkich sławnych mężach, świadkach

Przeszłości naszej? O, do tej pracy nie czas jeszcze;

Do tej pracy potrzebne są nam siły wieszcze!

Da Bóg dobry, że kiedyś i na naszej ziemi

Powstanie śpiewak, który pieśniami swojemi

Zdoła to wypowiedzieć, co dusza odczuła.

Ja wam raczej opowiem, co mi raz gaduła

Stary powiadał; prostą rzecz, jak tam bywało

W czasach jego młodości, wszystko, co się działo

W domu naszym, na roli, w robotny dzień, w święta.

Wy, rówiennicy moi, któryż nie pamięta

Z was, starego Jakóba, co tak rad przebywał

Z dziećmi i bajki prawił lub piosenki śpiewał.

Często na brzegu Olzy z nami przesiadywał

I, wzrok łzawy, stęskniony zatopiwszy w wodę,

Dumał; a patrząc na to, nasze twarze młode

Mimowoli smutniały, jak gdyby odczuły

To, co się działo w duszy starego gaduły.

I były te łzy starca, ten smutek, westchnienia

Ową siłą tajemną, co bujnie rozplenia

Słowa, jak zasiew, a te na ziemi ojczystej

Wydają plon obfity, plon dobry i czysty.

Raz pamiętam, było to w majową pogodę,

Siedzieliśmy nad Olzą — starzec patrzał w wodę

I dumał, jakto w jego bywało zwyczaju;

Na drugiej stronie rzeki we wierzbowym gaju

Śpiewał słowik; pieśni tej z pod niebios sklepienia

Wtórowały skowronki. A te ptasząt pienia

Jak głos błogosławieństwa Bożego spłynęły

Na ziemię i całą też Bożem ogarnęły

Błogosławieństwem. Starzec w przyjemnym zachwycie

Patrzał na pola, gaje, na słonko w błękicie

I słuchał ptasząt pieśni. Łzy mu się strumieniem

Rzuciły, z za łez oko jaśniało płomieniem —

A kiedy się wpatruję w niego ze zdziwieniem,

Spojrzał na mnie i rzekł mi: "Moje lube dziecię

Dziwisz się, że ja płaczę, choć ślicznie na świecie;

Dziwisz się, że ja płaczę, a w twem młodem sercu

Tak rozkosznie, tak cudnie, jak na łąk kobiercu.

Twoje serce — to jasna, słoneczna dnia pora;

Moje zaś jakby wieczór, a wiesz, że z wieczora,

Kiedy słońce zachodzi, to rosa niebieska

Zwilża kwiaty, świeci się, jak radości łezka.

Otóż u mnie tak samo: widok pól ojczystych,

Śpiew ptaków tak rozkoszny i szum tych fal czystych

Na moje stare oczy łzę ciśnie radości.

I to też jest jedyną rozkoszą starości

Mojej, za którą Bogu niechaj będą dzięki!

O! bez niej, moje dziecię, jeden, samiuteńki

Z moich na świecie, byłbym bardzo opuszczony;

Byłbym smutny, jak kwiatek gradem pozbawiony

Ozdoby swojej, którą tak cudnie się mieni,

Lub jak niebo odarte z słonecznych promieni.

Ziemio moja ojczysta! w twych grobach złożeni

Leżą ojciec i matka, wszyscy krewni moi;

Tutaj tyle pamiątek z lat dziecinnych stoi;

Tutaj mową ojczystą brat z bratem się wita,

A na wdziękach tej mowy piosenka wykwita,

Piosnka miła — jej dźwięki z taką płyną

Mocą w starą pierś moją i grzeją jak wino,

Ze mi wtenczas tak lubo, miło i radośnie,

Ze się czuję jak kiedyś w mojej życia wiośnie.

I jabym cię nie kochał — nie kochał tej ziemi,

Co mi radość takową sprawia i takiemi

Uczuciami pierś żywi... Może być, że inni

Nie tyle, co ja, czują — sami sobie winni!... "

Powiedziawszy, umilknął, wzrok spuścił ku ziemi

I zadumał się znowu. A znać, że smutnemi

Myślami był zajęty, bo westchnął głęboko,

A potem łzy otarłszy, których pełne oko,

Rzekł dalej: "Kiedy patrzę na chaty, to one

Tak zdają mi się święte, tak błogosławione,

Jak domy Boże... A ludzie? O ty, lube dziecię,

Jakżebym życzył sobie, by również ich życie

Było świętem...

Już sobie powiedziałem nieraz,

Ze tu u nas, jak dawniej, nie dzieje się teraz;

Zdaje mi się, że dzisiaj gorszy świat, że ludzie

Zboczyli z drogi cnoty i w gładkiej obłudzie

Gonią po drodze życia za znikomym zyskiem

W samolubstwie serc własnych, z skrytem pośmiewi-

Dla braci, którym w szczęściu potknęła się noga; skiem

Że wśród swojej wielkości zapomnieli Boga,

Że w ślepem uniesieniu najświętsze zniszczyli

Węzły, jak gdyby sami na świecie tu byli...

Niestety! a oni są tych ojców synami,

Co śpią tu pod tą ziemią, a nad ich grobami

To samo niebo sklepi swe błękity czyste,

To samo niebo dzieci i groby ojczyste

Oświeca...

Może było i w mojej młodości

Tak samo, a tylko w pomroku starości

Wszystko inaczej memu przedstawia się oku,

I to, co przeminęło, ma więcej uroku.

Wszak i przeszła godzina piękniejszą się zdaje

Od tej, która obecnie powoli nastaje.

Czemu? bo ona przeszła, a nasze wspomnienie

Czem dłuższe, tem w cudniejsze zapada się cienie,

Jak cienie nocy letniej — gdzie, promień miesiąca

Owem czuciem rozkosznem o serce nam trąca,

A wszystko blaskiem stroi.

Ale nie chcę sądzić,

Bom i ja nie bez winy i ja mogę błądzić,

Jako i inni błądzą; to prawda, a przecie

Mówi mi głos wewnętrzny, że dzisiaj na świecie

Inaczej.

Nie zapomnę ja nigdy — bywało

W lecie naprzykład, nim słoneczko wstało

Z złotych chmur, a na płocie zadzwoniła nuta

Hałaśliwa, przeciągła rannego koguta,

Jak dzwonka domowego — już ojciec z komory

Wyszedł i zbudził sługi: do stajni, obory

Zajrzał i po podwórzu przeszedłszy się wkoło,

Wrócił do izby z twarzą spokojną, wesołą,

Nabrał wody w garnuszek, wziął do ust, na dłonie

Lał i umywał oczy, czoło, lica, skronie,

Usta zaś na ostatku; a następnie bierze

Ręcznik gruby (a płótno było białe, świeże),

I obciera nim ręce, twarz; potem grzebieniem

Uczesał skromnie włosy — nareszcie z westchnieniem

Klęka przy białej ławie i modli się cicho.

O! tutaj cię nikt nie zna, obrzydliwa pycho,

Co jakiś wstyd fałszywy, jak truciznę, wlewasz

W serca ludzi i która z modłów się naśmiewasz;

Z skromną i ufną duszą i sercem stroskanem,

Gnie lud wiejski kolana codziennie przed Panem!

I mój ojciec się modlił po cichu i długo;

A słońce, co już zeszło, swą złocistą strugą

Musnęło z lekka głowę i te ciche modły,

Jasne, czyste promienie przed tron Boga wiodły.

Potem wstał i wziął książkę, otworzył nabożnie

I zaśpiewał pieśń...

Tymczasem cicho i ostrożnie

Weszła matka i słudzy i każdy z kolei

Za ojca przykładem w ufności, nadziei

Klęka i Ojcu w niebie składa dziękczynienie

Za noc cichą i ze snu szczęsne przebudzenie,

I oddawszy z ufnością swe życie, kłopoty

I całą dolę Bogu — idą do roboty.

Każdy ma swoją pracę: dziewki do krów idą

I spieszą się, bo krówki na paszę wynijdą,

A pasterz, choć ospały, już stanął gotowy,

Trzaska z bicza i woła: "Spuszczajcie mi krowy,

A nuże, prędko, prędko". — Lecz ledwie z podwórka

Wyszła trzoda, już piosnkę:"Za górami torka"

Śpiewa opóźnionemu sąsiada pasterka!

Jakżeż miła ta uchu piosenna rozterka,

Kiedy piosnki pasterzy dźwięczą po dolinie,

Które echem podaje olszyna olszynie!

Matka, jak zwykle, krząta się koło śniadania.

Ojciec poszedł doglądać — bo jest doglądania

Dosyć, kiedy gospodarz tylko pilny, dbały:

Czy też konie obroku sowicie dostały,

Czy dobrze oczyszczona sierść się na nich świeci,

Czy też, gdy dłonią klaśnie, proch w górę nie leci:

Bo czystość i porządek połową obroku,

A najlepiej zaufać jest własnemu oku.

Potem odszedł sporządzić pług ostry i brony

Zębate, bo dziś miały ostatnie zagony

Przyjąć resztę zasiewu pod skiby spulchnione.

Zwykle ostatnie siewy bywają skończone

Na świętego Urbana; nawet się już śmieją,

Żartując, że ze Świętym na połowę sieją.

Ale u nas tatarki trój graniaste ziarna

Jeszcze czerwca czekają, tak, że gospodarna

Pszczoła w późnej jesieni zbiera swe zapasy

Zimowe ze śnieżystej, wonnej hreczki krasy.

Dziś miano siać pogankę.

Właśnie też z komina

Dym, jak chmurka znikoma, przezroczysta, sina,

Rzedniał i trząsł się, czasem jeszcze z rzadka

Zaczernił się i zniknął: znak pewny, że matka

Śniadanie dowarzyła. Już dzieci z pościeli

Zbudziła i umyła; jak aniołki w bieli

Uklękły i drobniuchne rączęta złożyły,

I nabożnie za matką" Ojcze nasz" mówiły,

Kończąc go znakiem krzyża na niewinnem czole.

Śniadanie już też stało gotowe na stole;

Przyszli wszyscy, westchnąwszy, dokoła usiedli,

Ojciec na pierwszem miejscu, i w milczeniu jedli.

Po śniadaniu na pole. Parobek, jak może,

Śpieszy się, by wyprzedził dziewki na ugorze,

Bo one też w lot pędzą.... Ojciec znów szedł zwolna.

I zaczęła się praca ciężka i mozolna,

Lecz choć trud siły pręży, pot się z skroni leje,

Jednak oko wesołe radością się śmieje,

A czyste serce skacze i przez szczere usta

Leci w wonne powietrze pioseneczka pusta.

A ptaszek ją pochwycił, co sunął przelotem,

Motylek ją usłyszał i skrzydełkiem złotem

Poleciał cichuteńko na kwiatki i zioła

Zbudzić wietrzyk, co tam spał i zaraz od sioła

Nadleciał i ochłodził pałające czoła.

A słońce, co szło wyżej, coraz wyżej w górę,

Z swym palącym promieniem skryło się za chmurę,

A z chmurą jeszcze wyżej aż nad Jaworowym

Stanęło, mając drogi niebieskiej połowę:

Południe.

I zaraz też z naszego kościoła,

Co szeregiem topoli Otoczon dokoła,

Odezwał się głos dzwonu, a płynąc przez błonie,

Zakończył  miłym dźwiękiem półdzień na zagonie,

Więc też, jak gdyby na znak, dźwięknęły motyki,

Parobek zaciął konie; z kępy słychać ryki

Krów wierzgających, otoczonych pyłem:

Cisną się ciasną drogą i pędem zawiłym

Biegną ku studni; pasterz zaś za niemi zdala,

Łając, krzycząc, kuleje; a tu śnieżna fala

Gęsi syczących zwolna w podwórzu się wije

Jak kłąb wężów, co setne wznosi w górę szyje;

Wita ich głośny kogut swych skrzydeł zamachem,

Tu cień mignął po ziemi: chmura ponad dachem

Srebrnopiórych gołębi na mgnienie uwisła:

Świst przeciągi, szum — chmura na dach się rozprysła

I wszędzie miły hałas, o! bo tym hałasem

Wieśniak na wsi oddycha.

A ojciec tymczasem

Siadł sobie w cieniu gruszy, bo tam w izbie muchy

Dokuczały. A nad nim na gałązce suchej

Szczebiotała jaskółka (lud wiejski powiada,

Że ona z pobożności na innej nie siada,

Tylko zawsze na suchej). W cichem zadumaniu,

Zdawał się przysłuchiwać temu szczebiotaniu

Spoczywając; a dzieci skoro go spostrzegły,

Z krzykiem, śmiechem, hałasem do niego przybiegły,

Na szyję i kolana mu się zawieszały,

I jako jaskółeczki mile szczebiotały.

Lube życie wieśniacze! Na łonie natury

Płyną chwile twe złote w prostocie, wśród której

Uśmiechnięty, serdeczny, słodki urok życia

Pierwotnego wychodzi ze swego ukrycia.

Tu piękność nie fałszywa, tu miłość prawdziwa

W sercu czyste uczucie, a w duszy myśl tkliwa;

Tu gdy westchniesz — westchnienie leci wprost w niebiosa

Gdy zapłaczesz — twoja łza upadnie, jak rosa

Na kwiaty, a słońce, co wyjrzy z obłoka,

Nie dozwoli tęsknocie zwilżać twego oka!

Tutaj skromnie, a przecież tak cudnie, bogato!

Tu niema uciech świata, rozkoszy, — lecz za to

Śliczna noc wysrebrzyła firmament ściemniomy:

Dzionek zorza poranna wywodzi z zasłony

Różowej, powitany głosem życia, chórem

Niby ślicznej muzyki, która trwa, aż torem

Jasnym pośród błękitów zanurzy się słońce

Za góry — a wystąpią ćmy kształty trwożące...

Zasiedli do obiadu. Na czerwonym stole

Stała misa kapusty światłej, a zaś w kole

Zajmowały ziemniaki wonne stanowisko.

A gdy to zjedli, przyszła matka z małą miską,

Nastawiła i świeżej maślanki nalała,

W której perła za perłą złocistą pływała:

Gdzie się krupkami masła nabiał gęsto mieni,

Znać, że dla sług życzliwa dobra gospodyni.

Jedli wspólnie: maślankę łyżką, a zaś kruchy

Ziemniak w palcach trzymali; z dziewek jedna muchy

Natrętne odpędzała szeroką liścianą

Ogonką.

Po obiedzie się śpiesznie udano

Do zajęć domowych, jak to zwykle w domie

Na wsi bywa. — Parobek zdrzemnął się na słomie,

Jakby w takt kołysany obroku chrupaniem,

Jakby piosnką uśpiony siwoszów parskaniem:

Zrywa się, bo ostatniem ździebłem koniczyna

Wonna schodzi zza jaseł, a druga godzina

Dolatuje odgłosem dźwięcznym od kościoła;

Za nim dzwonek we dworze już do pola woła.

Znów stają na ugorze, czarne skiby porzą,

By je dobrze dorobić, wszelkich sił dołożą.

Nikt ich tam nie pilnuje, nikt ich nie pogania,

Chmura za nimi stoi, co słońce zasłania,

Lecz ta chmura nie siada na czoła spocone,

Niechęcią się nie stroi oko rozjaśnione.

Ochoczo i uczciwie pracują na roli,

Bo dola gospodarza jest cząstką ich doli.

Stanął ojciec na zagon skopany, i w worze

Dźwiga trójgranne ziarna w najlepszym wyborze.

Nabrał garść, machnął ręką i po szarej ziemi

Kreśli najpierw trzy krzyże ziarnkami czarnemi,

Które Bóg mile przyjmie; potem po zagonie

Szedł, zwolna siejąc; za nim śpieszą rącze konie,

Ciągnąc brony zębate, co ostrem żelazem

Ryją grób małym ziarnkom i grzebią je razem.

Słońce się coraz bardziej zniża na pagórek;

Wychodzi matka z domu, niosąc podwieczorek:

Chleb razowy, a na nim wznosił się ser biały,

Jak się wznosi nad ziemią pagóreczek mały.

Przyszła i chleb rozdała, biorą z wdzięcznem okiem,

I rękawem pot z czoła, co się lał potokiem,

Otarłszy, siedli w brózdę spożywać dar Boży.

Nad nimi wzlata w niebo skowroneczek hoży,

A rozkoszną piosenkę rzucając im z nieba,

Żąda w zamian choć małą odrobinkę chleba.

Już słońce za olszynę chyli się, już tonie

W liściu drzew; a olszyna cała ogniem płonie,

Jak gdyby ją trzymały w objęciu pożary;

Lecz już blednie, sinieje, a słońce przez szpary

Drzew resztę drżących powściąga promieni.

Już zaszło. Jeszcze zachód zorzą się rumieni;

Zwolna blednieje, nocy zapada zasłona

Gwiazdami haftowana, a na chmurach kona

Ostatni śpiew skowronka, co w powietrznej jeździe

Spóźnił się i usiada na zroszonem gnieździe.

Zabrzęknęły motyki; brzmią długo, bo w wietrze

Wieczornym tak prędko oddźwięk się nie zetrze;

Trzasnął bicz, trzask powtarza echo niewidziane;

Dźwięczą głośno podkowy w nocny zmrok odziane.

W podwórku już się wszystko ciśnie i uwija,

A do wrzawy swój głosik miluchny zawija

Dzwonek, co dzień pracy zakończył wieczorem

Spoczynku... Ojciec idzie z wypróżnionym worem

Zwolna, nucąc pieśń:" Wszystkie nasze dzienne sprawy"

A księżyc jego postać na rosie wśród trawy

Rysuje i postać promieńmi miesiąca

Osrebrzona szła cicha, święta i modląca.

Zwołano do wieczerzy. Wszyscy siedli kołem

Na trawniku przy misce, jak gdyby za stołem

Bogatym: bo się błyszczał rosy kropelkami

Jakby srebrem talerzy i czar kryształami.

Wszyscy skromnie zasiedli, a przecie siadali

Wśród bogatej i wielkiej i przepysznej sali,

Której krańce gdzieś w dali nieba dotykały;

Śliczna lampa świeciła u modrej powały

A koło niej maleńkich światełek tysiące

Płoną, jakby promienie jak iskry błyszczące.

Do tego i muzyka duszę rozwesela

Jedzących; choć rozliczna i choć z tonów wiela

Złożona, tak miluchna harmonijną zgodą,

Źe jej czarem zaklęte wiatry w tan się wiodą.

Najpierw derkacz, tu u nas nazywany chrząszczem,

Daje znak i wnet żaby w kałuży pod gąszczem

Hałaśliwym, skrzeczącym chórem się ozwały;

We wierzbinie nad Olzą śpiewa słowik mały;

A zaś w zbożu przepiórki; zielone koniki

Świerszczą w trawie, na liściach... a do tej muzyki

Tak cudnej, czarującej, ślicznej i wspaniałej

Ponurym szumem fale Olzy wtórowały,

I ten wieczór tak cudny i cudna muzyka

Wszystkich serca radosnem uczuciem przenika.

I siedzieli jak duchy przy skromnej wieczerzy,

Odziani w blask księżyca, co się coraz szerzy;

Po wieczerzy, po pracy, po modlitwie cichej

Poszli spać. Pokładli się na pościeli lichej,

Lecz zato ręką pracy i zdrowia usłanej

I popadli w sen zdrowy, miły, pożądany...

Na dobranoc im nuci słowik pieśń z za krzaka:

Tak się skończył powszedni dzień w domu wieśniaka.

II.

"Będziesz dzień święty święcił".

Już świt ranny rumieni z lekka sine chmury —

I skowronek się wznosi zroszonemi pióry

Od ziemi chwalić Pana — a pod kłosem żyta

Przepióreczka ochoczo ranną zorzę wita.

Już słońce, choć niewidne, złociste promienie

Rzuca na gór wierzchołki i spędza z nich cienie:

Uciekają w doliny — lecz się nie ostoją,

Bo promienie nad górą już się światłem roją,

I strzelają na trawy i rosy szukają

I, jak światło w okienku, złocisto łyskają.

Już ptaszki się ozwały melodyjnym śpiewem,

I wietrzyk wstrząsnął kwiaty rzeżwiejszym powiewem:

Bo ze wstającem słońcem wszystko ze snu wstaje,

Ożywiają się pola, łąki, lasy, gaje.

Wszędzie panuje rozkosz i śmieje się radość,

A komu słońce świeci, temu pewno zadość.

Ale w chacie wieśniaka — tam takie milczenie,

Jak gdyby ją trzymały w swem objęciu cienie

Nocy; tak' cicho śród ranka hałasu

Jako w zaklętym zamku, co stoi śród lasu

Otoczony wałami ciernia i korzeni.

Tam jeszcze śpią smacznie i w snach pogrążeni

Śnią na przemian o trudach pracy i o cnocie;

Nawet kogut krzykliwy, co stoi na płocie,

Milczy i krótkim dzióbem swój ogon błyszczący,

Podniesiony, skrzywiony jako sierp świecący,

Czyści z kurzu, spogląda na kury pod płotem,

Co się w piasku tarzają. A na strzesze złotem

Słonecznem myją białe swe piórka gołębie;

Kotek mruczy, grzejąc się u studni na zrębie:

W chacie cicho, śpią jeszcze, bo dzisiaj — niedziela.

Mgła srebrna wstaje z Olzy, zwolna się rozściela

Na dachy i trzyma je jak matka w objęciu,

Co chce chwilkę snu jeszcze przysporzyć dziecięciu;

Unosi się nad wioską, jako anioł Boży,

Który śpieszy do nieba ze ziemskiej podróży;

I coraz bardziej niknie zarys szaty białej.

A słońce weszło w górę i mgły się rozwiały,

Na chaty odsłonione dzionek biały spłynął,

I sen na śpiącem oku skrzydełka rozwinął

I uleciał, uleciał w dalekie krainy.

Wstał dzionek rozjaśniony, lecz zupełnie inny

Niż dzień przeszły, powszedni. Cudnie uśmiechnięty

Stąpa po białej rosie, jako anioł święty

W ostatnim dniu stworzenia; w jednej niesie dłoni

Pełno prześlicznych kwiatów o czarownej woni;

Drugą z wiatru powiewem poważnie podnosi

I by święcić dzień Pański, wszystkiej ziemi głosi!

Zaś słońce biegło zajrzeć do chaty wieśniaczej,

A jego złotą drogę czysty promień znaczy,

A jasny, biały promień połyskiem odstrzeli

Od jej skromnego wnętrza, jej przedmiotów bieli:

O! bo wieczorem wczoraj myli i czyścili,

Zeby tylko niedzielę przystojnie uczcili.

I słońce biegło zajrzeć do chaty wieśniaczej,

A jego złotą drogę czysty promień znaczy,

I zastało domowych nad Księgą schylonych

W modłach cichych, gorących, sercem zatopionych.

Ufność silna i wiary silniejsza potęga

Po złotej słońca wstędze w niebie Boga sięga.

I to serce wierzące, co pobożnie czuje,

W odwiecznych progach nieba Ojca odnajduje.

A modlitwy, wylanie pobożnego serca,

Pan Bóg przyjmie w ofierze, a wydrwi szyderca.

I w domu wszędzie cicho, spokojnie na dworze,

Wszystko zdaje się święcić wielkie imię Boże,

Tylko się tu błąkają głośnych modłów pienia,

Że cała chata zda się być jakby świątynia.

Z obory pieśń dochodzi pracowitej dziewki,

A w stajni zaś parobek, zamiast pustej śpiewki,

Którą nuci po wsze dnie, czyszcząc konie swoje,

Śpiewa pieśni poranne. — Te różne nastroje

Różnych pieśni w jednym, zgodnym tonie giną,

I jak jednym nastrojem prosto w niebo płyną.

Nawet dzisiaj śniadanie, że to przy niedzieli,

Lepszym, niźli zazwyczaj, pokarmem się bieli

I lepiej omaszczone. Posiadali razem,

Ojciec na pierwszem miejscu, i cichym wyrazem

Pomodliwszy się Bogu, smacznie zajadali.

Już dziesiąta zabrzmiała na drucie ze stali

I za każdym oddźwiękiem kukułeczka woła,

Co w zegarze ukryta: Czas już do kościoła!

Ubierają się: ojciec nalał do grocicy

Wody i mył się; potem przyniósł ze świetnicy

Szaty świąteczne; bierze spodnie wązkie z pasem

Ogromnym, z kutasami buty; tym kutasem

Jak gdyby kiścią czarną u góry powiewa

Poważnie, glancowana wysoka cholewa.

U Spencera, jako też i u kamizelki

Kołnierz prosty; guziki srebrne, jak bąbelki

Na błękitnej wód toni śnieżne i wydęte,

Błyszczą dwoma rzędami na piersiach upięte.

Szyję zaś od koszuli lemiec wązki, biały

Okala. — Płaszcz zaś długi wisi u powały,

Bo jeszcze czas. —

Matka około ubrania

Dłużej się krząta.Bierze do zbierania

Pończochy długie kilka łokci, tak nazwane,

Że się w fałdy zbierają, pończochy zbierane.

Zbiera długo, a potem na nogę zmarszczoną

Wdziewa trzewik z spinkami; suknię zaś czerwoną

Przepasuje fartuchem; ubiór w pół gotowy,

Lecz większa sztuka leży w ubieraniu głowy;

Bierze się biała chusta i w trójkąt się składa;

W tem jej zwykle pomaga usłużna sąsiada,

Bo samej niepodobna; złożoną nakłada

Się na głowę, a matka rękami na czole

Przytrzymuje, ażeby pod prężącą wolę

Poddać czoło i zmarszczki — patrząc do zwierciadła

Czy się dobrze przy uchu chustka już układła.

Już jest szatka sprawiona! Och! ślicznież ten biały

Strój głowy się wydawał: dwa końce spływały

Poważnie: jeden z skroni prawej zwity, długi,

Na kształt niby ucha długiego, a drugi

Przykrywał plecy jak dach śnieżny biały.

Dziś wieśniaczki ubioru tego zaniechały,

Który im słusznie zyskał imię białogłowy —

I powoli, nieznacznie ten znak narodowy

Jakiś nowy obyczaj czy moda wypycha;

A podobno, niestety, zdziałała to pycha!

Już ubrani, więc idą. Lecz nim swoją nogę

Za próg domu wywiedli na kościelną drogę,

To ojciec ze świetnicy wyniósł księgi święte,

"Kancyonał z Dambrowskim", mosięźnemi spięte

Sprzążkami, a kładąc je ostrożnie na stole,

Rzekł do mnie, a ja byłem natenczas pacholę

Dosyć duże: "Jakóbie, podczas kościelnego

Nabożeństwa zasiądźcie wszyscy do jednego

Za stołem, zaśpiewajcie, ty czytaj kazanie,

W niedzielę wy pójdziecie"; potem westchnął: "Panie

Strzeż domu"... płaszcz zarzucił, wstrząsnął kilka razy

I jeszcze powtórzywszy wydane rozkazy

Wyszedł z matką i siostrą.

Na drodze do miasta,

Bieżącej tuż nad Olzą, coraz bardziej wzrasta

Tłum, idących do domu Bożego, bo z różnych

Okolic cel jednaki połączył podróżnych.

Cała droga wygląda z blizka na kształt wstęgi

Pstrej: ubiór czarny obok białego, to pręgi,

Kiedy się w słońcu mienią i łamią się w cienie;

Zdala zaś jako potok, co pod lasem płynie

I falami po cieniach wiszących gałęzi

Ponad nim, które słońce w modrej toni więzi,

Przezroczyste, błękitne suwa wody swoje:

Ubiór mężczyzn to cienie, fale kobiet stroje.

Wznosi się piękne wzgórze, które Olzy zdrojem

Obwija swe podnóże, jak srebrnym powojem;

Wznosi się piękne wzgórze i z za drzew zieleni

Białość naszego miasta w wodzie gra, się mieni;

I mury, gdyby dziatwa nad brzegiem usiadła,

Patrzą w tę modrą głębię, jakby do zwierciadła.

Dumają: czy się dziwią twarzy swej białości?

Albo czy upatrzyły we wodzie przeszłości

Marę, która postawą łzawą i posępną

Biegnie chwilę ukarać obecną, przestępną?

Czy wiedzą, że w tych kropli przezroczym krysztale

Przechowane tej ziemi grzechy, skargi, żale,

Jakby w czarze pamięci — i kiedyś w przyszłości

Wyleją się pod nogi zdziwionej ludzkości:

Niech więc sądzi... Nie! one jeszcze nie powiedzą

Dlaczego w takiem dziwnem zadumaniu siedzą;

Och! jeszcze się tej ziemi czasy nie spełniły...

Więc milczą jak zaklęte — one się zdziwiły

Nad tem tylko, że w krótkim czasie tak podrosły,

I że tak pięknie, biało nad Olzą się wzniosły,

Toż marzą... a może spostrzegły z zachwytem

Jako nad podniesionym czarnych dachów szczytem

Wystrzeliły krzyżami Bożych domów wieże;

A z nich jedna najwyżej — aże na pobrzeże

Chmur morza sięga czasem; — czasem blask od krzyża

Bije jako od słońca.

A że się tłum zbliża,

Więc też czapki zdejmują z spoconego czoła

I z nabożnem uczuciem na progi kościoła

Wstępują; a chłód z wnętrza, jak poważne tchnienie,

Powitał ich, powitało uroczyste pienie

Niesione, kołysane na akordów rękach,

Niesione, kołysane na organów dźwiękach:

Powiało pod sklepienie gwiazdami okryte,

Powiało i tysiącem głosów wnet odbite

Upadło znów napowrót i z nowymi głosy

Połączone w głos jeden wzbiło się w niebiosy!

Pamiętam, jeszczem wtenczas był małem dziecięciem,

Co mówiła piastunka — słuchałem z zajęciem —

Że dziś każde słóweczko dobrze jeszcze pomnę

I chociażbym sto lat żył, to go nie zapomnę:

"Bóg pierwszego człowieka postawił do Eden,

Lecz zgrzeszył: wypędzony od Pana, sam jeden

Tułał się ze swą Ewą i pokrapiał ziemię

Łzami i potem krwawym: — aż nareszcie w plemię

Obrzymie, lud on możny został rozrodzony.

Lecz lud odpadł od Pana, a grzesząc, pokłony

Oddawał cudzym bogom, które z złota czynił;

Pan widział, jak lud grzeszy i chociaż zawinił,

To on przecież w swej wielkiej, ojcowskiej miłości

Nie chciał, ażeby zginął w grzechu i we złości:

Lecz go chciał wyratować. Zwołał go pod górę

Wysoką; on sam stanął na ognistą chmurę,

Gwiazdy miał koło głowy, przepasany łukiem

Tęczowym — i przemówił piorunem i hukiem

Grzmotów; góra wstrząśnięta rozpadła się, cienie

Błyskawice wygnały: góra, jak sklepienie,

Uwisła nad tłumami, co ze strachu drżały:

Pod sklepieniem gwiaździstem wdzięcznie przeleciały

Dwa białe aniołeczki; na małem ramieniu

Niosły "dziesięć przykazań" rytych na kamieniu

I dały je ludowi, co z trwogi pobladły

Drżał, a on je wypuścił, że się w proch rozpadły...

Wtenczas Pan westchnął smutnie. To Boże westchnienie

Tak smutne wiatry w chmurach stworzyły na pienie:

I stąd kościoły i stąd też organy powstały...

Ilekroć się zgromadzim w kościele dla chwały

Bożej, a śpiew usłyszę i organów granie,

To tyle mi też razy przed oczami stanie

Owa góra; gdy słyszę zwiastowane słowo,

Zda mi się, że aniołki lecą nad mą głową!

Już jest po nabożeństwie: na organach kona

Ostatnie brzmienie pieśni nabożnych, a z łona

Wielkiego dzwonu z wieży, jak ciężkim oddechem,

Spływa głos pożegnania; ze stokrotnem echem

Wraca go nazad miasto, wzgórza i doliny.

Tutaj z progów świątyni — jak z źródła głębiny,

Kiedy się pchają wody we kształcie nawały,

Posuwa się lud tłumem; lecz tłumy rzedniały

I nikły na ulicach powoli, jak ginie

Potok w piasku, choć ledwie małą chwilkę płynie.

Jeszcze słońce bawiło na niebie wysoko,

Z za przezroczystych chmurek świeciło, jak oko

Boże ludziom, śpieszącym z powrotem, po drodze:

Idą prosto do domów swoich — a ich nodze

Nic nie stało zawadą wabiącą, ich kroku

Nic tam nie zatrzymało, ponieważ przy boku

Szła jeszcze pobożność.

Słoneczko bawiło wysoko

I z poza jasnych chmurek świeciło jak oko;

Kiedy ojciec i matka na próg domu weszli:

Myśmy ich wracających przed domem przedeszli,

Wiedziemy ich z radością, potemśmy pytali

O miasto i o kościół; potem rozbierali

Się, a wziąwszy posiłek do siebie, siadali

Wspólnie z dziećmi, z czeladką za stołem lipowym

Zaśpiewali; a ojciec uroczystem słowem

Odczytywał kazanie — kończąc je słowami:

"O ty najsłodszy Jezu zmiłuj się nad nami,

I racz pobłogosławić nędznym sprawom naszym

I obdarz Duchem świętym" —skończył "Ojczenaszem".

O! prześlicznyż to obraz dla duszy człowieka,

Na który patrząc łzą się napełnia powieka,

A pamięć nasza leci wstecz — w dalekie czasy:

I widzi przodków naszych skrytych w ciemne lasy

Tych gór ojczystych, kędy w niedostępnej jamie,

Ponad którą z gałązek Chrystusowe znamię

Zatknąwszy zasiadali gromadnie, z spokojem,

Z wiarą silną nad Księgą tryskającą zdrojem

Życia; a śpiew, odbity o skaliste ściany,

Urodzony w zapale, miłością owiany,

Co w śmierć wiedzie męczeńską ze wzrokiem do góry,

Powtarzały w hymn święty rozpłakane bory!

Dziś jeszcze starzy ludzie pokazują w górach

Miejsca spowiednicami zwane, co o zborach

Świadczą prześladowanych za wiarę — i różna

Wieść o nich między ludem; a dusza pobożna

Ma je za święte. — Mówią, że i duszpasterzy

Do odprawiania służby Bożej i wieczerzy

Świętej z sąsiednich krajów tajnie sprowadzali

W takie miejsca, że na znak wszyscy się schadzali

Tajnie na nabożeństwo. — O! Chryste! o! Panie!

Zdarz, żeby dla nas wszystkich to prześladowanie

Było źródłem wieczystem tej wiary gorliwej

Naszych przodków i źródłem Twej miłości żywej:

Niech z niego płyną wody, co nas umacniają

W dobrem, a przeciw złemu w walce sił dodają!

Skończone nabożeństwo domowym zwyczajem.

O! szczęśliwy to naród, nad którego krajem

Unosi się pieśń serca, którą on zaśpiewa,

Unosi się modlitwa, którą on wylewa

Z piersi pobożnej, wiarą w Boga ożywionej!

Ojciec wyszedł na pole obejrzeć ról plony;

Matka mu towarzyszy, otoczona wieńcem

Dzieci hożych i krasnych lic zdrowych rumieńcem.

Dzieci skaczą z radości, zbierają jagody,

Co po ziemi się mienią, do ich lic urody

Podobne; wdziewają je na trawy ździebełka:

Każda poziomka błyszczy, jak mała perełka

Czerwona, a źdźbło znowu, jakby sznur korali.

Ojciec z matką z radością wtedy spoglądali

Na swych pól urodzaje: jakby fale wzdęte

Gnie się żyto kłosami, ręką wiatru zgięte:

Pszenica cudnie stoi, a w jej jasnych kłosach

Czerwieni się mak polny, jak w warkocza włosach.

Dalej ziemniaków łany — nad ich wałki małe

Leci już kilka kwiatów — jak motylki białe.

Wczesny owies już trzęsie dzwonkami szarymi,

Zmartwił się znać tem jęczmień, spuścił wąs ku ziemi

I coś z wiatrem szeleści — co gdy koniczyna

Spostrzegła, rozśmiała się, że aż główki zgina.

Nie śmiej się koniczyno! bo gdzie dziś kwiat błyszczy,

Jutro kosa świecąca swem ostrzem zaświszczy.

Czy nie wiesz, co się stało twej sąsiadce łące,

Jak jej trawy skoszone wysuszyło słońce?!

Na zachodzie słoneczko bladem licem świeci;

Już powracają z pola: skaczą wkoło dzieci,

Jedne z nich niosą na źdźbłach jagody rumiane,

Drugie kwiaty: mak polny i w wieńce splatane

Bławatki, zawieszą je w świetnicy na ścianę.

Słońce zaszło, dnia oko zawarło powiela,

Promień jasny, co błądził po ziemi dalekiej,

Wraca na łono słońca, żeby znowu świeży

Jutro wrócił.

Zwołano właśnie do wieczerzy.

Dzisiaj smaczna wieczerza: w niedzielę i święta

Porządna gospodyni o stole pamięta

Lepiej. — Siedli z modlitwą i czyści i biali,

Ojciec na pierwszem miejscu — smacznie zajadali.

Słońce zaszło, dnia oko zamknęło powieki,

Promień zniknął, co błądził po ziemi dalekiej —

A jasne gwiazdy wschodzą: i noc w swym obiegu

Oświecą.

Po wieczerzy usiedli na brzegu Olzy.

Pamiętne "będą mi zawsze te chwile —

Chwile życia i ducha... Jak cudnie, jak mile

Płynęły z serca pieśni, płynęła rozmowa

Wesoła z ust — lub jaka powiastka wioskowa

W tych godzinach swobody, godzinach wytchnienia!

Otóż takowa chwila na strunie wspomnienia

Drgnęła... Pomnę: siedzimy na brzegu zieleni,

Niebo jasne gwiazdami cudownie się mieni:

I w wodzie błyszczą gwiazdy, jak roje kamieni

Drobnych, złotych — nad wodą komary igrają,

Łapią je chyże rybki i bokiem łyskają;

Na gałązce w wierzbinie słowik czule nuci

I nie skończy swej pieśni, aż znów świt powróci.

I siedzimy wesoło, uciesznie, a śmiechy

Dzieci wtórują mile wśród wspólnej uciechy;

Lecz znów nastała chwila milcząca i głucha

Przerwana szumem Olzy. Każdy bacznie słucha

Tylko gawęd starego parobka, co baje

O strachach i utopcach, że aż włos powstaje

Na głowie. — Dzieci w wodę patrzały ze strachem:

Błyszczą gwiazdy: to zamek utopca pod dachem

Z gwiazd lśniących, cały z srebra, ślicznie wyzłocony —

Wychodzi on czasami, jak chłopiec w czerwonej

Czapeczce, takichż spodniach, w modrej kamizelce

Huśtać się na gałęzi; w łyżce — i kropelce

Wody nawet utopi, a szczególnie dzieci! —

Sunie się ciemna fala: "Patrzcie, patrzcie, leci

Ksebe czarna, tam druga suwa się pod wodą,

Pewnie kogoś schwytały, topią go, w głąb wiodą".

Łyska się na kamieniach białych rybek stado:

"Patrzcie, dzieci topielca w srebrnym wozie jadą,

Uchodźmy prędko, prędko!" — Lecz pasterze śmiałki

Podskoczyli, dobyli z zanadrza piszczałki:

Zagrali im — niech tańczą w podwodnym pochodzie.

Rybki, słysząc muzykę, pluszczą, jak po wodzie

Płaskie kamyki ręką chłopczyka puszczone.

Już wóz na niebie skręcił dyszel długi w stronę

Południa; mleczna droga przecina już nieba

Błękit. Wstał i rzekł ojciec: "Dzieci, spać już trzeba!

Jutro wstaniem, nim zejdą nam na wschodzie zorze"...

Poszli tedy, z modlitwą, kładąc się na łoże;

Usnęli, kołysani śpiewem pośród krzaka.

Tak się skończył niedzielny dzień w domu wieśniaka

I tak zawsze tym samym biegną lata torem

Wieśniakowi wśród życia. Poranek z wieczorem,

Połączony modlitwy, pieśni, pracy dłonią,

Tworzą dzień. — Gdy są troski: przed niemi się słonia

Modlitwą — gdy zaś radość zawita śród troski,

Przyjmują ten dzień szczęścia wdzięcznie jak dar

Boski! I wesele i radość, ni to, co ich boli

Serca im nie odmieni, nie zachwieje woli

Prawej... Lecz teraz?... teraz?... i tu spuścił głowę

I dalej goniąc myślą swych wspomnień osnowę,

Widział, że się zakończy już nicią nadgniłą —

Westchnął ciężko i szepnął: "Wszystko to się śniło"! —

Potem poszedł ku Olzie — i stanął nad brzegiem

I znowu pędził w przeszłość wstecz myśli obiegiem,

Zapłakał i łzy kroplę w wód zdroje dorzucił,

Usiadł na brzeg urwisty, tę piosnkę zanucił:

O, Olzo moja! jeszcze się twe wody

Jak wtenczas snują przez ojczyste niwy,

Kiedy to pełen chłopięcej swobody

Pływałem sobie po twej fali siwej —

I jeszcze widzę ten sam brzeg strzępaty

I na tym brzegu ten sam grab garbaty.

O, Olzo moja! twoje modre tonie,

Co z niezliczonych kropli są złożone,

Kryją przeszłości pamiątki w swem łonie;

I nasze pieśni w nich tam są uśpione

Jak w Arce; kiedyś gdy opadną wody,

Wyjdą, powieją oddechem swobody!

I szczęśliw jestem, ty rodzinna rzeko,

Że się nad twoim wychowałem brzegiem;

Ty śpieszysz, pędząc za Odrą daleką,

A duch mój z twoim połączył się biegiem

I leci witać swych braci rodzonych

Ze wspólnej matki, chociaż rozłączonych.

I patrzeć na cię — jak mi jest przyjemnie!

Ileż to w każdej uroku kropelce;

Pocóż mi marzyć o Dniestrze, o Niemnie!

Koniec wersji demonstracyjnej.