Teodor Tomasz Jeż

ZA KRÓLA OLBRACHTA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. MNICH NIE MNICH.

II. DWAJ OCHOTNICY.

III. SODOMA, GOMORA.

IV. BRACIA.

V. ZAGADKOWA ISTOTA.

VI. ODKRYCIE LEŚNE.

VII. POŻEGNANIA.

VIII. W POCHODZIE.

IX. PANNA SALOMEA.

X. MARYNA.

XI. ZBRODNIA.

XII. NIE-RUBIK0N.

XIII. RYCERKA.

XIV. W CHOROBIE.

XV. WARUNKI.

XVI. SIECI.

XVII. POWRÓT Z NIEWOLI.

XVIII. KRÓL W ZAKŁOPOTANIU.

XIX. TRZYDNIOWE POSŁUCHANIE.

XXI. DNI DZIESIĘĆ.

XXII. ŚMIERĆ Z GŁODU.

XXIII. W PŁUGACH.

XXIV. U PRZEPRAWY.

XXV. ZEMSTA.

ZA KRÓLA OLBRACHTA

powieść historyczna

Jeż Teodor Tomasz

I. MNICH NIE MNICH.

We Lwowie na rynku trębacze trąbili.

Trąbili trębacze i muzyki się odzywały, a odzywały się tak ponętnie, że gdzie jeno odgłos onych doszedł, wszędzie ludzie się zatrzymywali, zastanawiali, zasłuchiwali i, słuchając, doznawali tego nieokreślonego uczucia, dzięki któremu człek staje się zaczarowanym niby. Coś wywierało na nich magnetyczną siłę pociągu, jakby byli żeglarzami i do słuchów ich zalatywał daleki śpiew syreny. I ściągali się zewsząd na rynek, na którym formowała się kupa jedna, kupa druga i kupa trzecia, każda gęsta i każda przed gospodą, naznaczoną wiechą a przyozdobioną w lekko wiatrem poruszany sztandar. Wiech na rynku sterczało więcej, lecz sztandarów tylko trzy, każdy barwy innej, a na każdym herb rycerski, otoczon malowaniem, przedstawiającem dzidy, halabardy, buławy, miecze i wieńce.

Jeden sztandar żółty, na nim tarcza, na tarczy panna na niedźwiedziu, u panny ręce rozkrzyżowane, włosy rozpuszczone i korona na głowie.

Drugi sztandar błękitny, na nim tarcza, na tarczy podkowa, na podkowie krzyż, na krzyżu ptak ze skrzydłami wpółpodniesionemi i z pierścieniem w dziobie.

Trzeci sztandar czerwony, na nim tarcza, na tarczy czasza, a z tej głową i łapami przedniemi wyłazi pies.

Panna na niedźwiedziu, ptak na krzyżu i pies w czaszy, wyginając się w fałdach sztandarów, poruszały się, jakby żywe. Sądząc po ruchu, sztandary wydawać musiały szelest, ten atoli ginął, głuszony zgiełkiem, jaki panował na rynku a pochodził od rozmów, od muzyki i od trąbienia.

Trąbienie nie brzmiało ustawicznie; odzywało się jeno kiedy niekiedy i, gdy się odzywało, to było zaprawdę co, nie tylko słyszeć, ale i widzieć. Wychodziło z gospody trzech ludzi w strojach dziwnie pięknych, różnobarwnych, błyszczących, w kołpakach połyskujących od galonów, blaszek i szkiełek, z długiemi w rękach mosiężnemi trąbami przybranemi w sznury, frendzle i kutasy i w płachty kwadratowe koloru takiego samego co sztandar, z takim samym jak na sztandarze herbem. Ludzie ci stawali rzędem, instrumenta razem podnosili, do ust je przykładali, policzki nadymali i wygrywali: tra ra, tra ra, tra ra ra... Trąby od ust odejmowali, w prawo się zwracali i znów wygrywali. Zwracali się następnie w lewo, w ostatku w tył i grali. Zwracanie się ich miało na widoku cztery świata strony, w które stali odzew i ten szedł het... daleko, daleko. Miarkując po potędze onego, nikt nie wątpił, że się dostawał: z tej strony za Karpaty na panońskie stepy, z tej na rozłogi ukraińskie, z tej na piaski mazowieckie i bory litewskie, z owej na pagórki małopolskie, na niwy wielkopolskie, na trzęsawiska szlązkie, że uderzał o grzbiety gór, o brzegowiska mórz.

— Tra ra ra... tra ra ra...

Po wydaniu odzewu trębacze cofali się. Wówczas zaczynała muzyka, która zapełniając przestanki pomiędzy trąbieniem jednem a drugiem, wciąż się słyszeć dawała. Muzyka składała się z piszczałek, z rzeszota i z wielkiego tarabana. Piszczałki szczebiotały, rzeszoto wydawało odgłos furczący, taraban huczał, wszystko zaś razem brzmiało w takt, od którego nogi słuchaczów same się podrywały, bądź do dreptania lub podskakiwania w miejscu, bądź też do wyciągania się pod miarę rachunku: raz, dwa, trzy, raz, dwa, trzy...

W cieniu sztandarów stały na kozłach stoliki drewniane, zastawione dzbanami i kuflami; przed stolikami ławy i stołki, a na tych mężowie rycerscy, poważni, groźni, zadumani. Patrząc na nich rzekłbyś: losy świata na barkach swoich dźwigają. Mężowie ci siedzieli i z kuflów popijali, raz miód, znów piwo, naprzemian; popijając, wąsy sobie rękawami obcierali.

Ten co się znajdował pod sztandarem żółtym, trzymał dłonie przed sobą palcami splecione; ten co siedział pod sztandarem błękitnym, oparł się o stół łokciem i usta sobie zagryzał; ten z pod sztandaru czerwonego rękę prawą wyciągnął i na stole palcami bębnił. Względem otaczającej ich, a ciekawie się im przypatrującej ciżby zachowywali obojętność jaknajzupełniejszą. Ciżba wszakże względem nich wcale się obojętną, nie okazywała, owszem, zajmowała się nimi żywo, o czem następująca przekona nas rozmowa.

— No... więc?... było zapytanie, zadane przez niemłodego, na mieszczanina z pozoru wyglądającego człowieka, młodemu — wybrałeś?..

— Hm... — odparł zapytany, ramionami rzucając. Licho wie... Dobrym wydaje mi się i ten i ten i ten, najlepiej jednak patrzy niby... ten, z pod psa.

— Z pod Korczaka.,. — poprawił wnet niemłody — nie z pod psa, ale z pod Korczaka... — Powiadam ci przecie Ignasiu: klejnot w żółtem polu to Rawicz, w błękitnem Ślepowron, w czerwonem, to Korczak... — Trzeba, żebyś dobrze o tem pamiętał...

— Kto tam by spamiętał!.. — odrzucił młodzieniec od niechcenia.

— Trzeba, żebyś poranił... — powtórzył stary z naciskiem. — Zachciewa ci się wojaczki, iść musisz pod chorągiew... — Idąc pod chorągiew, wiedzieć powinieneś pod jaką. — Rycerskie godło, to rzecz... hm... Chyba, żeś się rozmyślił i wolisz pozostać przy łokciu ojcowskim...

— Za nic!.. — krzyknął młody człowiek.

— I!.. nie zarzekaj się... Łokieć jednak czekać będzie na ciebie... — powrócisz to dobrze, nie powrócisz, drugie dobrze... — tymczasem zaś, pamiętaj sobie — tu, mówiąc, palcem kolejno ukazywał — to Rawicz, to Ślepowron, to Korczak... Pod Rawiczem rotmistrzuje imćpan Mikołaj Kruczek...

— Kruczek?.. — zapytał młodzieniec ze zdziwieniem niejakiem. — Ten zadumany?...

— Ten sam... nazywa się jak pies, to mu jednak nie przeszkadza być animuszu bardzo rycerskiego... Pod Ślepowronem, nie wiem kto rotmistrzuje, musi to być wszakże człek znaczny z Mazowsza, kiedy mu tameczne książę nad hufcem mazowieckim dowództwo powierzyło...

— Toć hufiec ten nie nader sutym jest chyba,.. — zauważył młody człowiek.

— Hm... — mruknął stary. Mazowszanie nie pogarnęli się pod chorągiew i nie dziwota... Droga im daleka i nie o ich chodzi skórę... wybrało się ich, jak słychać, setek ze trzy, a powinnoby być najmniej sześć... Dlatego to chorągiew mazowiecka w grodzie naszym braki dopełnić usiłuje... Rusini do wojaczki pochopniejsi aniżeli Mazury...

— I dopełni?.. — było młodzieńca zapytanie od niechcenia rzucone.

— Hm.. — była odpowiedź starego. Ten zaś — ciągnął dalej — co rotmistrzuje pod Korczakiem, to imć Roman Czuryło, człek wielce zasłużony i w potrzebach bywały...

— Nie darmo też coś mnie do niego ciągnie... — rzekł młodzieniec.

I zdaleka na rotmistrza spoglądał wzrokiem, w którym się malowało spółczucie w połączeniu z ochotą.

Obok dwóch tych rozmawiających stał zakonnik, ubraniem wydający braciszka należącego do jednego z klasztorów założonych wedle modły podanej przez św. Franciszka — habit na nim bury, biodra otoczone pasem w kształcie powrozu, zaopatrzonym w węzły zwane pospolicie ogórkami. Głowę miał pochyloną i oczy przymróżone. Pół oblicza osłaniała mu broda gęsta ciemna. Zdawało się, jakoby pogrążonym był całkowicie w sobie; wszakże lekkie w stronę rozmawiających głowy podanie, znamionowało, że ucho nadstawiał i za pomocą słuchania brał w rozmowie udział. Na wymówienie nazwiska "Czuryło", poruszył się, drgnął niby i chrząknął.

Podniósł głowę, przez chwilę w rotmistrza się wpatrywał i przez nos westchnął. Podniesienie głowy odsłoniło oblicze jego, nacechowane szczególnym jakimś wyrazem, budzącym ciekawość, jeżeli nie co innego. Był to wyraz połączonych w jedno: sprzeczności, dumy i pokory, zuchwalstwa i bojaźni, dzikości i słodyczy. Zpoza gęstego zarostu, przez zjeżone brwi, przeglądały siwe zielonawe w głębi barwą, połyskujące oczy, które równocześnie pozór miały wzroku drapieżnika i ofiary. Patrzała z nich dwoistość dziwna jakaś, zastanawiająca i podziw sprawiająca. Ze spojrzenia w te oczy rodziło się mimowolnie zapytanie

— Wzrok-że to człowieczy?..

Zapytanie to z równą słusznością odnieśćby się dało i do oblicza, nacechowanego znamieniem niesamowitości jakowejś. Czoło wysokie, w tył uciekające; głowa łysa całkowicie — na czaszcze całej włosa ani jednego, za to na twarzy zarost, pozostawiający w niezakryciu tylko części policzków pod oczami i nos mały, w górze wąski, w osadzie szeroki i nakształt dziobu ptasiego zakrzywiony. Zarost pod nosem miał kierunek skośny, oznaczający usta krzywe. Ogólny oblicza pozór przypominał ptaka nocnego a raczej puchacza leśnego, sprawiając wrażenie tak niemiłe, że ludzie mimowolnie odsuwali się od zakonnika. Ten jednak nie zważał na łudzi. Zważał jedynie na pana Czuryło, któremu przez chwilę przypatrywał się pilnie; następnie, głowę, pochyliwszy i ukośny kierunek oczom nadawszy, spojrzał zpodełba na młodego w zawodzie rycerskim ochotnika i głową wstrząsnął. Wstrząśnienie to niewiadomo coby oznaczać miało. Czy było ono zakarbowaniem sobie w myśli postrzeżenia jakiegoś? czy oznaczało powzięcie postanowienia pewnego? czyli też służyło poprostu na to, ażeby poprawić kaptur, który od ruchu tego osunął się na czoło i zasłonił je zupełnie. Zakonnik postał przez chwilę jeszcze, o czemeś myślał, głową kiwał, następnie oddalił się, mrucząc pod nosem słowa jakieś niezrozumiałe. Modlitwy szeptał zapewne.

A na rynku muzyki wciąż brzmiały i lud się wciąż tłoczył. Działy się rzeczy niezwyczajne.

Stolicę Rusi Czerwonej zapełniał lud orężny, który w pewnych dnia momentach bitkiem miasto nabijał. Za miastem, na błoniach ciągnących się na północo-wschód, roztaczały się, jak okiem sięgnąć, obozy, albo raczej, rozlegał się obóz jeden olbrzymi bezładnie rozrzucony. Obóz ten stanowił wielki niby rezerwuar człowieczy, który miastu dosyłał ludność, napełniającą, je szczękiem i wrzawą. W ciasnych, mimo wznoszącego się na górze zamku prowadzących, a ku rynkom skierowanym ulicach, tłum w dwóch przeciwnych płynął kierunkach: jedni cisnęli się do wnętrza miasta, drudzy się z miasta wydobyć usiłowali: porządku nie przestrzegał i nie trzymał się nikt; często się też tak zdarzało, że następowało zatkanie, i ruch w ulicy całej ustawał nagle, zmieniając się w deptanie na miejscu, któremu towarzyszyła wrzawa nie do opisania. Na wrzawę składały się ludzkie i zwierzęce głosy. Ludzie krzyczeli, klęli, konie rżały, nierzadko przyłączało się do tego jeszcze skowyczenie psów i beczenie, kwiczenie, ryczenie, co razem tworzyło zgiełk, który, zdawało się, w niebiosa bił, aż jakiś wypadek nadzwyczajny, wynik konwulsyjnego szarpania się ciżby, mur raptem otworzył, ruch przywrócił.

W taki właśnie zgiełk, w ciżbę gęstą, która się tłoczyła w ulicy, zabudowanej w domy z owemi krużgankami i frontonami, które stanowiły charakterystyczną budownictwa XV wieku cechę, wcisnął się zakonnik nasz i przebijał się powoli, popychany w kierunkach różnych. Raz znajdował się na stronie ulicy prawej, znów na lewej; raz szedł naprzód, znów cofać się musiał. Niekiedy, przyciśnięty do muru, z wysiłkiem wielkim wydobywał się na miejsce swobodniejsze nieco. Przychodziło mu to z trudnością ogromną. Każdy krok naprzód zdobywać sobie musiał i krok każdy tem więcej go kosztował, że postawa jego nie znamionowała człowieka do wysiłków fizycznych uzdolnionego. Zatrzymywał się też kiedy niekiedy, oddychał głęboko, czoło z potu ocierał i znów parł się naprzód. Aż dostał się do nawpół otwartych drzwi, na progu których stał człowiek lat średnich, dobrej tuszy, silnej budowy i wesołej twarzy, rozparty w odźwierkach w ten sposób, ażeby osobą własną wejścia bronić. Ciżba naciskała na niego; on ciżbę odpychał i śmiał się głośno — widocznie, pasowanie się to, przyjemność mu sprawiało. W ulicy całej pozamykano domy wszystkie; on jeden trzymał swój wpółotwarty. Wyglądało to na osobliwość w swoim rodzaju.

Docisnąwszy się do niego, zakonnik zatrzymał się, zmierzył stojącego we drzwiach okiem od stóp do głowy, z głębi piersi odetchnął i obu dwoma rękawami pot z oblicza obtarł.

— Ah!.. — z ust mu się wydarło.

Podniósł na rozpartego oczy, a w oczach miał wyraz taki, jakby zanieść do niego pragnął żądanie jakieś.

— Dalej, ojcze, dalej!.. — odezwał się tenże tonem wesołym... Płyńcie z Bogiem...

— Wszak to handel odzieży gotowej?.. — zapytał zakonnik.

— Płyńcie z Bogiem — odrzekł zapytany powtórnie. Tu się nie wpuszcza nikogo... Dość wpuścić jednego, ażeby mi się wnet do sklepu zwaliło tylu, iżby ściany nie wytrzymały...

— Ależ ja... — zaczął zakonnik głosem zadyszanym — idę do was właśnie...

— Płyńcie z Bogiem... — po raz trzeci człowiek odpowiedział.

— Ależ ja... do was... umyślnie do was... — powtórnie z naleganiem odparł zakonnik, chwytając się ręką, za odrzwi, od których go tłum odrywał — do was... do...

W rodzaju uwagi powiedzieć należy, iż zgiełk był tak wielki, mówienie zaś zakonnika tak było niewyraźne, że kupiec nie rozumiał wcale o co mu chodzi. Przypuszczając, iż z ciżby wydobyć się usiłuje i innego zamiaru nie ma, bronił mu wstępu, i byłby go nie wpuścił, gdyby nie koń jakiś, który, popychany i szturchany, wierzgnął nagle z zamachem wielkim. Wierzgnął wprost na kupca. Ten się raptem w głąb sklepu cofnął, a cofając się drzwi szerzej nieco otworzył i pociągnął niejako za sobą mnicha, który w oliwili tej był prawie do niego przytulony. Mnich potoczył się, kupiec zaś, szybkim a silnym rzutem drzwi ramieniem podparł, zamknął i na szufrygiel je zasunął. W momencie tym wstrząsnęło niemi potężne podwójne uderzenie. Były to ciosy kutych kopyt wierzgającego konia. Kupiec, którego to bawiło, śmiał się grubo i mówił:

 — Cho cho cho... Byłoby po Kapuzińskim, gdyby się Kapuzińskiemu te razy w brzuch dostały... Oto, panie!.. A toć, od kiedy Lwów Lwowem, niczego podobnego nie widziano... nie prawdaż ojcze?..

Zakonnik chrząkał, odkaszliwał i habit na sobie poprawiał.

— Takiego napływu ludu, chyba jeszcze w grodzie naszym nie bywało nigdy?.. co?..

Zamiast z odpowiedzią się kwapić, zakonnik rozglądał się po sklepie, oświeconym nie nader suto dwoma gęsto okratowanemi oknami, umieszczonemu w grubym murze a złożonemi z mnóstwa drobnych szybek szkła zielonawego, zamatowanego kurzawą, zewnątrz i wewnątrz i ocienionego festonami pajęczyny czepiającej się futryn i krat. Z tego powodu wnętrze sklepu zalewał półcień, który zwiększało jeszcze zamknięcie drzwi. Zakonnik rozglądał się, wszedłszy atoli z blasku słonecznego, nie mógł od razu widzieć dobrze. Rozwieszona na szaragach i na kołkach odzież przedstawiała się oczom jego niewyraźnie. Na zapytanie kupca, po chwili odpowiedział:

— Potrzebuję uoońcy, półżupanka, sarlawarów, pasa i kołpaka...

Kupiec ucha nadstawił, wysłuchał i odparł:

— Lichoż was, ojcze, z przeproszeniem, wie, co wy tam pod nosem bełkoczecie... Pytam raz, odpowiadacie milczeniem; pytam znów i dostaję w odpowiedzi: brłm brłm bam bum...

— Potrzebuję... — zaczął zakonnik — uońcy...

— Uońcy?.. hm?..

— Tak... to jest... o... — i giestem uwyraźnił.

— A no... tak, to co innego!.. Potrzebujecie odzieży, tak-że i powiadajcie!.. — zawołał kupiec, zwracając się i idąc powoli ku składom obficie zaopatrzonym. Kiej dyjabeł!.. Niedogodnie wam w habicie, chcecie więc go cisnąć do licha... Korci was do obozu.. hę?.. Oj ho!.. Wesołożbo w obozie, wesoło.... hej!.. nie weselej na jarmarku... A jakiejże opończy wam potrzeba?..

To mówiąc, zdjął z kołka pierwszą lepszą i zakonnikowi podał.

— Macie... a przypatrzcie się jeno, co za materyjał! co za robota!.. Wojewodaby się wystąpić w niej nie powstydził... Na was w sam raz, jakby na miarę...

— To nie drla mnie... — odparł mnich.

— Co?.. co?..

— To nie drla mnie... — powtórzył powoli.

— Mówcie bo wyraźnie... — rzekł kupiec od niechcenia. Zdaje się, jakbyście kłaków pełną gębę mieli... Jeżeli tak bełkotać będziecie, to się nie porozumiemy i nie będziem mogli, ani ja sprzedać, ani wy kupić...

Zakonnik, trzymając w ręku podany sobie przedmiot, ramionami ścisnął.

— Powiedzcie tedy, że to nie dla was?..

— Nie... to drla... — zaczął zapytany, usiłując mówić wyraźnie.

— Mnie tam zresztą wszystko jedno, dla kogo by nie było.. przerwał kupiec. Dla was, nie dla was, nie obchodzi mnie to zgoła... Jeżeli pytam, to dla tego jedynie, że odzież idzie wedle wzrostu, inna na chłopa dużego, inna na małego... Powiedźcież mi, ojcze, jeno, potrzeba wam odzieży, na większego od was, na mniejszego, czy na takiego jak wy?

— Na takiego, jak ja.., — była odpowiedź, dana po zawachaniu się niejakiem.

— I wzrostem i tuszą?...

— Na takiego...

— Ot... i dobrze... Wiem już wszystko co potrzeba... Macie więc, oto: szarawary na urząd, żupan jak obszył, opończa suta, pas wspaniały, kołpak, w którymby sam król dobrze wyglądał, gdyby jeno takich patłów nie nosił... Sprobójcie jeno... A no...

Wyciągnął rękę w zamiarze podniesienia kaptura i włożenia zakonnikowi czapy z lisią, obwódką na głowę, ten atoli skwapliwie kaptur dłonią, przytrzymał, i tonem protestacyi odpowiedział;

— Nie... nie... to nie drla mnie...

— Ej... chwackobyście, ojcze, wyglądali!...

— Nie trlzeba... nie... A cóż to kohstuje?...

— Co, coż...

— Co to kohstuje?...

— Wszystko razem?...

Skinieniem głowy dał zakonnik odpowiedź potwierdzającą.

— Wszystko razem..... hm: opończa, żupan, hajdawery, pas, kołpak...

Począł kupiec w myśli obliczać, dodawać, I po chwili podał kwotę ogólną, którą, zaokrąglił przez potrącenie tynfów kilku.

Zakonnik wsunął rękę w zanadrze i odwrócił się. Przez chwilkę, pochylony, ruszał rękami, jakby operacyją jaką chiurgiczną pod habitem odbywał na osobie własnej, i w końcu, zwracając się ku kupcowi, wypłacił mu kwotę żądaną, bez targu i bez objekcyi najmniejszej.

— Tak, to ale!... były słowa tego ostatniego, wymienione z zadowoleniem.

Zapłaciwszy, zwinął zakonnik odzież, i pod habitem ją. ukrył. Pakiet spory znikł tak, że kupiec od wyrażenia podziwu, powstrzymać się nie mógł.

— A!... — zawołał, głową przy słowach następnych kręcąc. — Bodaj to habit!... a toć w potrzebie możnaby pod nim uchować barana, cielaka, albo i co większego... No, no... Teraz zaś, ojcze, wyjśćby nam potrzeba... Poczekajcie, zobaczymy, czy się też was wypuścić da...

Odsunął szufrygiel, uchylił drzwi nieco, wyjrzał i powiedział:

— A no... od biedy... Ścisk ściskiem, ludzie przecie idą... toć przepchać się można... A może, ojcze, sprobujcie teraz, podkasawszy poły...

