Wincenty Łoś

Z PRACOWNI NASZYCH MISTRZÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

AJDUKIEWICZ.

"PAN TADEUSZ" W KARTONIE. (1)

BRANDT W OROŃSKU.

KACZKOWSKI I ŁOSIOWIE.

JULIUSZ KOSSAK.

WOJCIECH KOSSAK.

KRASZEWSKI JAKO ZBIERACZ ZABYTKÓW.

PIOTROWSKI.

TEODOR TALOWSKI.

WŁODZIMIERZ TETMAJER.

JACEK MALCZEWSKI.

Z PRACOWNI NASZYCH MISTRZÓW

Łoś Wincenty

Juliuszowi Kossakowi poświęca w dowód prawdziwego uwielbienia
AUTOR.

AJDUKIEWICZ.

Jest to ciekawy ustrój artysty i człowieka: jakieś fenomenalne szczęście, któremu zawdzięcza jeszcze więcej, niż swemu sympatycznemu i dużemu talentowi.

Ajdukiewicz bynajmniej nie robi wrażenia wielkiej inteligencyi, ani dużego sprytu, a mimo to pokierował się w sposób bardzo dowcipny, a tak naturalnie i poprostu, bez żadnych wysiłków, ani kombinacyi, ot zrządzeniem ślepej fortuny, szczególnie faworyzującej tych, którzy do niej rąk nie wyciągają.

Bardzo prawdziwie ktoś powiedział, że szczęście i fortuna, raz w życiu do drzwi każdego z nas puka. Ale nie każdy jej się za drzwiami domyśli, nie każdy na czas jej otworzy, czyją do wejścia, do dłuższego zatrzymania się skłoni.

Ajdukiewicz jej otworzył i do zamieszkania u siebie skłonił. On zawsze był szczęśliwy, ale gwiazda jego dopiero błyszczeć zaczęła od chwili, gdy zajął pracownię po Mackarcie w Wiedniu, przy ulicy Grossgussgasse.

Odtąd zajął on wybitne stanowisko, nie tylko wśród polskich malarzy — i odtąd sława i złoto do drzwi jego się cisną, choć naturalnie, jak każdy artysta, korzystać z nich ani myśli, ani chce. Dobrze, że im się protegować pozwala.

Ciekawym, powiecie, jest człowiek, polak, który w Wiedniu zajął pracownię i stanowisko światowe Mackarta.

Ciekawym? zapewne. Ale jak ciekawym czy tylko opisać potrafię:

Jedną z charakterystycznych cech tego człowieka, jest jego spryt rodzinny, naturalny, chłopski, że tak powiem, z którego wypływa jego powodzenie. Dziś świat się zblazował na finezyach wszelkiego rodzaju — i więcej już mu imponuje ten spryt prymitywny, który nie występuje przy dzisiejszej finezyi.

Ten spryt zaprowadził Ajdukiewicza do pracowni Mackarta, a spryt to musiał być niemały, gdy zważymy że nikt z wiedeńczyków nawet o tę pracownię się nie kusił, że dwa ministerya o nią zacięty prowadziły bój.

Na długo przed tem, Ajdukiewicz szedł raz z Kossakiem ulica. Zajmował wtedy skromne mieszkanie i zaledwie wegetował. Około pracowni pomackartowskiej, trącił Kossaka i naturalnie odezwał się.

— Wojtek! Ja tu będę siedział.

Wojtek myślał, że żartuje. Ale on nie żartował i w kilka miesięcy później wszedł do tej pracowni, by malując portret któregoś z arcyksiążąt, korzystać chwilowo z jej światła do plein air podatnego.

Wszedł ze stalużką, stołkiem i paletą, wszedł chwilowo, na krótko, na czas potrzebny do oświetlenia portretu i nie wyszedł więcej — i siedzi w niej, w tym przybytku sławy i jej tradycyi.

Na to trzeba było nielada sprytu, jednego z tych, którego geneza nam ulata, sprytu wrodzonego, o naturalnych, niewydatnych odcieniach i barwach.

On tę pracownię i w ślad za nią idącą, sławę i powodzenie, wziął tym sprytem a nie staraniem — bo zdobywał nie we właściwem słowa tego znaczeniu. On się o nie nie starał, bo się starać o nic czasu nie miał. Nie widziałem człowieka więcej od niego zajętego tysiącem zawsze interesów, naturalnie mało styczności mających z malarstwem.

Bo Ajdukiewicz jako człowiek, właściwie nie jest malarzem, tylko koniarzem.

Raz byłem na wyścigach wojskowych pierwszego pułku ułanów.

Do koła mnie a propos koni i biegów, do tego stopnia powtarzano wciąż "Ajdukiewicz", że wreszcie pomimo, iż go doskonale znałem, przyszedłem do przekonania, że jest jakiś oficer Ajdukiewicz.

— Jaki Ajdukiewicz ? — pytam zniecierpliwiony.

— Der Maler — odpowiedź brzmiała.

Bo ten koń i ten i ten i tamten, od niego pochodziły: stąd był on na ustach wszystkich, interesujących się biegiem wyścigów.

Jeśli u kogo jest do stwierdzenia teorya (de dedoublement), podwójności Bourget'a, to u Ajdukiewicza. Jest on bezsprzecznie malarzem i artystą" ale tylko siłą, abstrakcyj W rzeczywistości jest on jakąś mięszanina fin de siecle człowieka, ulegającego swym artystyczno-osobistym namiętnościom.

Prócz malarstwa, musi on uprawiać jakąś niwę i to z daleko większem zamiłowaniem i daleko więcej mu zabierającą czasu.

Gdy miał pracownię w Krakowie, gdy malował te obrazy i te manewra, które zwróciły nań najprzód uwagę cesarza, a potem Wiednia; gdy malował portret panny Reszke i swe prześliczne, najpiękniejsze według mnie obrazy wschodnie, to był już koniarzem i nadto gospodarzem rolnikiem w Bonarce, gdzie kazał podziwiać pszenicę w tonie pysznym z powodu przymieszki kąkolu i bławatu.

Dziś w Wiedniu, gdy jest rodzajem nadwornego malarza faworyta, gdy maluje cesarskie manewra, portrety arcyksiążąt i pięknych Wiednia patrycyuszek, jest dalej na większa skalę koniarzem i nadto gospodarzem rolnikiem w swej posiadłości zwanej Breitenfhurt, leżącej tuż pod stolicy.

Ten artysta, którego w salonie Künstlerliauzu przedewszystkiem szuka wielki ukoronowany amator sztuki, Franciszek Józef — mniej się troszczy o to, czy jego nowy obraz będzie się podobał wielkiemu admiratorowi, aniżeli o to, jak korzystnie urządzi sprzedaż mleka i jabłek z Breitenfhurt.

A bardzo się troszczy o tę sprzedaż mleka, jabłek i warzyw, człowiek który za portret bierze pięć tysięcy guldenów, który wydaje rocznie kilkadziesiąt tysięcy z niedbałością wielkiego pana, który w Wiedniu utrzymuje staie po ośm koni, który trzyma dom otwarty w naddunajskiej stolicy, jak na polskiej szlacheckiej wsi, który wreszcie sieje pieniądze.

— Sieje pieniądze? — pytacie ze dziwieniem:

— Tak, sieje!

Spokojny ten, apatyczny malarz, a zajęty i zapracowany człowiek, a namiętny koniarz, ma zwyczaj noszenia całej gotówki, jaką posiada, w kieszeni od spodni, pomiętej w jeden zwój. Trafia się, że ten zwój zawiera pięć guldenów — ale się trafia, że zawiera on kilkanaście tysięcy.

Wtedy sieje, bo sięgając do kieszeni po guldena, wyjmuje całą fortunę czy fortunkę i nie widzi naturalnie jak ulatują mu storeńskówki, które ktoś z licznych domowników podnosi.

Trafił się raz podobno wypadek, że w ten sposób, we własnym swoim ogrodzie, przylegającym do pracowni, uronił pięćset guldenów, sięgając pięć razy do kieszeni po drobną, monetę.

Rys ten charakteryzuje nieco tego oryginalnego człowieka, który robi wszystko możliwe, by jak najmniej mieć czasu na malowanie, dostarczające mu funduszów nakonie i jabłka, na szerokie życie, które jak każdy artysta, lubi i jedynie znosi.

Pracownia Ajdukiewicza, to rodzaj poczekalni, jakiejś halli "de passage" dla najróżnorodniejszych sfer i żywiołów. Nie wiem jak się Ajdukiewicz urządza, gdy portretuje którego z arcyksiążąt, ale portretując śmiertelników, to tak:

Zamyka się w pracowni na klucz z postanowieniem nie wpuszczania nikogo, wraz z nieszczęśliwą ofiarą zachcianki portretu.

Model siada do pozowania, Ajdukiewicz do malowania.

Wtem ktoś puka. Ajdukiewicz otwiera, zbywa go u drzwi, lub prosi do wnętrza na krócej, lub na dłużej.

Pukanie się powtarza jedno za drugiem i często się trafia, że posiedzenie zaczęte we dwoje, kończy się po upływie kilku godzin zebraniem złożonem z kilkunastu osób, które nie pozwoliły malarzowi ani razu pociągnąć pędzlem po płótnie.

Wycieńczona ofiara portretu, wstaje z krzesła tortury, a Ajdukiewicz czuje się bardzo zmęczonym.

I jest nim naturalnie, ale nie malowaniem, tylko tymi interesantami, samą różnorodnością, ich fizyonomii, jeśli nie pracą mózgu zmuszonego do traktowania naprzemian i z pośpiechem, interesów zarówno kwestyi sztuki, jak rolnictwa, koniarstwa jak finansów, ogrodnictwa, jak rodzinnych czy przyjacielskich stosunków.

Bo ci interesanci są najróżnorodniejsi: to galerya współczesnych typów. Oficer armii austro - węgierskiej, handlarz koni, antykwaryusz (bo Ajdukiewicz lubi antyki), ekonom z Bonarki, przekupień jabłek, adjutant arcyksięcia, dżokej i artysta, bankier wiedeński i listonosz, kolega z Krakowa i lord angielski, przesuwają się w pomakartowskiej pracowni, jak w kalejdoskopie w ciągu jednego, poświęconego malarstwu posiedzenia.

A wszystkich musi on ich załatwić i zadowolnię, jeśli nie pogadać z nimi i poradzić.

Jednych przeprasza, drugich wyprasza, jednym wyznacza godzinę audyencyi, drugich do pracowni wpuszcza. Jednym każe czekać w przyległych pokojach, drugim w ogrodzie lub stajni. Robi sam z tem wszystkiem nieopisany chaos, zapomina o rendez-vous danych, o czekających i czekać mających.

Ztąd setki anegdot, nieporozumień i qui pro quo.

— Byłeś u Ajdukiewicza?

— Byłem, kazał mi być o piątej u Demla.

— A mnie kazał czekać też o piątej u Sacliera.

Naturalnie komponują też les habitues pracowni różne dowcipne zajścia.

Kaz ktoś z Krakowa wybrał się do Wiednia tylko po to, by widzieć Ajdukiewicza; ale miał na to tylko dwanaście godzin czasu. Powróciwszy opowiadał:

— Widziałeś Ajdukiewicza?

— Me!

— Jakże to?

— Wystaw sobie: pojechałem i pospieszyłem prosto do niego. Zastałem tam w pracowni z dziesięć osób, między któremi był X, z którym ja się widzieć nie chciałem. W przyległym pokoju czekał Y, z którym Ajdukiewicz nie chciał, bym się spotkał. W ogrodzie bawił Z. który mnie widzieć nie mógł. Schował mnie więc Ajdukiewicz do szafy gdańskiej, obiecując natychmiast pracownię opróżnić, wszystkich pozałatwiać i ze mną się rozmówić. Tymczasem znów inni nadeszli. On o mnie zapomniał i pracownię opuścił... Gdy mnie służący wypadkiem w sześć godzin później ze szafy wypuścił, miałem tylko tyle czasu by zdążyć na pociąg.

Se non e vero, e ben trovato.

A i w domu ruch niepospolity, bo Ajdukiewicz nie prowadzi takiego zwykłego domu wiejskiego. W Wiedniu żyje tak, jakby żył na wsi w Lubelskiem, zamożny szlachcic nie rachujący produktów domowych. Liczna, rodzina, złożona z kilkunastu często osób, zawsze jakiś polak malarz korzystający z jego gościnności, pracowni i sławy, jak dziś Zygmunt Ajdukiewicz, zawsze jakiś gość z kraju, a często, bardzo często jakiś intruz, jakiś efemeryczny przyjaciel, jakaś angielka, która pod pozorem zachwytu nad talentem mistrza i celem zaczerpnięcia rad jego, przebywa pod jego dachem i z otwartej polskiej gościnności lata całe korzysta.

Do stołu siada kilkanaście osób, w stajni stoi kilkanaście koni, ani pierwszym, ani drugim na niczem zbywać nie może, a na wszystko dać musi pędzel, tak nielitościwie od płótna odrywany.

Raz Ajdukiewicz w Krakowie jeszcze malował portret mojej żony. Że mnie na pośpiechu zależało, a że Ajdukiewicz jest najpoczciwsizym człowiekiem pod słońcem, więc też widząc iżby mu nigdy portretu w Krakowie skończyć nie pozwolili, pojechał na wieś do mnie portret wykończyć.

Dziś wskutek tych wielkich potrzeb egzystencyi jego, wskutek wzięcia jakiego używa, musi dużo malować — i aby módz obstalunkom podołać, nauczyć się odrębnego sposobu malowania, że tak powiem en plein salon w zgiełku i rozmowie.

On to jeden praktykuje i z powodzeniem, jak stwierdza sukces.

Ostatniemi czasy widziałem trzy razy Ajdukiewicza, a zawsze z końmi. Raz przybył na koński jarmark do Krakowa, raz na wyścigi, a raz dla interesów, które mu pozwoliły jednak zajść do Kossaka nie tyle dla widzenia jego, ile jego koni.

Za każdym razem przybył na kilka godzin tylko i najniespodziewaniej. Kossak i Ajdukiewicz, są to dwaj nie tylko przyjaciele od dzieciństwa i dwaj koledzy szkolni, ale dwaj towarzysze w tryumfach wiedeńskich. Obu ich cesarz zarówno ceni i lubi.

Raz byłem u Kossaka, którego zastanowiła głośna rozmowa w niedalekiej jego stajni. Wybiegł więc i zawołał:

— Jakób! kto tam gada w stajni?

W odpowiedzi wyłonił się Ajdukiewicz, który naturalnie wpierw poszedł obejrzeć konie, niż uściskać przyjaciela.

A natura to bardzo sympatyczna, spokojna, szczera, prosta, wesoła, o ile nie zakłopotana; szeroka i serdeczna, a naturalna.

Tkwi w rdzeniu tej natury pewne pokrewieństwo z naturą Kossaka, który jednak prędzej i bystrzej myśli. Szlachetna i szeroka podstawa obu tych natur, jest sobie blizką.

Anegdota zawsze najlepiej charakteryzuje i oświetla tak trudne do opisania, jak artystów, indywidualności. Ktoś świeżo powiedział, ktoś z głośnych psychiatrów, że każdy artysta, malarz, muzyk, czy romansopisarz jest, musi być, mniejszym lub większym bzikiem, czyli oryginałem.

Bo cóż to właściwie jest oryginał? bzik!

Oto anegdota i bardzo świeża.

Cesarz ze świtą był w pracowni Ajdukiewicza. Wiadomo, że cesarza etykieta niczem częstować nie pozwala — i nadto wiadomo, że cesarz pali tylko pewne cygara zwane Virginia.

Ale artysta nasz o wszystkiem zapomniał i chciał zmusić cesarza, aby zapalił doskonałego rosyjskiego papierosa.

— Aber, Majestat, bitte ich... ganz gübe cigaretten, bitte — częstował z wielkiem oburzeniem dworaków, ale naturalnie nie cesarza, który w Ąjdukiewiczu lubi malarza, a cenić musi wysoko człowieka.

Bo gdyby nie szlachetne znalezienie się artysty, wtedy gdy miał w rękach może tajemnicę dziwnego zgonu Rudolfa, za którą byłyby dzienniki zapłaciły na wagę złota, kto wie czy tajemnica byłaby dziś tajemnica — i kto wie, jakieby ztąd spłynęły troski na siwą głowę monarchy.

Mówią tutaj o liście, który Ajdukiewicz znalazł w zanadrzu Rudolfa i oddał cesarzowi i którego treść nigdy na jaw nie wyszła.

To też Ajdukiewicz jest ulubieńcem sfer dworskich i wojskowych. Tych ostatnich jest on też ulubieńcem dla tego, że niema uczynnięjszego człowieka od niego. Zaniedba swój fach, swoje zajęcia i swoję obowiązki, jeśli chodzi o wyświadczenie komu usługi. Wojskowi szczególnie go w tym względzie potrzebują, bo arcyksiążęta nie łatwo odmawiają grzeczności malarzowi, jeżeli ten prosi o taką drobnostkę, jak transferacyę do innego pułku dla porucznika X, lub dla kapitana Z.; o to i owo dla tego i owego.

Ztąd to ta dziwna popularność artysty w różnych i różnorodnych sferach.

Powiedział mi ktoś raz zdanie, wydające mi się wielkim parodoksem: "Ludziom dobrym wszędzie dobrze".

Z uwzględnieniem Ajdukiewicza, parodoks ten jest dziwnie prawdziwy. Władając nawet źle językiem niemieckim, nie będąc żadnym światowcem ani dworakiem, daleki od jakiejkolwiek pozy i taktyki, daje sobie wszędzie radę i wszędzie mu dobrze.

— Oho! — wołał ktoś świeżo — już się skończył Ajdukiewicz: naraził sobie cesarza, zachwiał się materyalnie, portret jego na wystawie zrobił fiasco.

W tydzień później, arcyksiąże wezwał go do wzięcia udziału w manewrach, krytyka wyróżniła jego portret, a on sam popłacił długi i kupił Breitenfurt.

Dobrym ludziom zawsze dobrze, a szczególniej dobrze szczęśliwym ludziom — a szczęście, ta zagadka wysuszająca chciwe mózgi naszego stulecia, czy nie tkwi w tej dobroci naturalnej, w tym sprycie prostym i rodzinnym?

Co tu większą gra rolę w tem wyjątkowem powodzeniu Ajdukiewicza, talent, czy szczęście — krytyka przyszłości jedynie dopiero uczciwa i bezstronna w dziejach naszej sztuki — wykaże.

* * *

"PAN TADEUSZ" W KARTONIE. (1)

A wtem puścił fałszywy akord, jak syk węża,

Jak zgrzyt żelaza po szkle, przejął wszystkich dreszczem,

I wesołość pomieszał przeczuciem złowieszczem.

Zasmuceni, strwożeni słuchacze zwątpili,

Czy instrument niestrojny? czy się muzyk myli?

Aż klucznik pojął mistrza, zakrył ręką lica

I krzyknął: "Znam! znam głos ten! to jest Targowica!

Tę zenitowa chwilę w "Panu Tadeuszu" wybrał Andriolli za przedmiot swego kartonu.

Pełen werwy, zapału i gorących uczuć artysta, nie bał się uchwycenia ołówka, aby zilustrować najtrudniejszy psychologicznie śpiew z naszego arcydzieła.

Nie przestraszyła go ani szalona trudność odtworzenia różnych wyrazów ludzi, słuchających przesłynnego koncertu Jankla. Nie zawahał się wprowadzić na swój karton stu osób, któremi Mickiewicz ubarwił akcyę "Pana Tadeusza". Ztąd nie boimy się zarzutu przesady, mówiąc, że w tym jednym kartonie zilustrowane jest całe dzieło poety. Każda postać, odgrywająca jakąkolwiek rolę w trzystu stronnicach "Ostatniego zajazdu na Litwie", odgrywa ją, a nie inna, na pysznym papierze Andriollego.

Tą krótką uwagą uprzedziwszy czytelnika, przypatrzmyż się szczegółowo kartonowi który jak pewne tylko płody naszej sztuki, w pamięci narodu pozostanie zawsze.

Oto obraz, tak jak się nam przedstawia.

Przypatrzmy się kolejno postaciom pierwszego i drugiego planu, jak same one za wzrok widza chwytają, bo w ten sposób łatwiej damy się zrozumieć.

W środku stuosobowego zgromadzenia siedzi Jankiel "i nieruchomie drążki w palcach trzyma", ale w jednej z chwil, która nastąpiła po:

"........razem ze strun wiela

Buchnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela".

"Tymczasem, dwaj uczniowie przy cymbałach klęczą", a jeden z nich wpatruje się w rozegzaltowane i przejęte własną muzyką oblicze Jankiela i zdaje go się pytać, zkąd on dnia tego nut tych uroczych dobiera.

Jankiel wzniósł oczy do góry, nie widzi on nic, nie słyszy nic, nie czuje nic, bo to Jankiel o którym poeta mówi:

" ......było cymbalistów wielu,

Ale żaden z nich nie śmiał zagrać przy Jankielu".

Bo to jest przez artystę, genialnie w myśl poety odtworzony "mistrz", który "zawsze patrzał w niebo, czekając natchnienia".

Oko widza odrywa się od Jankiela i ściga w lewej stronie obrazu, postać Gerwazego.

Klucznik stoi zasępiony i przeniesiony wyobraźnią, w przeszłość: on "pojął mistrza", "zakrywa ręką lica" i wnet... zaraz bowiem krzyknie: "znam! znam głos ten... " Tymczasem duma, wsparłszy głowę na dłoni, głowę ciężką i skołataną, "przeczuciem złowieszczem".

Za nim stoi Protazy taki, jakim go Mickiewicz mieć chciał, tworząc z klucznikiem jednę, myślą swą potężną, grupę.

Wreszcie pierwszy plan lewej strony kartonu, wypełnia wiejska muzyka, bo to przecież sędzia uprosił jenerała:

"Każ pan, żeby się jeszcze kapela wstrzymała,

Wiesz, że dzisiaj synowca mego zaręczyny,

A dawnym obyczajem jest naszej rodziny,

Zaręczać się i żenić przy wiejskiej muzyce,

Patrz, stoi cymbalista, skrzypek i kozice".

W tej grupie przepysznym jest kobziarz, chłopek ze wsi w sukmanie, z swą piękną, typową twarzą, z swym charakterystycznym instrumentem.

A dwunastoletnia dziewczynka wiejska wybiegła z niewidzianego już na obrazie tłumu, o którym sędzia mówi:

"......jeżeli ich odprawię, biedni będą płakać,

Lud przy innej muzyce nie potrafi skakać".

Wybiegła, aby obszedłszy kobziarza i muzykantów, stanąć przed klucznikiem i nachyliwszy się dziwnie naturalnym i uroczym ruchem, choć raz, choć na chwilkę zobaczyć Jankiela, którego i ona rozumie.

Oko, które zawsze naprzód chwyta najpotężniejsze postacie obrazu, nacieszywszy się klucznikiem, powraca do Jankiela, około którego tuż, blisko, zgromadzili się dostojni goście weselni.

Wszyscy główni aktorowie "Pana Tadeusza" słuchają muzyki Jankiela. Ich wszystkich wierne portrety, bo ich przecież odgadł swą gorącą duszą artysta, mamy w tej grupie, dla której i mistrz gra i wszystko tutaj się dzieje.

Czytelnik spyta się zaraz: "gdzie Telimena"? Jest ona, w całej prawie postaci, taką, jaką ją stworzył poeta, wystudyowana i wycieniowana. Jeszcze piękna w swym stroju białym z pierwszego cesarstwa, stoi i zerka na Tadeusza, a wachlarzem się chłodzi. Nie słucha ona ani rozumie akordów Jankiela, w tym dniu dla niej ważnym, bo niedawno temu przecież powiedziała hrabiemu:

"Teraz ostrzegam, jeśli powiesz jedno słowo,

Ażeby ślub jej zerwać, to jak Bóg na niebie,

Że z temi paznogciami przyskoczę do ciebie".

Epoka cała jest w tej Telimenie, bo Andriolli doskonale pojął swego mistrza, który mu niejako polecił nacisk położyć na tę charakterystyczną i stylową, jak żadną w arcydziele "postać", mówiąc:

"Jaką miała sukienkę, jaki strój na głowie,

Daremnie pisać, pióro tego nic wypowie,

Chyba pędzel by wskrzesił te tiule, ptyfenie,

Blondyny, kaszemiry, perły i kamienie

I oblicze różowe i żywe wejrzenie".

Obok Telimeny stoi podkomorzy.

Są to epokowe portrety w całej postaci. Artysta postarał się, aby one nie zginęły w tłumie, odsłonił je całe — i tiule Telimeny i żółte zapewne buty podkomorzego.

Obok tego ku lewej stronie obrazu stoją bohaterowie chwili z Dąbrowskim na pierwszym planie, tak wiernie wszyscy portretowani, że ten, komu raz w rękę wpadł wizerunek Kniaziewicza, Paca czy Małachowskiego, pozna ich tutaj natychmiast.

Artysta bowiem, w trudnem i największym mistrzom nieudającem się portretowaniu figur własnych kompozycyj, użył tutaj całej swej potęgi chwytania wybitnej charakterystyki twarzy.

Od Telimeny na prawo stoją: podkomorzyna z córkami, wojszczanki, cały wieniec przepysznych twarzy kobiecych, z których każda jest inną, a każda nosi na sobie napis: r. "1812".

Stosując się wiernie do woli poety, który swym postaciom ważniejsze i mniej wybitne powyznaczał role, Andriolli je już to całe, już to ich twarze tylko, czy pół osoby poodtwarzał.

Głowa podkomorzyny dziwnie sympatyczna i spokojna, przenosi nas w epokę naszych babek, tych matron, które ostatnie znajdujemy jeszcze czasem w wspomnieniach naszego dzieciństwa.

Ale oko widza przebiega tylko po tym wianuszku piękności, bogatej w urodę epoki, bo je przykuwa i nie pozwala się oderwać od postaci Zosi, stojącej przy dumnym i szczęśliwym Tadeuszu i słuchającej z nadzwyczajnym entuzyazmem muzyki Jankiela. Cóż to za urocza postać! Jakżeby z niej był kontent Mickiewicz! Założyła opuszczone ręce, pochyliła główkę, piękne niewinne oczy wlepia w Jankiela i słucha: rozumie i nie rozumie, ale odgaduje i odczuwa.

Zosia lubi, szaleje za muzyką, bo wszakże to ona:

"Drugą rączką, po siwej brodzie starca głaska

I, dygając, Jankielu — mówi — jeśli łaska,

Wszak to me zaręczyny; zagrajże Jankielu,

Wszak nieraz przyrzekałeś grać nam na weselu"?

Jak serdecznie go prosiła, tak też całą duszą, go słucha.

Stojący obok niej Tadeusz jest tak szczęśliwy, że ma przy sobie Zosię, tak dumny ze swego munduru, tak pełen nadziei w przyszła swą, na polu bitwy sławę, iż mniej uważnie od swej narzeczonej słucha mistrza, którego rozumie klucznik i Dąbrowski, a odgadują inni.

Widz z wysiłkiem odrywa oczy od Zosi i jej otoczenia, od Telimeny i jenerałów, którzy wszyscy, z Jankielem na czele, zapełniają cały środek kartonu. Przerzuca się w prawą stronę obrazu, na której kilka wybitnych, na pierwszym planie umieszczonych stoi postaci.

Wojski zatrzymuje ciekawy wzrok jego, zmęczony już nieco zgiełkiem i życiem, a więcej wyobraźnią, która po tem cośmy dotąd widzieli, całego "Pana Tadeusza" musiała sobie odtworzyć.

W koło niego znajdują się i uderzają naprzód, rejent i asesor, a szereg tych typowych prawej strony postaci zakończa, odpowiedni kobziarzowi po lewej, tatarski hrabia, nadzwyczaj typowy twarzą i kostyumem. Za nimi dopiero tłum szlachty, wojskowych, o niesłychanie wyrazistych i epokowych twarzach, które wszystkie, już to z mniejszą, już z większą, uwagą, słuchają, muzyki.

W tych kilkudziesięciu postaciach, w tym chaosie różnorodnych głów i kostyumów, jeszcze artysta ze zwykłą sobie siłą, kładzie akcent na niektórych twarzach. Akcent ten sprawia właśnie, że jak powiedziałem, karton ten jego ilustruje nie epizod z "Pana Tadeusza", tylko cały poemat.

"W" tym tłumie występuje i ściąga uwagę widza potęgą swego wyrazu, twarz starego chłopa, sołtysa, który niedawno słyszał nowinę radosną, bo dopiero co, jak poeta mówi:

"... już z rozkazu sędziego pleban stał na stole

I ogłaszał włościanom Tadeusza wolę".

Gdyby nie to, zapewne inny wyraz miałaby ta twarz, teraz ożywiona i żyjąca w tem świetnem zgromadzeniu.

A jakże pocieszną jest Indykiewiczowa, która wznosi się na palcach, głowę wyciąga i, nie rozumiejąc wzruszenia na widzianych twarzach, chce się dowiedzieć przyczyny jego, z miny może Jankiela..

Oto mniej więcej obraz, o ile piórem oddany być może rysunek tak silnego i pełnego werwy talentu, iak Andriollego. Oto rozkład kompozycyi i stu figur, a siedemdziesięciu twarzy, wchodzących w jej skład.

Scenie tej słuchania koncertu Jankiela, dał artysta odpowiednie tło. W doskonale zachowanej perspektywie, widnieje na lewo stary dwór z gankiem, na prawo, bliżej, kolumnada i taras zamkowy.

Niebotyczne lipy ocieniają to dostojne zgromadzenie, któremu, aby się przypatrzeć, służba i ciekawa gawiedź, widna w tyle obrazu, powspinała się na mury zamek otaczające.

Jedną, z głównych zalet kartonu Andriollego, jedną, z tych zalet, która go unieśmiertelni w ilustracyach do dzieł Mickiewicza, jest charakterystyka epoki pełnej czaru i poezyi.

Główna zaleta poematu jest i główną, zaletą kartonu.

Ten nawet, kto zapomniał "Pana Tadeusza", przypomni go sobie całego przed obrazem Andriollego. A nikt nie zada tutaj pytania, tak częstego nad ilustraeyami: kto to? a kto ten? a kto ów? Nikt tu nie jest inaczej pojęty, niż go pojmował poeta.

Widz wprawdzie, który spędził jakiś już czas nad kartonem, spyta się: a gdzie hrabia?

Jest i on. Po lewej stronie obrazu, wsparty o drzewo, stoi ten marzyciel, który niedawno mówił Telimenie:

"Wierzaj, są oświadczenia nawet bez wyznania,

Są obowiązki, nawet bez obowiązania!

Dwa serca, pałające na dwóch końcach ziemi,

Rozmawiają, jak gwiazdy, promieńmi drżącemi".

Jest ten sam, a nie inny.

Podnieść nam wypada niesłychaną, trudność, jaką, miał artysta w przedstawieniu kilkudziesięciu twarzy, słuchających muzyki.

Może to najtrudniejsza część w dziedzinie sztuki malarskiej, z której bardzo mało artystów wychodzi zwycięsko.

Andriolli wyszedł z niej z tryumfem.

Ci ludzie słuchają tak, jak poeta chciał aby słuchali.

Słucha jej i Protazy, będący jedyną szarżą, tak w poemacie, jak w kartonie. Słucha po swojemu i tatarski hrabia, i Sak, który przecież:

"Nie słucha, ani tańczy, ani się weseli,

Ręce w tył założywszy, stoi zły, ponury..."

Jakkolwiekby się chciało być zwięzłym, niepodobna nie wyrazić zdziwienia nad różnorodnością typów, które są wszystkie portretami z natury.

Zadziwia ona szczególnie w twarzach kobiecych. Są one wszystkie piękne, śliczne! Wszystkie z Litwy i ze wsi i wszystkie ze swej epoki. A każda w innym rodzaju, każda inną odzwierciedla duszę, każda inną jest z gruntu fizyczną pięknością.

Wreszcie nie dużo możemy powiedzieć o technicznej stronie obrazu.

Andriolli jest pierwszorzędnym europejskim rysownikiem. Silą, z jaką np. narysowany i wykończony jest Jankiel, nie może, zdaje się, być prześcigniętą. Jego twarz, to studyum akademickie, dodajmy, w miniaturowych rozmiarach. Jego ręce wzniesione, trzymające w palcach drążki, są arcydziełami. Jego czarny atłasowy żupan jest niejako próbką, do jakiej siły może dojść doskonałość kolorytu, władającego tylko kredką, tuszem, piórem i ołówkiem.

Bo z pomocą tych czterech tylko surogatów, zastępujących miliony farb palety, wywołuje Andriolli swe szalone efekta.

Utwór ten ma nadto jeszcze i tę zaletę, że jest wolnym od pewnej, właściwej Andriollemu maniery, którą wielu pracom jego zarzucić można, jeżeli wolno artyście zarzucać jego własną indywidualność.

Oby karton ten pozostał w kraju i nie powędrował za granicę, jak to uczynił jego brat rodzony! To jedyne życzenie, jakie w duszy naszej pozostało, w chwili oddalania się od stalug w pracowni Andriollego.

Te stalugi bowiem tak nas przenoszą. w cudną przeszłość, tak odtwarzają, śliczne postacie, które odkąd czytać umiemy, znamy, że opuszczamy je nie wiedząc, czyśmy tam z Jankielem nie byli.

A Andriolli śmiało może powiedzieć z pewną zmianą poety:

"I ja tam z gośćmi byłem, miód i wino piłem, A com widział i słyszał w ramy umieściłem".

(1) Drukowane w Kuryerze Warszawskim.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

BRANDT W OROŃSKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KACZKOWSKI I ŁOSIOWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JULIUSZ KOSSAK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJCIECH KOSSAK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRASZEWSKI JAKO ZBIERACZ ZABYTKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOTROWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TEODOR TALOWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WŁODZIMIERZ TETMAJER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JACEK MALCZEWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej