Andrzej Niemojewski

Z POD PYŁU WIEKÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NOC NA AKROPOLU.

DAJMONIUM.

CHAJREFONT.

RYNEK ATEŃSKI.

NOWA ERA.

ŚWIĘTO ZWYCIĘSTWA.

SYMPOZYON.

APOLOGJA.

OKRĘT ŻYCIA.

PO WYROKU.

ALKESTA.

Z POD PYŁU WIEKÓW

Sokrates

Niemojewski Andrzej

NOC NA AKROPOLU.

Pomiędzy kolumny Partenonu pada zielony zalew światła księżycowego. Powietrze jest parne. W stronie morza przelatują po niebie błyskawice.

Między kolumnami przechadzają się: starzec pełen powagi i mąż lat trzydziestu. Starzec ma czoło Dzewsa, skupione, nabrzękłe myślą; mąż kroczący obok niego ma twarz Satyra, na której mienią się ustawicznie trzy wyrazy: melancholja, mądrość, ironja.

Demos ateński skazał mistrza na wygnanie. O wschodzie słońca opuści miasto na zawsze.

Uczeń chwyta uważnie każde jego słowo. Natężył myśl jak pergamin; bo na tym pergaminie mistrz wypisuje ostatnie słowa swej wiedzy.

Jest to też zarazem może ostatnia noc tego dziwnego życia, które bujnie zakwitło na Akropolu. Strzeliło śmiało, nadziejnie. Nagle twarda ręka Demosu sięgnęła z dołu brutalnie, aby je zdusić. Wyrywa najpiękniejszy kwiat umysłowości i ciska za morze do odległego Lampsakos.

Pozostanie wprawdzie Perykles i Aspazja, pozostaną Mnezykles, Fejdjasz, Eurypides, Tukidides, Sokrates. Ale wydzierają im Anaksagorasa. Odbierają im spokój, plączą im myśl, płomienny genjusz zamieniają na jakiegoś męczennika.

Wszyscy czują, że w ich dążeniach nastąpi jakaś zmiana. Oni męczennikami nie chcą być. Nie dlatego, iżby się lękali jakiegoś cierpienia, czy śmierci. Nie! cierpień, śmierci, nie obawiają się. Oni w ogóle nie wiedzą, co to jest jakaś obawa. Myśl, polot, czyn, wymaga swobody. Męczeństwo paczy to wszystko.

Męczeństwo jest smutne. Genjusz tryska weselem. Męczeństwo nawet nie jest tragiczne. Męczeństwo czyni mniejszym.

Męczeństwo to tylko charakter. A oni przedewszystkiem czczą genjusz i jego poloty.

..................................................................................

Ale Anaksagoras zapomniał w tej chwili o Demosie, Atenach i o srogim wyroku.

Anaksagoras myśli i mówi.

A gdy mówi, myśl jego jak ramię cyrkla dotyka wielkiej tarczy księżyca, opiera się o srebrne guzy gwiazd, mierzy po firmamencie drogi; wychyla się za widnokrąg, szukając w ciemnościach wielkiej aureoli słońca.

Z kolei myśl jego zamienia się w ostry nóż, który przecina zjawiska i ukazuje ich wnętrze. Przecina w ten sposób wszystkie rzeczy nieba i wszystkie rzeczy ziemi.

Potem myśl jego zamienia się w miarę i mierzy stosunki wszystkich zjawisk na niebie i na ziemi. Potem bada stosunki tych stosunków.

Nareszcie myśl jego zamienia się w czułą wagę. Na jedną szalę rzuca drobiny, na drugą idee. Potem zdejmuje drobiny i zamiast nich kładzie także idee. Waży idee ideami.

Zda się, że starzec ten jest świadomością świata. Że co przyroda zamierza wykonać, to on umie pomyśleć. Ateny! oddajcie mu Akropol a ludzkość legnie u waszych stóp.

Ale Ateny ulękły się tego rozumu i zapragnęły go zgładzić. Anaksagoras został oskarżony o bezbożność.

Bezbożność? Jakże oskarżenie to brzmi brutalnie! Jakże niezdarnie zostało sformułowane! Za bezbożność prawo naznacza karę śmierci. Ciemne Ateny! Żali czara cykuty jest argumentem?

Żali można rozum zgładzić? Ślepe Ateny! Tam obok Anaksagorasa kroczy młody Sokrates. Mistrz znalazł już ucznia i następcę. Jesień przekazuje swoje nasiona wiośnie.

Szlachetny Perykles wybłagał, że karę śmierci zamieniono na wygnanie. Anaksagoras odpłynie do Lampsakos. Ale pozostanie Tukidides, który będzie roztrząsał wasze dzieje. Pozostanie Eurypides, który będzie roztrząsał wasze sumienia. Pozostanie Sokrates, który będzie roztrząsał wasze rozumy.

Ateny! Mogłyście zostać kosztowną urną, napełnioną skarbami umysłowości, a z własnej woli zamieniłyście się w pachoła, który wiąże, prowadzi na statek i spycha w morze.

......................................................................................................................

Między Erechtejonem a Partenonem stąpają powoli w świetle księżyca jak dwa zjawiska: mąż do Apolina podobny i niewiasta, której piękność została zamieniona w posąg Bogini-Opiekunki.

Ale posąg ten zamknięty jeszcze w pracowni Fejdjasza. Nie rychło wniosą go do Partenonu.

Oburzeni Ateńczycy dobijali się nawet do drzwi pracowni. Zawrzało na Akropolu. Lecz i tym razem powstrzymał ich Perykles ognistą wymową swoją. Dobijali się następnie w mieście do drzwi

Aspazji. Lecz i przed temi drzwiami zastali Peryklesa.

Ateńczycy wiedzą, że z ust jego idą błyskawice. Ale i z umysłu jego idą błyskawice. A także z mężnej jego prawicy idą błyskawice.

Ateny liczą się z Peryklesem. Dzięki polityce tego niepospolitego rnęża utrzymali się przy wyspach Lesbos, Chios, Samos. On sprawił, że skarbiec miasta jest pełen. Grozi wojna ze Spartą, z Beotami; niema prócz niego rnęża, któryby mógł piastować godność stratega.

On zabudował Akropol świątyniami. Wszak pełno tam jeszcze odprysków marmurowych. Dzięki jego zabiegom wyrasta w Atenach drugi lud, lud posągów.

Perykles jest kochankiem Demosu. Demos czci go jak półboga. Demos ustępuje mu. Ale niech i on choć w części liczy się z obyczajami Demosu.

Dlaczego broni bezbożnego Anaksagorasa? Dlaczego zezwala hańbić boginię obliczem Aspazji? Dlaczego nad prawowitą małżonkę wyżej stawił hetajrę?

Demos się burzy.

Pomruk ludu, obiegający ulice Aten, równa się pomrukowi odległego gromu, który w tej chwili rozlega się w stronie morza.

W Atenach zawsze warczy grom i warczy lud. Perykles to wie. Dlatego na krok nie oddala się od Anaksagorosa. Zaręczył za niego.

Przed wschodem słońca sam mu przypomni. Sam go odwiezie do Pireusu. Sam go odprowadzi na statek.

Perykles spojrzał w stronę śpiących Aten. Głusza tam teraz, bo nastała noc. Ale jakże jest w Sparcie? Tam głusza trwa i w dzień słoneczny. Tam rządzi bezduszna Dawność starych rodów i nic powstać nie może.

Więc Perykles rozpętał w Atenach Demosa, dał mu w rękę rządy, wygnał Dawność i mniemał, że zapewnił oddech swobodny wszelkiej Nowości.

Ale omylił się.

Demos, wychowany śród zapachu skór, śród zaduchu straganów i śród wyziewów winiarń, nie odczuwał czystego klimatu wiedzy, balsamicznego powiewu sztuki i słonecznej pogody wolności moralnej. Lada krzykacz obali Anaksagorasa. Lada wróżek wykaże bluźnierstwo w dziele Fejdjasza. Lada zbogacony piekarz będzie żądał wydalenia z miasta dziwnemi talentami wyposażonej hetajry.

...........................................................................................................

A ta hetajra dotyka w tej chwili miękką ręką ramienia Peryklesa i odwodzi wzrok jego w północną stronę Akropolu.

Perykles spojrzał. Powiała na niego stamtąd pustka. Brwi jego zbiegły się.

Aspazja szepnęła:

— Propyleje...

Błysk pytający strzelił z oczu Peryklesa. Wtedy Aspazja poczęła mówić mu o kolumnach, akantusach, architrawach, o pięciobramnym portyku, o olbrzymich wschodach marmurowych, piętrzących się wyżej i wyżej.

Przed myślą Peryklesa dźwigał się w oddaleniu cud architektoniczny. Budziła się w jego duszy tęsknota do urzeczywistnienia tego cudu.

Aspazja budowała dalej słowem plastycznem. Wznosiła rzędy kolumn, wieńczyła je głowicami o pękach marmurowych liści, łączyła je architrawem a na wierzchu umieściła spiżową kwadrygę z rozhukanemi rumakami.

Na twarz Peryklesa wystąpiły lekkie ognie. W stronie morza błysnęło. Twarz bohatera nagle sposępniała.

Szepnął:

— Mamże to robić dla tego ciemnego tłumu?

— To się robi dla całego świata! — odparła z dumą hetajra.

W pobliżu stał człowiek, przepasany skórzanym fartuchem. Głowa jego była zasypana pyłem. Lewą dłoń wspierał na biodrze a w prawej dzierżył młot. Patrzył również od niejakiego czasu w stronę owej pustki.

— Mnezykles! — zawołała Aspazja. Człowiek w skórzanym fartuchu obrócił głowę a następnie jął się powoli zbliżać. Perykles tłomaczył mu. Potem wskazał na Aspazję. Wtedy twarz onego człowieka nabrała szczególnego blasku. Patrzył to na hetajrę, to w kierunku owej pustki.

Ona zaś, uniósłszy nieco głowę, wykładała swą myśl. Dobywała z wyobraźni gotowe kształty i ustawiała je w oddaleniu. Mnezykles mierzył okiem odległości, ustosunkowywał rozmiary, obliczał wysokości.

Tej nocy świetlistej hetajra dała ateńskiemu Demosowi jedną z najśmielej pomyślanych ozdób architektonicznych. Akropol miał wyglądać jak marmurowy sen.

.......................................................................................................

Między karjatydami Erechtejonu stoi pogrążony w cieniu Fejdjasz.

Aspazja mówi. Więc go nawet nie przeczuwa. On zaś z ukrycia patrzy ku niej całą potęgą swego chwytnego wzroku. W ciemności źrenice jego tworzą dwie zielone plamy. Prawą rękę wciąż kurczowo zaciska i otwiera.

Księżyc, który świeci w samym zenicie, rzuca z góry blaski na oblicze mówiącej Aspazji. Głowa jej jest lekko wzniesiona a profil rysuje się tak wyraźnie, tak bosko, tyle w nim majestatu, panowania i piękna, że Fejdjasz z rozpaczą zbił ręce nad czołem a potem twarz ukrył w dłoniach.

Po chwili spojrzał raz drugi. Profil ten mieni się w powietrzu jak zjawa. To już nie oblicze, ale wizja.

Fejdjasz przymknął oczy a potem skierował głowę w ciemność i spojrzał, aby się przekonać, czy pamięta. Po chwili, tam, w ciemności, począł mu się zarysowywać ów profil, mienił się tą nadzwyczajną linją, szlachetną, majestatyczną.

Coś nim szarpnęło. Zbiegł szybko za gmach Erechtejonu, pchnął drewniane drzwi zbitego z desek szaletu i spojrzał.

Do wnętrza wlała się powódź światła modrego i oblała posąg z kości słoniowej, widny również z profilu, uderzająco podobny do Aspazji.

Tak. Nad brwiami linja czoła lekko zachwiana.

Zbyt gruba. Zbyt uliczna.

Ale jedno, dwa muśnięcia dłutem...

U licha! Demos może miał słuszność, że nie uznał tej twarzy.

Demos jest głupi; ale czasem dobrze widzi.

Fejdjasz chwycił kredę i stanął przed deską drzwi. Popatrzył na posąg, potem w przestrzeń przypomnienia i zaraz potem znowu na deskę drzwi. Następnie westchnął i jednym śmiałym ruchem — pociągnął linję.

Kreda wypadła mu z ręki. Oparł się o ścianę i oddychał ciężko, jak gdyby wąż, co mu ściskał gardło, zwolnił kręgów.

I natychmiast wyprostował się dumnie. Jak król spojrzał dokoła. Czy tam kupią się tłumy? Nie!

Sam jest! Jeszcze niema nikogo, jeszcze nikt nie wie o tej nadzwyczajnej linji. I było mu tak, jak gdyby w tej samotni, zalanej modrem światłem, odniósł jedno z największych zwycięstw ducha ludzkiego.

Siadł w progu wyczerpany. Wsparł na obu rękach płonące czoło. Ale po chwili, gnany wewnętrznym niepokojem, wstał. Linja ta wprawdzie nie przepadnie. Ale dopiero żyje na desce. Jutro wykona ją na posągu.

To jutro jest bliskie. Bliskie i krótkie. Na jedną linję? Fejdjasz mimowolnie sięgnął po rylce i począł się pilnie przypatrywać ich ostrzom.

Wybrał jeden, dotknął ostrza palcem. I zaraz pochylił się nad toczydłem. Dolał wody do korytka. A potem, lewą ręką obracając korbę, prawą ręką przyłożył rylec do toczaka.

Dał się słyszeć syk ostrzonej stali.

Fejdjasz rozgorączkowany popatrywał wciąż to na posąg, to na toczak, to na deskę drzwi z ową linją.

............................................................................................................

Po stronie południowej Partenonu siadł na tarasach marmurowych Eurypides. Od postaci jego pada w bok cień.

Twarz mroczna. Oczy wpatrzone w modrą przestrzeń.

Dokoła Akropolu majaczeją w jasności miesięcznej Lykabetos, Helikon, Areopagos. Na wzgórzach cisza, noc, melancholja.

W spiżowej twarzy Eurypidesa widny jakiś tragizm. To, co ma w tej chwili przed oczami, napełni kiedyś sceny Hellady grozą i szałem.

Blask księżyca staje się trupi a kolumny Partenonu są podobne do rzędu ustawionych piszczeli.

I oto na promieniu księżyca płynie do Helikonu w stronę Areopagu biała Elektra.

Głowa jej opadła na piersi. Tunika rozwiewna jak obłoczek. Podobna jest do niesionej lilji z pochylonym kielichem.

Przepływa nad marmurowemi tarasami Partenonu. W owisłej ręce trzyma nóż a z tego noża kapie krew i znaczy ślad czarnemi kroplami na bieli pentelikońskiego głazu.

Z za węgła wychodzi Orestes. Sunie jak cień. Cały jest jak w ludzkie kształty zmieniony słup dymu.

Twarz błędna. Rzuca lękliwie oczami na wszystkie strony. Co chwila staje i nasłuchuje.

W powietrzu odzywają się dalekie wołania. Nadlatują Erynje.

Orestes ogląda się przerażoną twarzą. Stara się obejść niepostrzeżenie spady gmachu. Wtedy w powietrzu odzywa się gruby śmiech.

Orestes poczyna drżeć na całem ciele. Wrzawa w powietrzu rośnie. Słychać świsty wężów. Rozlegają się jęki człowieka mordowanego.

Orestes wyciąga przed siebie ręce i biegnie na oślep.

Ale naprzeciw lecących Mścicielek wychodzi z pomiędzy kolumn Medea. Twarz jej posępna jak kraina Podziemia.

Wskazuje Mścicielkom morze, gdzie Jazon wsiada na okręt, aby odpłynąć do Koryntu i pojąć za małżonkę piękną córkę Kreona.

Jakże to śmie uczynić Jazon? Czemże Medea? Czemże jej dzieci?

Oto te dzieci wybiegają z pomiędzy kolumn ku matce, czepiają się rączynami jej szat, ufne twarzyczki podnoszą ku strasznym oczom rodzicielki. Trójca Mścicielek zatrzymała się w powietrzu. Patrzą ku Medei i czekają.

One zawsze czekają. A gdy się spełni zbrodnia, wtedy dopiero gnają z jękiem, oburzeniem i wrzawą.

Czemu nie powstrzymają Jazona w szalonym zamiarze? Czemu nie zatopią w przystani statku jego? Czemu wężami nie oplączą wiarołomnego rnęża, nie odprowadzą z powrotem do zdradzonego ogniska domowego, gdzie prawowita małżonka i dzieciny?

Medea bluźni Mścicielkom. A one wciąż czekają i milczą.

Jazon wsiada na okręt. Żeglarze rozpinają żagle, wiatr je wydyma a statek na pełne popycha morze.

Medea ściąga brwi. W oczach jej latają ognie. A Mścicielki wciąż na nią patrzą i czekają.

Medea drze tunikę w pasy. Potem pasami temi okręca szyje dziecin. Ręce jej zaciskają się kurczowo; ciągną, ciągną strasznie. Oczy dzieci wychodzą z oczodołów.

W powietrzu zawrzało i umilkło.

Znikła Medea z poduszonemi dziecinami. Znikły Mścicielki.

Tylko dźwiga się stos otoczony kapłanami, wojownikami, ludem. Na stosie skrępowana postać dziewicza. To Ifigenja.

Przybrana kwiatami. Sagi drew osypane kwiatami. Cały stos tonie w kwiatach.

Kapłani leją miód i śpiewają. A potem jeden z nich przybliża czerwoną pochodnię do drewek. Pada blask na kwiaty, bije w górę na mdlejącą lfigenję.

Kurzawa czarnego dymu zasłania czerwień, ukwiecony stos i ludzką ofiarę. Kwiaty zwijają się w czerwone języki, sagi strzelą niekiedy pękającemi iskrami.

Niesłychana wrzawa rozlega się w powietrzu, śpiew, dzwonienie mieczów i wrzawa.

Ale ta wrzawa już jakby w dole, już jakby w bezmiernej głębi, niżej i niżej.

Bo dym czarny poczyna w górze jaśnieć, kształtować się i zwolna przybierać postać lfigenji, kołysanej na obłoczkach, uśpionej słodkim snem, uniesionej z objęć żrącego ognia w krainę nieśmiertelnych mitów.

......................................................................................

Dokoła pusto. Cała przestrzeń między Lykabetem, Helikonem i Areopagiem wypełniona nocną modrością. Na tarasach Partenonu siedzi Eurypides. Od jego postaci pada w bok cień. Oczy wlepione nieruchomo w pustą przestrzeń. Tej nocy ujrzał to, co grozą i szałem napełni sceny Hellady.

.......................................................................................

Przy murze zamkowym stoi Tukidides. W lewej ręce tabliczka, w prawej rylec.

A jako pamiętnikarz Hellady pilnie pogląda na dumającego Eurypidesa, śledzi Fejdjasza, ostrzącego dłuto w swym szalecie, patrzy za Peryklesem i hetajrą, uważa na Mnezyklesa. Potem kieruje wzrok na Anaksagorasa i Sokratesa, którzy przechadzają się tam i z powrotem po północnej stronie kolumnad Partenonu.

Księżyc dobiegł już do postrzępionego górami widnokręgu a na wschodzie niebo zajmowało się pierwszemi płomieniami jutrzenkowemi.

Budzi się ptactwo z uśpienia, ćwierka i świegoce. Wysoko nad Akropolem dzwoni w błękitach skowronek.

Eurypides powstał. Wyszedł z szaletu Fejdjasz. Aspazja i Perykles zbliżają się do Partenonu. Podchodzi także Mnezykles i Tukidides.

Otaczają Anaksagorasa. Ściskają go kolejno za rękę. Ściska go Sokrates i Eurypides, Perykles i Aspazja, ostatni ściska go Mnezykles.

Żegnają go ze wzruszeniem i on ich ze wzruszeniem żegna. Z twarzy Sokratesa uchodzi wyraz ironji i pozostaje tylko melancholja.

Anaksagoras obrzucił ostatniem spojrzeniem Partenon, Erechtejon, Lykabetos, Helikon. Popatrzył na niebo Akropolu, a także na niewdzięczne Ateny w dole jeszcze nieco zmroczone.

Schodzi z Akropolu, otoczony gromadką przyjaciół. Tukidides chyli się przez mur i patrzy za nimi.

Zdaje mu się, że to Genjusz Grecji zstępuje z świętej góry i oddala się w stronę morza, aby więcej nie wrócić.

Maleją w dole i w oddaleniu. Już tylko są jako zwyczajna gromadka robaczków ludzkich.

Tylko obłoczek kurzu unoszący się z pod ich stóp znaczy powoli ich drogę.

Teraz już nawet zniknęli w tym obłoczku.

Tukidides westchnął. Położył tabliczkę na murze i drżącą ręką począł rylcem skrzypieć po niej. Skreślił datę nowego dnia i prócz tego dwa słowa: "Anaksagoras wypędzony."

DAJMONIUM.

Wśrod gór Beocji w rozległej kotlinie Euryposu stanęły przeciw sobie dwa bratnie wojska. Morze głów, hełmów, dzirytów. Jeszcze jest spokojne, bo mrok porankowy ćmi kotlinę.

Tam w dole wódz ateński Hippokrates obiega na białym koniu szeregi. Tam Laches na koniu gniadym lewe ustawia skrzydło. Tam Alkibiades na koniu karym oblatuje jak kruk skrzydło prawe.

I cisza jeszcze jest; tylko tętent słychać owych trzech galopujących koni. Tylko tupot kroków słychać, gdy szeregi z miejsca na miejsce przechodzą.

Po drugiej stronie kotliny stoi wojsko Beotów. Wyglądają zdaleka niby chmura brunatna. Nie chcą uznać zwierzchnictwa Ateńczyków, sami sobie żyć pragną i panować. Ateńczycy zmogli Spartę; może Beocji ustąpią.

W głębi przewija się stalowa wstęga Euryposu. A kołem, kołem rozległem na górach śród krzewów i gąszczy kryją się niewiasty Beotów i starcy i dzieci. Patrzą w dół; słychać niemal, jak serca ich biją niepokojem.

Tam w głębi ojcowie, bracia, syny. Za chwilę słońce wejdzie nad górami, za chwilę ruszą na siebie te dwa wojska, te dwa morza głów, hełmów, dzirytów.

Jedne niewiasty, przysiadłszy, mają twarz skamieniałą a oczy błędnie w przestrzeń zwrócone. Inne stoją a ze spokojnych twarzy spływają łzy dwoma strumieniami. Inne tulą się sobie wzajemnie w objęcia.

Jedna, otoczona gromadką innych, przemawia z zapałem. Druga znowu legła twarzą do ziemi i szlocha. Trzecia siedzi na kamieniu, otoczona dziatkami, pieści je a niekiedy wznosi rękę w dal i okropnie przeklina.

Na kijach wspierają się starcy i w głąb popatrują. Jeden z nich, ślepiec, ustawił na kamieniu obok siebie wnuczka siedmiolatka. Starzec uchem będzie rozpoznawał postępy bitwy; wnuczek źrenicą orlika będzie mu dopomagał. Starzec, aby lepiej słyszeć, odemknął nieco usta, a głowę w bok przechylił. Chłopak dygoce na całem ciele; strach go zbiera a jednak czasem błysk zapału zaświeci mu w oku.

Wtem na wschodzie niby czerwona ręka ukazało się słońce. Niebawem też w dole rozległa się wrzawa okrzyku bojowego "allalà, allalà".

Wojska ruszyły naprzeciw siebie.

I oto natychmiast wstały z głębi kotliny dwie ściany kurzu, zbliżały się ku sobie, aż się z sobą złączyły i utworzyły jeden niesłychany słup, prostopadłą górę kurzawy. Zakotłowało się morze hełmów i włóczni. Wzdął się istny huragan szczęku i wrzawy.

Teraz ona góra kurzu ćmi się w miejscu; tylko stawała się coraz tęższą i coraz wyższą, aż przerosła szczyty okalające kotlinę, gdzie ją wiatr rwał i niby dym niósł w stronę morza.

Dziadek kładzie rękę na ramieniu wnuczka i mówi:

— Nic nie widać?

— Nic, dziaduniu.

— A rozpoznałbyś naszych?

— Tak, bo wyszli z prawej strony.

— Ale mogą się zmieszać.

— Nasi są bardziej rośli, tamci bardziej zwinni.

— Patrz dobrze i mów zaraz wszystko.

— Kurzawa stoi w miejscu i całą kotlinę przysłania.

Tuż koło nich szlochały kobiety i dzieci zaczęły piszczeć.

— Cicho tam!

— Cicho, nic płakać!

Jakaś matka wyskoczyła na głaz i jęła krzyczeć:

— Poco im nie ustąpili! Poco nie zgodzili się na ich żądania! Pozabijają nam mężów, ojców, synów, wdowami i sierotami zostaniemy!

W tem chłopak krzyknął z kamienia:

— Kurzawa cofa się do Euryposu! Nastało głuche milczenie. Starzec mówił do wnuczka:

— Patrz dobrze. Dlaczego do Euryposu? Kto kogo prze? Czy nasi, czy Ateńczycy?

— Kiedy nic dojrzeć nie można.

— Czy kurzawa po prawej nie cofa się?

— Nie, dziadku.

— A po lewej ?

— Także nie, dziadku.

Słońce wzbiło się już wysoko i z góry lało światłość w kotlinę. Góra kurzu stała się jak pośniedziałe złoto.

— A teraz co widzisz?

— Teraz coś się kłębi po lewej.

— Widzi mi się, wnuczku, że nasi prą tamtych. — Tak, dziadku, nasi prą tamtych.

Szczyt góry ożywił się, biegano na wszystkie strony i wołano:

— Nasi prą! Nasi prą!

Kobiety powyskakiwały na skały, poprzykładały ręce do oczu, bo słońce raziło. I nagle cały szczyt zawrzał namiętnym okrzykiem:

— Prą nasi! prą ich!

Podniosły się z ziemi szlochające kobiety. Matki chwytały dzieci na ręce i biegły na wyższe miejsca.

Jedna, wyciągając ramię w głąb, wołała do niemowlęcia, trzymanego na ręku:

— Patrz, patrz, tam twój ojciec, ojciec twój, zapamiętaj, ojciec twój prze Ateńczyków, bije Ateńczyków, tępi Ateńczyków!

Góra kurzu drgnęła w miejscu i jęła się wolno posuwać w stronę Euryposu, ale już całkiem wyraźnie, całkiem dla wszystkich widocznie.

Szał ogarnął okoliczne góry. Powstała na nich wrzawa, że onego huraganu w dole nawet słychać nie było.

Zdawało się, że niewiasty chwycą w ręce odłamy skał i ruszą za mężami do boju. W oczach dzieciaków widne były błyskawice a twarzyczki stały się jak natchnione.

— Prą nasi Ateńczyków, prą!

Słońce poczęło z zenitu staczać się na drugą połowę nieba a ona góra kurzawy posuwała się dalej i dalej.

Wtedy wszystko, co żyło, jęło szczytami biędz na drugą stronę kotliny.

— Dziadku, ja tam polecę!

— Ani się waż!

— Dziadku, puść!

— Nie puszczę, stratują cię, albo w dół ze skał spadniesz.

— Dziadku, ja tu umrę!

— Co widzisz, mów?

— Oto że nic już nie widzę, to chcę lecieć tam, lecieć, dziadku!

Słońce płonęło już na samej krawędzi gór, czerwone, ogromne, niby okropna, skrwawiona pięść, grożąca nad skłóconą Helladą.

A po szczytach wrzało: "nasi prą, nasi prą, nasi prą!"

Kurzawa w oddaleniu stawała się coraz przejrzystszą, coraz niższą, opadała, nikła, aż ukazało się bojowisko zasłane trupami i tylko w głębi szalała jeszcze skotłowana masa wojsk w szczęku i wrzawie.

....................................................................................

A w dole zarumieniły się stalowe wody Euryposu. Krew zlewała się do nich szerokiemi potokami.

Droga krew Hellady, ciepła krew.

Co chwila gasło jakieś młode życie niby gorejąca pochodnia zanurzona w wodach.

Na przestrzeni wielkiej kotliny leżeli młodzieńcy o posiniałych twarzach. Jęki rannych przepełniały powietrze gorzką skargą. Zalegały pole włócznie strzaskane, hełmy rozbite, miecze poszczerbione, tarcze pogięte.

Bój ustał dopiero po zachodzie słońca. Beotowie wyparli Ateńczyków daleko od pobojowiska. Ale gdy zwycięstwo ich stało się jasnem, gdy Ateńczycy zupełnie im ustąpili, wtedy posłali do nich, aby się zabrali wspólnie do grzebania trupów.

Rozpalono ognie. Pobojowisko przedstawiało obraz pełen grozy.

Wszedł księżyc. Zdawało się, że Hellada zamieniła się w posępną krainę Hadesu.

Znoszono rannych w jedno miejsce. Wódz Hippokrates, siadłszy przed białym domkiem, płakał.

Sława Ateńczyków zgasła jako ten dzień, co dopiero uszedł za góry.

Obok owego białego domku rozniecono duże ognisko a dokoła niego zgromadziła się starszyzna, radząc o dniu następnym.

Prawie każdy odniósł jakąś ranę, o której jednak w tej chwili nie myślał. Panowało ogólne podrażnienie. Wszelką radę poddawano gniewnej krytyce.

Bo nie masz nieszczęśliwszej chwili dla wszelkiej rady, jaką jest ta, która następuje po przegranej.

Ufność w sercach ludzkich wypaliła się do cna. Gniew bezsilny targał piersią. Każde usta mówiły: oto dziś rano wszystko przedstawiało się jeszcze całkiem inaczej!

Ale przyszedł wieczór tego dziś a z nim pole zasłane trupami, sława jako piękny kwiat zdeptana a w sercu żal, żal...

Wodzowie przerywali co chwila spory i rozglądali się, gdyż w bardziej oddalonych stronach pobojowiska powstawały rozpaczliwe krzyki, klątwy, hałasy. Przyłapywano włóczących się obdzieraczy trupów i uśmiercano na miejscu.

Sokrates walczył mężnie, ustępując z pola w zwartym szeregu. Ciągle był u boku Lachesa, który nadaremnie starał się powstrzymać popłoch wojsk.

Żołnierze podziwiali odwagę i wytrwałość uczonego. Skoro zapadająca noc położyła koniec walce, stracono go z oczu.

Alkibiades konno oblatywał pole, wołając go po imieniu. Kiedy przebiegał około domku białego, żołnierze jęli na niego kiwać rękami i wskazywać w stronę ogniska.

Stał tam rzeczywiście Sokrates. Stał samotny i zapatrzony w ścianę domu.

Alkibiades uspokoił się. W pierwszej chwili chciał go zagadnąć; ale zauważył, że mędrzec jest zajęty jakąś myślą. Ruszył tedy do rzeki, aby się obmyć z krwi i kurzawy.

Kiedy wrócił, Sokrates stał wciąż na tem samem miejscu, zapatrzony w jeden punkt. Znowu go tedy nie zaczepiał, jeno udał się do namiotu swego, aby słudze oddać konia i spożyć posiłek.

W czasie zmiany wart raz jeszcze zbliżył się do białego domku. Sokrates stał wciąż na tem samem miejscu.

Zauważyli to wszyscy, nawet wodzowie. Ale nikt mu nie przeszkadzał, tem bardziej, że męstwo filozofa i zimna jego krew w boju nieszczęśliwym zjednały mu powszechny szacunek.

..........................................................................................

Sokrates rozstał się z Lachesem w tem właśnie miejscu i miał przodem podążyć do jego namiotu. Ale uwagę jego zajęło zjawisko, nad którem kto inny wcale by się teraz nie zastanawiał.

Bo oto na białej ścianie domku, rozjaśnionej księżycowem światłem, przesuwały się cienie krzątających się opodal ludzi. A gdy rozpalono ognisko, które na ścianę rzuciło czerwień, przesuwanie się cieni było jeszcze bardziej widoczne.

I nietylko cienie poszczególnych ludzi odbijały się na ścianie, ale całych grup. Widać było wodzów, siedzących obok siebie na ziemi i żywo poruszających rękami. Widać było pachołków, przynoszących im wodę w hełmach. Widać było, jak wodzowie hełmy ujmowali w obie ręce, jak przykładali usta, jak pili, przerywając nieraz i kłócąc się ze sobą.

Widać było Judzi, niosących rannych. Widać było, żołnierzy przybywających z wieściami i rozbiegających się z rozkazami. Wszystko to przesuwało się żywo po ścianie, wszystko to miało kształty bardzo zbliżone do rzeczywistości, a jednak rzeczywistością nie było, jeno bezbarwną i niemą złudą — cieniem rzeczywistości.

Sokratesowi żywo stanęła w pamięci owa ostatnia noc na Akropolu, kiedy toczył pożegnalną rozmowę z Anaksagorasem.

Już wtedy błąkała mu się po głowie myśl, że nie wszystko jest tak, jak Anaksagoras głosił. Słuchając pilnie uwag mistrza o charakterze przyrodzenia i charakterze umysłu ludzkiego, popatrywał z uśmiechem ironji na dwie plamy, które, gdy księżyc im świecił w plecy, posuwały się przed nimi po marmurowych płytach między cieniami kolumn, a gdy księżyc świecił im w oczy, pełzały za nimi.

Już wtedy zdawało mu się, że oczy ludzkie widzą z przyrodzenia tylko tyle, ile onych cieni; że każda rzecz przedstawia się różnie a nigdy właściwego oblicza swojego nie ukaże. Ale nie śmiał w chwili rozstania niepokoić mędrca, który, za naukę swoją prześladowany i na wygnanie skazany, jemu głównie zdać pragnął swoją myślową spuściznę. Mówił wtedy jak człowiek umierający. A umierającemu się nie przeczy.

Ale uczeń buntował się przeciw nauce mistrza. Ta bezwzględna wiara w swój wzrok, słuch i dotyk, wydawała mu się mocno podejrzaną. Jakiś wewnętrzny głos mówił mu, że świat nie może być tylko liczbą, ciężarem, kształtem. I ten sam głos mówił mu, że władza człowieka nie kończy się na granicy jego ciała. Dziwna to władza! Ilekroć Sokrates spojrzał w plecy jakiegoś hoplity, ten zawsze się obejrzał i prosto wzrokiem na jego oczy trafiał.

Z ciężkiem tedy sercem żegnał wówczas Anaksagorasa, który, gdyby się był dowiedział, co uczeń mniema o jego wiedzy, byłby przeklął Helladę i proch wszelki po niej z szat swoich otrząsnął. Byłby rzeczywiście mniemał, że kraj ten jest skazany na zagładę jako bratobójczy i na wieki, na wieczyste wieki ciemny...

Ale i Sokratesowi ciężyła głowa od tych myśli a długo się z niemi borykał. Dziś wszelako, po tej okropnej walce, która minęła jak krwawy sen, której szczegóły już zacierały się w pamięci, która w tej pamięci żyła jak chaotyczny obraz, jak te cienie przesuwające się tam po ścianie, dziś czuł w całej pełni, że nauka Anaksagorasa bynajmniej nie daje odpowiedzi na cały szereg pytań pierwszej wagi. Gorzej jeszcze! Nauka ta pomija je a nawet odwodzi od nich.

Anaksagoras patrzył w świat a nie patrzył w siebie. Tak wierzył w przenikliwość zmysłów swoich a one są jako kłamliwi a gadatliwi słudzy, którzy, wysłani na zwiady, wracają z worem bałamutnych plotek, ale nie z wiadomościami rzeczywistemi, jak owi na zwiady ubiegłej nocy do Beotów wysłani ludzie, którzy Ateńczyków przyprąwili o okropną przegraną. I zaprawdę ! Tyle tylko te sługi powiedzą, ile owe cienie, przesuwające się po ścianie, powiadamiają o tem, co się za plecami dzieje. I przeciwko tym sługom, tym zmysłom, burzy się całe wnętrze surowo myślącego człowieka. Widzi, że nie ich panem, ale sługą jest, sługą swych własnych sług; onym dziwnym gospodarzem, co to zajmuje się plotkami, znoszonemi przez swoich niewolników.

Około północy cienie spełzły ze ściany, bo ognisko przygasło i księżyc się schował. I oto niema nic a w duszy wre, w duszy zamęt, w duszy poczucia, przeczucia, cała nieuchwytna gra sił, potęg, wołań, błagań żalów, skarg. Skoro jednak wsłuchać się w tę wewnętrzną wrzawę, skoro wsłuchać się uczciwie, jedno wołanie góruje nad wołaniami wszystkiemi, jedno jakieś wieczyste, nieśmiertelne, wciąż to samo powtarzające, ono dziwne, ono szczególne — Dajmonium.

Wszystko się zmienia, wszystko mija jak sen. Pozostaje tylko ten jeden jedyny pewnik: jakieś Dajmonium w człowieku, które mówi mu, co ma począć śród tej mieszaniny przesuwających się cieni.

To Oajmonium jest tak niezależne od ludzkiej woli, ludzkiej myśli i ludzkiego rozumu, że gaśnie przy niem ów Wszechrozum obliczalny Anaksagorasa. Nie! Jeżeli jest jakieś nieobliczalne Dajmonium człowieka, pyłu, prochu wobec ogromu bytu, to istnieć musi jakieś niesłychane, tem mniej obliczalne Dajmonium świata.

Nie mary błędne, które Charon wiezie przez czarne wody Podziemia, skąd chóry żab Arystofanową komedja skrzeczą swoje brekekeks-koakskoaks... Już Arystofanes-śmieszek to uchwycił!

Nie rody Świetlistych, zapijających roskosznie nektar na Olimpie, którego szczyt Sokrates zdeptał, ale prócz pastuchów i trzód nic tam nie znalazł, owych Świetlistych, których ludzie mogą oszukiwać, jak to już stary Homer doskonale wyśpiewał!

Nie! Tam, za firmamentem, za jarzącemi gwiazdami, tam kryje się Dajmonium świata. Próżno Anaksagoras słał oczy leniwe do słońca, w którem głaz rozpalony postrzegał. Nigdy człowiek tego nie docieknie, nigdy tego nie zbada. Cienie, cienie, cienie, sen i złuda!

Ale cząstka tego Wielkiego Dajmonium osiadła w każdym człowieku i zwiastuje mu, że jest coś, co te cienie wytwarza i odbicie ich powoduje na ścianie doczesności.

Te pola usłane zwłokami młodzieńców, te wzgórza, śród których przebrzmiała wrzawa bojowa, Beotowie, Ateny, Hellada, cienie, cienie, cienie.

Śród tych cieni wiedź, Dajmonium, ukazuj drogę, oczyszczaj uczucia, prostuj myśli! Hellado! Czy słuchałaś głosu swego Dajmonium?

Ateny! Czy Beotowie byliby was tak pokonali, gdybyście się nie uganiali w chciwości nieposkromionej za czczemi cieniami?

Anaksagorasie! Zasada twoja wiedzie do pogoni za cieniami. Zasada twoja jest nietylko błędna, ale i zła. Ateńczycy w życiu mierzą, liczą i ważą cienie. Anaksagorasie! Ty w nauce mierzysz, ważysz i liczysz także tylko cienie.

Anaksagorasie! Ty wprowadzasz gminność do wiedzy...

Zagłuszyłeś w sobie głos owego Dajmonium. Cień zbuntował się przeciwko swojej przyczynie.

Źle uczynili Ateńczycy, skazując ciebie na wygnanie. Ale czy nie szeptał im jakiejś rady głos ich Dajmonium? Tylko że głos ten źle zrozumieli, źle radę pojęli...

Anaksagorasie! Dziś sam złączony już jesteś z owem Dajmonium Świata i błąd swój niezawodnie najlepiej widzisz. Powiedz zatem, o niewidzialny, żali śród tego morza cieni nie jest wszystkiem ów głos wewnętrzny?

I powiedz jeszcze, gdy Sokrates będzie to Helladzie głosił, żali nie ocknie się w niej uśpione Dajmonium? Żali wtedy znajdzie się ręka, któraby wyciągnęła do mędrca czarę cykuty, albo wiązała go, prowadziła na statek i spychała w morze?...

........................................................................................

Znowu zmieniano straże a Sokrates stał nieporuszony na jednem miejscu.

Charykles, który straże rozstawiał, oraz Anyitos, który mu w tem dopomagał, załatwiwszy swą czynność popatrzyli na Sokratesa.

— Dziwny człowiek, — szepnął Charykles.

Koniec wersji demonstracyjnej.