Zakonnik zgiął się i po pod ramię kupcowi wysunął przez na wpół otworzone drzwi, które się wnet za nim z trzaskiem zamknęły. Znalazł się znów w ciżbie, szczęściem trafił na moment, w którym wóz jakiś obładowany z miasta wyjeżdżał, robiąc miejsce dla tych, co z nim w jednym podążali kierunku. Sformował się niby nurt. W nurt ten zakonnik wpadł i dał mu się unosić. W ten sposób wydostał się na przedmieście, gdzie ulica przestronniejsza pozwalała iść swobodnie. Zakonnik kroku przyspieszył i niebawem wydostał się za miasto, za miastem zaś zeszedł z drogi do obozu prowadzącej na pole, wyszedł na ścieżkę wzdłuż rowu udeptaną, i ścieżką, tą zdążał ku lasom, które do Lwowa południowo-wschodniej przymykały strony. Pospieszał. Zdawało się, zamiarem jego było, zejść ludziom z oczu, oglądał się bowiem i szedł wciąż dalej a dalej, aż nakoniec do lasu się dostał. Szukał ustronia, i znalazł takowe w głuchym ustępie, w jarze głębokim, wierzchem którego porastała paproć obficie, stanowiąc podszycie rzadkiego w tem miejscu boru, w głębi zaś sączył się strumień, formujący tu i owdzie malutkie, o dnie błotnistem sadzawki, służące za zwierciadełka, w których odbijały się brzegi, drzewa i niebo. Ustroń ta, zdaje się, nie była mu obcą. Spuścił się w głąb jam, usiadł nad jedną z sadzawek, łokcie na kolanach, głowę na na dłoniach oparł, i, w zadumaniu, przez czas jakiś wpatrywał się w odbicie postaci własnej. Na posępnem obliczu jego błądził uśmiech kiedy niekiedy. Po upływie chwil kilku, obejrzał się i okiem powiódł.

— Och! paprocie... paprocie,.. — westchnął.

Głową pokiwał, następnie wstrząsnął nią i szydersko-złośliwie się uśmiechnął.

— O tak... — rzekł sam do siebie — pod nieszczęśliwą snadź przyszedłem na świat gwiazdą... Potęgi tajemnicze, spieszące na usługi tym co je wzywają, odemnie stronią... Tyle razy zaklinałem je nadaremnie!... Tyle razy nadaremnie zwracałem się do piekła i do nieba!... Niebo!... piekło!... cha, cha, cha!...

Echo leśne powtórzyło chychot dziki.

— Piekło we mnie, w duszy mojej... W duszy?... — zapytał po chwilce — czyż ją posiadam?.,. Czemuż jej nikt nie chce: ani szatan, któremu ją oddawałem w zamian za rozkosze świata tego, ani Bóg, przed którym się czołgałem, błagając o uspokojenie wewnętrzne!... Niebo?... piekło?... Dla mnie piekło i niebo w spojrzeniu jej jednem, w spojrzeniu, które mnie ściga wszędzie... wszędzie... w celi klasztornej, na chórze kościelnym, przed ołtarzem, w nocy, we dnie, w samotności, w tłumie ludzi, pod kapturem mniszym, pod zbroją rycerską.... widzę ją!. " słyszę ją!... Maryno!... Maryno!...

Po ewokacyi tej, wymówionej głosem od wzruszenia wewnętrznego drżącym, rozwiązał z gorączkowym pośpiechem pas, roztworzył habit, zrzucił go i przebierać się począł w odzież kupioną. Włożywszy hajdawery, wydobył z zanadrza nożyczki, i, w wodzie się przeglądając, brodę sobie przystrzygł, wąsy zaś do góry podniósł, nadając im kształt pokrętny. Przystrzyżenie brody i podniesienie wąsów, zmieniło fizyjonomiję jego zupełnie. Stał się nie do poznania, zwłaszcza gdy głowę kołpakiem przykrył, a na grzbiet żupan wdział i pasem się podpasał. W obliczu pozostała dzikość wyrazu, dzikość atoli nie mnisza już, nie bezwzględna, a jakaś łagodniejsza niby, bardziej ludzka. Twarz jego nie wypiękniała, zmieniła się jednak, i zmiana ta zadowolnienie mu snadź sprawiała, przypatrywał się bowiem sam sobie w wody przezroczu z upodobaniem, poprawiając kołpak i pogładzając wąs. Usta krzywe, stały się proste, co się też wielce do zmiany wyrazu fizyjonomii przyczyniało.

— "Nie suknia człowieka, ale człowiek suknię zdobi..." — rzekł z  ironii akcentem.

Jak ze słów się tych pokazuje, wypiękniał w przekonaniu własnem. Było to jednak przekonanie fałszywe. Jak był spetnym, takim pozostał; pozostały bowiem rysy te same, oświecone tym samym wyrazem z oczu bijącym. Zrzucił skórę jedną i wziął na siebie drugą" na tem polegała zmiana cała, która nie tyczyła się ani duszy, ani też organu tego, w którym się dusza odzwierciedla.

— Consummatum est... — odezwał się lekkiego tonem przekąsu, gdy przebranie ukończył zupełnie. Braciszek pogrzebion, natomiast wskrzeszon... kto?... — zapytał.

Wpadł w chwilową, zadumę.

— E!. — wstrząsnął głową, — Nosiłem już imion i nazwisk tyle, że przybranie nowego, będzie stanowiło tylko... jedno więcej... Cóżto zresztą, imię i nazwisko?... nie... Będę przeto nazywał się — pomyślał — Maciej Kołtun... Może też — tu westchnął — nowemu temu nazwisku szczęście zabłyśnie... Maciej Kołtun?... Zarywa to nieco z litewska, ale... tem ci i lepiej... Litewska maska osłoni Szlązaka pewniej, aniżeli inna jaka... Byłem już Polakiem, Czechem, Włochem; ubierałem się w pióra różne, sprobuję też i litewskich jeszcze... Stracić... cóż stracę?... Podam się za Litwina, co zagrodzie ojczystej wydarty, wojaczką od lat dziecinnych po świecie chodził, i świadomość o domu własnym postradał... Pozostaje mi tylko zaopatrzeć się w konia, zbroję i oręż.

Domawiając słów ostatnich, powiódł sobie dłoniami obiema po biodrach, jakby sprawdzić chciał obecność, na gołem opasanego ciele szerokiego trzosa, dzięki któremu, tworzyć mógł projekta, mające kupno na celu. Sprawdził i przez nos odsapnął. Następnie jął się do uprzątnięcia odzieży zakonnej. Zwinął habit i związał go pasem i ogórkami. Przy pomocy gałęzi odłamanej, wykopał śród wrzosów dół głęboki. W dół ten włożył zwitek, ziemią, go starannie zasypał, nogami przydeptał, i, ukończywszy czynność tę, odezwał się z uśmiechem na poły szyderczym:

— Hic jacet pater Deodatus... requiescat in pace... Chodźmy, panie Macieju... puszczajmy się na to morze burzliwe, które do naszych podpłynęło wybrzeży...

Przekrzywił kołpak na bakier i posuwistym ruszył krokiem.

Z lasu wychodząc, ujrzał wdali przed sobą. w lewo, miasto z piętrzącym się na górze zamkiem królewskim, w prawo obóz tonący w mgle kurzawy. Zatrzymał się, westchnął i zawołał:

— Hej, świecie, świecie!... nie bądź prześladowcą dla pana Macieja, jak byłeś dla Bartosza, zabitego pod murami stołecznego Białogrodu, dla Bieniasza, wtrąconego do ciemnicy podziemnej; dla Lasoty, skazanego na śmierć na szubienicy; dla ojca Deodata, pożeranego ogniem wewnętrznym... Cha, cha, cha!... — zaśmiał się w głos — byłem najprzód dwa razy jednym, potem trzy, potem cztery, potem pięć, dziś zaś jestem już sześć razy jednym i tym samym... Ol Maryno!... Maryno!...

I dodał, ku miastu się puszczając:

— Czuryło...

Nazwisko to miało, jak się zdaje, osobliwsze jakieś dla niego znaczenie, powtarzał je bowiem często, i to tak w rodzaju męzkim jak żeńskim, zaś nadawał mu zakończenie, nie na "ina", a na "nka", jakby myślał o córce, lub siostrze rotmistrza. Tymczasem, wiadomo było powszechnie, że rotmistrz Czuryło, miał wprawdzie siostrę, ale wydaną od lat tylu, iż już srebrne obchodziła wesele, miał i córkę, dwie nawet, ale pędraki jeszcze; ożenił się bowiem po powrocie z wyprawy wołoskiej, posyłanej przez króla Kazimierza Jagiellończyka, w pomoc sławnemu w dziejach Stefanowi-wodzie, zwanemu wielkim. Nie mogła więc to być ani siostra, ani córka rotmistrza, Czurylanka owa, która mnichowi wciąż na języku wisiała. A dodawał i jeszcze jedno nazwisko, brzmiące z cudzoziemska: ni to włoskie, ni to węgierskie. Wymawiając je, głos mu drżał gniewem, złością, i szyderstwem. Stawał, oddychał z piersi głębi i powiadał:

 — Chwila jedna i... nie on, a ja... — wzdychał — nie on, a ja... Ha!...

Ramię podnosił, pięść zaciskał, czoło fałdował, i minę wyzywającą przybierał.

II. DWAJ OCHOTNICY.

We Lwowie na rynku trębacze trąbili, zwracając się na wschód i zachód, na północ i południe. Odzywali się na wszystkie cztery świata strony, i ze wszystkich czterech stron wzywali ochotników pod horągwie, które nad gospodami z wiatrami igrały. I ochotnicy spieszyli. Co moment z tłumu wydobywał się człowiek, przed rotmistrzem stawał, kłaniał się i oświadczał ochotę wstąpienia w szeregi. W ten sposób formowały się wojska królewskie, mające pozór bardziej regularny, aniżeli ziemskie, do których kontyngiens dostarczała szlachta po województwach. W czasie onym kwarciani nie istnieli jeszcze; zastępowały ich poniekąd zaciągi, których podejmowali się rotmistrze, posiadający wziętość rycerską i zaufanie władzy wyższej. Rotmistrze owi, byli to w rodzaju swoim przedsiębiorcy, zakontraktowani do wystawiania chorągwi, stosownie do umowy i prowadzenia takowej do boju. Zwyczaj ten dostał się do Polski z Zachodu. Posiadali chorągwie własne możni panowie, posiadali i królowie. A jak w ziemskich, tak i w tych ostatnich, główną siłę stanowiło rycerstwo, występujące sumptem własnym, w wojewódzkich hufcach szlachta rodowa, w zacieżnych rabiać ochocza, niezdolna wykazać się przodkami, a przystająca do herbu, który na chorągwi świecił. Rotmistrze brali niejako ochotników na odpowiedzialność własną, okrywali ich klejnotem swoim. W zasadzie powinni byli klejnotnych stowarzyszać; zasadzie tej jednak czynić zadość nie mogli, gdyby się bowiem takowej trzymali, mieliby pustki pod chorągwiami. Szlachta rodowa wolała służyć w szeregach wojewódzkich. Przyjmowali przeto każdego co się trafił, byle po rycersku wystąpił, to jest, byle był uzbrojony jak należy, siedział na dobrym koniu i miał ze sobą poczet z ludzi dwu przynajmniej złożony, używanych do posługi pochodnej, obozowej, a nawet, w razie potrzeby, i bojowej. Rycerstwo służyło li tylko do biciu się, i potrzebowało obsługiwanem być przez pacholików, ciurów i luzaków. Ci więc, co byli w stanie na ten zbytek pozwolić sobie i czuli w duszy animusz rycerski, a nie posiadali klejnotów szlacheckich, kupili się pod chorągwie zaciężne.

Pod wystawione na rynku lwowskim chorągwie, ochotnicy przybywali co moment. Co moment imć pan Roman Czuryło zawieszać musiał bębnienie palcami na stole i witać nowego przybysza, wydobywającego się z ciżby. Przyjmował jednego po drugim, a każdego poczęstował i z każdym rozmówić się musiał. Tak przeminęło ludzi sporo, aż dopchało się do stolika dwu razem, jeden stary i jeden młody.

— Uf!... — westchnął pierwszy, i czapki przed rotmistrzem uchylił. — Witam waszmości..... a jak na honor?.... — Czuryło zapytał od razu.

— To nie ja... — była starego odpowiedź.

— Nie waszmość?... hę?... Pytam, jak na honor, to znaczy, jak się nazywasz... zdaje się, koniecznie waszmość nazywać się musisz jakoś?...

— Nie inaczej, mości rotmistrzu; miarkuję jednak, iż zapytanie waszmościne ściąga się nie do mnie, a do młodziana tego — tu skinieniem głowy i palcem na towarzysza ukazał — któremu do wojaczki serce skacze...

Rotmistrz zmierzył wzrokiem młodego człowieka od stóp do głowy. Stary prawił:

— Mnie już tam nie do tego... Za młodu inaczej bywało, młodość jednak przeminęła, i tyle jeno po niej pozostało, że człek drogę pokazać umie.,. Pokazuję drogę młodzianowi temu...

Tu znów na towarzysza ukazał.

— Jakże jemu?...

— Ignacy Kapuziński...

— Uhm... — skrzywił się Czuryło, usłyszawszy nazwisko, pachnące niejako zdaleko mieszczuchostwem. Kapuziński?... od kapuzy?...

— Od kapuzy, mości rotmistrzu... Chłopiec z rodu dobrego, i dobrze w okrywaniu grzbietów i głów zasłużony...

— Na ileż koni?..

— Na pięć...

— Ii!... — zawołał rotmistrz akcentem podziwu lekkiego — tatuńcio, jak widać, tynfów synalowi nie skąpi...

— Tatuncia Ignasia, w maleńkości jeszcze jego, Pan Bóg do chwały swojej powołał... świeć Panie duszy jego... Pozostała fortunka niezgorsza, i ta zawiaduje stryj, człek ze wszech miar poważny...

Rotmistrz się uśmiechnął, jakby słowa te wywołały w umyśle jego uwagę jakąś, i on uwagę tę sobie dla własnej zakarbował wiadomości. Po uśmiechu zapytał:

— W potrzebach bywał?...

— Ta zkąd!... — zawołał stary — bijał się w palcaty, ale od dzieciństwa okazywał animusz tak rycerski, że przy igle utrzymać go sposobu nie było... Rzemiosło ojcowskie nie w smak mu szło, strugał sobie miecze z drzewa, giął łuki, wycinał strzały i rwał się do konia... Stryj strofował, jam namawiał... nie nie pomagało... Teraz zaś, gdy się okazyja przytrafiła... chi!.. zakipiało w chłopcu... nie utrzymałby go na łańcuchu...

— Czy i waszeć z nim razem?...

— Ja?... broń Boże...

— Cóż waszeć dla niego?...

— Niegdyś najstarszy ojca jego, nieboszczyka panu Jakóba, a obecnie najstarszy stryja, imć pana Błażeja Kapuzińskiego, czeladnik...

— Siadajże, waszeć... — skinął rotmistrz z giestem zapraszającym, ukazując miejsce naprzeciwko. — Siadaj i Waszmość...

Ta ostatnia inwitacyja, odnosiła się do młodego człowieka, mającego minę taka, jak ten, co — jak to powiadają, — trzech zliczyć nie mnie. Oblicze jego oznaczało zmieszanie, które bynajmniej przeciwko niemu, co się władz jego umysłowych tyczy, nie świadczyło. Owszem. Z oczu młodzieńca świeciły i pojętność i odwaga — pojętność i odwaga w tym stanie, który porównać się da do stanu młodego ptaka w chwili, gdy po raz pierwszy w życiu z gniazda wylatuje. Podnosi skrzydła i składa, znów podnosi i znów składa, nie śmie lotu rozwinąć, nie zna jeszcze sam siebie, z bojaźnią niemal spogląda za orłem ojcem i orlicą matka, szybujacemi po powietrznych szlakach. Jest to obawa nie czynu, lecz próby, pochodząca z miłości własnej, budzącej nieufność w siły własne. Młody Kapuziński stał zmieszany i zarumieniony; na zaproszenie rotmistrza, przysunął się i usiadł na krawędzi stołka; o mało się nie wywrócił, co go zmieszało bardziej jeszcze, poprawił się — szczęściem dla niego grunt pod stołkiem był równy i twardy, poprawka przeto nie wypadła z pieca na łeb. Usiadł i w pana Czuryło wpatrzył się, niby w obraz cudowny.

— Cóż waszmoście pozwolicie: piwo, miód, czy też miód i piwo?;.. — zapytał ten ostatni.

— Hm... — odparł czeladnik, miejsce zajmując — jak jedno nie zaszkodzi, tak drugie nie zawadzi...

— Napijmy się tedy... za zdrowie króla jegomości... Klasnął, kazał świeżego z piwnicy natoczyć napoju.

Ten, któremu rozkaz dał, był to chłopak piwni czy, posługacz w gospodzie. Wraz z tym jednak wynurzyła się z wnętrza gospody postać, godna pendzla malarskiego szkoły flamandzkiej. Brwi krzaczyste, wąsy rzadkie, na twarzy gęste ślady ospy naturalnej, twarz niby obrzękła, nos potężny, zakończony jak buława i mocno fioletowym okraszony kolorem, na grzbiecie kaftan łosiowy, buty duże z ostrogami, około bioder pas skórzany, za pasem puginał, a w ręku laska jesionowa, wydająca się graniastą od karbów, któremi poznaczoną była z góry do dołu. Wzrost słuszny, postawa nieco przygarbiona. Co jednak w postaci tej najbardziej w oczy się rzucało, to nos i laska. Pierwszy niósł się sam, wystając naprzód, druga prezentowała się w ten sposób, jakby właściciel onej miał ją dla wszech w obec i dla każdego z osobna na pokaz. Właściciel laski wyszedł, przed stołem stanął i głośno a grubo chrząknął:

— Hrrm!.

Rotmistrz spojrzał na niego i rzekł:

— Towarzysz, na pięć koni... — Na pięć?... a... jakże mu?.,.

— Ignacy Kapuziński... oto ten, młody... — Nie ten stary?...

— Nie...

— Ignacy Kapuziński... na pięć koni...

To mówiąc, właściciel nosa fioletowego wydostał z zapasa puginał i laskę podniósłszy, wyrżnął na takowej puginałem karb jeden długi a głęboki; wyrżnąwszy, przypatrywał się przez chwilkę karbowi temu okiem zadowolnienia, następnie dodał jeszcze pięć mniejszych.

— Ignacy Kapuziński... — powtórzył — jest... zakarbowany...

Ton mowy i giesta, z jakiemi czynność swoją odbywał, znamionowały przejęcie się głębokie ważnością obowiązku i pełnienie takowego z namaszczeniem. Wyrazowi zwłaszcza "zakarbowany" towarzyszyło także ruszenie głową i dłonią, jakby wyrazić chciał dokonanie aktu, równającego się podpisaniu cyrografu na duszę. Dodał jeszcze

— No!...

Jeszcze raz głową kiwnął, włożył puginał do pochwy, ujął laskę wpół i oddalił się.

— Za zdrowie króla jegomości!... — odezwał się pan Czuryło podnosząc kufel pełny, okryty pianą białą.

— Za zdrowie!... — odparł czeladnik.

— Za zdrowie... — powtórzył ciszej nieco Ignacy.

— Za pomyślność wyprawy...

— Za pozwoleniem... — podchwycił stary, odejmując kufel od ust i obcierając gębę. — Jeżeli wolno, to. radbym zapytać, co się wyprawy tyczy...

Rotmistrz głowy skinieniem dał odpowiedź zezwalającą.

— Bo to, mości rotmistrzu, ludzie różnie bąkają, a o prawdzie dowiedzieć się trudno...

— No cóż?...

— Jedni powiadają to, drudzy owo...

— Przecię?

— Powiadają, że król jegomość ma na myśli co innego, aniżeli wyprawę na bisuraana.

— Cóż by innego?

— To, bo to, że niewiadomo... Ludzie jednak... gadają...

— Chodzisz waszeć do kościoła?... — zagadnął rotmistrz...

— No... jakże!... Czyż można, żeby człek do kościoła nie chodził!..

— Słyszałeś więc, co słudzy bozi z kazalnicy głoszą?...

— E... — odparł stary tonem lekceważenia. — Toć wiadomo, że sługa boży od tego, ażeby prawił tak, a nie inaczej, jak ja, na ten przykład, jestem od tego, żebym robił kapoty a nie buty... Z ołtarza żyje, to i wszystko ku temu nakręca... To jednak nie przeszkadza, że ludzie gadają....

— Cóż tedy gadają?... podchwycił rotmistrz.

— Ktoby to tam wszystko spamiętał!... Jakoś jednak nie bardzo temu wierzą, ażeby to miała być wyprawa przeciwko Turkom. "

— Zawszeć wyprawa... wyprawa wojenna — odrzekł pan Czuryło — a nie lada jaka, kiedy wici całe zwołują rycerstwo, i kiedy sam król jegomość na czele staje...

— Tak... zapewne... — odrzekł stary sentencyjonalnie — ale... ten Kallimach...

— Umarł... — wtrącił rotmistrz.

— Umarł!... ha, ha!... — odparł stary i dłonią, kiwnął; jakby powiedzieć chciał: znamy się na sztukach podobnych. — Umarł.... ha!.. niech i tak będzie!...

— Waszmość temu nie wierzysz?...

— Wierzę, ale przez pół... Rozmaite są śmierci rodzaje... Nie o to jednak chodzi... Ludzie powiadają, że Kallimach żyje, jeżeli nie po naszemu, to inaczej, jak śmierci bowiem, tak i życia rodzaje są rozmaite... Kallimach żyje w królu...

— Nie rozumiem waszmości... — były słowa Czuryły.

— I ja tego nie rozumiem dobrze... relata refero... od siebie zaś dodaję to jeno, że w tem coś być musi... o... Zdrowie wasze! mości rotmistrzu...

Podniósł kufel i skinął ku rotmistrzowi, który, odpowiedziawszy na skinienie skinieniem, odrzekł:

— Zabałamuciłeś mnie Waszmość i zapomniałem o nowym towarzyszu. Wszak to kolej na wypicie zdrowia jego, nie mojego... Dla niego to obłóczyny rycerskie... Hej, chłopcze!.. sam tu!... — zawołał na piwniczego — postaw nam miodu co wyborniejszego, ażeby młodzieniec zasmakował w rycerskiem życiu...

— Smakuje mu ono i bez miodu... — wtrącił stary.

— Zaglądał do obozu?... — zapytał rotmistrz, zaprawiając zapytanie uśmiechem dwuznacznem.

Stary głową pokiwał i pod nosem szepnął: Sodoma, Gomora! Zajrzawszy do obozu, i my zrozumimy słowa starego czeladnika fachu krawieckiego; zanim to jednak nastąpi, zabrać musimy bliższy znajomość z niektóremi opowiadania naszego osobistościami, a mianowicie z młodym panem Ignacym, odgrywającym rolę owej nitki, po której dochodzi się do kłębka.

Pan Ignacy Kapuziński, młody człowiek, liczący lat około dwudziestu pięciu, był synem pana Jakóba, o którym wiemy już, że go odumarł w maleńkości. Pierwej aniżeli ojciec, odumarła go matka, tak, że Ignacy w latach dziecinnych pozostał sierotą.. Sieroctwo jednak nie poszło mu tak, jak idzie ludziom zazwyczaj. We względzie tym stanowił on wyjątek od reguły ogólnej. Opieka nad nim dostała się stryjowi — stryjowi który, póki on na świat nie przyszedł, był uważany przez ojca jego nie jak brat, ale jak syn rodzony. Pomiędzy panem Jakóbem a panem Błażejem zachodziła wielka wieku różnica, bodaj, czy nie lat dwadzieścia. Pan Jakób poczciwie brata przy sobie chował, był mu ojcem, a kiedy umarł, pan Błażej objął ojcowstwo nad synowcem, biorąc takowe w znaczeniu obowiązku sumienia. Powiedzieć potrzeba, że los dopomógł mu wielce do należytego pełnienia obowiązku tego. Ożenił się, a dzieci nie miał. Brak dzieci własnych, bronił go od dystrakcyi, od tej w opiekunach nader pospolitej dystrakcyi, skutkiem której tracą, z uwagi dobro pieczy ich powierzonych pupilów. Pan Błażej, nie posiadając dzieci własnych, dziecko brata jak własne uważał, i na nie całą troskliwość swoję zlewał. A troskliwość owa płynęła ze źródła potrójnego, tryskającego z trzech naraz serc: z serca pana Błażeja, z serca pani Błażejowej i z serca pana Łukasza Głąba, starego czeladnika, który fach krawiecki łączył z funkcyja piastuna młodego Kapuzińskiego, będącego dla stryja, dla stryjenki i dla niego zlotem oczkiem w głowie, chuchanego, pieszczonego i hołubionego przez wszystkich razem i przez każdego z osobna.

Czasami dzieci dobrze na tem wychodzą, jeżeli je pieszczą, czasami etc. To zależy... Bylibyśmy jednak wielce zakłopotani, gdyby nam odpowiadać przyszło na zapytanie: jak Ignacy Kapuziński wyszedł na pieszczonem wychowaniu?... źle, czy dobrze?... Zresztą, zapytanie podobne niekoniecznie jest właściwem w zastosowaniu do młodzieńca, ćwierć wieku zaledwie na barkach swoich dźwigającego. Człowiek w tym wieku jest jeszcze drzewem owem, z którego być może i krzyż i łopata, a raczej krzyż albo łopata. To tylko pewna, że, pomimo, iż się w rzemieślniczej urodził atmosferze, pomimo, że powietrzem handlu oddychał, nie posiadał najmniejszego ani do handlu, ani do rzemiosła usposobienia. Brak ów usposobienia uważać możnajako bezpośrednie pieszczonego wychowania następstwo. Nie umiano go do pracy zmusić; nie umiano go na drogę właściwą, wprowadzić; nie umiano w nim, słowem, powołania rozbudzić i urobić, i ztąd gusta jego rozwijały się i rozwinęły samodzielnie, lgnąc do wzorów, które się mu przedstawiały ponętnie. Przed oczami chłopca, przesuwały się stany, na jakie dzieliła się społeczność ówczesna: stan mieszczański, stan duchowny i stan rycerski. Fantazyją wyborem kierowała, ta zaś pogarnęła się do tego, co błyszczy i imponuje, do stanu rycerskiego, wytwarzającego się śród ludzi na wzór i na podobieństwo rodzaju koguciego śród kur familii. Miło jest, za prawdę, być kogutem, mieć piękne w ogonie pióra, grzebień na głowie wspaniały, ostrogi u łap, ognistość w oku, i zuchwalstwa w postawie. Wzorowi podobnemu oprzeć się trudno, będąc młodym, pieszczonym, i w środki dogadzania fantazyi własnej, dostatecznie zaopatrzonym. Stryj przekładał:

— Ignasiu! na tobie waga cała...

Ignaś wagę upatrywał w siodle, nabijanem gęsto ćwieczkami.

Stryjenka perswadowała:

— Weź się jeno do nożyc i do igły, ożeń się, Marysia nie pójdzie, ale poleci za ciebie... będziesz miał spokój i szczęście...

Spokój wydawał się mu rzeczą, wstrętną, Marysia poczeka, szczęścia zaś nie rozumiał inaczej, jak tylko pod hełmem, ocienionym piórami kraśnemi.

Stary Głąb wmówić weń usiłował zamiłowanie powagi obywatelskiej, za wcielenie której uważał dostojność rajcy lub ławnika. Odradzał on chłopcu wyjście ze sfery, w której się urodził, a odradzał to wymownie:

— Widziałeś kiedy — powiadał — srokę pomiędzy gawronami?.. Jeżeliś nie widział, to postaraj się zobaczyć, a przekonasz się, że sroka trzymać się powinna srok, jeżeli nie chce być oskubaną, lub zadziobana... Sam Pan Bóg stworzył dla sroki sroki, dla gawrona gawrony, dla rycerza rycerzy, dla mieszczucha mieszczan...

Ale, ani przekładanie stryja, oni perswazye stryjenki, ani wymowa Głąba nie trafiały do przekonania młodego człowieka. Sielankowość mieszczańska nie miała dla niego powabu najmniejszego. Na przedstawienia wszelkie odpowiadał, jak odpowiadał strzelec alpejski "Szyllera", kuszącej go kwiatkami matce:

Lass die Blümlein, lass sie blühen!

Mutter, Mutter, lass mich ziehen!

— Und der Knabe ging... —

Nie było z nim rady. Nie nęcił go nawet stan duchowny, a to dla tego zapewne, że Ignaś, nie okazawszy do nauk ochoty osobliwej, nie dał się, pomimo iż do szkoły chodził, ułożyć na księdza. W czasach owych, ludzi nie nauczano, ale układano. Chłopak nie nadał się do tego. Łacina nie czepiała mu się głowy wcale, ale za to śnił po nocach i marzył na jawie o bojach, o strojach, o pochodach dalekich, o życiu obozowem, ustawicznie w uszach miał jakieś szczęki, jakieś brzęki, szumy skrzydeł husarskich, burczenie chorągwi przez wiatr szarpanych, huki trąb do rozprawy nawołujących; lubiał przypatrywać się ludziom rycerskim, panoszącym się na ulicach Lwowa; lubiał wsuwać się do gospód i przysłuchiwać rozmowom i opowiadaniom, tyczącym się rzemiosła wojskowego. Czego brakło, dopełniał fantazyją młodzieńczą, która się potęgowała wraz z wzrastaniem w lata. W ten sposób wytwarzał sobie na poły teoretyczną, na poły fantastyczną edukacyją rycerską, do uzupełnienia której praktyki jedynie nie dostawało — praktyki wielkiej, albowiem co się małej tyczy, takową posiadał w zupełności; umiał dosiąść konia, strzelać z łuku, rąbać mieczem, godzić dzidą, miał oraz wyobrażenie o obchodzeniu się i z samopałem, którego użycie, bądź pod postacią strzelby długiej, bądź pod postacią pistoletu, coraz bardziej w zwyczaj wchodzić poczynało; słowem — przysposobił się dostatecznie do tego, ażeby, stanąwszy w szeregu, nie zawstydzić się w obec towarzyszy. Nie posiadał jeszcze pewności siebie, w obec ideału owego rycerskiego, jaki mu wyobraźnia w duszy malowała. Dla tego to, rumieńcem się oblał, niby dziewczyna, gdy rotmistrz zdrowie jego wniósł, ujął kufel drzącą dłonią, oblał się miodem i zachłysnął pierwszym łykiem.

Czuryło chrząknął i wąs pokręcił.

— Ho!... — rzekł — widać, żeś nowicyjusz!...

— Że nowicyjusz, ani słowa... — odrzekł stary Łukasz — ale... nie święci garnki lepią...

— No, nie... jednakże i do ulepienia garnka potrzeba, ażeby ktoś sposób pokazał...

— Chłopiec rozgarnięty — podchwycił stary, pokazując sobie palcem na czoło i kręcąc na takowem kółka — rozgarnięty... Będzie się przypatrywał i robił, co inni robią...

— Pha... — odparł rotmistrz, rzucając w tył głową. — Niby to tak łatwo!...

— Przy pomocy bożej...

Zapewne.., Bez pomocy bożej, człek palcem nie kiwnie... Wypadałoby jednak zapewnić sobie jeszcze i pomoc jakiego doświadczonego rycerza, któryby młodzianowi za mentora służył...

— Ba!... — odezwał się Łukasz z akcentem powątpiewania.

— Wydaje się to waszmości trudnem?...

— Czy ja wiem!... Zapewne.... przydałoby się... Dobra rada zabezpieczyłaby bodaj przeciwko guzom niepotrzebnym... Ale to już chyba Waszmość, mości rotmistrzu... — dodał stary Głąb, nadając wyrazom ostatnim ton proźby pokornej.

— Ja?... hm?... — odparł Czuryło. — Widzisz waszmość... ja dla każdego pod chorągwią, powinienem mieć miarę jednaką i wagę jednaką... Mentorowanie moje przeto, nietylkoby nie uchroniło młodziana od guzów zwyczajnych, aleby go na nadzwyczajne naraziło. Ale...

W chwili tej, wydobywając się z pośrodka tłumów, stanął przed rotmistrzem ochotnik nowy, który przerwał rozmowę. Rotmistrz spojrzał na niego, zmierzył go następie od stóp do głowy, skrzywił się nieco i zapytał:

— Na ile koni?

— Na jednego...

Czuryło skrzywił się mocniej i odrzekł:

— Widzisz waszmość... królewska chorągiew... Waszmość wydajesz się mi jakoś za wątłym trochę...

— W wątłem ciele, mocna dusza, mości rotmistrzu...

— Tak... to bywa... ale...

— Zresztą... — przerwał przybysz — jam jest z tych, co bywali na wozie i pod wozem i mnie się nie dobijać doświadczenia rycerskiego.. Kosztowałem chleba tego nie raz i nie dziesięć razy... Chodziłem wojaczką od lat pacholęcych...

— Zkądeś?...

— Z Litwy, mości rotmistrzu... z Litwy rodem, ale nie potrafiłbym odpowiedzieć, gdyby mnie kto zapytał, pod którym dębem kolebka moja stała...

— Jakże się zwiesz?...

— Zwę się Maciej Kołtun...

— Maciej Kołtun... — powtórzył rotmistrz.

— Nazwisko to nie mówi nic na rynku we Lwowie... Dowiesz się o niem, mości rotmistrzu, na polu bitwy...

— Nie wątpię o tem... Wszakże, pod chorągwią królewską potrzeba towarzyszowi wystąpić honeste... Pod wojewódzką, co innego...

— Należy się jednak wykazać przynależnością do województwa. Rotmistrz odpowiedział nic nie mówiącem skinieniem.

— A tu, wszystkoby mi łatwiej przyszło, aniżeli to...

Skinienie rotmistrza, jakie z poprzedzającego wypływało, powiadało: "Nie moja wina". Widocznem było jeno, że Czuryło nie życzy sobie, w podległym rozkazom jego hufcu, wojownika, wyglądającego z pozoru dość mizernie, i nie będącego w stanie służyć dostatnio. W wojennem rzemiośle wystawność wiele stanowi i wysoko się ceni. Gdybyż eksmnich był przynajmniej chłopem setnym!

— Wykazać się jeno mogę długą rycerską służbą, wypisaną mi na piersiach, rękach i nogach... — były tego ostatniego słowa. Posiadam praktykę, z którą, śmiało stanąćbym mógł obok wojownika najstarszego...

— Idź waszeć pod chorągiew mazowiecką... — wtrącił rotmistrz Pod tę, słyszę, ochotnicy leniwo się ściągają...

— Dla tego też i mnie tam nie ciągnie... A przytem — dodał — żem człek świadomy, więc znam się na rotmistrzach i nie pod każdym bym służył z ochotą...

Pochlebstwo to, od niechcenia niby rzucone, podobało się snadź Czuryle, odrzekł bowiem uprzejmie:

 — Przyjąłbym waszmości, gdybyś... gdyby... hm...

Myślał chwilkę nad warunkiem, jaki postawić wypadało i w ciągu tej chwilki Głąb, niby myśl Czuryły odgadując i takową uprzedzając, wsunął:

— Gdybyś się zdobył na dwa przynajmniej konie...

Czuryło słowa te skinieniem głowy potwierdził, ekszakonnik zaś ramionami ruszył i odparł:

— A!... Gdyby nie takie czasy... Ani się dokupić konia, rzędu, zbroi, oręża, na jednego człeka, nie dopieroż na dwu... kupiec co moment... cenę w górę podbijają... Ze skóry się dla nich obedrzeć potrzeba...

— Życie rycerskie nie na rękę snadź poszło waszmości... — zauważył rotmistrz.

— Eh! życie rycerskie!... — podchwycił Kołtun. — Wiesz, mości rotmistrzu, że rycerzowi przychodzi się, raz tak, znów inak... chwila szczęśliwa robi z nędzarza bogacza, nieszczęśliwa z bogacza nędzarza. Ja nie nędzarz, mam zapasik — tu się po biodrze dłonią uderzył — ale nie taki znaczny, ażeby w tych czasach ciężkich wystarczył na zakupienie dwu koni i na uzbrojenie dwu ludzi... Dokupić się nie sposób, za darmo nie da nikt...

Przy słowach tych, Głąb spojrzał Kołtunowi w oczy z wyrazem takim, iż ten, jakby mu na zapytanie odpowiadając, powtórzył:

— Za darmo nie da nikt...

— Za darmo, nie za darmo, ale, ot, za to, naprzykład, gdyby waszmość menterować zechciał młodzianowi w rzemiośle rycerskiem nowotnemu.

— A... — odparł Kołtun, czyniąc rękami i brwiami giest, oznaczający: "chyba".

— Waszmość posiadasz rycerskie doświadczenie.

— Którem mógłbym się podzielić...

— I podjąłbyś się dzielić niem z tym oto młodzianem?

— Hm!... — odparł zapytany, mierząc Ignasia wzrokiem — Czemużby nie... A jak mu?...

— Ignacy Kapuziński... — odpowiedział Ignaś sam, zdobywając się na odwagę przemówienia w obec człowieka, mającego być towarzyszem jego, a raczej starszym w szeregu bratem.

Kołtun skrzywił się nieco, odrzekł jednak tonem, zarywającym na łaskawy:

— A no... niech i tak będzie... W tych czasach ciężkich, człowiek za konia z rzędem podjąć się gotów licho wie czego... A więc — tu zwrócił się do Czuryły — mości rotmistrzu?...

Czuryło W dłonie klasnął. Zjawił się chłopak piwniczy, który, otrzymawszy rozkaz, tyczący się piwa świeżego, odszedł. Natychmiast po odejściu chłopca, wynurzył się z gospody człowiek z karbownicą, przed stołem stanął, i, laskę naprzód wystawiając, głośno a grubo chrząknął:

— Hrrm!...

Czuryło się odezwał:

— Towarzysz na dwa konie...

— Na dwa?... a jakże mu?...

Ton, jakim zapytanie to wygłoszone zostało, wyrażał, w odniesieniu do tegoż samego zapytania wystosowanego poprzednio o koni pięć, lekceważenie.

— Maciej Kołtun... — była odpowiedź rotmistrza. — Oto ten...

— Ten?.. — odrzekł karbownik, spoglądając z ukosa na eksmnicha, laskę podnosząc i puginałem na takowej znak wyrzynając. Maciej Kołtun... — powtórzył — Jest... zakarbowany.

To rzekłszy, puginał do pochwy włożył, laskę w pół ujął i poważnie się oddalił.

— Za zdrowie króla jegomości!... — wniósł pan Czuryło, podnosząc kufel pełny, pianą białą okryty.

— Za zdrowie!... — zawtórzyli chórem niezupełnie we względzie harmonii zgodnym pan Maciej Kołtun, pan. Łukasz Głąb i pan Ignacy Kapuziński.

— Niech nam żyje i króluje lata setne!...

— Niech żyje!...

— I niech zwycięzcą, z wyprawy wraca.

— Wiwat!... odrzekli wszyscy razem, kuflami się trącając.

III. SODOMA, GOMORA.

Roztoczony pode Lwowem obóz, ciekawym był do oglądania, nie pod względem tego co w nim było, ale pod względem tego, czego nie było. Nie było w nim przedewszystkiem ładu, pomimo, że istniały pozory onego, polegające na tem, że szlachta obozowała województwami. Brak ładu sprowadzał braki wszelkiego rodzaju we względzie wojennym, te zaś sprowadzały wszelkiego rodzaju zbytki, które do rozpaczy przyprowndzićby mogły wodza, pojmującego zadanie wojny. Zbytki sprawiały, że obóz wyglądał raczej na jarmark, założony na długie trwanie, a jarmark wyglądał na igrzysko, nie mające się kończyć nigdy. W zbiorowisku tem, mającem na celu odwet za klęskę warneńską, było coś, co brzmiało niby ton fałszywy, zmieniający koncert na wrzawę niesforną. Pochodziło to zapewne ztąd, że w obozie, ściągającym się na to, ażeby z pod stolicy Rusi Czerwonej przenieść się na wybrzeża morza Czarnego, za nadto wydatnie występował pierwiastek kobiecy.

"Za dużo było kobiet..." — zarzucają kronikarze wyprawie wielkiej wojennej Jana Olbrachta.

Była to wadliwość jej pierworodna — jeżeli tak wyrazić się wolno — wadliwość, której przyczyna przedstawia się zagadkowo, nasuwając zapytanie: dla czego Jan Olbracht dopuścił jej? Król nie był przecież nowicyjuszem w rzeczy wojennej; nie brakło wojowników w bojach osiwiałych przy boku jego; społeczność owoczesna, dzięki ogólnie panującemu nastrojowi umysłów, wojną — rzec można — oddychała. Zkądże ta, w stawianiu pierwszych dalekiej wyprawy kroków, nieopatrzność?

W wielu razach, postawienie zapytania jest odpowiedzią, w tym atoli zapytanie stanowi kwestyją przez historyków nierozstrzygnioną, a ważną — ważną pod tym względem, że w wyprawie owej tkwi zaród wszystkich późniejszych niepowodzeń oręża polskiego. Przez nią bowiem wszczepiła się w umysły gminu szlacheckiego, nieufność do wodzów, podejrzewanych z góry o dwie rzeczy: o nieudolność i o złą. wiarę. Ani jeden z najznakomitszych hetmanów polskich podejrzenia tego nie uniknął. A wyszło ono ztąd — z pode Lwowa — z obozu, roztoczonego szeroko na błoniach, pstrzącego się ludem mnogim, powiewającego sztandarami barwistemi i huczącego wrzawą rozgłośną.

Nie rzecz nasza nad kwestyją tą zastanawiać się. Należy to do historyków, którzy, spodziewać się należy, rozjaśnią nam ją kiedyś, i wytłómaczy powody obłędu, który porwał króla, dostojników i tysiące szlachty, ażeby z tłumu tego zrobić rozbijający się okręt, pędzący na skałę podwodną żaglami pełnemi, z całą rzeczy świadomością.

Boć przypuścić kto gotów, ia powodem obłędu było zaślepienie ogólne. Nie. Zaślepienie w razach podobnych nie jest przypuszalnem. Rzecz zanadto jaskrawo w oczy się wszystkim i każdemu rzucała, i każdy na głos cały powtarzał to, co stary Łukasz rotmistrzowi powiedział:

— "Sodoma, Gomora!..."

I każdy ze ściągających się pod wojewódzkie chorągwie szlachciców, chętnieby, ujrzawszy co się dzieje, nawrócił i do domu odjechał Nie odjeżdżał wszakże nikt. Wszystkich i każdego więziła w obozie ciekawość: co też to z tego będzie? Królowi przypisywano zamiary zagadkowe, odnosząc takowe do Kallimacha, którego śmierć, acz rzeczywista, zaliczała się jednak do zdarzeń, wymagających sprawdzenia; nastąpiła bowiem w sposób, podstęp jakiś na myśl nasuwający, w chwili właśnie, kiedy niechęć do tego męża stanu, stawszy się ogólną, najmocniej się natężyła. Kiedy szlachta cała, jednym głosem potężnym, krzyknęła:

— Precz z Kallimachem!...

Kallimach w trumnie się położył.

Kiedy niechęć o ofiarę się upomniała, ofiary nagle nie stało.

Zrobiło się to tak, jak gdy człek się zamachnie, w celu zadania razu potężnego dla sprawienia sobie satysfakcyi, i nagle przedmiot ciosu znika z pod pięści zaciśniętej, pozostawiając po sobie zawód., zdumienie i rozdraźnienie.

Wielu też wręcz nie wierzyło w śmierć Kallimacha.

— Ho, ho!.. — powiadali — wylezie on, jak szydło z worka... Worek przedstawiał się pod postacią wyprawy wojennej, tym nawet, co w śmierć Kallimacha wierzyli. Wszyscy przeto, bez wyjątku, w worku onym domyślali się szydła jakiegoś i, śród szlachty nie było ani jednego, któryby nie pragnął domacać się czego, chociażby się przy tem miał pokaleczyć.

Tak się wyrażała ciekawość ogólna, trzymająca tłumy w obozie, nie określona, zagadkowa, a tem się usprawiedliwiająca, że na dnie onej spoczywała troskliwość o dobro publiczne.

Ta ostatnia występowała trochę oryginalnie. Pamiętać jednak potrzeba, iż rzecz dzieje się w wieku piętnastym, że przeto pojęcia owoczesne różniły się wielce od pojęć dzisiejszych, a ludzie tamtocześni byli bardziej aniżeli dzisiejsi in crudo, że zatem to, co nam z dzisiejszego punktu widzenia, wydaje się oryginalnością, było wówczas rzeczą całkiem naturalną..

Oryginalność w troskliwości o dobro publiczne, polegała na tem iż była w istocie swojej dwupłciową. Mąż i niewiasta stanowili jedno w tym względzie, szli razem aż do punktu, w którym natura dla jednego z nich zaporę nieprzepartą stawiała. Kobietę zarówno z mężczyzną obchodziły sprawy publiczne i zarówno w takowych udział brały strony obie, z tą jedynie różnicą, że strona kobieca i strona męzka występowały w charakterze czynnym lub biernym, stosownie do rodzaju czynności. Jak długo o radzenie chodziło, póty charakter czynny znajdował się po stronie kobiecej; gdy do wykonania przychodziło, wówczas czynność spadała całkowicie na barki męzkie. Była to reguła ogólna, dopuszczająca wyjątki, które reguły nie osłabiały. Kobieta znaczyła, miała faktycznie głos i puszczała męża samopas wówczas dopiero, gdy należało ramienia dołożyć. A i w tym jednak ostatnim względzie nie obchodziło się bez wyjątków. Śród prababek naszych, w wieku XV-m, zdarzały się nierzadko niewiasty, zasługujące w całem znaczeniu na nazwę hic mulier. Nie jedna i konia dosiąść i oręża użyć umiała. Ł. Górnicki, który w pół wieku po przedstawianych w powieści niniejszej zdarzeniach, pisał, narzeka na bawiące się łowami białogłowy.

Gdy przeto szlachta na wyprawę wojenną powołaną została, i gdy wyprawa ta przedstawiła się umysłom pod postacią worka z ukrytym w takowym szydłem, to cały stan rycerski pogarnął się do obozu, nie jak do obozu, ale jak na pole obrad, w towarzystwie strony niewieściej, którą szydło w worku łechtało. W zamierzonej wyprawie tkwiła — jak rzekliśmy wyżej — tajemnica, zagadka, o istnieniu której w całej Polsce wiedziano.

Tajemnica, zagadka — szydło w worku,

Kallimach.

— Och! ten Kallimach!.. gdybym go jeno do rąk moich dostać mogła!... — odzywała się nie jedna z prababek naszych,

— Umarł, czy nie umarł?...

Niewiasty — mówię to bez zamiaru ubliżenia płci pięknej — były po wszystkie czasy, bardzo ciekawe.

A zachodziła tu właśnie, przedewszystkiem ciekawość do zaspokojenia — ciekawość o rozmiarach kolosalnych.

Z tego więc powodu, nie jeden z pradziadów naszych, przyjechawszy do obozu wozem, na którym obok niego przybyła niewiasta, i za którym pachołkowie konie bojowe prowadzili, i zobaczywszy co się dzieje, wróciłby chętnie, otrząsając kurz z butów, ale wracać nie mógł. Jejmość nie puszczała... dla szydła.

— Poczekaj!... — wołała — poczekaj!... Coś tu się święci...

I wóz stawał w obrębie przez oboźnego dla województwa wytkniętym, okrywał się płótnami namiotu i zmieniał w łożnicę małżeńską. Obok woza rozkładało się gospodarstwo pochodne, nad któremi dowództwo obejmowała jejmość, i które prowadziła na pocze-

kaniu, przy pomocy pachołków. Stawał piec kuchenny pod postacią jamy w ziemi wykopanej i w ciągi zaopatrzonej, i otaczał się sprzętami, naczyniami i artykułami żywnościowemi, wzrastającemi w liczbę z chwilą każdą. Tu i ówdzie wznosiły się ostrzeszki i szałasy dla osłonięcia ludzi i koni. I wytwarzał się labirynt, pełen przesmyków, zaułków, spłotków, rowów i wilczych dołów, zmieniających co chwila naturę i kierunek, labirynt zajmujący przestrzeń okiem nieogarnioną.

Wykazaliśmy jednak powyżej jedna, tylko obozu pode Lwowem stronę, i to lepszą, prawą. Była atoli jeszcze i druga, odwrotna, a od pierwszej zależna. Przypuszczenie do obozu płci pięknej, pociągnęło za soba następstwa, jakie pociągnąć musiało — otworzyło śluzy dla kobiet wszelkiego rodzaju, wchodzących pod rozmaitemi pozorami i pretekstami. Ta założyła garkuchnie, owa otworzyła sprzedaż napojów, inna przybyła w towarzystwie przekupnia, inna znów zabłąkała się niby, wyjścia znaleść nie mogła i pozostała, ot tak sobie, dla niczego. Odwaga w tym względzie kobieca jest niezrównaną. Białychgłów starych i młodych, brzydkich i ładnych, które, gdyby je o to kto pytał, niczem pobytu swego usprawiedliwićby nie mogły, znajdowało się w obozie mnóstwo ogromne, błąkające się śród namiotów, wozów, koni i sprzętów, we dnie i w nocy. Sodoma i Gomora! I to jednak nawet, aczkolwiek ludzie poważni spluwali, i krzyżem wielkim się odżegnywali, stanowiło przedmiot ciekawości, oddziaływającej na umysły. Zapytywano: jak się to rozstrzygnie? jak skończy? czy wyprawa ruszy, a jeżeli ruszy, to dokąd?

Pytanie ostatnie zajmowało wszystkich bez wyjątku, od ciury najostatniejszego zaczynając, a na królu jegomości kończąc, na królu, który w komnacie zamkowej, wychodzącej na rozlegającą się ode Lwowa aż ku Żółkwi płaszczyznę, przy oknie siadywał i okiem po obozie błądził.

Jan Olbracht przemieszkiwał w Przemyślu, dojeżdżał jednak do Lwowa często, zawsze atoli incognito, a to dla tego, ażeby zachować całą swobodę umysłu w układaniu wielkiej wyprawy, jaką zamierzał. Potrzebował tej swobody, obejmował bowiem dowództwo naczelne. Gdyby przeto, bądź we Lwowie osiadł, zakładając tam to co się dziś nazywa "kwaterą główną", bądź też przyjeżdżał do Lwowa otwarcie, nie mógłby się obronić sprawom drobnym, z któremiby go rycerstwo opadło, i któreby mu dystrakcyją sprawiały. Dla uniknienia więc tego, dojeżdżał pod postacią, prostego rycerza, nie dając o sobie znać ani miejskim ani wojskowym władzom.

Owóż, przyjechawszy raz w ten sposób i zaszedłszy do komnaty, służącej mu za obserwatoryjum wojenne, Jan Olbracht w zadumie się pogrążył. Na obliczu odbijał mu wyraz zadowolenia. Patrzał, a uśmiech na ustach mu wisiał; oczy przymrużał, jakby w celu spotęgowania patrzenia, i głową lekko od czasu do czasu ruszał, jakby za pomocą, skinień tych podkreślał uwagi, które z myśli wysnuwał. Niekiedy odsapywał, nozdrza rozszerzając, jak czynić zwykł zapaśnik, gotujący się do walki. Wyraz zadowolenia zalegał mu twarz całą, jaśniejąc na czole, na oczach i na ustach, i pochodząc, jak się zdawało, od patrzenia, które miało obóz za. przedmiot.

Zapewne, widok, jaki się roztaczał przed oczami króla hetmana, był z rodzaju tych, które zadowolnić są w stanie miłośnika obrazów. Obóz, oglądany z góry i zdaleka, przedstawiał się malowniczo Chorągwie barwiste i proporce, zbliżone optycznie jedne do drugich, kraśniały jako kwiaty na grzędzie. Pod niemi bielały płótna namiotów i iskrzyły się promienie słoneczne, odbijające od pancerzy, hełmów i grotów dzid w górę wzniesionych. Sród światełek tych, które migotały, skłaniały się, do góry wyskakiwały i w dół zapadały, roiło się mrowisko jakieś, otoczone dymami, które obraz cały owiewały wpół przejrzystą mgłą. W perspektywie wadliwości wszelkiego rodzaju nikły, i obóz przedstawiał się nakształt owych miast wschodnich, zachwycających zdaleka, z których człek, posiadający w normalnym stanie zmysł widzenia i zmysł powonienia, ucieka, zatykając sobie nos i zamykając oczy.

Zapewne — z okna zamkowego było patrzeć na co. Nie dziw przeto, że oblicze Jana Olbrachta zadowolenie wyrażało.

Nasycał się widokiem w rzeczy samej pięknym, a puszczając wzrok po za obóz w siniejącą na widnokręgu dal, odsapywał i brwi marszczył. Rzekłbyś, w dali owej wietrzy coś, widźi coś — widzi sławę rozgłośną, uśmiechającą się do niego i wabiącą go do siebie.

I królowie, jak zwyczajni śmiertelnicy, miewają złudzeń i zachwytów chwile.

Jan Olbracht, trzeci z  synów Kazimierza Jagiellończyka, obdarzon był od natury duszą, zdolną, przyjąć nastrój poetyczny. Przyjął tez nastrój ów z ducha wieku, w którym się urodził, a który dla urodzonych pod purpurą monarszą dzieci wyznaczał odrębne wśród ludzi stanowisko. Były one, w mniemaniu powszechnem, dziećmi bliższemi ojca tego, który w niebiesiech jest, aniżeli ogół śmiertelników — bliższemi i ukochańszemi, wybranemi, czego następstwem naturalnem być musiało to, że się im i więcej należało i więcej było, wolno aniżeli wszystkim innym. Mniemanie to wynikało bezpośrednia z idei państwowej, ogniskującej się całkowicie w osobie pomazańca bożego, i przejmowało najpierwej, a najsilniej tych, którym zapewniało korzyści i wygody największe. Takiemi, przed wszystkiemi innemi, byli samiż pomazańce boscy, przekonani głęboko, że w odniesieniu do nich nie istnieją wcale występki i niedorzeczności, istnieją zaś jeno widoki osobiste, mające doniosłość zawsze wyjątkową, bez względu na jakość onych. Monarsze wszystko było wolno i wszystko, co od niego pochodziło, lub co się osoby jego tyczyło, posiadało znaczenie wysokie i uznanie bezwarunkowe. Takiem było mniemanie powszechne i na tej podstawie tworzyły się, rozwijały i wzrastały mocarstwa, z któremi Polska w bliższych lub w dalszych, w bezpośrednich lub w pośrednich pozostawała stosunkach, i z których przeto spływały na nią przykłady, oddziaływające rozmaicie na jej warstwy społeczne. To co dla jednych było wstrętnem, dla drugich stanowiło zachętę; jeden i ten sam przykład bywał w tej sferze złym, w owej dobrym, wywołującym, jeżeli nie naśladowanie wyraźne, to usiłowanie modelowania się wedle wzoru pewnego.

Dla królów polskich, za wzór służyli monarchowie zachodni.

We czci wzoru tego wychował się Jan Olbracht, człowiek umysłu podniosłego i do czynu pochopnego, ale rozumu ciasnego, pomimo, że około rozszerzania onego, krzątali się dwaj niepospolici mężowie: Długosz i Kallimach. Długosz jednak i Kallimach sami, rękami niejako własnemi, na drodze rozwoju pomyślnego dzieła własnego, przeszkodę wznieśli. Wszczepili w umysł młodzieńca cześć dla wzorów zachodnich, inaczej, wbili w mózg młodego człowieka ćwiek wydrążony przez środek, z którego trysnęły fontanny fanatyczne. Jan Olbracht, jak skoro siły męzkie poczuł w sobie, zamarzył wnet o sławie i wielkości, o koronach i tronach, o zwycięztwach i tryumfach wszelkiego rodzaju na polach wszystkich, namarszczył się, nastawił, hołdów zapragnął i przybrał postawę bohatera z desek scenicznych postawą samą zdającego się mówić do publiczności:

— Patrzcie na mnie... jaki ja!...

Nastroił minę, przywdział strój jaskrawy, zapuścił włosy długie. W stroju tym, pod Kopestrzynem i nad rzeką. Sawranką, Tatarów Podole plondrujących zgromił i w wielką wojowniczość własną, uwierzył. W stroju tym po koronę węgierską się wyprawił, a chociaż pobitym w tej wyprawie na łeb na szyję został, dobrego jednak mniemania o sobie nie stracił, przypisując klęskę powodom od autora niezależnym. Ojciec umarł i młody bohater doczekał się nareszcie tronu — tronu atoli nie nader wygodnego, polskiego, tem się od wzorów różniącego, że podołać mu jeno mógł mąż dobro rzeczywiste narodu na celu mający. Stanowisko króla polskiego było stanowiskiem urzędnika przed ogółem odpowiedzialnego i przez oczów tysiące kontrolowanego. We względzie tym zachodziło nieporozumienie, któreby dziejowem nazwać można. Naród faktycznie zapatrywał się na króla, jak na urzędnika, zarazem jednak widzieć w nim chciał majestat z charakterem urzędniczym niezgodny. Król zastosowywał się do położenia swego dla tego jedynie, że do wyjścia z onego sposobność się nie nastręczała, sposobność, do której wzdychanie stanowiło rodzaj osi, będącej środkowością. obrotu wszystkich życzeń i pragnień królewskich. Żaden z monarchów polskich, nie rozumiał położenia tego. Ztąd, jedni zachowywali się biernie, ci zaś, co się do czynnej poczuwali roli, wchodzili na drogę fałszywą, potęgując jeno nieporozumienie, które też do najfatalniejszych doprowadzić musiało rezultatów. Do tych, co się do roli czynnej poczuwali, należał Jan Olbracht.

Jan Olbracht, nietylko się do roli czynnej poczuwał, ale czuł w sobie samym majestatyczność.

Wierzył głęboko w to, co nie było czem innem, jak tylko podszeptem próżności, będącej nader w ludziach pospolitą słabością.. Wierzył w to, że jest mężem wielkim. A że wielkość nie przedstawiała się podówczas inaczej, jak tylko z  mieczem w dłoni, miał się przeto za wojownika, powołanego do pójścia w ślady Aleksandra Macedońskiego.

Niech nas nie zadziwia ta słabość syna Kazimierzowego.

Wielkość, sława, były to choroby, które naszemu Janowi Olbrachtowi wszczepili Długosz i Kallimach.

Pierwszy fundament założył, drugi na fundamencie tym gmach wzniósł. Polak i Włoch złożyli się na ukształtowanie serca i umysłu młodzieńca i, zaprawdę, chwalić się czem nie mieli: podrażnili jeno arnbicyją, a nie zdołali okiełzać namiętności, ani też natchnąć królewicza duchem ładu i uformować mu trafność sądu.

Wojna przeciw Turkom stanowiła w czasie owym zadanie chwili. Wisiała w powietrzu. Cały świat chrześcijański myślał i zabierał się do takowej, ale w całym świecie chrześcijańskim dwór każdy na wyłącznie własną pragnął wyzyskać ja korzyść. Ciągnęły się przeto w nieskończoność układy przedwstępne, które, rozbudzając fantazyją głów koronowanych, układały się w szereg fortelów na drodze dyplomatycznej i kończyły wojnami pomiędzy monarchami chrześcijańskiemi. Historyja przepełnioną, jest wojnami tego rodzaju. Powołani do przymierza, bili się zawzięcie pomiędzy sobą, a bili się dla powodów bardzo naturalnych, Dwór każdy, poszukując spotęgowania się własnych za pomocą skojarzenia się z dworem sąsiednim, przychodził do tego przekonania, że najpewniejszym spotęgowania sił sposobem byłoby, zagarnięcie pod władanie swoje posiadłości dworu sąsiedniego. Następstwa wynurzały się same przez się. Sprowadzała je logika, której za punkt wychodni, służyła idea państwowa.

Przejęty tą ideą, sterczącą w obec faktu najścia Europy przez Turków, nasz Jan Olbracht, ambitny, próżny, przedsiębierczy, a ograniczony, zasiadł na tronie polskim, i przez przeciąg lat pięciu, marzył o wyprawie tureckiej. "Marzył" — mówimy wyraźnie — bo nie przygotowywał się. Toczyły się wprawdzie układy ze stolicą apostolską i z dworami interesowanemi, ale te były niczem innem, jeno marzeniem wypowiadającem się po łacinie. Przygotowania istotne należało prowadzić w kraju, tu jednak stała na przeszkodzie szlachecka sejmikowa burzliwość, której powściągnięcie przedstawiało się jako potrzeba nieodzowna i niezbędna. Dwie przeto sprawy zajmowały umysł królewski: turecka i szlachecka.

Dwie te sprawy, acz różne co do istoty swojej, dawały się jednak połączyć. Od czegóż rozum głęboki!.. Połączenie nasuwało się pod postacią wyprowadzenia szlachty na wojnę turecką, i zrobienia jej przez to narzędziem wielkości i sławy osoby królewskiej, narzędziem tryjumfu, o którym Jan Olbracht nie wątpił.

Narzędzie jest narzędziem, i narzędziem pozostaje.

Chodziło jeno o to, ażeby się brać szlachecka raz dała za narzędzie użyć, ażeby się udało raz ją w pole wywabić.

Pomysł ten, natchniony przez Kallimacha, nie mógł być, za życia tego męża, do skutku przyprowadzony, Szlachta go nienawidziła i, podejrzywając udział jego, byłaby nie posłuchała. Lecz Kallimach umarł, i na miejscu tej osobistości, którą sobie przez lat kilka stan rycerski zęby wycierał, stanęła — zagadka.

Król zwołał pospolite ruszenie — rycerstwo się pogarnęło tłumnie.

Jan Olbracht z okna zamkowego przypatrywał się szeroko roztoczonemu obozowi. Na obliczu jego malowało się zadowolenie, którego powód zrozumiałym jest każdemu, co przeczytał uwagi powyższe, wchodzące w zakres poglądu dziejowego. Zadowolenie miało racyją. Jan Olbracht dopiął swego. Rycerstwo się stawiło — to grunt; a przytem liczył na posiłki mistrza krzyżackiego, księcia mazowieckiego, wielkiego księcia litewskiego, króla węgierskiego, i hospodara maltańskiego. Litwa zostawała pod berłem brata rodzonego, w Węgrzech zasiadał na tronie brat rodzony; mistrz krzyżacki, książę mazowiecki i hospodar multański znajdowali się w stosunku hołdowniczym względem korony polskiej: jeżeliby przeto dwaj pierwsi zawiedli, pozostawali trzej inni, pomiędzy któremi ostatni, hospodar, postawiony pomiędzy dwu ogniami, nie mógł nie stanąć w cieniu sztandarów polskich. Tak się, wedle wszelkich podobieństw, wydawało. Hospodarem był znakomity wojownik, Stefan, któremu historyja tytuł Wielkiego (czel mare) nadała, i którego wrogiem głównym, była potęga turecka, zagrażająca zalewem Wołoszy i Multanom. Buńczuki ottomańskie powiewały już z murów Kilii, położonej u ujścia Dunaju, i z murów Białogrodu, strzegącego ujść Dniestru. Niebezpieczeństwo się zbliżało, stanowiąc rękojmię ze strony Stefana, nietylko pomocy, ale pomocy gorliwej, która, ze względu na wartość ramienia hospodara, ogromne miała znaczenie. Nie było więc najmniejszego do niezadowolenia powodu. Nie dziw przeto, że król z uśmiechem spoglądał w siniejącą na widnokręgu dal, widział Bowiem w dali tej, wijącą, się drogę przez góry, przez rzeki, i jeszcze przez góry i jeszcze przez rzeki, a na końcu onej gród olbrzymi, w nim gmachy marmurowe o złocistych kopułach, pałace, kolumny, pomniki, bogactwa, rozkosze. Droga do grodu owego, wpadała, niby rzeka do morza, przechodząc przez bramę działami, nożami i basztami najeżoną, w której na warcie stał smok potworny. Za bramą rozlegał się złotym piaskiem wysypany plac, a na środku placu, na piasku, leżała — cesarska korona. Gdy wyobraźnia stawiała przed oczami króla tę bramę, tego smoka i tę koronę, nozdrza mu się wzdymały, oko płomieniem zapału strzelało, a usta po cichu szeptały:

— Ja... ja...

Pierś się westchnieniem podnosiła i napełniała ją lubość niewysłowiona, czuł się na wyżynie, z której obejmował wzrokiem kraj od morza do morza, upiętrzony górami, poprzerzynany rzekami, napełniony grodami i zamieszkały przez ludy różnojęzyczne. Znów usta jego mimowolnie się otwierały dla wydania dźwięku:

— Ja...

Było mu dobrze, słodko, w widzeniu, w którem oglądał osobę własną, w purpurowym płaszczu, w gronostajach, w obłokach, w atmosferze, wonią napełnionej i hymnami rozbrzmiałej,

— Cesarska korona maż się tak walać?...

Uważał to za  obrazę Boga, za czyn o pomstę do nieba wołający, za sprawę świętą, rozstrzygnienie której opatrzność mu powierza.

I patrzał na tłumy, mrowiące się w obozie pode Lwowem. Pragnął pchnąć je jak najrychlej naprzód, w pochód tryjumfalny.

Marszczył brwi, rozdymał nozdrza.

Uznawał się jednak wojownikiem rozważnym.

Tak dumając, pozostawał w komnacie sam przy oknie otwartem oparty na łokciu i w dal wpatrzony. Aż stało się, że przestał być sam. Ode drzwi słyszeć się dał odgłos kroków, na który się Jan Olbracht odwrócił nagle, z rzutem takim, jakby ze snu zbudzony został.

Odwrócił się i uśmiechem uprzejmym rozjaśnił twarz.

Ode drzwi podchodziła ku niemu postać, oblana krasą, młodzieńczej siły. Wzrost więcej trochę niż mierny, kształty szykowne, w ruchach powolność, zarywająca na ociężałość, na obliczu spokój znamionujący nieobecność porywów namiętnych.

Jan Olbracht poprawił się na siedzeniu, i ukazał przybyszowi miejsce obok siebie. Gdy ten usiadł, zapytał:

— Przybywacie z dobrem słowem, czy z wieścią jaką?...

— Przynoszę wieść... — odrzekł zapytany — która nie wiem jak się wyda waszej królewskiej mości...

— No?...

— Hospodar multański przysłał posłów....

— Z czem?...

— Z przedstawieniami poufnemi.

— Hm... z przedstawieniami... — mruknął Jan Olbracht wpół do siebie — rzecz ciekawa, o co im chodzi.

— Posłowie zgłosili się do nas, żądając, ażebyśmy pośredniczyli pomiędzy nim, a waszą królewską mością.

— Wiecie więc z czem przybywają?...

— Powiadali nam...

— No?...

— Hospodar, zdaje się, jakby kręcił...

— Odmawia udziału w wyprawie!... — wybuchnął król gniewnie:

— Nie... — odrzekł młodzieniec spokojnie — nie odmawia, ale stawia warunki, od których swój udział zależnym czyni.

— W dobrą porę z warunkami przychodzi... — odezwał się król tonem niechęci. — Czegóż chce?

— Wytyka dla wyprawy kierunek i drogę; chce, żebyś wasza królewska mość ciągnął na Kamieniec do Białogrodu, z Białogrodu do Kilii, z Kilii za Dunaj.

— Hm... — podchwycił Jan Albert — jeżeli mu oto jeno chodzi, to dla mnie wszystko jedno, którą ciągnąć drogą.

— I... — dodał młodzieniec, jakby słów króla nie słyszał — przyrzeka połączyć się nie pierwej, aż wojska waszej królewskiej mości, zdobywszy Białygród i Kiliją, Dunaj przekroczą.

— Więc cóż?, — były słowa Jana Olbrachta, wyrzeczone tonem jakby o rzecz drobną chodziło — zdobędziemy i przekroczemy. Jeżeli ten tylko warunek...

— Ten tylko., ale... — zaczął młodzieniec, wahając się niby.

— Ale co?...

— Jest to warunek bardzo ciężki...

— Nie dla nas...

Młodzieniec na słowa te, spojrzał królowi w oczy wzrokiem wyrażającym zadziwienie.

— Patrzcie, mości książę... — kończył Jan Olbracht, pokazując palcem na błonie obozowe. — Z siłą, taką możemy się ważyć...

— Siła ta potrzebuje iść i jeść...

Król na twarzy mówiącego wzrok szeroko otworzony zawiesił ten ciągnął dalej:

— A droga, którą, hospodar doradza, jest daleką do przebycia, rudną i środków wyżywienia wielkiego wojska pozbawioną...

Król oczy spuścił. Młodzieniec mówił jeszcze:

— Przypuściwszy zaś, iżby się ją przebyło pomyślne, to za Dunajem znalazłbyś się wasza królewska mość pomiędzy Turkami przed sobą a hospodarem Stefanem za sobą. Hospodar wówczas z innemi by wystąpił warunkami... Wasza królewska mość pozostalibyście na łasce jego, nie mogąc, ani iść naprzód, ani się cofać...

Jan Olbracht zerwał się z siedzenia, groza gniewu wielkiego wyskoczyła mu na czoło; począł krokami dużemi chodzić po komnacie, i rzucać z ust wyrazy pojedyńcze, mające ten jeno pomiędzy sobą związek, że obelgami wypowiadały oburzenie, jakiem go przejęło przedstawienie hospodara. Chodził, odsapywał, brwi marszczył i usta wzdymał. Wreszcie zatrzymał się przed młodzieńcem i, podnosząc zaciśniętą dłoń, zawołał:

— Zgniotę!.... zdepcę!.... na kolanach go przed sobą stanąć zmuszę...

Młodzieniec westchnął jeno na słowa te.

Król, postawszy przez chwilę w milczeniu, usiadł na dawnem swojem miejscu i spokojnym, chociaż drżącym jeszcze od wzruszenia głosem, w następujące odezwał się słowa;

— Książe Zygmuncie... wieść niepomyślna nie osłabi hartu duszy naszej... Pomyśleliśmy przez chwilę i już mamy radę... Kogo Bóg chce ukarać, temu rozum odbiera... Stefan zawcześnie odkrył podstęp, odpokutuje też za sam zamiar... na Boga! ciężko odpokutuje!... Zamiast wątpliwego sprzymierzeńca, zapewnimy sobie wiernych poddanych.

Książe Zygmunt spojrzał bratu w oczy, jakby zapytywał: "jakim że to sposobem?" Jan Olbracht, zrozumiał snadź znaczenie spojrzenia tego, odparł, bowiem powoli, namyślając się nad każdym prawie wyrazem:

— Podbijemy Multany... podbijemy Wołoszę... posuniemy granicę panowania naszego do Dunaju i wówczas.... o! — tu palec i głos podniósł — wówczas słowo nasze będzie jak rozkaz w Europie brzmiało... Brat król węgierski i czeski, brat wielki książe litewski, brat.... — w tem miejscu zatrzymał się na chwilkę, jakby coś sobie przypomniał i, po chwili, mówił dalej: — Tak... hm... to będzie dobrze... nadam Wołoszy wielkiej i małej, w jedno ciało złączonej, prawo lenne i was, książę, namiestnikiem naszym zamianuję. Wówczas!...

Twarz jego rozjaśniła się, zerwał się, chodzić począł po komnacie, wymachując rękami, jak czynić zwykł człowiek, któremu się tysiąc naraz myśli do głowy ciśnie; stanął przed bratem i rzekł:

— Dam posłuchanie poselstwu Stefana... Chciał on wyprowadzić w pole mnie, wyprowadzę ja jego!...

IV. BRACIA.

Poselstwo Stefana składało się z wysokich dostojników multańskich: z wielkiego logoteta, z perkałaba miasta Suczawy stolicy państwa, i z wielkiego wornika dworu hospodarskiego. Stefan dobrał mężów poważnych i pokaźnych, wymownych i ufność wzbudzających. Wszyscy trzej byli to ludzie już siwi, ale krzepcy jeszcze, członkowie najznaczniejszych w kraju rodzin. Znano ich w Polsce, na Rusi zwłaszcza. Wielki logotet mianowicie, który poselstwu przewodniczył, posiadał stosunki liczne i ścisłe, a to dla tego, że w młodości swojej uczęszczał na akademiją krakowska. Z tego też powodu, umiał trochę po polsku i expedite po łacinie. Był też, jakby umyślnie na posła stworzony: gładki, uprzejmy, przytomny, panujący nad sobą, umiał zawsze i wszędzie trzymać na wodzy i język i fizyjognomiją, nie zdradzając się, ani z tem co myśli, ani z tem co czuje. Uważaćby go można, jako wzór dyplomaty, wiedząc zwłaszcza, iż odznaczające go przymioty nabył u źródła wszechdyplomacyj, na Wschodzie, w obcowaniu z rozbitkami dworu bizantyńskiego. Stefan używał go do misyj delikatnych.

Jan Olbracht dawał posłuchanie z tronu z ostentacyją, w obecności dostojników dworu polskiego, w komnacie najwspanialszej zamku przemyskiego. Brat królewski Zygmunt — niewyposażony jeszcze podówczas księstwem Głogowskiem — zajmował miejsce obok tronu po prawej stronie. Dygnitarze koronni, śród których odznaczał się i wiekiem i powaga Krzesław, biskup Władysławski, ochmistrz królewicza Fryderyka, który, mimo wiek swój młody, piastował wysoką, godność kardynała i prymasa, uszykowali się w półkole. Posłowie, przystąpiwszy do stóp tronu, złożyli pokłon głęboki i, dopuszczeni do pocałowania ręki królewskiej, uzyskali pozwolenie zabrania głosu.

Była to jeno formalność,

W przemówieniu swojem, wielki logotet, główny kładł nacisk na przyjazność uczuć pana swego względem króla polskiego, jako też na to, że hospodar w żywej ma pamięci zobowiązania uroczyste, jakie powziął względem Polski. Była to alluzyja do hołdu w Kołomyi. O istotnym przybycia swego celu, pobieżną zaledwie uczynił wzmiankę, nadając takowej formę pokornego przedstawienia, pochodzącego od człowieka, znającego się na rzeczy i jak najgoręcej pragnącego zniszczenia potęgi wrogów chrześcijaństwa. O warunku nie wspomniał ani słowa. Przemowę zakończył życzeniem, w imieniu hospodara wyrażonem, jaknajpomyślniejszego zamierzonej wyprawy zakończenia.

Na słuchaczach, przemowa wielkiego logoteta zrobiła wrażenie jak najlepsze, a to dla tego zapewne, że, z wyjątkiem królewicza, nikt klucza od niej nie posiadał. Król z uśmiechem uprzejmym głową skinął, dając przez to kanclerzowi koronnemu znak do udzielenia poselstwu odpowiedzi od tronu.

Odpowiedź, trzymając się w sferze ogólników, stosowała się ściśle do przemówienia. Król wierzył przyjaznym hospodara zaręczeniom, przedstawienia zaś jego przyjmował w znaczeniu dowodu troskliwości o pomyślność wyprawy, i obiecywał wziąć je pod dojrzałą rozwagę, W obietnicy zawierało się półprzyrzeczenie zastosowania się do poufnych propozycyj Stefana; zawierało się więcej nawet, aniżeli półprzyrzeczenie, wyraźnie bowiem powiedzianem było, że zamki białogrodzki i kilijski, jeżeli, przy pomocy bożej, zdobytemi zostaną, zostaną zdobytemi w tym jedynie celu, ażeby je hospodarowi multańskiemu oddać. Tego Stefan nie domagał się na razie. Kiedy kanclerz ustęp ten odpowiedzi wygłaszaj, król pilnie w oczy wielkiemu logotetowi patrzał, i... uśmiechnął się. Uśmiech jego wyrażał zadowolenie, jakby z dopięcia zamierzonego celu. Poseł Stefana okazał zachwycenie, z wdzięczności głębokiej wyrazem na króla spojrzał, oczy wzniósł do góry i odezwał się:

— Wielkość jego, pan mój najmiłościwszy, gdy mu łaskawe Waszej królewskiej mości słowa powtórzę, uważać je będzie, jako widoczny łaski bożej dowód... Obyż Najwyższy błogosławił zamiarom waszej królewskiej mości i pozwolił mu, przy życiu jak najdłuższem i zdrowiu jak najczerstwiejszem, wzrastać w potęgę i sławę.

Posłowie, powtórnie do ucałowania ręki królewskiej przypuszczeni, oddalili się z pokłonami głębokiemi.

Wkrótce po nich, ze zwykłym ceremonijałem na Zachodzie pożyczonym, oddalili, się i dygnitarze korony polskiej, po nich zaś król z królewiczem i sędziwym Krzesławem, do przyległej wyszedł komnaty.

Król promieniejący był samozadowoleniem, ręce zacierał i uwolnione od ucisku korony włosy długie poprawiał. Krzesław, ręcę jedną, na drugą założywszy, głowę spuszczoną trzymał. Oblicze jego wyrażało smutne zamyślenie, które snadź króla uderzyło, zapytał bowiem.

— Zawszeż, świątobliwość wasza, krzywo się na sprawę tę zapatrywać będziecie?...

— Najjaśniejszy panie!... — zabrał starzec głos — nie jestem ja przeciwko wojnie; pragnąłbym jednak, równie jak tego pragnie eminencyja jego, kardynał i prymas, brat wasz dostojny, ażeby wszystkie siły chrześcijańskie zwróciły się przeciwko niewiernym... Jakżeż spodziewać się można dopięcia tego, jeżeli chrześcijanie na chrześcijan oręż podnoszą!... Przemawiam do waszej królewskiej mości nie w swojem, lecz w jego eminencyi imieniu...

— Jego eminencyja powoduje się radami świątobliwości waszej... wtrącił król.

— Rady moje — ciągnął biskup — mają na celu dobro kościoła, chrześcijaństwa całego i królestwa tego, któremu wasza królewska mość panujesz...

— Więc?... — zagadnął król, widząc, iż biskup, jakby się zajaknął.

— Proszę więc, błagam waszej królewskiej mości, zaniechaj zamiarów przeciwko hospodarowi wołoskiemu.,.

Na słowa te Jan Olbracht z niecierpliwością, zapytał:

— Zkądże to?... jak wiesz o tem?...

— Najjaśniejszy panie!...— odrzekł starzec, pokazując na włosy swoje siwe — zanadto mam doświadczenia, ażebym ze słów logoteta, i z odpowiedzi od tronu, wyrozumieć nie miał zamiarów twoich...

Jan Olbracht się ofuknął, a nie zaprzeczając wręcz trafności biskupa, odparł opryskliwie, o miecz dłonią uderzając:

— Tuum est sacra curare, non exquirere, qua helia ego aut quae hostes agredi debeam...

Starzec oczy spuścił. Jan Olbracht, przeszedłszy się razy parę po komnacie, i ze wzruszenia ochłonąwszy, zatrzymał się przed nim i rzekł:

— Pragnęlibyśmy gorąco rozmówić się z jego eminencyją, bratem naszym miłym, ale sub secreto... Pchnijcież do niego gońca od siebie, niech przybędzie sine ostentatia do Lwowa... pogadamy ze sobą.

— Spełnię rozkaz waszej królewskiej mości... — odrzekł biskup — lecz wasza królewska mość pozwoli mi pomówić z jego eminencyją...

— I owszem...— rzucił król, wychodząc.

 W dni kilka później, zeszli się bracia, Jan Olbracht, Zygmunt Fryderyk na zamku lwowskim, w komnacie tej samej, w której widzieliśmy Jana Olbrachta z Zygmuntem.

"Tres faciunt consilium" — powiada przysłowie.

 Narady wszelkiej wartości, zależą od wartości głów, ta zaś ostatnia — albo od zdolności umysłowych niepospolitych, albo też od nabytego wiekiem doświadczenia. Zdolności przyrównać się dadzą do skarbu na drodze znalezionego, do biletu na loteryi wygranego: przynieść mogą korzyści ogromne, ale wielce są rzadkie. Dla tego to doświadczenie przedstawia rękojmię pewniejszą i ceni się wysoko w mniemaniu powszechnem. Siwe głowy wzbudzają zaufanie.

Jakież zaufanie wzbudziły trzy głowy, zgromadzone w komnacie zamkowej!

Jan Olbracht liczył lat 36, Zygmunt 30, Fryderyk 29. Każdy z nich był pełnoletnim, mógł miewać pomysły świetne, chodziło tylko o to, żeby trafił na dobre.

Chodziło przeto o rzecz tak małą.! Jak król, tak królewicz, tak kardynał, uważali się, ex-oficio niejako, za powołanych do snucia pomysłów nie innych, jeno gienijalnych. Zygmunt sród braci rozważnością się odznaczał, Jan Olbracht jednak i Fryderyk, nie posiadali przymiotu tego, który w braku innych zastępuje rozum niekiedy. Znamionowała ich rzutkość umysłowa, zaprawna jednostronnością umysłowego wykształcenia, opartego całkowicie na historyi, pojmowanej w czasach, owych, nie jako zwierciadło losów ludzkości, ale jako panegiryk dla mężów opatrznościowych, służących za przykład nie gminowi pospolitemu, ale ludziom wybranym. Nie byliż wybranemi oni? Nie byliż, w sile wieku i imaginacyi, jeden królem, drugi kardynałem? Nie znajdowaliż się ci dwaj w położeniu, w którem granice możliwości zakreślone dla śmiertelników zwyczajnych, dla nich umykały w dal okiem niedojrzaną? To, że się za wybranych i łaską. boża. szczególnie zaszczyconych uważali, głowy im zawracało. Według nich, niesprawiedliwościąby było, gdyby Bóg wybrańców swoich opuszczać musiał, jak niesprawiedliwością wydaje się synom marnotrawnym, kiedy rodzice wybryków im nie przebaczają, i długów ich nie płacą.

Bracia zasiedli do narady. Zagaił takową, król.

— A co?... — odezwał się, odgarniając z nad czoła długie włosy — zawiązałem węzeł zręcznie?...

Królewicz Zygmunt milczał. Kardynał odparł:

— Stefan mocno przyciśnionym być musi, kiedy przysłał poselstwo ze słowem tak, wedle tego jak nam Krzesław powiadał, pokornem...

Zygmunt głową pokiwał, Jan Olbracht rękę podniósł i, giestykulując odpowiednio, bratu odpowiedział:

— Fałszywa ta lisia pokora, podobna do sideł na ptaki zastawionych... Chciał mnie podejść, ale...

Giest, który po "ale" nastąpił, oznaczał: "Nie takich jak ja na podstępy się bierze"...

— Nic chyba nie rozumiem...— były słowa kardynała.

— Bo eminencyja wasza sądzi o przemówieniu wielkiego logoteta, wedle krasomówczych zwrotów, biorąc takowe w znaczeniu prostem... Brać je należy w znaczeniu odwrotnem...

— Czyżby hospodar zamierzał wiarołomstwa się dopuścić?...

— Zamierza zmienić stosunek swój do nas i siebie na naszem, nas zaś na swojem postawić miejscu, ażeby na przyszłość nie mówiło się: król polski, hospodar wołoski, ale: król wołoski, hospodar polski... Co?...

Kardynał ramionami lekko ruszył i brwiami skinął, przechylając nieco głową ku lewemu ramieniowi.

— Ha, byk multański!,.. — zaczął król, czyniąc snadź alluzyją do herbu Multan, wyobrażającego byczą głowę. Ha, lis!...

— Pierwszy raz widzę — podchwycił Fryderyk — podejrzliwość waszej królewskiej mości, objawiającą się tak silnie... Nie wątpię, że nie jest ona bez powodu, ale...

— Eminencyja wasza, chciałaby brać stronę Stefana... — wtrącił król.

— Bynajmniej... Chciałbym tylko wniknąć w istotę rzeczy...

— Istota rzeczy jest taka, że hospodar multański pragnie wojsko polskie zwabić do Budżaku...

— Cóż więc?...— wtrącił kardynał tonem perswazyi.

— Pragnie zwabić nas z wojskiem do Budżaku... — powtórzył król dobitnie — wskazując nam na przynętę Białygród i Kiliją...

— Białygród i Kilija wpadły w ręce tureckie, więc wydrzeć je z takowych, byłoby korzyścią, która Stefanowi wydaje się może ważną, i do dalszych sukcesów potrzebną,

Jana Olbrachta zastanowiła ta uwaga. Zwrócił oczy na Zygmunta z wyrazem zapytania. Wyzwany w ten sposób Zygmunt, odchrząknął i odpowiedział:

— Mogłaby jednak kosztować zanadto drogo...

— Nie masz korzyści bez ofiar...— kardynał na to.

— Tak,., gdy atoli wojnę się rozpoczyna, to ofiary na szali rozwagi ważyć należy...

— Jesteście, książę, rozważnym za zbyt... Baczcie, ażebyście nie stali się podobnymi do ptaka, co lęka się gniazda opuszczać dla niebezpieczeństw powietrznej podróży.

— Zaprawdę... — odparł Zygmunt — do ptaka owego podobnym być bym nie chciał, ale nie chciałbym także, ażeby brat i król mój miłościwy zaprowadził wojsko w taką pozycyją, w której znalazłby się na łasce żywiołów, sułtana ottomańakiego i hospodara multańskiego, jak Daniel w lisiej jamie znajdował się na łasce zwierząt drapieżnych.

— Bóg Danielowi z pomocą, pospieszył i wrogów jego zawstydził...

— Bo Daniel Boga nie kusił... sam do jamy nie szedł...

— Kardynalski kapelusz — odezwał się Fryderyk z przekąsem — jak widzę przystałby raczej waszej książęcej mości, aniżeli mnie...

— Nie o kapelusz tu — odparł Zygmunt spokojnie — ale o wyprawę wojenną, chodzi... Wyobraź sobie, eminentissime, wojsko polskie, z bratem królem a panem naszym miłościwym na czele, zamknięte pomiędzy ujściami dwu rzek, strzeżonemi przez dwa grody warowne, mające morze z przodu, nieprzyjciela z tyłu, pod nogami ziemię jałową, do koła kraj pusty, a nad głowami niebo upalne.

— Wasza książęca mość byłeś tam?...

— Nie... alem się ludzi śmiadomych rozpytywał.

— I dalekoż to?...

— Idąc od Kamieńca, prosto do Białogrodu, iść potrzeba niedziel cztery.

— Któż waszej książęcej mości relacyją dawał?...

— Rotmistrz Czuryło...

— A!...— wyrwało się z piersi razem królowi kardynałowi.

— Tam... — ciągnął Zygmunt — nietylko chleba brak do pokarmienia łaknących, ale i dla spragnionych nie masz wody innej, jak tylko woda słona jeziorek i limanów... Grunt piaszczysty, gdzie zaś się znajdzie ziemia rodzajna, ta lęgnie gady i pająki zjadliwe.

— I hospodar chciał tam króla jegomości zwabić!... zawołał kardynał.

Zygmunt, zamiast odpowiedzieć słowami, wykonał giest, złożony z pochylenia głowy, otworzenia szeroko oczów i zaciśnięcia ust.

— Cóż na to eminencyja wasza?...— zapytał król.

— Gdybym się na miejscu waszej królewskiej mości znajdował, nie posłuchałbym rady przewrotnej.

— To nie rada lecz kondycyja... — wtrącił Zygmunt.

— Jakto, kondycyja?...— zapytał kardynał.

— Stefan nieinaczej, tylko pod warunkiem odprowadzenia wojak królewskich do Budżaku, zdobycia Białogrodu i Kilii, i przeprawienia się za Dunaj, do pomocy orężnej się zobowiązuje.

— Łotr!... — krzyknął kardynał, łamiąc palijusz, który w ręku trzymał. — A łotr!... Co za lis!... Ha!... Nie ma co!... Nie masz rady innej, jak nateraz zaniechać wyprawy, odkładając ją do momentu szczęśliwszej konstelacyi.

— I mnie się tak wydaje... — wtrącił Zygmunt.

— Nie!...— podchwycił król.

Chciał coś mówić, lecz mu kardynał do słowa przyjść nie dał.

— Król węgierski zwłóczy i nie przybędzie aż pierwsze sukcesa polskiego oręża dadzą rękojmię powodzenia; wielki książę litewski także zwłóczy, mając teścia na barkach; od książęcia mazowieckiego, od wielkiego mistrza nie można się spodziewać posiłków donośnych a może i żadnych... Nie ma więc co... podzielam opinija Krzesława: wyprawy zaniechać należy.

— Nie pora już... — odezwał się król.

— Pora zawsze, przewidując zgubę, od takowej się powstrzymać... — odparł kardynał.

— Zwołaliśmy rycerstwo...

— Można je do domu rozpuścić.

— Pod jakim pretekstem?

— Pod jakimbądź... kownica, żniwa, rok feralny, wyroki nieba... zresztą wasza królewska mość możesz sen jaki ułożyć;.. Nie ma co... Zamiast dążyć do przepaści, którą się z daleka widzi, lepiej, stokroć lepiej, cofnąć się póki czas.,.

— Ależ już nie czas!...— podchwycił król z przyciskiem.

— Czas!...

 Kardynał się zapalił; mówił żywo, idąc za głosem oburzenia, które go głęboko poruszyło, i wywołując przez to niecierpliwość w królu, nie mogącym przyjść do słowa. Niecierpliwość ta doszła tak daleko, że król z granic wychodząc, krzyknął:

— Zamilknijże już raz, świątobliwość wasza, zamknij gębę i pozwól nam... słówko rzec!....

— Co za słówko!... Co tu już do gadania jest!...— odparł Fryderyk.

— My król!...

— A?... Więc... — słowa te brzmiały akcentem przekąsu — słucham waszej królewskiej mości.

— Zamierzyliśmy — prawił Jan Olbracht głosem, w którym gniew tłumiony brzmiał — zamierzyliśmy wyprawę na Stefana zwrócić, Multany podbić i...

— A jeżeli się Stefan z Bajazetem sprzymierzył... — przerwał kardynał.

— Modlitwy pilnuj, eminentissime!... Co pastorał, to nie miecz!.. .— krzyknął król, do ostateczności przyprowadzony, uderzając silnie dłonią po rękojeści.

Kardynał na słowa te, spojrzał na brata ze zdziwieniem niejakiem; oczy jego młodociane zamigotały wydobywającemi się z głębi onych płomykami; nozdrza się rozdymały, usta drżały; po chwili jednak oczy spuścił, głowę pochylił i przybrał postawę pokory obrażonej.

Król sapał i głową, wstrząsał.

— Rzekliśmy, dotrzymamy... — prawił. — Spadniemy na Stefana, jako piorun z jasnego nieba i skończymy z nim zanim się on opamiętać zdoła... Nie byłoby chyba Boga na niebie, gdyby wiarołomstwo jego zasłużonej nie odniosło kary... Bóg z nami!... hasło nasze.

Przeszedł się po komnacie, ochłonął nieco i po chwili milczenia, znów głos zabrał:

— Ważymy się na hazardy za sprawę, w której towarzyszyć nam będą modły chrześcijaństwa całego i ojca świętego... Miałyżby modły te nic nie znaczyć?...

 Zaczepiony z tej strony prymas i kardynał, pomimo młodości swojej, zrozumiał jednak, iż zadałby kłam charakterowi książęcia kościoła, gdyby zaprzeczył skuteczności modlitwy. Wzniósł więc oczy do góry i zawołał:

— O! zaprawdę... ten jeden waszej królewskiej mości sprzymierzeniec pozostaje!...

— Ale pewny?.,.

— O pewny!... Przydaliby się i inni...

— Za pomocą, tego, innych dostaniemy... Na stolcu wołoskim osadzę księcia Zygmunta.

— Gdyby przynajmniej wielki mistrz przybył... — wtrącił kardynał.

— Poszlemy do niego z przypomnieniem, a jeżeliby się ociągał postaramy się, ażeby wielkim mistrzem kawalerów krzyża świętego, został królewicz Fryderyk, prymas królestwa polskiego i kardynał stolicy apostolskiej.

Młodzieniec drgnął lekko, usłyszawszy słowa ostatnie, wyprostował się pod fałdami płaszcza kardynalskiego, oko mu strzeliło zapałem, podniósł rękę, jakby giestem zamierzał poprzedzić okrzyk radosny, lecz, przypomniawszy snadź sobie powagę, jaką, mu nakazywało piastowane przez niego wysokie dostojeństwo, westchnął i odparł:

— Wasza królewska mość miewa pomysły... natchnienia...

— Dobre?... co?... — podchwycił król.

— Tak... nie inaczej...

— Świątobliwość wasza z radością w osobie swojej połączysz charakter kapłana z charakterem wojownika.

— Umiem oceniać wysoko łaskawość waszej królewskiej mości. Tylko... czy nie będzie, na drodze dojścia do celu tego, za zbyt trudnych do przełamania przeszkód?...

— Byleśmy jeno przełamali przeszkodę główną... Zwycięztwo nad Stefanem zapewni nam przewagę, tak w Polsce jak za Polską rozwiąże nam ręce... Wszak tak?...

— Nie można nie uznać mądrej przezorności waszej królewskiej mości...— była odpowiedź kardynała.

— Byle jeno Bóg zamiarom błogosławił...— wtrącił najprzezorniejszy z braci Zygmunt, tonem który wątpliwość zdradzał.

Król i kardynał spojrzeli na niego w lekkim w oczach wyrzutem, a ostatni zawołał:

— Zaprawdę!... zdaje się jakoby Opatrzność boża omyliła się, naznaczając mnie na kapłana, a waszę książęcą mość na rycerza. Jakżeby Bóg zamiarom takim błogosławić nie miał!... Czy tu o krzywdę czyją chodzi?... Nie zyskaż na tem wiara święta, jeżeli miejsce pogrążonego w błędach Stefana zajmie wasza książęca mość?...

zyskaż na tem zakon, jeżeli na czele onego stanie kardynał stolicy apostolskiej?...

— Nie zyskaż na tem chrześcijaństwo całe... — podchwycił Jan Olbracht — jeżeli pięciu braci rodzonych, Władysław król czeski i węgierski, Jan Olbracht król polski, Aleksander wielki książę litewski, Zygmunt hospodar wołoski i Fryderyk mistrz wielki rycerzy krzyża świętego, zwiąże się w jedno, niby w pęk liktorski i świat od pogańskiej uwolni nawały?.. Któremuś z nas dostanie się tron Komnenów i Paleologów...

— Chyba waszej królewskiej mości... — wtrącił kardynał.

— Nie wiemy... — odrzekł król z uśmiechem, zdradzającym zadowolenie wewnętrzne, jakie mu słowa braterskie sprawiły, — Nie wiemy i wglądać nie chcemy w tajemnice przyszłych Opatrzności bożej wyroków... Spodziewać się jeno można, że tron cesarski dostanie się któremuś z nas, a wówczas ten sam związek braterski, który do wypędzenia Turków z Europy posłużył, posłuży do odebrania z rąk niewiernych grobu świętego...

— Królu mój!... panie!... bracie!...— wywoływał kardynał w uniesieniu, którego powściągnąć nie był w stanie.— Duch boży przemawia przez usta twoje... W wyrazach twoich czuję tchnienie prorocze Dawida, gdy szedł z procą, na Golijata... Dawidzie chrześcijaństwa!..

 To mówiąc wstał i królowi bratu w objęcia się rzucił.

 W oczach króla i w oczach kardynała, łzy zabłysły.

Uniesienie bywa zaraźliwem. Zabłysły łzy i w oczach królewicza Zygmunta, który, jakby w celu ukrycia wzruszenia, zwrócił się ku oknu, zkąd widok na obóz się rozlegał. Stanął i oczy rękawem obcierał. Bracia zaobserwowali wzruszenie jego.

— Mości książę... — zaczepił go kardynał. — Trzy, wielka liczba... trzy osoby w Bogu... Zróbmy trójcę braterską, którejby bramy piekieł nie przemogły,..

Królewicz ręce obie wyciągnął, podając jednę królowi, drugą kardynałowi.

Trzej młodzi ludzie zawarli sojusz na śmierć i na życie, zobowiązali się stawać jeden za wszystkich, wszyscy za jednego i do śmierci zachować w pamięci tę chwilę uroczystą, W której się skojarzyli w imie wielkich celów, religijnych i politycznych, albo raczej religijno-politycznyeh, w czasach bowiem owych posługiwano się religija, dla polityki i polityką dla religii.

Wyprowadzić bliźniego w pole, obedrzeć go i zgubić, a samemu miejsce jego zająć: takie rzeczy i wówczas, w sferach zwłaszcza polityki wysokiej, znajdowały oklaski u gawiedzi. Piętnasty wiek, nie nader daleko odbiegał od tych czasów dobrych, w których brat bratu oczy wyjmował, brat brata życia pozbawiał, w których wielcy monarchowie gwałcili z czystem sumieniem wszystkie, z wyjątkiem trzech pierwszych, artykuły dziesięciorga przykazań, i jak najmocniej pożądali wszystkich rzeczy, które nie ich były. W ten sposób wyrażała się racyja stanu. Występowała ona naiwniej, aniżeli dziś, a jeżeli do podstępów się uciekała, to do takich chyba, jak ten, za pomocą którego zamierzał Stefan zgubić Olbrachta, a Olbracht Stefana. Były to czasy silnej wiary i pomysłów prostych. Bracia szczególnie braci wystrzegać się musieli.

Nie masz jednak reguły bez wyjątków.

Pomiędzy Olbrachtem, Zygmuntem a Fryderykiem, pomimo, że byli to bracia rodzeni, nie zachodziła okoliczność żadna, któraby szczerość ich sojuszu w wątpliwość podawała. Pochodziło to może ztąd, że starszy zajmował stanowisko dla młodszych niedostępne, młodsi zaś nie posiadali nic takiego, coby w starszym pożądliwość wzbudzało. Przypuszczenie to, jest ze strony naszej złośliwem. Czemużby nie przypuścić pobudek czystych? Chętnie im miejsce dajemy, zaznaczając fakt ten nagi, że sojusz braterski, którego istotę podaliśmy powyżej, odznaczał się szczerością jak najzupełniejszą. Nie obyło się wprawdzie bez interwencyi widoków osobistych. Jeden miał przed oczami wielkość, sławę i wzmocnienie posad tronowych, & kto wie, może i koronę Paleologów w proch rzuconą; drugiemu uśmiechało się wielkie mistrzostwo; trzeciemu podobać się mógł hospodarski kołpak. Wszystko to były rzeczy, po które schylić się było warto, a które zależały od ścisłości sojuszu pomiędzy braćmi, tak długo przynajmniej trwającego, pókiby każdy z nich nie dopiął celu życzeń swoich.

Dłonie braci złączyły się w uścisku wzajemnym. Król, królewicz i kardynał sformowali koło, któreby malarzowi historycznemu za przedmiot do obrazu posłużyć mogło, do obrazu wdzięcznego nader, złożonego z trzech postaci charakterystycznych: z młodego króla hetmana, przypominającego lwa z postawy, typ rnęża rycerskiego z czasów onych, z młodszego jeszcze królewicza, naznaczonego piętnem tej powagi, która mu w następstwie przydomek "Starego" sprowadziła, a jeszcze młodszego kardynała, uderzającego kontrastem, jaki zachodził pomiędzy suknią jego arcykapłańską, a postawą, wysmukłą i szykowną, obliczem wdzięku młodocianego i życia pełnem, i ową niebezpieczną fizyjognomiją, za ktorą dziewczęta oczami strzelają.

Król pierwszy chwilowe przerwał milczenie.

— Idziemy razem... — rzekł z naciskiem.

— Razem... — odrzekli bracia.

— Do deski grobowej?..,

— Do deski grobowej,.. — powtórzyli.

— Iść więc razem będziemy długo, bo jak dla nas, tak dla was, chwila śmierci jest jeszcze daleką... Chyba, iżby nas los stryja spotkał.

Była to, jak się czytelnik domyśla, aluzyja do Warneńczyka, od którego śmierci upłynęło było lat pięćdziesiąt trzy. Kardynał podchwycił:

 — Mógłby spotkać, gdybyś wasza królewska mość poszedł za radą przewrotną wojewody multańskiego, jak świętej i sławnej pamięci stryj nasz, poszedł za radą Jerzego Brankowicza... Ale wasza królewska mość, przewidziałeś zdradę, odwróciłeś ją od siebie, i zwracasz karę na głowę wiarołomcy... Gdyby Władysław III-ci tę przezorność posiadał!...

Jan Olbracht uśmiechnął się uśmiechem samozadowolenia. Zasługa przezorności należała się nie jemu wprawdzie, lecz Zygmuntowi; ten atoli nie reklamował i król ze spokojnem sumieniem przyjmował od kardynała pochwałę całkowitą, tak za przezorność, jakoteż za pomysł kary. Przerwał jednak bratu:

 — Zostawmy — rzekł — Władysława III-go w spokoju... Cześć cieniom jego!.. Nam żywym, nie dość pomysł powziąć, trzeba jeszcze i wykonanie onego obmyśleć... Należy na hospodara spaść niespodzianie...

 — Tak, o! tak... — potwierdził kardynał.

 — Należy przeto, wyruszywszy z pode Lwowa, pociągnąć taką drogą, ażeby się on nie domyślił istotnego wyprawy kierunku.

— Tak... o! tak... — a po chwili milczenia, jakie nastąpiło, kardynał zapytał: — Jakąż droga?

— Potrzebaby kogoś rozpytać... — była odpowiedź króla, trochę zafrasowanego, jak mu z miny widać było. Droga do Suczawy, wiem, wychodzi tędy.

Tu palcem przez okno wskazał.

— Ale... — ciągnął dalej — gdybyśmy się nią. od razu puścili, Stefanby natychmiast wiedział.

Mina króla wyrażała zakłopotanie, tłómaczące się tem, że przy końcu XV - go stulecia, mapy gieograficzne należały jeszcze do rzeczy wcale nieznanych. Gieografija drzemała w pieluchach i uważała się za naukę potrzebny tylko niektórym, nie wojennikom, którzy konfiguracyją teatrów wojennych i drogi pochodów, powinni byli posiadać w głowach, kierując się bardziej natchnieniem, aniżeli wiadomością, w tej mierze. Zresztą, droga wszelka znajdowała się, wedle przysłowia, "na końcu języka". "Kto pyta, ten nie błądzi". Król, uczyniwszy uwagę, co do Stefana, mruknął pod nosem:

— Hm?...

— Możnaby pójść do Kamieńca... — odezwał się Zygmunt.

— Gdzie Kamieniec!... gdzie Suczawa!.. — odparł Jan Olbracht. — Byłem przecież w Kamieńcu, kiedym nad Sawrankę chodził, znam tę drogę na palcach...

— Ze Lwowa i do Kamieńca i do Suczawy, wyjeżdża się na wschód tędy...

— Ale dwiema drogami...

— Dwiema to prawda... jedna jednak od drugiej nie powinnaby być bardzo daleko, i możeby można urządzić pochód obiedwiema pod pozorem trudności prowadzenia obozów jednym traktem.

Słowa te zafrasowały króla, odrzekł:

— Gdybyż to kogo dokładnie zapytać!,..

— Rotmistrz Czuryło...

— Prawda!... — podchwycił król. Czuryło, człek pewny i bywały... Czuryło zna drogi i przechody w tej mianowicie stronie... To dobrze, ale nie na tem koniec... Potrzebaby jeszcze pchnąć kogoś na Multany, ażeby dotarł do Suczawy, rozpatrzył co Stefan poczyna, i powrócił z wiadomościami jak najdoktadniejszemi... Hę?...

Ponieważ zapytanie zwróconem było do Zygmunta, więc Zygmunt odpowiedział:

— Rotmistrz Czuryło...

Jan Olbracht i Fryderyk w głos zaśmieli się razem, kardynał zaś odezwał się, rzucając ku Zygmuntowi dłonią:

— Wasza książęca mość, jak się zdaje, ma Czuryłę do wszystkiego i na wszystko, nawet na ból zębów i na kolki...

— Człek doświadczony... — odparł Zygmunt, nie okazując najmniejszej, z powodu żartu braterskiego, urazy.

— Sam on jednak — podchwycił król — na Multany od chorągwi odjeżdżać nie może.

— Może kogoś wysłać od siebie, w taki sposób, iż chociażby wysłaniec wpadł w ręce Stefana, nie mógłby zdradzić polecenia waszej królewskiej mości.

— Prawda!... — zawołał Jan Olbracht, uderzony trafnością słów powyższych. — Prawda!... Niechże wasza książęca mość wezwie Czuryłę do siebie i rozmówi się z nim w cztery oczy... Potrzeba nam wiadomości dwu rzeczy: drogi takiej, z której Stefanby się nie domyślił dokąd zmierzamy, i tego, czy, gdzie i jak hospodar wojska swoje gromadzi?...

V. ZAGADKOWA ISTOTA.

Mówiliśmy o nieładzie w obozie, bylibyśmy jednak wielce niesprawiedliwi, gdybyśmy utrzymywali, że we względzie tym wyjątków wcale nie było, że na przestrzeni olbrzymiej, zajmowanej przez obywatelstwo zbrojne, nie istniał ani jeden zakątek porządniejszy. Zakątki takie istniały tu i ówdzie, w małej wprawdzie liczbie — istniały jednak. Stanowiły je przedewszystkiem chorągwie cudzoziemskie, złożone z rzemieślników wojennego fachu, z drabów bez czci i wiary, ściąganych ze świata całego, a wietrzących wojnę, jak krucy padło — dla niczego innego, jeno dla uprawnionego rabunku. Ci trzymali się razem, tworzyli pewien rodzaj konfraternii, posiadającej statuta utrzymujące ład. Mieli też praktyką nabyty nawyk obozowania i pochodów i podlegali dobrowolnie przyjętej dyscyplinie, niewykluczającej nadużyć, jakich się przy każdej dopuszczali sposobności. Kompanije te najezdnicze posłużyły za pierwowzór w organizacyi wojsk stałych. Drugi rodzaj zakątków porządnych stanowiły chorągwie dworskie, które zajmowały całą jedną połać obozu, różniąc się od zaciągów cudzoziemskich tem, że się składały z krajowców i były jezdne, podczas kiedy tamte służyły piechotą, jako łucznicy, halabardnicy i kopijnicy czyli dzidarze. Był jeszcze i trzeci rodzaj wojska, w którym się ład jaki taki utrzymywał, a to tak zwana "harmata", po dzisiejszemu artyleryja, która tworzyła niby cech odrębny, złożony z obsługi dział i z kamieniarzy; pierwsi służyli do strzelania, drudzy do kucia kul; przewożenie dział i amunicyj odbywało się za pomocą, zaprzęgów rekwirowanych. Do składu siły zbrojnej zaliczał się jeszcze kontyngiens, do stawiania którego miejskie i wiejskie gminy obowiązane były bądź z chałup, bądź z łanów. Prawo chciało, ażeby gospodarzy ilość oznaczona uzbroiła składkowym sposobem jednego z pomiędzy siebie, w praktyce atoli uzbrajano ochotnika pierwszego lepszego, jaki się pod rękę nawinął, zwykle gapę jakiegoś, którego typ przechował się w podaniach pod postacią. Marchołta. Uzbrajano go w co się nadarzyło. Kontyngiens ten stanowił piechotę; z tą rycerstwo najmniejszej nie. miało styczności.

Interes opowiadania naszego prowadzi nas nie do chorągwi wojewódzkich, ani do zaciągów cudzoziemskich, ani do harmaty, tem mniej do zapomnianej niejako piechoty łanowej, ale do chorągwi dworskich, zajmujących, jakeśmy rzekli wyżej, całą jednę połać w obozie, przedstawiającą kwadrat podłużny, przerżnięty na długość trzema ulicami. Wzdłuż pierwszej ulicy ciągnął się szereg namiotów, wzdłuż drugiej szereg koni, wzdłuż trzeciej szereg wozów zwróconych dyszlami do środka. Czwarty szereg stanowiły ogniska wysunięte na skrajnią zewnętrzną szyku obozowego granicę. Pomiędzy namiotami a końmi, pomiędzy końmi a wozami, pomiędzy wozami a ogniskami snuło się mnóstwo ludzi. Namioty zajmowało rycerstwo, mieszcząc się w takowych po jednemu lub po dwu najwięcej, z pachołkami, którzy w dzień stali, w nocy leżeli u wnijścia, gotowi w każdej chwili na usługi panów. Namiot każdy zapełniały wewnątrz rynsztunki, oręże, zbroje, za pościel służyły wojłoki, siodła pełniły funkcyją, poduszek, burki — kołder. Rycerstwo ówczesne twardo sypiało i twardy miało sen, o czem przekonaćby się można, gdyby kto przed dnia świtaniem przeszedł się po obozie. Toż to tam było chrapanie! toż to sapanie! toż to świstanie, syczenie, burczenie, wydobywające się z gardzieli i przez nosy szlacheckie! Rzekłbyś — orkiestra olbrzymia przedyma i stroi instrumenta, takie jak trąby, puzony i waltornie. Kiedy niekiedy bęben głuchem odzywał się warczeniem. Kiedy niekiedy pisk jakiś słyszeć się dawał. A wejdź do namiotu! Wejdź jeno, nie lękaj się, nie obudzisz uśpionych; możnaby, zdaje się, zabrać każdego z pościelą, na barki zarzucić, wynieść precz i jeszczeby się nie obudził, gdyby to nie była pora wedle koguta.. Ale skoro tylko kogut zapiał, szlachcic wnet się zrywał na równe nogi ze snu, choćby najtwardszego.

Kogut i rycerz tworzyli dwójce nierozdzielny. Kogut nawet, mimo że zwierzę, charakteryzował rycerza, służąc mu za wzór poniekąd, Grzebień na hełmie, pióra na szyszaku, barwistość odzieży, ostrogi u nóg, a nadewszystko mina od stu diabłów, wszystko to były cechy rycerskie przejęte żywcem niemal od koguta, którego rycerz miał ustawicznie przed oczami, bez którego obejść się nie mógł, on mu bowiem dwie ważne oddawał usługi: i porę dnia znaczył i oznajmiał zmiany powietrza — był zarazem i zegarkiem i barometrem. W obozie przeto, w pewnych momentach nocy, chrapaniu wtórowało pianie i dawały się wówczas widzieć wyłażące z namiotów postacie ludzkie, które rozglądały się po niebie, szeroko ziewały i, jeżeli to nie była przedporankowa pora, napowrót się chowały. Pomiędzy jednem jednak a drugiem pianiem nie znalazłbyś na nogach nikogo.

Nie znalazłbyś na nogach nikogo, z wyjątkiem jednej postaci, i to niewieściej.

Kiedy wszyscy spali, ona jedna czuwała.

Czuwała za wszystkich, na wzór żurawia, wartującego przy stadzie, z tą, atoli różnicą, że żuraw wartę odbywa stojący, ona zaś chodziła, chodziła, krążyła, tłukła się niby Marek po piekle po obozie całym, wsuwała się cieniem do namiotów i, o ile na to ciemność pozwalała, przypatrywała się obliczom śpiących. Była li to słabość, manija, waryjacyja? trudno zgadnąć, trudniej jeszcze na pewno powiedzieć. Powszechnie uważano ją za lekko na umyśle pomieszaną — lekko z tej przyczyny, że waryjacyja jej, przypuszczając takową, była to cicha jakaś melancholija, nie zawadzająca nikomu. Starościanka — tak ją tytułowano i zwano, nie znając ani jej nazwiska, ani imienia — była raczej dziwaczką aniżeli waryjatką. Dziwactwo jej w ten wyrażało się sposób, iż ustawicznie kogoś szukała, szukała jednak nie inaczej, jak pomiędzy spiącemi. Ludzie co nie spali, nic obchodzili jej wcale. Dla tego też we dnie nie spostrzegano jej prawie, a jeżeli spostrzegano, to  gdzieś na ustroniu w jakimś cieniu, siedząca w kucki i głęboko zamyśloną.. Musiała gdzieś sypiać i czemś się żywić, dla pokrzepienia sił, czyniła to jednak w tajemnicy, zakrawającej na zagadkę. Największa atoli zagadka odnosiła się do jej pochodzenia. Nikt nie wiedział, zkąd pochodziła i jak się nazywała. Domyślano się jeno, że nie należało do pospólstwa, a domysł ten opierano częścią, na ruchach, na giestach, na sposobie bycia, który świadczył jako lepsze zaznała towarzystwo, częścią na ubraniu, które się składało z łachmanów bytu widocznie niegdyś dobrego. Cała zresztą postać jej, cała Zewnętrzność znamionowała dystynkcyją niejaką, okrywającą nie tyle wielką nędzę, ile wielki smutek, wielki żal, czy też wielki jakiś upadek. Ztąd wzbudzała ku osobie swojej pewien szacunek i z racyi tego to szacunku, nie mogąc jej nadać imienia, nadano jej tytuł bezimienny. Powodem nadania tytułu 'tego było uwzględnienie jej wieku, jak się zdaje. Starościanka wyglądała cale jeszcze młodo, liczyć mogła lat więcej aniżeli dwadzieścia, mniej jak trzydzieści, i, co się rysów oblicza tyczy, takowe zdradzały jeżeli nie piękność skończoną, to przystojność wielką. Oczy miała szafirowe i wyraziste, głowę okrywał włos bujny kruczego koloru, związany w warkocze opadające na szyję i wymykające się kosmykami na czoło, przykryte chustką ciemną z wytwornej materyi, zmiętą, poplamioną i spłowiałą. Płeć jej wyglądała tak spłowiało, jak materyja owa. Odzież wierzchnią, podpasywała powrózkiem konopianym, chodziła nogami bosemi i miewała w oczach połyski rozpacz znamionujące.

Wszystko w niej i na niej świadczyło, że piastowała w daszy tajemnicę jakąś.

Ale się przed nikim nie zwierzała, nikomu nie skarżyła, każdemu z drogi ustępowała i tylko, gdy w obozie światła pogasły, przesuwała się jak cień pomiędzy wozami, końmi, sprzętami, podnosiła płótna namiotów, przestępował ostrożnie przez leżących u wnijścia pachołków, wchodziła i wpatrywała się w oblicza śpiących rycerzy..

A jak wchodziła, tak wychodziła. Nic nie wnosiła, nic nie wynosiła. Cicho wysuwała się i ciągnęła dalej swój obchód zagadkowy, który rozpoczęła wraz z pierwszą chwilą zatoczenia obozu pode Lwowem i powtarzała noc po nocy, z wytrwałością podziw wzbudzić zdolną.

Nocy pewnej dostała się na ulicę, przy której stały namioty chorągwi, pozostającej pod dowództwem pana Czuryły. Namiot rotmistrza zajmował w szeregu pierwsze na prawem skrzydle miejsce. Księżyc świecił blaskiem drugiej kwadry. Starościanka odchyliła płótna namiotu i weszła. W namiocie spało dwu ludzi: na prawo rotmistrz, na lewo mąż na wznak wywrócony, wydymający policzki za każdem odetchnięciem i sprawiający sapanie miecha kowalskiego. Pochyliła się nad jednym, pochyliła się nad drugim, wpatrywała się pilnie przez chwilkę w jednego i w drugiego, westchnęła i odeszła. Mąż sapiący mocno był nie kto inny, jeno Baltazar z Kręga Kręgarski, herbu Korczak, chorąży z chorągwi pana Czuryły, właściciel na fijoletowo zabarwionego nosa, który oglądaliśmy na rynku 'lwowskim przed gospodą, i piastun laski z karbami. Jemu Starościanka przypatrywała się niedługo. Światło księżyca padało mu na twarz, oświecając takową w całym blasku.

Udała się do namiotu następnego i, powtórzywszy w nim oględziny, dokonane na jakimś dobrej tuszy szlachcicu, poszła dalej, z namiotu do namiotu, aż dostała się do jednego, w którym, jak w rotmistrzowskim, dwu mieściło się ludzi: na prawo młodzieniec w kwiecie wieku, śpiący snem twardym ale swobodnym, bo nie obciążonym przesadą żadną w jadle i napoju, na lewo człek lat średnich, blady, spotniały, ruszający ustami i policzkami na sposób drgawki konwulsyjnej i zwrócony obliczem na wpadające przez otwór śwatło księżyca. Starościanka pochyliła się nad pierwszym, popatrzała i odwróciła się ku drugiemu. Lecz zaledwie okiem na tego ostatniego rzuciła, aliści skostniała niby, w pozycyi nad pościelą nachylonej. W pozycyi tej nastąpiła w niej, dokonywająca się stopniowa zmiana osobliwa. Twarz jej nabierała powoli coraz to potęgującego się wyrazu wściekłości, oczy roziskrzały się, brwi się ściągały, na czoło wybiegały bruzdy rozpromieniające się odśrodkowo od brwi ku włosom, ramiona się podnosiły, ręce zaokrąglały, na dłoniach palce przybierały kształt szponów drapieżnego zwierzęcia, zdawało się, jakoby kobieta zabierała się skoczyć niby pantera i szarpać ofiarę, którą wskazywał kierunek jej oczów, Trzymała wzrok w oblicze śpiącego wlepiony. Zabierała się skoczyć, nie skakała jednak dla tego, jak się zdaje, jedynie, ażeby przez podniesienie w sobie wściekłości siłę rzutu. spotęgować do stopnia jak najwyższego. Zanim to atoli nastąpiło, pierś jej głębokiem wydęła się westchnieniem i wydała jękliwe stęknięcie. W tej chwili, śpiący drgnął ciałem całem, zerwał się i usiadł, przecierając oczy, a raczej, rozdzierając dłoniami powieki. Przetarł oczy, spojrzał, lecz nie było już nikogo. Cień, duch tak nie znika, jak zniknęła Starościanka; zniknęła i śladu po sobie nie zostawiła, jakby ja, wiatr zdmuchnął i za namiot odniósł. Po chwilce sunęła przez obóz szybko, pochyliwszy się, jakby się lękała, ażeby jej kto nie zoczył. W tym momencie odezwały się koguty, Zwiastując dnia świtanie.

— Ach!... — jęknął i zarazem westchnął w ten dziwny sposób rozbudzony rycerz, podnosząc obie ręce do góry. — Zmory!, widma!.. Uciekam przed niemi do celi, ścigają mnie w celi, uciekam pod namiot, ścigają, pod namiotem... Precz!.. Odczepcie się odemnie!..

Znów westchnął.

W tej chwili młody towarzysz ziewnął, wyciągnął się i zapytał.

— Z kimże to Waszmość rozmowę prowadzisz?..

— Z nikim... — była zapytanego odpowiedź. — Ot... koguty pieją, wstawać pora...

— Au-ha! — odezwał się młodzieniec. — Kiedy pora, topora... Hejno tam!.. — huknął na pachołków. Otóż spałem!., jak zabity...

— I nic się waszmości nie śniło?..

— Cóś tam roiło mi się, niepamiętam jednak co...

— To o czem myślałeś z wieczora...

— Z wieczora myślałem o stryjku, o stryjence, o starym Łukaszu.

— I o tych białogłowach, co się tak wdzięczyły do ciebie...

— O tych białogłowach... i!.. — odparł młodzieniec.

— Rycerza troje czepia się i trzyma stworzeń: w... pies i kobieta... Zauważyć tu mimochodem musimy, że wyraz "kobieta" używał się w XV wieku, ale w znaczeniu, na którego bliższe określenie przyzwoitość nie dozwala.

— Mnie się nie czepi ta ostatnia...

— Aa?.. — ziewnął rycerz z akcentem zapytania.

— Ja zabezpieczon przeciwko temu...

— Natarła ci chyba stryjenka oczy szkaplerzami...

— Nie... ale... hm... tego... — bąkał młodzieniec.

— Zaręczyłeś serce?..

— To jest... tak, niby...

— Bohdankę zostawiasz i z wstążeczką z jej warkoczy na piersiach na boje i znoje spieszysz...

Ton wyrazów tych tak był drwinami nabrzmiałym, że młodzieniec z niechęcią, niejaką., jakby obrażony, zapytał:

— Albo co?..

— Co?.. nic... Rzeczy stare, odgrzewane za każdem zejściem się nowych dwojga młodych... Radbym jeno wiedzieć, jak waszmościnej na imię...

— Na cóż wiadomość ta waszmości?..

— Bom trochę wróżbita i z imienia odgadnę co może...

— A no... Maryna... — odrzekł młody człowiek.

Rycerz brwi zmarszczył w oczy towarzyszowi z wyrazem tłumionej złości, z podełba spojrzał i, dzieląc wyraz na sylaby, powtórzył:

— Ma-ry-na...

— Uhm... — bąknął młodzieniec — dziewczyna jak malowanie, jagody niby krew z mlekiem, zrenica jak tereń, zęby...

— Jak perełki, rzecz wiadoma... — podchwycił rycerz. — To tylko sęk, że Maryna...

— Czyżby to być miało imie złej wróżby?..

— Ii... nie... a przynajmniej, jeżeli złej, to nie ze wszystkiem... Źle tylko, żeś ją odjechał... a raczej, że odjeżdżasz...

— Dla sławy...

— Ba!.. Sława wprawdzie tem jest dla Maryn, czem lep na ptaki, ale myślisz może, iż dostaje się jej, jak kuropatwy w sidło...

— Wróż mi jednak, waszmość... — przerwał młody człowiek.

— Wróżyłbym, gdyby nie Maryna... Imię to szyki mi w głowie pomieszało.

Przy słowach ostatnich przybrał ton żartobliwy, jaki człek dojrzały przybiera zazwyczaj gdy z młodym o miłości mówi, i byłby zapewne w tym tonie prawił dalej, gdyby nie wezwanie do rotmistrza. U wnijścia do namiotu pojawił się nagle pachołek i dwa rzucił nazwiska:

 — Imćpan Maciej Kołtun... imćpan Ignacy Kapuzinski...

— A co tam?.. — zapytał starszy.

— Do pana rotmistrza...

Kołtun i Ignaś, oni to bowiem zajmowali namiot, w którym Starościanka scenę nocną, odegrała, przerwawszy rozmowę, dokończyli pospiesznie ubierania się i wnet udali się do namiotu wodza chorągwi.

Czuryło, oczekując snadź na przybycie ich, sam siedział na pieńku i miał po jednej i po drugiej stronie dwa pieńki próżne.

— Niech będzie pochwalony... — odezwał się Kołtun wchodząc.

— Na wieki... — odparł rotmistrz i dodał, ukazując na pieńki oczami: — Siadajcie jeno, waszmoście... mam z wami słów kilka do pogadania...

Przybyli miejsca zajęli. Rotmistrz odchrząknął:

— Hrm...

Splunął następnie i zaczął, zwracając do Kołtuna mowę:

— Chodziłeś waszmość na Multany?..

— He... dawno... jeszcze anno milesimo...

Począł przypominać sobie; rotmistrz przerwał:

— Masz tam. znajomych, przyjaciół, powinowatych?.. — Nikogo...

— A waszmość?.. — zapytał Ignacego.

— Ani ja...

— Waszmość rycerz doświadczony... — rzekł, zwracając się do Kołtuna — potrafiłbyś po nitce dojść do kłębka?..

— Bylebym za koniec nitki palcami schwycił...

— Ja ci dam koniec w palce... Ot co... Uprzedzam jednak i zapytuję: macie waszmości ochotę przetrząść się nieco po świecie?..

— Czemu nie... — odrzekli obadwa.

— I zdołalibyście na tyle zdobyć się determinacyi, ażeby poodgryzać sobie zębami języki, gdyby tego była potrzeba?..

— To jest, gdyby nas kto za języki ciągnął...

— Otóż to...

— Hm... — mruknął Kołtun, ramionami ściskając. — Gdyby było potrzeba...

— Co do mnie, ja nie wiem... — była odpowiedź Ignacego. — Zdaje mi się jednak...

— Chodzi głównie o to, ażeby się samemu nie domyślać niczego i nie robić z myszy słonia... Nic gorszego, jak te domysły przy kuflu zwłaszcza... Ja powiem waszmościom wszystko, co wam wiedzieć należy, czego atoli nie należy rozpowiadać na trakcie i po gospodach... Owóż wiedzieć wam potrzeba, że wojewoda multański ma się z nami połączyć w celu poczynania sumptem spólnym przeciwko spólnemu nieprzyjacielowi... Potrzeba zatem zwąchać na miejscu, jak to imć wojewoda rozumie: czy, w jakiej sile i gdzie mianowicie wojska swoje gromadzi?.. czy gotów?.. czy zaopatrzył grody warowne?.. jeżeli zaopatrzył, to które mianowicie?..

— Należałoby przeto sięgnąć w kraj multański głęboko... — zauważył Kołtun.

Uwaga ta tknęła rotmistrza. Pomyślał przez chwilkę i odpowiedział:

— Głęboko — nie głęboko..! W tem już wojewody głowa, jak maja. być obwarowane dalsze grody... Nas obchodzą bliższe, Czerniejowce, Suczawą...

— Stolica...

— Tak, stolica... Owóż, udacie się waszmoście do stolicy i powrócicie...

— Drogą najkrótszą,... — wtrącił Kołtun.

— Niekoniecznie... Wybierajcie drogę, którą wozy, harmaty i obóz prowadzić można, i rozpatrzcie się w niej dokładnie, ażebyście na palcach wiedzieli, gdzie z góry, gdzie pod górę, gdzie most, gdzie przeprawa, gdzie las, gdzie step, rozpoznajcie wioski wszystkie i miasta, i pokarbujecie je sobie: miasto znaczy się krzyżem, przeprawa cięciem ukośnem, wieś karbem prostym, most karbem podwójnym, a z góry... haczyk na dół, pod górę... haczyk do góry.

— Wiem... — odezwał się Kołtun — las — dwa karby złączone, step — linij a w podłuż.

— Dobrze... Waszmość, jak widzę, praktyk... Teraz więc pozostaje mi tylko powiedzieć, dla czego wybrałem waszmościów nie zaś kogo innego... Wybrałem waszmościow dla tego, że nie macie w tamtych stronach ani swatów, ani kumów; nikt was na drodze nie zatrzyma, nie zabawicie się przy stole i kieliszku, sprawicie się dobrze i powrócicie prędko... Byłbym wyprawił Kręgarskiego, ale mu wino mołdawskie zanadto smakuje... Wybierajcie drogę, jak mówiłem, wygodną, i to tak — jedną idźcie tam, inną zaś z powrotem.

— Nie dalej jak do Suczawy?... — zagabnął Kołtun.

— Nie dalej... — odparł rotmistrz, i zwrócił mowę do młodego Kapuzińskiego. — Waszmości — rzekł — zdarzyła się gratka... Wprawisz się w pochód, przyrośniesz do zbroi i oręża...

— Więc zbrojno i orężnie mamy podróż tę odbyć?... zapytał Kołtun.

— Weźcie ze sobą po pachołku. —. Ale pretekst?...

— O!... — odrzekł Czuryło. — Czy to o pretekst trudno!... Próbowaliście zaciągnąć się pod chorągwie polskie...

— A tak.... — zawołał Kołtun. Licho płacą, twarde dają kondycyje, szukamy więc służby pod rozkazami wojewody.

— Oto pretekst... Możecie sobie jednak wynaleść i inny jeszcze.

— Na co inny, kiedy ten dobry... Z nim możnaby przejść świat wzdłuż i w poprzek... Kiedyż w drogę ruszać mamy?..

— Zanim rosa oschnie... — była rotmistrza odpowiedź. — Idźcie waszmoście do drogi się przysposobić i, nikomu się nie opowiadając, na koń i z Bogiem...

— Więc namiot i wóz... — wtrącił Ignacy.

— Zostaw Waszmość pod dozorem luzaka, powrócisz do niego, jak do chałupy... Im prędzej się sprawisz, tem rychlej z powrotem będziesz... A — dodał tonem żartu — nie będzie ci bardzo tęschno, boć nie odjeżdżasz żony i dzieci... A no — zawołał wreszcie — wypijemy strzemiennego... hej! sam tu!...

Zjawił się pachołek. Rotmistrz podać kazał małmazyi butelkę.

— W ręce waszmościów!... Za pomyślność podróży!... Spełnili koleją kielich, usta obtarli, i Kołtun z Ignacym do namiotu wrócili.

Wybieranie się w drogę nie zabrało czasu dużo. W godzinę niespełna, rycerze nasi na koniach już siedzieli, i przez obozowy labirynt ku traktowi wołoskiemu zmierzali. Z labiryntu udało się im wydostać dosyć szczęśliwie. Roztłukli garnków kilka, potrącili niewiast parę, ściągnęli na siebie złorzeczeń trochę, lecz ani oni sami, ani ich konie, szwanku żadnego nie ponieśli. Wybrali się nareszcie, na trakt i pojechali — oni dwaj przodem, dwaj pachołkowie za niemi.

Niechże jadą z Bogiem! Tym  razem nie będziemy im towarzyszyli, wypadki bowiem ich podróży wymagają osobnego sprawozdania, które też nastąpi w czasie swoim. Pozostaniemy raczej w obozie, który, w chwili wyjazdu ich, pomimo bardzo jeszcze porankowej pory, wrzał już całą życia pełnią. Oh! bo też przodkowie nasi mieli zwyczaj rannego wstawania. Byli już na nogach, skoro świt... wraz z kurami spać szli, wraz z kurami się budzili. Był to dobry bardzo zwyczaj, tak dalece dobry, iż do utrzymania onego, mądrość ludowa przysłowie stworzyła: "Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje". Nawiasem powiemy, że przysłowie to, w zastosowaniu do Polski, niekoniecznie prawdziwem się okazało. Przodkowie nasi bardzo przecież rano wstawali.

Obóz wrzał całą życia pełnią, kiedy słońce nie wyjrzało jeszcze nad widnokrąg wschodni: ciurowie konie czyścili, pachołkowie się uwijali, szlachcice bądź pojedyńczo się przechadzali, bądź też po dwu, po trzech, stali przed namiotami i gawędką się zabawiali; szlachcianki doglądały ognisk, przy których piwo się grzało, mleko prażyło i woda na zacierkę się gotowała; w powietrzu rozlegały się okrzyki przekupniów roznoszących świeże pieczywo, chlebiki z czarnuszką, placki z kminem, kołacze, podpłomyki; okrzykom zaś tym wtórowała sygnaturka, wzywająca wiernych na modlitwy, które się odbywały w osobnym na ten cel rozbitym namiocie, gdzie co rano msza się odprawiała; gdzieniegdzie odzywała się godzinka głośno śpiewana, lub słyszeć się dawał grubym odmawiany głosem: Pater noster.

Sygnaturka jęczała napróżno.

Czasy Jana Olbrachta, nie były czasami owego zapamiętałego nabożeństwa, które w sto bez mała lat później, opanowawszy umysły szlacheckie, pogrążyło je w sen letargiczny, pełen widzeń i rzutów dziwacznych. W czasach owych tak zwane nowotarstwo, przenikając z Czech, miarkowało gorliwość pietystyczną. Szlachcice chętnie dawali ucho krytycznym poglądom, wadzili się z duchowieństwem o dziesięciny, a powinności, o sądy i, nie bez zadowolenia wewnętrznego, przekonywali się, że Bóg heretyków piorunami nie zabija. Modlili się, ale do kościołów się nie garnęli. Dla tego to sygnaturka jęczała napróżno. Ksiądz ze mszą wyszedł, przed ołtarzem stanął, nabożeństwo rozpoczął, ale pod namiotem — którego podniesione płótna ukazywały z daleka ołtarz majowo przystrojony i światła rzęsiste, nie było nikogo, z wyjątkiem księdza ż chłopcem do mszy usługującym i niewiasty jednej z boku klęczącej.

Miała dłonie złożone, oczy wzniesione, a po policzkach łzy jej strumieniem płynęły.

Ksiądz z przed ołtarza okiem ku niej raz rzucił i więcej już na nią nie zważał.

Nie była bo to wcale zajmująca istota, a raczej była oni zajmująca, ale pod warunkiem pewnym. Gdyby na miejscu kapłana, w tej chwili mszę odprawiającego, znajdował się jaki Murillo, nie wiemy jakby msza poszła, ale to wiemy z pewnością całą, że obraz tej niewiasty klęczącej, przeniósłby się na płótno, i że przed płótnem tem stawaliby widzowie w zachwycie podziwu.

Niewiasta nie zalecała się nadzwyczajną rysów pięknością. Zalecała się jednak wyrazem, tym wyrazem co to na oblicze człowiecze wyprowadza bijący z wewnątrz blask, i otacza je aureolą światłości, jakoby wiekuistej i ukazuje niby w człowieku drugą, wyższą, potężniejszą, jaśniejszą naturę.

Klęczała i modliła się, nie słowami, lecz wyrazem oblicza.

Wyrazowi temu za tło niejako służyła boleść niezmierna, uwidoczniająca się w oczach szczególnie, ale rozlana po postaci całej, i udrapowana w sposób taki, jakby Murillo rękami własnemi układał na niej ubranie.

Ksiądz okiem na nią z przed ołtarza rzuciwszy, pomyśleć sobie musiał: "Ot, żebraczka jakaś..."

Niewiasta, w rzeczy samej, na żebraczkę wyglądała, była bowiem ta sama, która po nocy po namiotach się włóczyła, rozpatrując się w twarzach śpiących rycerzy.

Widzieliśmy, jakie na nią twarz Macieja Kołtuna wrażenie wywarła.

Obecnie wrażenia tego najmniejszy nie pozostał ślad. Zastąpił je wyraz boleści. Niewiasta klęczała, płakała i modliła się.

Klęczała, płakała i modliła się, póki ksiądz mszę odprawiał; gdy, odwróciwszy się od ołtarza, mówiąc: "Idźcie, spełniło się", przeżegnał przestrzeń, w której stały jeno przeznaczone dla wysokich dostojników stołki i klęczniki, pochyliła się do ziemi, uderzyła się razy kilka w piersi, wstała i wyszła.

Wyszedłszy, wpadła od razu w odmęt życia obozowego. Ale odmęt ten nie obchodził jej bardziej dziś, aniżeli dni poprzednich. Przesuwała się śród namiotów, wozów, sprzętów, wymijała ogniska płomieniem strzelające i dymy nakształt kit w górę rzucające, obchodziła z daleka szeregami ustawione konie, zdążała do tej połaci, na której obozowały chorągwie dworskie. Postępowała ostrożnie, zatrzymując się często i oglądając się, jakby kogoś w tłumie oczami szukała. Doszedłszy do obozowiska chorągwi dworskiej, nie dotarła do takowej, lecz, stanąwszy zdaleka, wyszukała oczami namiotu Ignacego Kapuzińskiego, i uczyniła namiot ten przedmiotem obserwacyi swojej. A wybrała sobie miejsce takie, ażeby z namiotu spostrzeżoną, być nie mogła. Przyszło jej to z łatwością. Obóz, jak rzekliśmy wyżej, przedstawiał labirynt schowków i zaułków pełen. Ulokowała się przeto w zakryciu, przysiadła i zawiesiła na namiocie wzrok, przypatrując się pilnie każdemu, co przez otwór onego wychodził. Szukała oczami kogoś, na kogoś czekała, od namiotu oczu nie odwracała.

Czekała do wieczora daremnie.

Słońce spuszczać się ku zachodowi poczęło, i obóz, który przed dzień, z powodu zapewne dogrzewającego ciepła, pogrążonym był w sennej niby półciszy, zabrzmiał rozgłośnie gwarem muzyk, śpiewów i nietrzeźwych okrzyków. Ona — jeszcze czekała. Widziała ludzi kilku wchodzących do namiotu i wychodzących z takowego, pomiędzy nimi nie było atoli tego, którego oblicze uśpione w blasku księżyca widziane, tak ją do głębi wzruszyło. Nie zrażało jej to jednak. Czekała jeszcze. A gdy cienie wieczorne nie dozwalały jej już twarzy ludzkich zdaleka rozpoznawać, wyszła z ukrycia i, chodząc po obozie schylona, zbierać poczęła okruchy, resztki i niedogryzki różne walające się po ziemi w ilości niemałej. Czego psy wyzbierać nie zdążyły, to ona podnosiła i do ust niosła. I tak chodziła, aż noc nastała. Znajdowała się nieopodal od jednej ze studni, zaopatrujących obóz we wodę, napiła się i przyległa na gołej ziemi, chustkę na głowę naciągnąwszy. Spała czy nie spała, odgadnąć trudno — leżała i na równe zerwała się nogi, jak tylko pierwsze kogutów pianie godzinę duchów, północ, zwiastowało. Nie poszła jednak, jak to czyniła nocy poprzednich, w obchód po namiotach. Udała się wprost do namiotu Ignacego Kapuzińskiego; skradanym sposobem wsunęła się do środka, pochyliła się nad pościelą jedną, pochyliła się nad pościelą. drugą. Na jednej pościeli spał ciura i na drugiej pościeli spał ciura.

Postała trochę w zamyśleniu niby, i po chwili odeszła, przyciskając mocno piersi dłonią, jakby powściągnąć usiłowała bicie serca, które z siły całej w deskę piersiową kołatało.

Od chwili tej, już się więcej po namiotach nie włóczyła, ale co nocy do namiotu Ignacego Kapuzińskiego zaglądała, we dnie zaś, rano mszy w płaczu i modlitwie słuchała, następnie do wieczora w ukryciu czekała.

VI. ODKRYCIE LEŚNE.

Minął tydzień, i drugi, i trzeci... rycerzy naszych z powrotem widać nie było. Czuryło, Wzywany często do królewicza Zygmunta, i zapytywany o wysłańców, niecierpliwił się, nie mogąc sobie dokładnej, co do zwłoki ich w powrocie, zdać sprawy.

— Chyba, że ich wojewoda uwięził... — powiadał królewiczowi.

— Nie zdaje się — odpowiadał tenże. — Wojewoda jest ostrożny, i przezorny zanadto... i teraz zwłaszcza, w interesie własnym, nie czyniłby krzywdy żadnej poddanym jego królewskiej mości, zwłaszcza, jeżeliby podejrzywał, że poddam ci mają jakoweś zlecenia.

— Może się gdzie zabałamucili?...

— I tego nie przypuszczam... Zabałamucićby się mogli tacy jeno, co w tamtych stronach koneksyje posiadają... Ci nie mają tam ani swatów, ani bratów.

— Waszmość, ponoć... — rzekł książę — masz tam kogoś ze swoich... Może im zlecenie dałeś.

— A niechże mnie Pan Bóg broni!... — zawołał Czuryło. — Mam wprawdzie gdzieś tam synowicę, ale ani wiem gdzie, ani też gdybym wiedział, dawałbym do niej przekaz jakikolwiek.

— I czemuż to?... — zapytał królewicz zaciekawiony.

— A... to!... — odciął rotmistrz, któremu to zapytanie widocznie nie w smak poszło.

— O synowicy waszej słyszałem coś z ust jego królewskiej mości...

— Wyrwała się z domu rodzicielskiego i wstydu jeno familii napędziła... Gadano o tem, i to zapewne do uszów jego królewskiej mości doszło.

— Wyrwała się sama?...

— Nie... z Węgrem, Lajoszem Kierdenim...

— Z Kierdenim?... — zapytał królewicz, tonem zdradzającym, że nazwisko to obcem mu nie było.

— Jeden z hetmanów wojewody Stefana... Jemu snadź podobało się gładkie Maryny liczko, jej podobał się urząd wysoki.

— Nie urząd może... — odparł książe Zygmunt — a Kierdeni sam.

— Nie wiem... jam przy tem nie był... dość, że wyrwała się wbrew woli ojca i matki, pobrali się i, jak słyszałem, mieszkają gdzieś tam... Ale ja, wyprawiając Kołtuna i Kapuzińskiego, o bratanicy mojej anim pomyślał... Pan Bóg z nią!... Dobrze jej z Kierdenim, niechże się go trzyma...

— Widziałeś go?...

— Widziałem... Chłop jak dąb, a wąsy takie, iż mógłby niemi, gdyby zechciał, izbę sobie zamiatać... Drugich podobnych nie ma chyba...

Księciu chodziło o zapewnienie się, czy Kołtun i Kapuziński nie mieli jakich zleceń pobocznych, król bowiem, zniecierpliwiony zwlekającem się z dnia na dzień wysłańców powrotem, począł był podejrzywać Czuryłę, iż zapewne z interesem publicznym, prywatny połączył, przypomniał sobie o Marynie owej, i bratu o niej powiedział w tonie wymówki:

— Czuryło chyba — słowa królewskie — pokłon posłał bratanicy, a ta posłów przytrzymała.

A kiedy książę Zygmunt nieprawdopodobieństwo przypuszczenia tego stawiał, odrzekł:

— Ho, ho!... Czurylanka!... Wiem ja, co to za ziółko!... Ludzi spojrzeniem zaczarowuje.

Za osobliwość w tym względzie uważać należy to, że przypuszczenie królewskie, na wiatr prawie rzucone, nie było bez podstawy. Jan Olbracht miał przeczucie; a przeczucie jego w tem się urzeczywistniło, że wysłańcy zajechali do Suczawy pomyślnie, z Suczawy atoli spotkała ich przygoda, która ich w drodze zatrzymała.

Do Suczawy jechali traktem wielkim na Czerniejowce i Seret. Po drodze powiadali, że celem ich jest zaciągnąć się pod sztandary wojewody. Było to zarazem i pretekstem, co się samej podróży tyczy, i pretekstem co do danego im zlecenia. W Czerniej owcach i w Serecie, chodzili do perkałabów miejscowych, ci jednak odpowiedzieli im jednozgodnie, iż nie słyszeli, ażeby wojewoda o zaciągach myslał, i odsyłali ich do Suczawy.

— Idźcie tam... — słowa ich. — Wojewoda, czy prowadzi jaką wojnę czy nie, zawsze mile widzi ludzi rycerskich.

Dopytywali się o gromadzenie sił zbrojnych.

— O niczem podobnem nie wiemy... — odpowiadano im wszędzie.

W kraju, berłu hospodara podległym, panował spokój, stanowiący w oczy bijący kontrast z tym ruchem gorączkowym, jaki wrzał w Polsce. Bukowina mianowicie sielankowością niby jakąś oddychała. Lasy, zwyczajnie jak lasy, szumiały ponuro, lecz na karczunkach, na polach otwartych, na stokach gór, ludzie zajmowali się najspokojniej w świecie uprawą roli; trzody owiec i bydła brodziły w trawach, po wsiach zaś i po miastach z ciekawością wielką dopytywano się o wieści z Lackiej ziemi. Rycerze nasi opowiadali o wojnie.

— Wojna!... — wykrzykiwali Bukowińczycy, żegnając się. — Walu!, walu!... Obyć Bóg miłosierny od nas ją odwrócić raczył...

Ignacy, w obec tego co widział, zdumienia swego powściągnąć nie mógł.

— Cóż to!... — powiadał — Wojewoda ma z nami poczynać za jedno, a nie widać wcale, ażeby o jakiemkolwiek poczynaniu myślał...

Kołtun ramionami ściskał.

W tem miejscu nie zawadzi słówko objaśnienia. Mołdawija nie posiadała w czasach onych ani armii stałej, nie znanej jeszcze podówczas w świecie, ani rycerstwa feudalnego, jakim posługiwał się zachód, ani też rycerstwa ziemiańskiego, na wzór i podobieństwo polskiego, ale posiadała instytucyją Mazyłów, będącą czemś podobnem jak pułki pograniczne austryjackie, z tą, różnicą, że organizacyja ta obejmowała kraj cały. Mazyli byli to rolnicy i mieszczanie uzbrojeni, obowiązani stawać w szeregi na każde zawołanie, ciągnąc kosztem własnym na punkt zborny. Każdy, zdolny broń nosić, był żołnierzem. Organizacyja na tem polegała, iż kraj dzielił się na ucząstki, przedstawiające jednostki bojowe i posiadające z góry wyznaczonych naczelników, chorążych, setników, kapetanów, pułkowników, hetmanów, odpowiedzialnych za literalne pełnienie rozkazów władzy wyższej, bez pytania o powody i pobudki. Organizacyja ta, w ręku hospodara sprężystego, zapewniała korzyści ogromne. Stefan słusznie chwalić się mógł, że potrzebował jeno świsnąć, ażeby mieć wojska tyle, co trawy na błoniu.

Ten był powód, dla którego wysłańcy nasi nie widzieli wojska nigdzie, nie spostrzegli ruchu żadnego, nie dowiadywali się o niczem, co się przygotowań tyczyło.

Nie wiedzieli jednak o szczególe pewnym, który zresztą nie należał do nich. Ode Lwowa do Czerniejowic ciągnął się szereg jeźdzców, ustawionych w odległości mili mniej więcej jeden od drugiego. Jeźdzcy ci nie wyglądali bynajmniej na łudzi rycerskich. Bronią ich całą był batożek i całe ich zadanie polegało na tem, ażeby dniem i nocą mieć konie posiodłane w pogotowiu. Pod rozmaitemi pozorami przebywali po wsiach, po karczmach, pod szałasami, nawet w lesie lub w polu otwartem, luzując się co dni parę w ten sposób, że stójkowy z Czerniejowic zmieniał tego co był od niego najbliżej, ten następnego, i tak aż do Lwowa, potem odbywał się obluzunek ze Lwowa w sensie odwrotnym. Była to przeto poczta polowa, istnienia której Polacy, zacietrzewieni polityką, nie domyślali się wcale, poczta złożona z koni lotnych i ludzi lekkich, a przytem dyskretnych, co im z tem większą przychodziło łatwością, że ich o nic nie pytano. Nieprzezorność pradziadów naszych, okrywała ich puklerzem, nakształt czapki niewidzianki. Patrzano na nich i nie widziano.

A było to jedyne Stefana wojenne przygotowanie. Tego, wysłańcy nasi, których instrukcyje odnosiły się do Bukowiny, nie widzieli, nie widzieli przeto przygotowań żadnych. Mołdawianie orali na par, kosili trawę, paśli owce, rozprawiali o zbiorach, a gdy ich Kołtun lub Kapuziński zapytywali co słychać, odpowiadali:

— Dzięki Bogu, wszystko dobrze...

— Rozbój?...

— O rozboju my nic nie wiemy.

"Rozbój" w rumuńskim języku znaczy "wojna".

Pod Suczawą wysłańcom wpadło w oczy obozujące wojsko.

— A!... — zawołał Ignacy. — Przecież!...

— Phi!... — odparł Kołtun, ręką, z giestem lekceważenia machnąwszy. — Jeżeli nie ma gdzie więcej, to z tem wojować nie ma co...

Niedoświadczony Kapuziński nie zmiarkował od pierwszego oka rzutu, że owa siła zbrojna, co mu z ust okrzyk wywołała, liczyć mogła nie więcej jak trzysta do czterysta ludzi. Byli to tak zwani "dorobańce", jazda lekka, uzbrojona w miecze i łuki, i przydatna bardziej do utarczek podjazdowych, aniżeli do wstępnego boju.

Kiedy mimo obozu przejeżdżali, zastąpił im drogę ze starszyzny jeden, i zawołał na nich:

— A panowie Polacy?...

— Polacyśmy... — odparł Kołtun.

— Wielkość jego wojewoda, wzywa was, panowie, uprzejmie do siebie.

— Zkądże wielkość jego wie o naszem przybyciu?...

— Ja nie wiem.... spełniam co mi rozkazano... Jeżeli się wam gościnność w zamku spodoba bardziej aniżeli w gospodzie, jedźcie wprost na zamek. Wojewoda gwałtu żadnego czynić wam nie chce.

Kołtun i Ignacy spojrzeli sobie w oczy ze zdziwieniem, pożegnali się ze starszym od dorobańców i, pozostawszy sami, słów kilka następnych ze sobą. zamienili:

— Cóż waszmość na to? — zapytał Ignacy.

Cóż?... nic... Pokazuje się jeno, że wojewoda do tego rodzaju ludzi należy, co to słyszą, jak trawa rośnie.

— Czy się udamy na zamek?...

— Hm... — mruknął Kołtun i pomyślał chwilę. — Czy tak, czy owak, jesteśmy w hospodara ręku, na jego łasce, lepiej więc łaskę tę, która, gdybyśmy ja. ważyli lekko, do ciemnicy nas doprowadzić może, z dobrą przyjmować wolą... Zaprosiny takiego Stefana, to czysty rozkaz... Jedźmy na zamek.

O drogę pytać nie potrzebowali, przekroczywszy bowiem bramę miasta, ujrzeli na prawo budynek, wznoszący się na wzgórzu, a otoczony murami i basztami. Most zwodzony do bramy prowadził. Most był spuszczony, brama otwarta, jak w czasie pokoju najgłębszego. Warta przepuściła ich bez pytania. Gdy na podwórzec wjechali, zdaje się, jakby tam na nich oczekiwano, natychmiast bowiem otoczyła ich służba; ten witał, ów z koni zsiadać pomagał, inny z kurzu otrzepywał, jeden zaś na starszego z miny wyglądający, kazawszy konie i pachołków do stajni odprowadzić, zaprosił rycerzy do izby gościnnej.

Umeblowanie izby nie odznaczało się wytwornością. Prycza, stołków parę, stolik drewniany pod ścianą, oto wszystko. Światło wpadało przez okienko małe, drzwi otwierały się wprost na podwórzec.

— Oto wam, panowie Lachy... — były słowa przewodnika. Chcecie spocząć, spoczywajcie... Macie tu wodę w dzbanie do opłukania się, a do pokrzepienia sił waszych i do ugaszenia pragnienia, podadzą wam niebawem jadła podostatkiem i wina białego z Kotnar.

Podróżni nasi opłukali się i wkrótce znaleźli się w obec stołu zastawionego, zdolnego nakarmić tuzin zgłodniałych, pomimo że zastawa nie odznaczała się, ani wykwintnością, ani też mnogością potraw. Danie było jedno jedyne, był to atoli baran cały pieczony, ze łbem i z rogami. Czosnek tarty służył za przyprawę do pieczeni, osobno zaś podana śmietana, ser i miód w plastrach, odgrywały rolę wetów. Temu wszystkiemu towarzyszył ogromny z pszennego ciasta kołacz i spory winem po krawędzie napełniony dzban.

— Jedzcie i pijcie, panowie Lachy, ile wlezie... — przemówił posłaniec. — Co zostanie, to dla pachołków waszych.

Podróżni zaatakowali pieczeń, lecz nie podołali onej. Pokosztowali sera, śmietany, miodu, przekąszali kołaczem, popijali wino i wkrótce głód zaspokoili.

— Odetchnijcież teraz, a potem, jeżeli wola, poprowadzę was przed oblicze wielkości jego... — były słowa sługi, co im jadło podawał.

Upłynęło półgodziny niespełna i wysłańcy nasi przekraczali próg izby obszernej, w której pod jedną ze ścian, widzieć się dawał komin duży, na ścianach rogi jelenie, łby dzików i niedźwiedzi, dzidy, łuki, sajdaki, halabardy, buławy, tarcze, miecze; na poczestnem miejscu — łeb byczy z rogami i z kółkiem w nozdrzach, wyobrażenie herbu państwa; sufit nizki drewniany z grubych belek; na środku stół ławami obstawiony, a za stołem ludzi kilku, pomiędzy któremi uwagę zwracało na siebie dwu szczególnie: jeden dla tego, że zajmował miejsce pierwsze, drugi dla tego, że posiadał plecy szerokie, pierś wypukłą, minę byczą, i wąsy sterczące mu po dwu stronach policzków, jako dwie wiechy. Kołtun, na widok tego ostatniego, zbladł jak ściana, zatrzymał się na progu, jakby wahając się czy ma iść dalej, czy cofać się, po chwili jednak postąpił kroków parę naprzód i znów się zatrzymał.

W chwili tej wszyscy za stołem siądzący, z wyjątkiem jednego, wstali i z izby precz wyszli, oddalając się przez drzwi, prowadzące nie do sieni, przez którą podróżni nasi przechodzili, ale do izby pobocznej.

Kołtun odetchnął, jakby mu się, ciężar wielki z piersi zwalił. Pomiędzy tymi co się oddalili, znajdował się i wąsacz. Postąpił naprzód i złożył pokłon głęboki siedzącemu za stołem.

Za stołem siedział mąż  lat podeszłych, wejrzenia surowego schowanego w głębi orbit pod grubemi brwiami czoła wyniosłego, głębokiemi poznaczonego bruzdami, ozdobiony brodą, do pasa prawie sięgającą a srebrzącą siwizną" odbijającą od barwy włosów rudawej. Na grzbiecie zarzucony miał płaszczyk aksamitny, barankiem drobnym wyłożony, z pod którego przeglądał pancerz stalowy i łańcuch złoty. Ręce trzymał na stole oparte.

Był to, w osobie własnej, wojewoda Stefan, przez Rumunów Stefan-woda zwany.

Wysłańcy nasi, bliżej przystąpiwszy, głęboki mu złożyli pokłon.

— Bądźcie pozdrowieni, panowie Lachy, w chacie mojej ubogiej... — przemówił. Od kogo przybywacie i co mi przynosicie: pokój czy wojnę?...

— Przybywamy... — odrzekł Kołtun — sami od siebie i przynosimy wielkości waszej samych siebie...

Wojewoda spojrzał na Kołtuna z podełba wzrokiem, który zdawał się na wskróś eksmnicha przenikać i, jakby odpowiedzi jego nie słyszał, dodał:

— U was tam, słyszę, na wojnę zanosi się na dobre...

— Zanosi się... Próbowaliśmy się zaciągnąć do chorągwi dworskiej, ale licho płacą, twarde stawiają kondycyje, więc też...

— Powieszti... — przerwał Stefan przeciągle. — Dokończę, coś zaczął... Przybywacie w celu zaciągnięcia się pod chorągwie moje, z zamiarem targowania się na to, ażeby targu nie dobić i odejść napowrót... Ja wam ułatwię zadanie... Nie macie co czasu nadaremnie tracić... U mnie w tej chwili zaciągów nie ma żadnych.

— Hm... — chrząknął Kołtun. — Zdawało się nam jednak, że ponieważ wojna blizka...

— Źle wam się zdawało... Wojna blizka, jak dla kogo, dla mnie daleka... O wojnie nie myślę, chyba iżbym był do takowej zniewolony.

— Wszakże wielkość wasza poczynać ma z królem jegomościa za jedno.

— Tak, niezawodnie, ale król jegomość, którego ja się wiernym hołdownikiem uznaję, ma swój wojowania sposób, ja zaś swój. Ja wojować będę, siedząc w Suczawie z założonemi rękami... Powiedzcie to królowi, panu memu miłościwemu... On młody, ja stary, to mnie trudno na starość... odstępować od mego wojowania sposobu...

Wyrazy ostatnie cieniował akcent lekkiej ironii.

Kołtun milczał. Bo i cóż miałby mówić! Charakteru negocyjatora ani też posła oficyjalnego nie posiadał. Nie pozostawało mu nic innego, jak tylko przyjąć słowa wojewody do wiadomości, zapamiętać je i starać się usunąć z przed oczu hospodara jak najrychlej. Do pośpiechu nagliła go jedna zwłaszcza okoliczność: obecność owego wąsala, którego widok bladość mu na twarz wywołał. Wąsal poznał go lub nie poznał, mniejsza o to, mógł jednak lada chwila do komnaty powrócić. Kołtun tego nie życzył sobie. Gdy przeto wojewoda zamilkł, Kołtun odezwał się:

— Raczy wielkość wasza pozwolić nam odejść.

— Jeżeli wam śpieszno, odejdźcie... a jeśliście ciekawi, przypatrzcie się miasteczku, budowlom, murom... Ten rycerz młody — tu oczami na Ignacego wskazał — pragnie zapewne coś widzieć... Zresztą, nie zatrzymuję was... wola wasza, zostańcie, nie — odjeżdżać możecie, choćby  natychmiast... w każdym jednak razie, potrzebujecie i sami wypocząć i koniom wytchnienie dać, przenocujcie więc, a jutro, skoro świt, w drogę: powrotu waszego z niecierpliwością, we Lwowie wyglądają,...

Kołtun i Ignacy, pokłonili się.

Hospodar w dłonie klasną! i pojawił się wnet człek dworski, któremu polecił służyć gościom za przewodnika i wszelkich im objaśnień udzielać. W końcu rzekł:

— Z Bogiem... Jeżelibyście przed obliczem najjaśniejszego króla, pana mego miłościwego stanęli, pozdrówcie go odemnie i powiedzcie, że Stefan - woda życzy mu z serca całego zdrowia krzepkiego, życia jak najdłuższego i powodzenia w zamysłach.

Wysłańcy nasi, złożywszy raz jeszcze pokłon głęboki, wyszli w towarzystwie dworzanina. W przedsieni spotkał ich człowiek wzrostu słusznego, chudy, oblicza ospą, poznaczonego, jednooki, który na widok ich, mruknąwszy coś sobie pod nosem, pokazał im język i wykonał na palcach tę czynność, którą, chłopcy posługują się do drażnienia psów na łańcuchu, a która nazywa się struganiem rzodkiewki. Z oczów strużącego rzodkiewkę strzelał wyraz złośliwości wielkiej.

— Waryjat... — rzekł Ignacy do dworzanina.

— Wojewodzie Bohdan... — odpowiedział dworzanin.

Była to przykrość jedyna, jaka ich w Suczawie spotkała. Przykrość ta stanowiła kontrast rażący z pełnem łaskawości przyjęciem, jakiego im udzielił Stefan; samo zaś przyjęcie stanowiło kontrast z surowością" która z oblicza Stefana biła. Zdawałoby się, że człowiek ten przemawiać inaczej nie umie, jak tylko tonem grozy i rozkazu. Było więc w tem udanie jakieś, wchodzące do składu gry, przedsięwziętej w jakimś celu ukrytym.

Przewodnik oprowadził rycerzy naszych po mieście i murach. W mieście nie znaleźli nic uwagi szczególnej godnego, mury wydały się im mocne; były bowiem grube i harmata gęsto obsadzone. Na zapytania odpowiadał, lecz nie podawał nic nowego. Kołtun w toku zapytań, zaczepiał go od niechcenia niby o ludzi tych, którzy opuścili komnatę, gdy hospodar posłuchanie im dawał, i dowiedział się, że jednym z nich był wielki logotet, drugim wielki wornik, trzecim jeden z hetmanów itp.

— A tenże z wąsami ogromnemi?...

— To Lajosz Kerdeni, hetman... mąż siły strasznej, który strachu nie zna... — była dworzanina odpowiedź.

— Mieszka tu, w Suczawie?

Dworzanin zaśmiał się na to zapytanie i odrzekł:

— Mieszkałby, tu, gdyby się nie lękał...

— Strachu nie zna, powiadasz, a lęka się...

— O młodą żonę Laszkę... w las się z nią schował...

— Pobudował sobie zamek obronny.

— Nie... zamku nie pobudował, ale wybrał ustroń taką, którą odszukać trudno w głębi lasu, pod górą, nad strumieniem, co do Prutu niżej ujścia Czeremony wpada, w głuchym zakątku.

— Byłeś tam?...

— Nie byłem nigdy i nie bywa tam nikt z wyjątkiem Mirczy starego...

— Musi to być gdzieś pomiędzy Seretem a Czerniejowcami.. — rzekł Kołtun.

— Tak jakoś, w bok, na lewo... nieopodal od tych drożyn leśnych, co wymijają i Seret i Czerniejowce, prowadząc za Prut w głuche lasy bukowe.

— I czemuż to hetman tak się ukrył?

— Ha!... żona młoda i, jak powiadają, niby słońce jasna. Kołtun westchnął. Po westchnieniu rozmowę na inny zwrócił przedmiot.

Nazajutrz, skoro świt, wysłańcy nasi Suczawę opuścili i, wciąż idąc, byliby na czas do Lwowa powrócili, gdyby z Seretu zamiast trzymać się traktu, w lewo nie zwrócili. Ignacy uwagę z tego powodu uczynił:

— Czyż tędy — rzekł — droga nasza?

— Rotmistrz polecił nam tam jedną, z powrotem inną jechać drogą... — odrzekł Kołtun.

Tak było w samej istocie. Eksmnich trzymał się instrukcyi, młodemu więc Kapuzińskiemu nie pozostawało nic innego, jak nieodstępować towarzysza. Dostali się w lasy, na drożyny wązkie, na ścieżki. W lesie Kołtun okazał zadziwiającą oryjentowania się zdolność. W najgłuchszym ostępie wiedział w której stronie północ, w której południe, z załamów gruntu wymiarkować umiał odrazu, jaki będzie dalszej drogi kierunek. Zdawało się, że człowiek ten w lasach tych się zrodził, obracał się w nich bowiem jak w alejach znanego ogrodu. Pomimo to jednak, po upływie dnia pierwszego, drugiego i trzeciego, Ignacemu wydało się, jakoby obłęd z boru ich nie puszczał.

— Błądzimy chyba... — rzekł.

Kołtun głową jeno na, to rzucił, a gdy młody człowiek nalegać począł, odpowiedział:

— Waszmości się zdaje, że w lesie pospieszać można, jak na drodze bitej.

Jechali więc jeszcze dzień jeden, drugi i trzeci. Wyczerpały im się nareszcie zapasy żywności, które w torbach mieli. W czasach atoli owych, w których sposób życia bliższym był nieco do pierwotnego, aniżeli w naszych, łatwo w wypadkach podobnych znajdowały się środki zaradcze. Konie znajdowały pożywienie pod kopytami, ludzie mieli zwierzynę, owoce leśne, grzyby a w ostateczności — korzonki. To też podróżni nasi, na pierwszym noclegu, jaki po zjedzeniu ostatniego chleba kęsa nastąpił, obracali nad ogniskiem jelonka młodego, piekli w popiele jaja ptasie i mieli poziomek obfitość. Lasy obfitowały w zwierzynę, z którą się co moment spotykać można było. Tu sarna zdziwiona ludzi widokiem, stawała w zapomnieniu niby, ówdzie odzywała się maciora w legowisku lub odyniec sapał, tam głuszec tokował, dokoła gołębie gruchały. Zwierzynę zabijało się mimojazdem, co nie małą sprawiało Kapuzińskiemu przyjemność, pochłaniając całkowicie uwagę jego. Tak go zajęły sarny, jelenie, dziki, głuszce i gołębie, że niepostrzeżenie dla niego dzień po dniu w lesie upływał, a on już więcej towarzyszowi uwag nie czynił.

Zresztą" wszelkie czynienie uwag, nie przydałoby się na nic. Kołtun albo wcale nie odpowiadał, albo też odpowiadał dla tego jedynie, ażeby się zbyć. Naprzykład:

— Czy wyjedziemy z lasu tego kiedy?

— Jużci wyjedziemy.

Gdyby Ignacy, lub też z pachołków który, był nieco z naturą pozycyj leśnych oswojony, z łatwością mógłby poznać, iż jazda odbywała się w koła szerokie, zakreślane jedno obok drugiego.

Koła podobne zakreślają gatunki pewne psów legawych z rasy Olbracht. angielskiej, wietrząc bekasy w trzęsawiskach albo kuropatwy na błoniach. Kołtun więc widocznie wietrzył coś, szukał czegoś, czego dane mu przez rotmistrza zlecenia nie obejmowały bynajmniej, w lesie tym bowiem nię było ani dróg do prowadzenia obozów przydatnych, ani ludzi, którychby się o co rozpytywać można. Tylko buki odwieczne nad głowami szumiały, wtórując gwarowi mieszkańców leśnych, których rozmowa, chociażby takową wysłańcy nasi rozumieli, w najmniejszej rzeczy objaśnić ich nie mogła.

Buki szumiały, jelenie pobekiwały, ptactwo szczebiotało, a rycerze nasi, prowadzeni przez Kołtuna, w ponurem jakiemś pogrążonego milczeniu, krążyli i krążyli.

Tak krążyli przez tydzień cały.

Aż raz, na popasie, Kołtun opodal nieco od towarzyszy leżący, zerwał się nagle, poskoczył, giestem milczenie nakazał, i w następujący sposób do Ignacego i pachołków szepnął:

— Pyski koniom torbami pozatykać, ażeby, broń Boże, nie zarżał który!.,.

Słowa te wymówione były tak pospiesznie i z takim naciskiem, że Ignacy i pachołkowie rzucili się wnet do koni, wykonywając polecenie Kołtuna.

Wkrótce potem rżenie końskie słyszeć się dało.

— Psss... — syknął Kołtun, trzymając konia swego za nozdrza z sił całych.

Toż samo czynili Ignacy i pachołkowie.

Po rżeniu nastąpił niebawem tentent głuchy, dochodzący zdaleka. Kołtun ucho nastawił i, potrzymawszy je przez chwilę w stronę tententu zwrócone, rzekł:

— Dwa konie...

I głową rzucił, jakby, za pomocą giestu tego, podkreślał w myśli - uwagę lub postanowienie jakieś.

Po niejakim czasie tentent głuchnąc stopniowo, oddalił się, Kołtun puścił pysk konia, który mocno prychać począł, i krótko a cicho odezwał się do Ignacego:

— Chcesz ze mną?...

Ignacy posunął się w celu spoprężenia konia.

— Piechotą.., — dodał eksmnich.

Młodzieniec, nic nie mówiąc, zarzucił łuk na plecy, w garść czekan ujął i poszedł obok Kołtuna, który się spiesznym puścił krokiem.

Szli w milczeniu. Uszedłszy pół ćwierci mili z górą, natrafili na świeże ślady kutych kopyt końskich, wyciśniętych nie na drodze, ani nawet na ścieżce żadnej, ale na niedeptanej ziemi. Ślady szły w kierunku linij prostej, ginąc niekiedy pod liścianemi nasypami i pokazując się znowu. Rycerze nasi, trzymając się śladów tych, albo raczej linii prostej, szli godzin dwie przeszło, aż ujrzeli nagle palisadę, a po za nią dworek, cacko istne, świeży, jasny, różami, bzami i malwami otoczony i wyskakujący naprzód gankiem, na słupach wspartym. Słupy i ganek zazieleniał chmiel całkowicie. Przez otwarte na ściężaj wrota widzieć się dawał podworzec obszerny ze stajniami i zabudowaniami dla służby. Po podwórcu człek stary oprowadzał dwa konie spotniałe. Na ganku, w bok się ręką jedną ująwszy, stał mąż tuszy wspaniałej i wąsów ogromnych, spoglądający z uśmiechem na zawieszoną na ramieniu jego i w oczy mu wpatrzoną niewiastę.

Rycerzom naszym z poza drzewa się wychylającym, obraz ten rzucił się w oczy, niby widzenie cudowne. Stanęli w osłupieniu.

— A!... — westchnął Ignacy, częścią ze zmęczenia może, w większej atoli części z zachwytu.

— Piekło!... — odezwał się eksmnich.

Niewiasta dłonią białą wąsatego męża po policzku i po pod brodę głaskała.

Kołtun zębami zgrzytnął.

Mąż na ganku odchrząknął tak mocno, aż echo leśne chrząknięcie to podchwyciło i na parowy poniosło; niewiasta coś do niego z przymileniem mówiła. Postali jeszcze chwilkę i wsunęli się w głąb białego dworku.

Kołtun westchnął głęboko, głową pokiwał i rzekł:

— Ot tak...

I dodał po chwili, ujmując młodego towarzysza za rękę:

— Chodźmy!... chodźmy prędzej!... spieszmy... Pora wracać do Lwowa.

Słowa tę rzucał jakby w obłąkaniu, ciągnąc Ignacego za sobą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII. POŻEGNANIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. W POCHODZIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. PANNA SALOMEA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. MARYNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. ZBRODNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. NIE-RUBIK0N.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. RYCERKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. W CHOROBIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. WARUNKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. SIECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII. POWRÓT Z NIEWOLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. KRÓL W ZAKŁOPOTANIU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX. TRZYDNIOWE POSŁUCHANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI. DNI DZIESIĘĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII. ŚMIERĆ Z GŁODU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII. W PŁUGACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV. U PRZEPRAWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV. ZEMSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej