Teodor Jeske-Choiński

ZA WINY OJCÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII. ZAKOŃCZENIE.

ZA WINY OJCÓW

Powieść

Teodor Jeske-Choiński

Weh  dir, dass du ein Enkel bist!
Vom Rechte, das mit uns geboren,
Von dem ist  leider nie die Frage! 

Goethe (Faust).

I.

Na bogatem łożu leży starzec. Wielka kryształowa lampa, zielonym daszkiem zasłoniona, rozświeca słabo obszerny pokój. Promienie światła padają na żółtą twarz starca, który leży spokojnie, jakby martwy. Tylko oczy, to roztwarte szeroko, to pobiegające szybko, ze strachem jakimś po obrazach wiszących na ścianach, świadczą, że życie nie uszło jeszcze z tego świata.

Nocna cisza zaległa komnatę i jedynie zegar, stary gaduła, stojący na gotyckiem biurku, śpieszy za uciekającym czasem, sekunda za sekundą — a jednostajny jego dygot uwydatnia jeszcze więcej ponurą ciszę komnaty. Widać, że możny pan spoczywa na łóżku, bo na ścianach wiszą w złoconych ramach portrety antenatów; meble, zdobiące sypialnię, pamiętają dawne czasy; posadzki nie widać pod perskiemi kobiercami, a sam pan, na tureckim spoczywający tapczanie, przypomina wyrazistą, ostro zarysowaną twarzą dumne oblicza kasztelanów i starostów, spoglądające na wnuka swego ze ścian, resztkami drogich obić strojnych.

Możnym panem był hrabia Korczak. Kiedy przed laty trzydziestu ojcowski spadek odbierał, potrzebował trzech dni do objazdu dziedzicznych włości. Było ich przeszło dwadzieścia wsi z lasami, łąkami, wodami i t. d.

Taki majątek, to źródło niewyczerpalne, źródło złotem płynne, jak łożysko Tagu. Tak sądził dwudziestokilkoletni hrabia, nie inaczej myślał rządca, nie inaczej ekonomi, służba i żydzi. Dawniej wierzono godłu: Nobilitas obligat! Kto wziął po ojcach świetne imię, liczne włości i szacunek współobywateli, mniemał, że trzeba ten blask własną zasługą utrzymać i utrwalić. Siadał więc na koń w krajowej potrzebie, służył ojczyźnie radą w czasie pokoju, a dom roztwierał szeroko dla wszystkich, którym życie gorzką było dolą.

Dziś potomki starych rodzin mają zwykle inne credo, a dziwią się i zżymają, że im homines novi buławę z białych, pieszczonych wytrącili dłoni. I hrabia Korczak był nowoczesnym hrabią; dlatego-to odebrał pewnego razu w Rzymie list od swego plenipotenta, tej treści: — Obecność jaśnie wielmożnego pana jest koniecznie w majątku potrzebna". Zabrawszy tedy dwudziestoletnią córkę Jadwigę i małego synka Zygmunta, wracał wygodnie do kraju, zatrzymując się wśród drogi po większych miastach, tak wygodnie, że zdążył na sam czas, bo przybyć na licytacyą majątków.

Taki owoc trzydziestu lat nieopatrznego życia spadł jak grom na bankruta, a grom był tak celny, że zabił prawie, uderzając. Przerażenie padło na Korczaka w dzień publicznej sprzedaży, w postaci apoplexyi na język, ręce i nogi.

Nazajutrz po sprzedaży przewiozła hrabianka Jadwiga obezwładnionego ojca do powiatowego miasta, gdzie go otoczyła resztkami minionej przeszłości.

Tu leżał hrabia, konając od roku, niepokojony wyrzutami sumienia.

Samotnie leżącemu rozbitkowi pokazywały rozdrażnione nerwy, jak poecie, różne fantastyczne mary. Wyrzutami przebudzonego sumienia miotany, rozmawiał w gorączce z obrazami przodków, targał się, męczył tą straszną męczarnią, a sumienie zamieniało się w greckie furye, wpijające się w mózg i wnętrzności. Chciał się zerwać, lecz nogi nie pełniły rozkazu; chciał wołać, lecz język kołował tylko, jak w ustach głuchoniemego; chciał dzwonić, lecz ręka ani drgnęła. Jedynie oczy iskrzyły się pod szeroko rozwartą powieką, ognikowym blaskiem gorączki i obłąkania; twarz drgała konwulsyjnie, a niemocne ciało kurczyło się jak tułów robaka pod stopą silniejszego wroga. Tak hrabia konał od roku.

Lekarze wróżyli ciągle rychłą śmierć, a córka, niemogąca suchem okiem patrzeć na codzienne ojca męczarnie, pragnęła jej dla niego. Najęta służba, gdy nadeszła wśród takich attaków, mówiła zcicha: — Dyabeł męczy go już tu na ziemi za krzywdę, którą dzieciom wyrządził.

Dziś przecież pokazały się już pierwsze oznaki niedalekiej śmierci. Kiedy córka całowała zrana żółte i pokurczone ręce ojca. usta jej dotknęły zimnych już palców, Attaki nerwowe przychodziły zawsze wieczorami i nocą, bo jasne światło dzienne rozprasza niepochwytne mary, rodzące się w chorobliwej wyobraźni, która w półcieniach słabego światła i lampy wieczornej bezpieczniej i natarczywiej widmami swemi człowieka dręczyć może, Gdy oczy hrabiego zaczęły się ożywiać, było to zawsze dowodem, że nocne gorączkowe mary do łóżka się zbliżają. W takich chwilach nadchodziła zwykle córka, aby czuwać nad chorym.

Cichutko rozwarły się podwoje. Na progu stanęła wysoka postać hrabianki Jadwigi, podobnej do jednego z  portretów niewieścich, wiszących na ścianie. Wysoka a wysmukla jak topola, trzymała się prosto i wyniośle, podobna do tej prababki, kasztelanowej, której portret wisiał naprzeciw łóżka. To samo wielkie, czarne, silnym blaskiem dumy płonące, wyraźnie narysowaną brwią ozdobione, oko błyszczało w bladej, matowej cery, twarzy Jadwigi. Czarny włos, przyczesany gładko na gładkiem a szerokiemi czole, szczelnie zamknięte usta z lekko wysuniętą dolną wargą, głęboka fałda między brwiami i surowy wyraz wydatnego rysunku twarzy: tworzyły zupełne podobieństwo między żywą a zgasłą już dawno hr. Korczakową. Twarz Jadwigi nie miała nic miękkości kobiecej, nie wabiła wdzięcznem zaokrągleniem, lecz, przeciwnie, raziła prawie surowością. I ubranie jej odpowiadało jej charakterowi, bo czarna, aż pod szyję zamknięta, ani kokardą, ani falbaną, ani żadną błyskotką nie ustrojona suknia i niemal zakonnie zaczesane włosy, nadawały tej postaci wyraz powagi i rezygnacyi. Kto raz na nią spojrzał, nie zapomniał nigdy tej dumnej, arystokratycznej twarzy, która nakazywała szacunek i posłuszeństwo. Łez, uśmiechów i westchnień szukającego młodzieńca odstraszy taka postać wzrokiem swym wyniosłym i stanowczym wyrazem; lecz kto uwielbia Chrzanowską z Trembowli, ten schyli głowę przed taką kobietą, bo przeczuwa, że nie cofnie się ona przed żadną ofiarą. Wichrom i burzom stawi dumnie czoło, a nie zegnie się słabych trzcin zwyczajem; gdy kogo umiłuje, skona za niego; gdy znienawidzi, nie zapomni krzywdy do grobu; gdy poświęcić się trzeba, nie ustraszy się żadnej ofiary.

Tak wyda czasem pień przegniły przed zgonem zieloną gałązkę, tak błyśnie jeszcze dogorywająca lampa jaśniejszem światłem, zanim zgaśnie.

W chwili, kiedy córka do sypialni ojca weszła, zaczęła się twarz chorego ożywiać, bo szatan sumienia rozpoczynał swe codzienne harce. Już ożywiały się w ramach portrety antenatów, i ze ścian schodząc, otaczały wnuka swego, grożąc mu szablami. Nawet przodka-zakonnica podnosiła paciorki, nawet antenat-niemowlę mierzył w chorego jabłuszkiem, które trzymał w ręku. A on.. uciec nie mógł przed temi widmami, ani ulżyć sobie wołaniem, ani zadzwonić na sługi, aby rozproszyli mary.

Cała ta gromada w jedwabiach, aksamitach, purpurach i złocistych zbrojach tłoczyła się do łóżka, grożąc i wołając:

— Pracą i trudem, krwią naszą i potem uświetniliśmy imię twoje: a ty brzydziłeś się pracą, mieniąc ją sług i pospólstwa rzeczą. Pięćset lat pracowaliśmy, służąc krajowi i bliźnim, krew, mienie i życie niosąc na ofiarę rzeczy publicznej. Świetność imienia twego, to owoc owej pracy; złoto, które rozproszyłeś, to plon naszego potu. Co zrobiłeś z owocem pięciu wieków zasługi ojców twoich? — Nie! ty nie jesteś wnukiem naszym: bądź przeklęty!

Hrabia zamykał oczy: daremnie ! takie postacie widzi się i z  zamkniętemi oczami.

— Dawniej, przed kilku wiekami nieznanym byliśmy i ubogim rodem, jak wiele z tych, któremi gardziłeś.

— Praca i zasługa dała nam purpurę, zamki i włości, szacunek i cześć u ludzi: a ty walałeś się w nizkich uciechach, jak zbogacony kramarz, tylko złotu ufając, nadymałeś się zasługą swych ojców, których niegodnym byłeś, poniżając innych, szlachetniejszych od siebie. Nie jesteś mężem rycerskim, nie byłeś zatem nigdy szlachcicem, tradycyi naszej wnukiem: bądź przeklęty, niegodny krwi naszej!

Hrabia ukrył twarz w poduszkę: daremnie! takie głosy i żelazne przenikają zasłony.

— Zostawiliśmy ci miliony, abyś miał środki do utrzymania tradycyi, abyś karmił łaknących, goił rany wszelkie, abyś dobrze czynił, jak ojcowie twoi: a ty służyłeś tylko chuciom nizkich instynktów przegniłej, cuchnącej krwi wyrodka; dogadzałeś zachciankom nędznego karła, który odurzać się musi, aby o własnej zapomniał nikczemności; bogaciłeś lokajów całej ziemi za ukłon, za tytuł, za dźwięk próżny, pokrywający nędzę twoją; olśniewałeś ludzi naszem złotem, naszą pracą, bo sobą nie mogłeś. Jesteś hańbą naszego rodu: bądź przeklęty!

Hrabia wił się na łóżku, kurcząc się i wyprężając, ale mary nie znały litości.

— Skończyło się panowanie twoje. Ty zstąpisz do grobu, ale biedne, niewinne dzieci twoje pójdą między ludzi na głód, nędzę i wszelkie poniżenie. Pójdą w służbę do ekonomów, w służbę sług naszych, zmieszają się z  tłumem, a syn twego lokaja odmówi im nawet prawa do naszego imienia. Bądź przeklęty, zbrodniarzu, bądź przeklęty!

Hrabia rzucał się na łóżku, wydając z siebie dzikie głosy.

Jadwiga pośpieszyła do ojca; wołanie bowiem takie było zawsze zwiastunem silnego attaku.

Jakby elektrycznym dotknięty strumieniem, dźwignął się hrabia nagle i wyszeptał z  wielkim trudem:

— Prze.... bacz... mi....

Słabe, urywane słowa konały wolno na ustach, a z niemi gasło życie marnotrawcy, któremu przedśmiertna walka na kilka sekund władzę języka wróciła.

Osunął się na poduszki, odetchnął ciężkiem westchnieniem; nakoniec uszło z niego życie.

Górka zgięła kolano przed trupem ojca.

Nie rozpłakała się głośno, nie wołała o pomoc, bo patrząc od roku na wolne ojca konanie, była przygotowaną na ostateczny proces.

— Przebaczyłam ci, ojcze,...

Taką modlitwą żegnała Jadwiga zgasłego ojca.

A wielka to była modlitwa, bo przebaczyła nią umarłemu długie lata nędzy i męczarni, które ją czekały.

II.

W trzy dni potem posuwał się drogą z miasta powiatowego do Korczakowa konwój pogrzebowy. Tam stała na cmentarzu wiejskim kaplica, a w kaplicy tej, w grobowcu, spoczywały prochy panów miasteczka i wsi okolicznych. . Kiedy ojca obecnego nieboszczyka do wiecznego przeprowadzano spoczynku, towarzyszył orszakowi cały powiat. Co było świetnego rodem, zasługą i mieniem w powiecie, postępowało za trumną przedostatniego Korczaka, Tłumy mieszczan i wiejskiego ludu szły za nieboszczykiem, zawodząc skargi, bo ojciec ostatniego dziedzica był jeszcze prawym synem rodzinnej tradycyi.

Dziś nie było za trumną karet i cugów, nie postępowały za nią tłumy wieśniacze. Kiedy się pogrzeb przez miasto posuwał, wychylały się zpoza drzwi i zasłonionych okien wystraszone głowy mieszczan. Każdy spojrzał i cofnął się. A po wsiach tworzyły się gromadki, szepczące zcicha:

 — Dyabeł go żywcem porwał!

Skrzypnęła brama cmentarna na zardzewiałych. wrzeciądzach, pogrzeb przestąpił progi ostatniego ludzi mieszkania; dzwony kościołka wiejskiego biły; ksiądz śpiewał — lud szedł zdała za nieboszczykiem.

Za trumną hrabiego, ozdobioną herbami, wieńcami obwieszoną, postępowała Jadwiga, prowadząc za rękę Zygmunta, ostatniego z rodu Korczaków po mieczu. Łez nie było w czarnych oczach hrabianki, ani na licach chłopczyka. Ostatni rok wycisnął ich tyle z tych dwojga, niewinnie cierpiących serc, że zabrakło ich na pogrzeb ojca.

Roztworzono drzwi kaplicy.

Czterech ludzi wzięło trumnę na barki; ksiądz pomodlił się, pokropił, zaszeleściły sznury i trumna zniknęła w otworze grobowca. . Dziad kościelny zasunął kamień, świece pogaszono, lud zaśpiewał:— „Witaj królowo". Głos śpiewających rozlegał się w ciszy wieczornej coraz słabiej, słabiej; już tylko echo drgało w powietrzu nad mogiłami. Potem i echo zamilkło, i odgłos krokow oddalających się włościan rozwiał się; cisza zaległa cmentarz.....cisza grobu, wiecznego spoczynku.

Nad zamkniętym grobowcem, w którym znikła trumna ojca, została hrabianka ze swym bratem. Dziewięcioletnie dziecko tuliło się do siostry, kryjąc twarz w jej sukniach.

Ojciec? Był-że zmarły kiedykolwiek ojcem dla swoich dzieci? Miał on tyle, tyle zajęć.... klub, kassyno, bale, podróże, zielone stoliki, wyścigi, wizyty. Zkądże tu wziąć czas do pieszczenia własnego dziecka? Zapłaciło się niańkę, bony, guwernantki, sprowadziło się metrów, nauczycieli, trzymało się służby cały szereg. To już dość, o, dość. Ani hrabianka, ani Zygmunt, nie wiedzieli: co to pieszczoty matki, ojca, co miękka ręka kochających rodziców; nie znali pieszczotliwego słowa, ciepłego uścisku; nie przeczuwali nawet jaką rozkoszą otoczone jest domowe ognisko. Dziki ptak niesie pokarm pisklęciu swemu, zwierz, tygrys, bawi się z płodem swoim, niedźwiedź uczy niedźwiedziątko chodzenia i sztuk innych: ale hrabia Korczak miał zawsze inne, ważniejsze zajęcie.

Mały Zygmunt widywał ojca nieczęsto. Kiedy matka, wydawszy go na świat, zstąpiła do grobu, wzięła go służba w zapłacone ręce i pieściła, a gdyby nie był miał siostry, nie byłby wiedział, co to ciche, wyszeptane słowo miłości. Siostra -była dla niego ojcem, matką, przyjacielem, była mu wszystkiem. Wziął i on prawem spadku krwi rysy Korczaków: wysokie sklepione czoło, czarne; głęboko osadzone oko, nos lekko zagięty nad wązkiemi ustami; ale przypadek, który twarz siostry ściął zimnym wyrazem surowości i silnej woli, zaokrąglił linie oblicza dziecka, dając im miękki, tęskny, rozmarzony wyraz. Wielkie oczy chłopczyka nie błyszczały posępnym dumy blaskiem, lecz patrzyły gdzieś daleko, aż za widnokrąg, nie widząc tego, co się działo tuż obok nich; bywało, że czasem, zapatrzony w szarą dal, czy w błękit nieba, czy w gwiazd blask niepewny, zapominał

o całym świecie, myślą swoją zajęty. Jeśli go co wówczas z zadumki ocknęło, przecierał oczy, rozglądał się nieprzytomnie wokoło, odpowiadał bez ładu, jak dziecię nagle ze snu przebudzone. Na zapytanie: czem był zajęty przed chwilą, nie umiał odpowiedzieć, prosząc, aby mu nie przeszkadzano, bo mu tak dobrze. . Siostra zastanawiała się wówczas nad tym wzrokiem tęsknym a głębokim, modląc się i prosząc, ażeby czas i wychowanie rozpaliły to oko promieniem jasno-widzenia wielkiego ducha.

— Miałżeby mieć duszę artysty? — myślała, całując kruczy włos brata. Miałżeby duchem królować, jak ojcowie jego mieczem panowali? O, spraw to ty, wielki Boże! który mnie tak często doświadczałeś ! Życie hrabianki nie "było nigdy uśmiechnionem.

I Jadwiga od dziecka oddana była w ręce służby. Stara klucznica uczyła dziecinę pacierza i polskiego języka, a bony i guwernantki francuzkiego, angielskiego, muzyki i wszystkich tych rzeczy, które stanowią wykształcenie panny z dobrego domu.

Na samotność lub towarzystwo nudnych guwernantek skazane dziecko, pokochało cichą pracę nad książką, która zapewnia zwolennikom swoim chwilowe szczęście, bo daje zapomnienie, unosząc w inne światy. Surowy, niezależny jej umysł marzył o poświęceniu, o ofierze, o życiu czynnem i szlachetnem.

Niegdyś, kiedy mała jeszcze Jadwinia, z rodzicami do kraju na lato wróciwszy, biegała po cienistym parku, a klucznica rozpowiadała dziewczynce o dawnych paniach z Korczakowa, co żyły miłością gniazda starego i poświęceniem, rozpłonęło oko dziecka, które sobie przysięgało, że i ono, gdy dorośnie, stanie się aniołem opiekuńczym swych włości, ofiarną swego kraju obywatelką, prawą spadkobierczynią krwi Korczaków. Później, gdy z laty rósł rozum, a dziewczyna nieopatrzne rodziców życie osądzić mogła, przywiązała się całem sercem do małego brata, zasiewając w młodej duszy jego szlachetne ziarno, z którego miał wyjść kiedyś kwiat szlachetnego życia.

W chwili, kiedy wydziedziczeni opuszczali Korczaków, runął ten gmach przecudnych marzeń, snowanych w noce bezsenne, rozdarło się serce wielką boleścią, bo to serce, choć było łez pełne, współczucia i uśmiechów dla wszelakiej nędzy lecz miało jedną czarną komórkę—komórkę dumy szlacheckiej. Stopniowo, wolno, w czasie całorocznego konania ojca ustępowały dawne marzenia myślom innym. Rozumna dziewczyna, widząc już teraz niemożliwość utrzymania zewnętrznego blasku rodziny, postanowiła wrócić szacunek imieniu inną drogą. Wszystkie swe marzenia i nadzieje przelała na brata. On miał odnowić blask rodziny, on miał sprawić, aby nie żałowała trudów, które odtąd ponosić będzie.

W chwili, kiedy klęczała nad grobami swych ojców, na kamieniu, który się zawarł właśnie nad trumną ostatniego dziedzica Korczakowa, odbywał się w niej ostateczny proces duchowy, bo żegnała minioną bezpowrotnie, a świetną przeszłość, witając z ponurą rezygnacyą wielkiej dumy nieznane, ciemne, ubogie jutro. Choć szlachecka duma długo z myślą o pracy na chleb  oswoić się nie mogła, zwalczyła Jadwiga w tej chwili wszystkie przesądy, bo zrozumiała, że od dziś jej własny i brata los tylko od pracy zależy.

Na grobach przodków przysięgła wytrwać na ciężkim posterunku do śmierci. I w chwili, kiedy to twarde postanowienie wyparło jej z duszy reszta marzeń przeszłości, ścięły się znów rysy jej twarzy, która się w czasie walki wewnętrznej gorączką zarumieniła, jak szyba jeziora pod tchnieniem północnych wiatrów. Była spokojna, bo zrezygnowana.

Spojrzała na brata: Zygmunt klęczał, do siostry przyparty. Migający blask świec woskowych, płonących na ołtarzu kaplicy, straszył wzburzoną ostatniemi wypadkami wyobraźnią dziecka. Wielkie czarne oczy wlepił w ołtarz, tuląc się coraz mocniej do siostry, która, sobą zajęta, nie miała czasu dla niego.

Sowa przemknęła cichem skrzydłem nad sierotami. Chłopczyk zadrżał.

— Wracajmy do domu, Jadwiniu, lękam się— mówił Zygmunt.

— Nie lękaj się — odparła siostra — jesteś w mieszkaniu swoich ojców; duchy tych, którzy leżą pod temi kamieniami, nie podniosą się przeciw tobie bo nie ty owoc ich pracy roztrwoniłeś. Złóż drobne rączęta i powtórz za mną następującą przysięgę.

Zygmunt złożył rączki i powtarzał z ufnością dziecka, które nie sądzi rozkazu matki, słowa przysięgi za siostrą.

— „Ja Zygmunt Kurczak — mówiła siostra — ostatni syn prochów, które spoczywają pod temi kamieniami, przysięgam z głębi smutnej duszy mojej, że własnym potem winę ojca zmyję, a imienia zasłużonego nie splamię żadną nikczemnością, ani myślą, ani czynem; że będę zawsze wiernym szlachetnych tradycyj naszych wnukiem. A gdybym nie miał dochować tej przysięgi, niech się duchy przodków mnie zaprą, jako niegodnego wyrodka."

Skończyła, ucałowawszy kamień grobowca; podniosły się sieroty, bo służący nowego właściciela, brząkał już dawno kluczami, przypominając, że nie mają od dnia dzisiejszego prawa do tych rumowisk.

— Bywajcie zdrowi, ojcowie moi, błogosławcie nas na drogę, bo nas czeka inna ścieżka, niż ta, którąście wy przebiegali, inna. Żegnam was i proszę, błogosławcie nam.... sierotom waszym.

Wyrzekłszy to, opuściła Jadwiga z bratem kaplicę i wsiadła do najętego powozu, który ją do miasta zawiózł.

Po innej zaprawdę ścieżce pójdą wydziedziczone sieroty. Róż i kwiatów wonnych nie rzuci im walka o byt na znojna drogę pracy, która się zdala do serc dumnych tak uroczo uśmiecha, a zblizka czarną odsłania otchłań, zkąd jęki płyną, i łzy, i klątwa w końcu.

Zaraz po ojca pogrzebie, z powozu wychodząc, stanęła Jadwiga na tej nowej drodze. Przed domem czekało na nią kilku owych kruków naszego społeczeństwa, co się wszędzie zjawiają, gdzie tylko jakakolwiek resztka dawnej świetności zabłyśnie.

Kiedy hrabia przed rokiem sprzedane majątki opuszczał, nie zabierał ze sobą pełnej szkatuły. Wierzyciele zostawili mu tylko meble, resztę pieniędzy lekarz z aptekarzem wzięli, a na życie dostarczali żydzi, biorąc zapisy na sprzęty. Hrabianka mówiła do nich, gdy żądali wypłaty długu:

— Poczekajcie, aż ojciec umrze.

Teraz umarł hrabia, więc nadbiegły kruki, aby rozszarpać złociste sprzęty minionej świetności.

Handlarze wtłoczyli się do domu, rozbiegając się po wszystkich pokojach. W kilka godzin nie było ani jednego sprzętu w obszernem mieszkaniu, ani zasłon w oknach, ani ram na obrazach. Porozrywano wszystko. Na nagich posadzkach walały się tylko portrety antenatów, odarte z ram złoconych. Te portrety, garderoba Jadwigi i kilkadziesiąt talarów: oto cały majątek, który został dziedzicom Korczaków.

III.

Nazajutrz opuściła Jadwiga z bratem miasteczko powiatowe, zdążając do Poznania.

Pogodny dzień jesienny sprzyjał podróży na otwartej bryczce. Miłe słonko Października rzucało złocisty blask na dalekie, letnich, już ozdób pozbawione pola, a w powietrzu płynęły długie nici, pracowitych polnych prządek znikoma tkanina, czepiająca się wśród drogi drzew, koni i głów podróżnych. Ostrzejszy powiew przenikał już powietrze, ciepłe jeszcze wprawdzie od słońca, które przecież miało być codzień bledszem, a wrony zrywające się z drzew przydrożnych, turkotem bryczki spłoszone, świadczyły, że pora słowików i kwiatów już dawno minęła.

Krajobraz jesienny, choć słońcem ozłocony, choć przedstawiający się wśród pogody i ciszy, ma zawsze ten smutny koloryt uchodzącego życia, który potrąca smutkiem struny ludzkiego serca, do zadumy nastrajając.

Jadwiga opuściła głowę na rękę o kolana wspartą. Przeszłość mijała, pozostając za nią, jak nici polnych pająków, wijące się w powietrzu.

— Albo umrę, albo wychowam brata na pożytecznego człowieka, — było hasłem, z którem siadała dziś na bryczkę. Celem tym... ożywiona, przejęta, jechała spokojnie, nie widząc przed sobą żadnych trudności. Jakiemi środkami dopnie zamierzonego celu? o tem nie myślała. Chciała pracować, pracować ciężko, z zupełnem poświęceniem siebie, z pominięciem wszelkich osobistych pragnień, zdążając do niewyraźnej, dalekiej mety. Jakiemi cierniami życie wyścieła drogę ubogich robotników; jak ludzie zatruwają ubogie mu pracę, rozmyślnie ją utrudniając; jak człowiek, urągający przeszkodom, nietylko z własną niemocą, lecz i z nikczemnością bliźnich walczyć musi, częstokroć upadając: o tem nie mogła hrabianka nic wiedzieć, jak księżniczka francuzka nie mogła pojąć: dlaczego ludzie o chleb wołają; bo zaprawdę, kto nie doznał, jak głód pali, a poniżenie boli, ten nie pojmie tych uczuć, choćby miał wyobraźnią Danta. Wyraźnie narysowany cel dawał Jadwidze wiarę, a wiara natchnęła ją tym obojętnym spokojem, który dumnie mówi:

—  Zrobię, bo chcę...

Słońce jesieni schylało się coraz niżej, a w miarę jak schodziło z wyżyn niebieskich, powietrze zaczynało się oziębiać. Wieczorny wietrzyk szeleścił już w drżących gałęziach drzew, zrywając pożółkłe listki, swobodne nici polnych prządek, porozrywane silniejszym wiatrem, wisiały na gałęziach, a niebo zaciągnęło się ową szarą barwą, która w jesieni jest zwiastunem rychłej nocy.

W dali, poza zasłoną mroku, szarzały wieże katedry Poznańskiej i innych kościołów, a tu i owdzie błyszczały dalekie światełka, odblaski okien, za któremi już lampy zapalano.

W pół godziny potem dudniły koła bryczki na fortecznym moście Poznania.

Dawnym zwyczajem kazała Jadwiga woźnicy zajechać do Bazaru, gdzie zawsze z ojcem stawała. Służba, poznawszy hrabiankę, zbiegła się tłumnie, a odźwierny stanął we drzwiach z odkrytą, głową. Hrabia Korczak płacił suto za tego rodzaju hołdy, o czem służba hotelowa wiedziała.

— Jaki pokój jaśnie pani rozkaże?

— Proszę pokoik na drugiem piętrze.

— Jeden numer?

— Jeden.

Odźwierny nakrył głowę, a dwóch lokajów schowało ręce do kieszeni, zamiast pomagać przybyłej.

— Numer trzydziesty! — zawołał odźwierny, odwracając się obojętnie od hrabianki.

Stróż hotelowy wziął tłómoczek Jadwigi, prowadząc ją na piętro.

— A to mi hrabianka! — wyrzekł jeden z lokajów, skoro goście zniknęli na wschodach.

— Pozwólcie no, niech sobie przypomnę, — mruczał odźwierny, pocierając łysinę. — Cóś czytałem w gazecie... prawda, praw dr. hrabia Korczak zbankrutował i umarł przed kilku dniami.

Machnął ręką.

— Hołota!... — zawyrokował.

Służba powtórzyła wyrok i poszła się gapić na przechodniów ulicznych.

Jadwiga spostrzegła zmianę frontu służby hotelowej: więc, idąc po wschodach dumnie głowę podniosła, choć ją w gardle coś ściskało, bo połykała pierwszą gorzką łzę poniżenia.

Nazajutrz po bezsennej nocy, dźwignąwszy się z bolesnego łoża, udała się do miasta w zamiarze wyszukania mieszkania dla siebie i brata. Właśnie wchodziła na kurrytarz pierwszego piętra, kiedy się drzwi jednego z gościnnych pokoi otworzyły, i wyszła z  nich wystrojona kobieta.

Dama stanęła, ujrzawszy Jadwigę. Chciała się cofnąć — było zapóźno: hrabianka zbliżyła się już do niej. wyciągając obiedwie ręce.

— Jak mi miło, że ciebie tu spotykam! — zawołała Jadwiga.

— O, i mnie, — odrzekła dama z wymuszonym

Uśmiechem, — bardzo mi miło. Czy prawda, że ojciec twój umarł, że straciliście wszystko? Jaka ty biedna! daruj, że nie mogę ci w tej chwili służyć, ale mam ważne zajęcie. Jadwiga zmierzyła mówiącą badawczym wzrokiem i, odwracając się od niej z pogardą, poszła dalej.

Była to hrabina Mołodecka; sama nazywała się przed rokiem gorącą Korczaków przyjaciółką.

Kiedy Jadwiga wolno, połykając drugą łzę, łzę żalu, ze wschodów schodziła i słyszała wkoło siebie szepty biegającej po kurrytarzach służby, wyprężyła się jeszcze dumniej niż wczoraj, lecz nie śmiała spojrzeć na lokajów, którzy się przed rokiem złotu jej kłaniali. Trzeba przywyknąć do głupstwa ludzi, aby na nic nie zważać, a Jadwiga zaczynała dopiero praktykę nowego życia.

Szukając mieszkań, dowiadywała się nowych dla siebie rzeczy. Na głównych ulicach miasta, gdzie powietrze było świeższe, były mieszkania tak drogie, że cały jej majątek nie starczyłby na zapłacenie jednego kwartału.

Szła coraz dalej z ulicy w ulicę. Tam pytano: czem się trudni? tu mierzono ją nieufnym wzrokiem, jak osobę podejrzaną, owdzie badano o nazwisko. W końcu zmiłował się nad nią jakiś uczciwy człowiek, i poradził, aby poszukała mieszkania na Chwaliszewie, jeżeli liczyć się z kieszenią musi.

Południe już dawno minęło, kiedy zmęczona, spotniała i drżąca ze wzruszenia, na Chwaliszewo się zwróciła.

Nad brzegiem Warty rozłożona, stanowiąca stary, dawny gród Bolesławów i Przemysławów, część ta miasta jest dziś siedliskiem polskiego proletaryatu. Za mostem, rzuconym przez Wartę, widać jeszcze kilka wspanialszych domów, lecz dalej ciągnie się szereg małych, w ziemię zapadających, nędznych domków, ciemnych zimą, a latem wilgotnych. Gdy Warta wystąpi, zalewa nasamprzód Chwaliszewo; wiec nie dziw, że tu mieszkania zdrowe być nie mogą.

Nowe żywioły zajęły górną część miasta, mieszkając w domach nowożytnej budowy, oddychając świeższem powietrzem, a lud-krajowcy cisną się w brudnych chatach za Wartą. Niemcy i bezrząd nasz, wypchnęli polskiego rzemieślnika na Chwaliszewo, dając obcym rozpanoszyć się w nowem mieście.

Tu znalazła Jadwiga w małym domku pokoik z kuchenką, a zapłaciwszy z góry za trzy miesiące, wróciła do hotelu. Nakarmiwszy głodnego brata, przeniosła się natychmiast do nowego mieszkania. Usłużny gospodarz, szewc ubogi, zajmujący drugą stronę chatki, kupił u żydów za tanie pieniądze prosty stół, dwa krzesła, łóżko i kilka garnków. Tego samego jeszcze wieczora urządziła się Jadwiga w nowem mieszkaniu, w którem po północy po raz pierwszy twardym, kamiennym snem nadmiernego zmęczenia zasnęła.

Śpiew szewca, rannego ptaszka, łoskot młotków bijących w podeszwy naprawianych butów, przebudziły Jadwigę z twardego snu.

Spojrzała na brata.

Zziębła twarzyczka chłopca przypomniała jej, że trzeba ogień na kominku rozniecić i śniadanie przygotować. Pożyczywszy od sąsiadki-szewcowej kilka drzazg i wody, zabrała się do zgotowania śniadania. Najpierw trzeba było rozniecić ogień: zapaliła łuczywo, podłożyła pod drewka, dmuchała, lecz ogień się nie zajął. Zamiast zapłonąć jasnym płomieniem, trzaski gasły i kopciły, zapełniając pokoik gęstym dymem. Czarna, odymiona klęczała Jadwiga przed kominkiem, raniąc sobie białe ręce. Doświadczone gospodynie rozśmieją się nad niezręcznością dziewczyny, ale można było nad tem płakać, bo Jadwiga była dotąd wielką panią, która aż dotąd nie dotknęła żadnego domowego sprzętu obnażoną ręką. Takie przejścia to drobnostki w życiu, ale takie drobnostki przyczyniają się do złamania w nas odwagi, bo przypominają inne wczoraj.

Niemogąc przytłumić wijącego się w mieszkaniu dymu, Jadwiga zakryła bladą twarz oczernionemi dłońmi i... płakała... Dym przenikał szczeliny we drzwiach, zapełniał sień. tłoczył się nawet do mieszkania szewcowej, która, zaniepokojona dymem, wybiegła ze swej kuchenki i wbiegła do mieszkania Jadwigi, a ujrzawszy co się stało, klasnęła w ręce.

— Chryste Panie, cóż się tu dzieje? — wołała. Rezolutna jejmość pobiegła do okna, rozwarła je z trzaskiem, potem do kominka, a spojrzawszy w górę, rozśmiała się głośno:

— Klapa nie odsunięta!— zawołała. Śmiała się, trzymając się za boki.

— A któż to pali przy zamkniętej klapie, panienko! A to mi gosposia. Panie Boże odpuść!

Teraz dopiero poznała Jadwiga przyczynę dymu, a szewcowa nie mogła się uspokoić, Śmiała się z tej niewiadomości hrabianki, jak chłop śmieje się, gdy ktoś wykształcony nie wie, jak się wieś jego nazywa. On wie, a taki pan nie wie!... Szewcowa, gruba, otyła kobieta, śmiejąca się. całem gardłem, całem ciałem, lecz mimo otyłości. ruchliwa, z szeroką, poczciwą twarzą, dostała aż kolek wskutek śmiechu.

— Jak też to panienka wygląda — rany Chrystusowe!

Rzeczywiście wyglądała Jadwiga dosyć zabawnie z węgielkami, które pryskały z trzasek, we włosach, z poczerniałą, odymioną twarzą.

— Czy to panienka nigdy ognia nie nieciła?

— Nigdy, — odparła Jadwiga cichym głosem. — Któż więc panience ogień palił?

— Służba.

Wyraź ten uspokoił szewcową natychmiast. Ocierając łzy, które śmiech z ócz je wycisnął, spoglądała zpod oka na smutną Jadwigę. Domyślała się pewno prawdy, bo spoważniała i, ująwszy ręce hrabianki, mówiła bez śmiechu:

— No, no, jakoś to będzie, panienko, jakoś to pójdzie.

Zakasawszy rękawy, zabrała się sama do ognia, potem do śniadania, bo i z tem nie wiedziała Jadwiga jak dać sobie radę.

Po śniadaniu wzięła hrabianka brata za rękę i zaprowadziła go do szkoły, do gimnazyum, z czego Zygmunt bardzo się ucieszył.

Po ukończonych formalnościach w szkole, po umieszczeniu brata w najniższej klassie, wyszła z gmachu ginmazyalnego.

— Dokąd teraz? — zapytała siebie samej.

— Dokąd ? Szukać pracy!

Jej zdawało się. że człowiek szukający pracy musi ją natychmiast znaleźć, boć przecież jest tylu bogatych, którzy jej owoców potrzebują.

Jakiej pracy przecież miała szukać?

Znała kilka języków, uczyła się muzyki, tańca, śpiewu, a w wolnych chwilach trudniła się nawet ręczną pracą niewieścią.

Dawniej, kiedy z nudów odczytywała czasem ogłoszenia  Dziennika Poznańskiego,  spotykała sięczęsto z nazwiskiem osoby polecającej swój kantor, który dostarczał: nauczycielek, służących i lo-kajów. Przypomniała sobie ową stręczycielkę i poszła jej szukać. Dopytawszy się po licznychomyłkach o miejsce jej zamieszkania, weszła dokantoru. Tyłem do drzwi zwrócona, siedziała przybiurku kobieta lat średnich, wertując wielkąksięgę.

Biurko było zarzucone listami, skrawkami gazet, wyciętemi z ogłoszeń, a nad biurkiem, na półkach leżały całe akta, jak w jakiem biurze. Kiedy Jadwiga do pokoju weszła, odwróciła się pani kantorowa, a ujrzawszy przez okulary, na nos spadające, wyniosłą postać przybyłej, zerwała się natychmiast z krzesła:

— Proszę spocząć, kogo mam honor?....

— Jestem Korczakówna — odparła Jadwiga, siadając na sofie.

— Czem mogę pani służyć? umieszczam lokajów, ogrodników i kucharzy. Obecnie mam dwóch kucharzy, znających się na francuzkiej kuchni, doskonałych strzelców, mam także wyborowe pokojówki — trzepotała kantorowa szybko, jak koło tartaku, kłaniając się ciągle.

— Nie potrzebuję służby, bo sama przyszłam prosić o pracę. Może pani słyszała, że ojciec mój zbankrutował i umarł niedawno.

Odpowiedź ta  tak przeraziła kantorową, że otworzyła szeroko, szerokie i tak, usta. Po chwili jednak oprzytomniała.

— Słyszałam — mówiła teraz wolno, z powagą.— Hrabia Korczak stracił majątek; piękny to by! majątek, piękny, znam go, bo kuzynka moja, zarządzała czas jakiś domem u państwa i opowiadała mi nieraz dziwy o magnackiej rezydencyi Korczaków. Więc panienka potrzebuje pracy — hm, hm, może się da co zrobić? A jakiej-że pracy pani potrzeba?

— Znam języki, muzykę, roboty ręczne.

— Ładna rzecz, hm, ale zapewne nie ma pani świadectw, kwalifikacyi....

— Świadectw nie mam, bo nie pełniłam nigdy obowiązków, których dziś szukam.

— Domyślałam się tego. W takim razie będzie trudniej znaleźć dobre miejsce, bo rodzice szukają teraz zawsze examinowanych nauczycielek. Będzie więcej zachodów, więcej kosztów, korrespondencyj, ale myślę, że da się zrobić.

Zapłaciwszy wpisowe, wyłożywszy kilka talarów na owe większe zachody, koszta, korrespondencye, opuściła Jadwiga kantor stręczeń, pewniejszym już krokiem do domu wracając, bo z nadzieją rychłej pracy.

W małym domku na Chwaliszewie zaczęło się teraz nowe a ciche życie dwojga sierot, ukrytych przed światem, bo nikt ich nie szukał, a oni nie pragnęli widzieć nikogo. Jadwiga nauczyła się od szewcowej rozniecać ogień, gotować kawę, przyrządzać skromny obiad. Cały dzień temi, drobnemi napozór, a przecież czas zabierającemi pracami zajęta, czekała z upragnieniem wieczora. Skoro mrok zapadł, siadała z bratem przy stoliku, ucząc się z nim razem łacińskich deklinacyj, geometryi i rzeczy innych, których kobiety nie uczą się zwykle. Razem z bratem postępowała w naukach, przesłuchując go, ucząc, a kiedy nazajutrz wrócił ze szkoły i pochwalił się dobrą cenzurą, była szczęśliwa nie pragnąc nic więcej.

A kiedy późnym wieczorem brat już zasnął w łóżeczku, otwierały się drzwi domku, i cicho, lękliwie wysuwała się z nich wysoka postać. Była to Jadwiga, śpiesząca do Warty po wodę, na jutrzejsze potrzeby domowe. Stróż nocny, który początkowo śledził tę opóźniającą się tak robotnicę , usuwał się później na stronę, ilekroć skrzypnięcie drzwi usłyszał. Prosty człowiek umiał uszanować te wstydliwa praca. Ubogie mieszkanie sierot zamieniało się pod skrzętna ręką Jadwigi w czyste gniazdeczko. Kobiecy jej smak ozdobił, ustroił pokoik mnóstwem drobiazgów, które mało kosztują, a któremi jednak ręka niewieścia umie najlichszy kącik upięknić. Kto widział wysoką, dumną postać Jadwigi, przechodzącej przez Chwaliszewo, nie domyślał się, że wyniosła panna pracuje w pocie czoła, gotuje i sprząta; że nieraz łzy przy kominie wylewa, parząc sobie, do takiej pracy nieprzywykłe, ręce; że wodę z rzeki nosi i pełni w domu najprostsze posługi, Kibić Jadwigi nie pochyliła się dotąd, ale na twarzy jej nowe życie położyło ciężką swą rękę, zostawiając tam ślady widoczne. Czoło zaczęło się bruździć, a dumny, wyraz twarzy ustępował, złagodzony miękkim wyrazem cichego żalu.

Aż troska o jutro zaczęła kołatać do ubogiego domku. Dzień po dniu mijał, a praca nie nadchodziła. Kantorowa obiecywała zawsze, wyłudzając coraz więcej pieniędzy, to na korrespondencye, to na stemple jakieś: a zajęcia nie było. Dzień po dniu mijał. Minął Październik, nadszedł Listopad, zawyły wichry jesienne, łomocąc w kominie, tłocząc się przez szczeliny okien i drzwi. Trzeba było palić w pokoiku, a opał kosztuje.

Jadwiga wydobywała talara po talarze, czyściła rzeczy brata i swoje, zeszywała, lękając się wydać pieniędzy na nowe ubrania. Często kładła się już na spoczynek bez dostatecznej wieczerzy, odmawiając sobie lichego pokarmu, aby dla brata więcej było.

W połowie Listopada spostrzegła nagle, że w szkatułce były już tylko trzy talary. Nieprzyzwyczajona do liczenia, nie zaglądała do pieniędzy, sądząc, że starczy ich, póki praca nie nadejdzie. Ale pracy nie było jeszcze, a talary się wyczerpały. W krótkim czasie ubogiego życia nauczyła się już dostatecznie cenić wartość grosza, bez którego nie wolno żyć człowiekowi na ziemi. Śmiertelna bladość pokryła też twarz, gdy ujrzała, że taka tylko jest już resztka magnackiej fortuny.

— Pójdę sama szukać zajęcia! — zawołała, ochłonąwszy z przestrachu.

Wiatr listopadowy wygrywał na ulicy swe posępne melodye. Ludzie śpieszyli do domów, przytrzymując kapelusze, bo wiatr zrywał je. szarpał na ludziach wszystko, co trzymało się słabo, co nie było mocne, dobrze zapięte. Światła lamp gazowych migotały za szkłem, jakby co chwila zgasnąć miały, lecz, nie mając już czasu do stracenia, Jadwiga spieszyła do miasta po pracę. Wichry wyły ponad nią, w około niej; wichry wyły w jej sercu—szła przez Chwaliszewo z głową spuszczoną. zdążając do miasta. Dzisiejsza troska pochyliła po raz pierwszy dumne jej czoło.

Szum Warty, ostrych podmuchów biczem smaganej, z łoskotem o most rozbijające się, spienione fale, świst na zaułkach, wycie nad dachami: wszystko to, cała ta piekielna orkiestra burzliwej nocy jesiennej, dostrajała się do chóru z burzą, która szalała w piersi Jadwigi; lecz człowiek potrzebuje i nazewnątrz łoskotu, gdy wewnątrz wszystko trzaska, łamiąc się, rozpadając. Pogodny wieczór może zrozpaczonego człowieka o stratę cnoty lub wiary przyprawić, bo zdaje mu się. że to szyderstwo przyrody.

Przebiegła most, weszła na szeroką ulicę, śpiesząc w głąb miasta. Dokąd przecież? z jakiemiż mianowicie żądaniami? Me umiała tego sobie wytłómaczyć. — Tam. w mieście jest tyle sklepów, tam kupcy mieszkają i bogacze, tam przemykają się powozy a drogie łakocie w oknach głodnego drażnią: tam więc nastręczyć się musi zarobek jakiś.

Pełna żalu i myśli różnych, nie uważała, że ulice zalega coraz większa ciemność, na niebie zaś piętrzą się coraz groźniej czarne chmury, lecz zajęta swoją myślą, nie patrzyła ani przed, ani poza siebie.

Nie wiedziała biedna, że nie dobrze samotnej kobiecie używać wrażeń wieczornych, bo nizka namiętność chodzi po ulicach miast, bo człowiek— zwierzę, szuka pastwy dla gorącej krwi swojej.

Wchodząc na rynek, uczuła — uczuła, że zawadziła ręką jakiegoś przechodnia.

— Przepraszam — szepnęła nieprzytomnie — biegnąc dalej.

Lecz nie ona-to przepraszać była powinna, bo to on za rękaw ją pociągnął. Natręt poszedł za nią śpiesząc, krok w krok, a kiedy mijała latarnię, zabiegł jej drogę i zajrzał pod kapelusz..

— Panie! czego chcesz? — zawołała dumnie.

— He, he, — zaśmiał się głos cyniczny.

Jadwiga przypomniała sobie w tej chwili, że bywają źli ludzie: więc zapuściwszy zasłonę na twarz, śpieszyła na ludniejsze ulice. A za nią śmiało się dwóch ludzi, wywołując:

— Brzydka jak noc, chuda jak szczapa... ha! ha!

— Boże, Boże — mówiła Jadwiga, uchodząc — Czyż to ubogiego wolno wszędzie i zawsze obrażać; czyliż tylko kobiecie w karecie jadącej dozwolono być dumną!

Przebiegła rynek, weszła na Nową ulicę.

Dokąd?

Zatrzymała się.

„Tu są bogate sklepy, tu mi dadzą pracę".

Zbliżyła się do jednego z nich, w którego oknach wisiało mnóztwo koronek, wstążek i cacek toaletowych. Już stanęła na progu, lecz cofnęła się nagle. Był to sklep, w którym dawniej sama sprawunki robiła; znali ją tu wszyscy: chciała więc pójść dalej.

— Nie — zawołała, nagle przystawając. — Złamię dumę, zgniotę pychę, bo zawadza ona ubogiemu. Pewnym krokiem weszła do sklepu.

Pięciu kupczyków obskoczyło ją zaraz od proga; wszyscy kłaniali się, nadskakiwali.

— Czem jaśnie pani służyć możemy? — wołała gromada wypomadowanych, ufryzowanych, paplących maszyn kupieckich.

— Czy mogłabym się widzieć z  przełożoną sklepu? — zapytała Jadwiga.

— Pani przełożona jest w swoim pokoiku.

I poprowadziło ją trzech kupczyków drżącą, bladą przez długi sklep do tylnego pokoiku.

W małej, wazkiej izdebce stało kilka stolików. Przy każdym siedziała dziewczyna, schylona nad płótnem, a między niemi przechadzała się wysoka, chuda, zżółkła kobieta, doglądająca roboty. Tej poprawi igłę w palcach, owej rozpruje szew, nakazując poprawkę, inną łaje.

Do tego pokoiku wchodzi Jadwiga i staje w progu, oddychając swobodniej, bo przełożona szwalni niemiła, zła, a nadto nowa, nieznana jej kobieta.

— Czem mogę pani służyć? — zapytuje grzecznie, spostrzegłszy w progu arystokratyczną, w resztki dawnych, bogatych sukien ubraną postać.

Jadwiga nie patrzyła na mówiącą. Tyle ócz podniosło się na nią w tej chwili. Wszystkie szwaczki mierzą gościa wzrokiem, a za plecami szepcą kupczyki.

— Jeżeli pani łaskawa, prosiłabym o jaką pracę, bo jestem w potrzebie — odezwała się.

Wyrzekłszy to, zapłonęła, bo słyszy, jak kupczyki za plecami jej, łokciami się trącają, chichoczą, bo czuje, jak kilkanaście ócz z ciekawością na niej spoczywa.

Przełożona mierzy nowo-przybyłą od stóp do głów.  Nie wolno popańsku wyglądać, nie wolno mieć postaci, jakby się urodziło z prawem do rozkazywania, kiedy prosi się o pracę. Jaka zuchwałość! Jadwiga o tem nie wiedziała, bo sądziła, że praca nikogo nie poniża, że chlebodawca nie czyni łaski pracującemu, wymieniając swój pieniądz za towar, którego potrzebuje.

— A kto panna jest? — pytała przełożona.

— Nazywam się Jadwiga Korczakówna.

— Nie pytam o nazwisko, lecz jakiej panna professyi?

— Professyi? — zapytuje hrabianka cichym głosom, niepodnosząc oczu. — Nie rozumiem pani.

— Jakto nierozuimeć! Kto chce pracować, musi coś umieć.

— Umiem szyć, znani także roboty na kanwie...

— Robi panna suknie?

— Nie.

— A szyła już panna bieliznę?

— Nie.

— Więc panna nic nie umie?

Kupczyki śmieją się już na całe gardło, a szwaczki opuszczają ręce, aby się przypatrzeć tej koleżance, która rzeczywiście nic nie umie, a chce roboty.

— Pragnę pracować, pragnę się nauczyć, będę robić wszystko, co mi rozkażą — mówiła Jadwiga z konwulsyjnym wysiłkiem.

— Asanna sobie żartujesz z poczciwych ludzi— mówi teraz przełożona podniesionym głosem. Za naukę płaci się na całym świecie, a tym, co nie umieją nic, daje się praca na próbę. Asanna, jak widzę, używała sobie dotąd gdzieś życia, jak ów konik polny, co skacze i świerka latem, a w zimie o gościnę żebrze.

Wszystka krew zbiegła się do serca Jadwigi, a ztamtąd uderzyła do głowy. Już namarszczyły się brwi. a z ócz strzeliły błyskawice gniewu; już drgnęły usta, aby obelgą za obelgę odpowiedzieć....

Ale nie, nie wolno, nie wolno! Ubogi musi być istotą pokorną; choć się mylą co do jego osoby, choć mu uwłaczają, to omyłka: musi to znieść, bo. wyniosła drażliwość należy do zbytkownych uczuć i pojęć człowieka.

Tak szepnął jej w tej chwili rozum, połączony z kilkotygodniowem doświadczeniem.

Bez słowa skargi, przeprowadzona śmiechem kupczyków i szwaczek, wyszła ze sklepu, trzymając się ścian, bo drżące nogi pomocy potrzebowały; wlokła się Nową ulicą na przedmieście.

Czarne chmury, które ciągnęły ku miastu, gdy Jadwiga z domu wychodziła, zawisły już nad dachami Poznania. Przed godziną daleki jeszcze, głuchy szum burzy zbliżył się, aż lunął deszcz rzęsistym potokiem.

Burza nad miastem, przebudziła ukołysaną żalem burzę w duszy Jadwigi, wracając życie całej jej istocie.

Nad rzeką Wartą stanęła, aby się napoić widokiem groźnego, w ciemnościach zatopionego krajobrazu. Szum pieniących się fal rzeki, drgania konwulsyjne powietrza, i ta cała groza, czarnemi barwy nałożonego obrazu nocy, przemawiała do jej serca słowami pociechy:

„Przez cierpienia i głogi, po wichrach i łzach , stąpając, klątwą i rozpaczą unoszona, przejść musisz czyściec ubogiego żywota, na którego progach dopiero stanęłaś. Wznieś czoło, nad którego spokojną dumą niech się pastwi lichość ludzka; zaniknij pierś, aby serce nie uderzyło uczuciem młodości; martw ciało, aby sobie ciężkiego nie zbrzydziło brzemienia; po smutkach i poniżeniach patrz w świat z uśmiechem gladyatora na ustach, — z uśmiechem pogardy dla tych, co ci grosz za krwawą twą pracę rzucają: bo tylko wtedy zwyciężysz".

Jadwiga załamała ręce:

— Wszystko, wszystko uczynię — modliła się — będę pracować do sił ostatnich, ale oszczędź mi, Panie, goryczy poniżenia, bo tej znieść nie mogę.

Było tego jednak zawiele na siły niewieście, bo kiedy zmoczona do ostatniej nitki, drzwi izdebki otworzyła, padła zemdlona na łóżko.

Tak-że to praca na chleb wygląda!

Taka myśl paliła się w głowie Jadwigi, kiedy starania brata i przywołanej na pomoc szewcowej życie jej wróciły.

Błędnym, łzawym wzrokiem potoczyła wokoło, jak z ciężkich snów zbudzony człowiek, który się chce przekonać, czy istotnie widzi obok siebie rzeczywistość, czy też go jeszcze nocne mary nie opuściły. — O! piękna to rzecz praca! — szepnęła, zamykając oczy.

Gorzki uśmiech przebiegł po bladych jej ustach i zniknął, zostawiając ze sobą ślad wieczysty.... bruzdę cierpienia. Takich bruzd przybędzie jeszcze więcej, aż zmienią twarz w pergamin, hieroglifami zapisany, które psycholog odczyta, odgadnie, ukocha, bo wie, że są one świadkami smutków, pogrzebionych nadziei, mogiłami zwiędłych marzeń.

Szewcowa stała nad Jadwigą z załamanemi rękoma.

— Cóż się to panience stało, mój Boże! — pytała.

— Szukałam pracy—odparła hrabianka cichym, drżącym głosem.

— I pewno panienka nie znalazła?

— Nie znalazłam.

— Pewno panienkę sponiewierali, wyśmiali, jak to oni umieją. Już ja ich znam, o! znam ich dobrze! Ale z takich rzeczy nie trzeba sobie nic robić, panieneczko. Oj, trzeba też się dobrze wystać przed drzwiami, trzeba się naprosić, naczekać, nachodzić, zanim człowiekowi robotę, niby jałmużnę, rzucą. A co to potem jeszcze łajania, że się niedobrze zrobiło, a co odciągania z zarobku! Panie Jezu! jakby to człowiek był maszyną,, co nic nie czuje. Biednemu, panienko, to i pies zęby pokaże. Ale my na to jakoś poradzimy. Ale niech panienka nie bierze na siebie tej jedwabnej sukni, bo choć ona poszarzała, choć tu i ówdzie naprawiana, zawsze to szmat jedwabny; proszę także nie brać takich rękawiczek, jakie panie noszą, arii tak stąpać, niby jaka hrabianka, bo to się na nic nie zdało. Poradzimy na to jutro, a tymczasem: dobrej nocy, śpij panienka.

Łatwo się powie: nie zważaj na obelgi głupich lub podłych ludzi, gdy się w jarzmie pracy odłkołyski chodziło, przywykając do niesprawiedliwości, podejrzliwości najszlachetniejszych nawet serc. Ale kto z jasnych i wonnych świetlic dostatku nagle do ciemnych, cuchnących piwnic ubóstwa zstępuje, musi zawołać z Jadwigą: — Także to praca wygląda! — Myśl ta zaryła się w mózg sponiewieranej, szarpiąc duszę bez litości, której nie znają wielkie smutki.

Jadwiga leżała spokojnie na łóżku, aby nie zbudzić brata, który zasnął wkrótce.

— „Przyjdź, dobroczynny śnie, ty jedyny przyjacielu smutnych i pragnących nicości w zapomnieniu; przyjdź, pocieszycielu, i zdejm ze mnie na kilka godzin ciężkie brzemię życia, bo słabą jestem dziewczyną i złamać się mogę — modliła się.

Ale sen nie przychodził.

Wolno, wyraźnie biły godziny na zegarach miasta, a każde uderzenie odzywało się pokrewnem echem.... drganiem nerwowem.... w sercu Jadwigi. Biła północ... pierwsza, druga, a sen nie przychodził. Czas posuwał się leniwo, jak robak rozpaczy, kiedy się przez duszę biedaka przegryza, bo czas. niedobry, tylko wtedy kroku przyśpiesza, gdy go szczęśliwy, upojony śmiertelnik przytrzymać pragnie.

— Także-to praca wygląda!

W tysiącznych odmianach przerabiała Jadwiga myśl tę w głowie, wracając zawsze do tego samego kresu: nieszczęsny, komu los każe zarabiać na życie.

Ona i niegdyś o pracy marzyła; ale ta praca miała dać szczęście potrzebującym, pociechę płaczącym, a pracownicy rozkosz pełnienia cnoty. Praca ubóstwa dała jej łzy poniżenia, które na dumne serce wrzącą trucizną spadają.

Pragnęła się wić na łóżku, wołać, skarżyć się głośno; ale obok niej śnił mały braciszek, a śnił tak słodko, że wolała znosić tortury, niż go przebudzić.

I znów wybiła godzina. Jadwiga dla ukołysania się do snu, zaczęła liczyć: raz, dwa, trzy, odmawiać pacierze, powtarzać wiersze, ale myśl złowroga, którą Pan Bóg dał ludziom na utrapienie, o czem już Salomon wiedział, nie dała się zagłuszyć.

Ileż pomysłów przez te biedną, niedawno jeszcze szczytnych zamiarów pełną, głowę przebiegło? Zjawiały się jak błędne ogniki, uchodząc, wracając, błyszcząc różnemi barwy.

I znów biła godzina.... czwarta.

Twarde posłanie zaczęło Jadwigę palić. Bez szelestu podniosła się i poszła do okna, aby się napić zimnego wiatru.

Otworzyła okno, odetchnęła szeroko; zimny oddech Listopada owiał dobroczynnie twarz i pierś rozgorączkowaną! Na niebie przemijała już burza. Gwałtowny wiatr popędził chmury dalej, biegnąc ku innym, odleglejszym okolicom. Cicha noc rozpięła nad dachami Poznania ciemno-błękitny, gwiazdkami dzierżgany namiot; ustroiwszy oblicze swoje owym tajemniczym, tęsknym uśmiechem, który po wszystkie czasy zarówno do smutnych jak i do szczęśliwych pociechą lub nadzieją przemawiać będzie.

Jadwiga znała się z nocnem niebem i gwiazdami już oddawna. Dawniej, za granicą lub w Korczakowie, kiedy ją bezmyślność i nieopatrzność rodziców zabolała spowiadała się niebu z żalów swoich, bo otoczenie nie byłoby jej zrozumiało.

— Wy, małe gwiazdeczki tam w górze, czy i na was mieszkają ludzie, którym chleb powszedni łzą i poniżeniem zaprawiają? Czy się i na waszych płaszczyznach i górach ród jakiś osiedlił, podzielony na panów i sługi? Wy tak mile świecicie, tak jasne, nadzieję niecące są wasze światła, tak serdecznie mrugacie, że wierzyć nie mogę, aby się i u was działy bezprawia. Ale wy daleko, małe gwiazdki, a zdala wszystko tak piękne!....

Jedna perła; łzy spadła teraz z oka Jadwigi, tocząc się wolno po bladych jej licach. Dumne jej oko nie znało wiele łez; jedna paliła za tysiące. Z tą łzą wypłynął z serca jej żal całego wieczora; zaczęła wolniej, lżej oddychać, patrząc w ciche oblicze wspaniałej nocy. Spokój niebios spływał i na nią, aż ucichły burzliwe myśli, a raczej przyczaiły się zdradliwie, czekając na swoją kolej.

Piąta godzina biła na wieżach miasta, kiedy Jadwiga na posłanie wróciła. Twardy sen objął ją teraz litościwem ramieniem i zdjął z niej biednej brzemię czuwania.

IV.

Pocałunki brata zbudziły Jadwigę z ciężkiego snu. Dwie godziny odpoczynku nie mogły zmęczonemu jej ciału wrócić sprężystości, potrzebnej do pracy całego dnia, lecz głos obowiązku był w niej silniejszym od znużenia. Choć z trudnością, zwlokła się z posłania, aby bratu śniadanie przysposobić. Kiedy się przy kominku krzątała, spoglądał na nią Zygmunt z trwogą. Miał coś na sercu, ale lękał się wypowiedzieć. Siostra nie skarżyła się nigdy przed bratem na ubóstwo, ale chłopczyk wiedział, że nie słodka musi być jej dola. Ile mógł, pomagał jej w domu. Rąbał drwa, czyścił ubranie, pilnował ognia, nosił wodę, a kiedy go siostra za taką pracę łajała, przysięgał, że mu to wyręczanie jej w gospodarstwie przyjemność sprawia.

Ze łzą w oku patrzyła nieraz Jadwiga na wątłego chłopczyka, gdy spotniały, czerwony, drobnemi rączętami wiadro pełne wody dźwigał, uginając się pod nadmiernym dla niego ciężarem.

Zygmunt nie prosił nigdy o nowe ubranie, o czapeczkę inną, choć tej, którą miał, chwaliszewski ulicznik nie byłby rad nosił. Szare, wytarte miejsca na ubraniu zaczerniał atramentem, a buciki zeszywał sam, gdy siostra do miasta wychodziła.

Jadwiga znała tajemnice brata, wiedziała zawsze, gdy coś, w czasie jej nieobecności połatał, naprawił.

Naparzywszy herbatę, podała ją Zygmuntowi.

Kochające jej oko dostrzegło dziś na twarzy brata lekki cień smutku. Ujęła głowę Zygmunta i całując go w czoło, zapytała: — Może cię wczoraj jaka przykrość w szkole spotkała? — powiedz, mój drogi....

Zygmunt całował jej ręce, ale nie odpowiadał. — Powiedz, proszę, bardzo proszę.

— O, nie, Jadwiniu.

Chłopczyk zatrzymał się, a kiedy siostra nalegała, wyznał z płaczem:

— Nie mam jeszcze wszystkich potrzebnych książek, a koledzy śmieją się ze mnie, że jestem hrabią.

Łzy przerwały dalszą, mowę.

— Ze hrabią jesteś, a książek nie masz wszak tak? — dokończyła siostra.

— Tak, tak — płakał chłopczyk.

— Ile ci potrzeba na książki?

— Trzy talary.

Na chwilę zbladła twarz Jadwigi. Chwiejnym krokiem poszła do kuferka, drżącą ręką, nie patrząc na pieniądze, wyjęła ostatnie trzy talary i podała je bratu, mówiąc:

— Kup sobie po drodze, do szkoły idąc, książki. a nie wstydź się tego, że z panów pochodzisz: owszem, miej ród swój zawsze w pamięci, aby cię tradycye broniły przed hańbą, próżniactwem i podłością.

Chłopiec wziął pieniądze, ale drżał jak listek polnego kwiatka, kiedy wiatr Północy nad łanami przemyka.

— Nie gniewaj się na mnie, Jadwiniu, ale skoro dorosnę, będę za ciebie pracował. Kupię ci dom, pałac, ubiorę cię tak, jak ubierałaś się w Korczakowie i nie pozwolę ci wcale pracować.

Uczepił się szyi Jadwigi, a ona całowała czarny włos jego, tuląc młodą główkę do swych falujących, miłością wezbranych piersi.

Kiedy Zygmunt do szkoły poszedł, spojrzała Jadwiga z rozpaczą po mieszkaniu.

— Coby tu zastawić lub sprzedać?

Mebli było tak mało, że nie wystarczało ich nawet na najprostsze potrzeby, ale na drzwiach wisiała owa poszarzała jedwabna suknia, o której szewcowa mówiła, że przeszkadza do zarobku.

— Byłaś ostatnią pamiątką z lepszych czasów, więc idź, dokąd wszystko poszło, — do handlarzy!

Zawinąwszy ową suknię w gazetę, wyszła Jadwiga z tłómoczkiem na miasto. Szła spiesznie ulicami, nie podnosząc oczu na ludzi, bo zdawało jej się, że wszyscy przechodnie wiedzą, dokąd zdąża, i wytykają ją palcami.

Na ulicy Żydowskiej był dom zastawniczy, o którym wiedziała od szewcowej. Do kantoru tłoczyło się mnóztwo ludzi z pościelą, obuwiem i sprzętami różnemi, a wszystkie postacie były nędzne i zbiedzone. Jadwiga wcisnęła się w kącik koło pieca, czekając, aż się natłok zmniejszy. Złodziej, skradający się po cudzą własność, nie byłby się tak wstydził swej czynności, jak hrabianka — pierwszego kroku ratowania się od głodu i nędzy. Bo do takich praktyk przyzwyczaić się trzeba, aby nam nie rumieniły lic jak grzech. Zimny pot występował na czoło Jadwigi. Kiedy się kantor wypróżnił i na nią kolej przyszła, nieśmiało, z płomieniem wstydu na twarzy, zbliżyła się do stołu. Kupiec, przyzwyczajony do takich rzeczy, rozdarł gazetę, wydobył suknią, podniósł ją w górę, obejrzał i zabierając się do wystawienia kwitu, zapytał:

— Ile?

— Trzy talary — odparła Jadwiga nieśmiało.

— Niewarta tyle, dam dwa.

Nie czekając na przyzwolenie, wystawił kwit, bo wiedział, że tylko potrzebujący do niego przychodzą.

— Nazwisko? — zapytał tonem maszyny, powtarzającej tę samą formułę codziennie kilkaset razy.

Gorąca krew oblała twarz Jadwigi; nie wiedziała: czy wymienić prawdziwe nazwisko, czy zamilczeć je? Hrabianka, zastawiająca suknią? Więc skłamać? — Nie, nie skłamie ona, nie splami ust nawet tak drobnym a dającym się usprawiedliwić fałszem. Walka ta trwała kilka sekund, lecz wzruszyła całą istotę Jadwigi.

— Hrabianka Korczak — odpowiedziała spokojnie.

Kupiec podniósł głowę, spojrzał na bladą znów twarz dziewczyny, zmrużył oczy, popatrzył chwilkę i pisał dalej, pytając mechanicznie:

— Mieszkanie?

— Chwaliszewo, Nr 20.

Kupiec podał kwit, rzucił dwa talary na stół i zabrał się do porządkowania zastawionych przedmiotów, nietroszcząc się więcej o hrabiankę. Snąć miewał i takie interessentki; nie zadziwił się zatem wcale.

Z dwoma talarami pod rękawiczką, wyszła Jadwiga z kantoru, śpiesząc do domu. Wzruszeniem drżały przez kilka godzin wstrząśnięte nerwy, tak, że jej wszystko z rąk wypadało. Gotując obiad, poparzyła sobie ręce, porozlewała wodę, aż szewcowa, wpadając z łoskotem do izdebki, myśl jej w inną zwróciła stronę.

Szewcowa wywijała już na progu jakimś papierem, wołając głośno:

— Mamy, mamy już robotę i dobrą robotę! Nabiegałam się, napociłam, ale Pan Bóg mi to wynagrodzi, bo takiej dobrej panience przysłużyć się, to lepiej, niż pościć i jałmużnę dawać. Doskonała robota, panienko, bo można, gdy się dzień cały pilnie pracuje, dwa złote zarobić.

Jadwiga ożyła. Schyliła się nad papierem, który szewcowa na stole rozkładała.

— A co, czy to nie piękne?

Był to wzór do roboty kanwowej.

Kiedy szewcowa, zostawiwszy włóczkę i wzory, wróciła do siebie, Jadwiga zabrała się natychmiast do pracy. Kiedyś, dzieckiem będąc, bawiła się robótkami niewieściemi, jak się to bawi pieskiem lub papugą. Lecz inaczej się pracuje, gdy głodne jutro za krzesłem stoi, inaczej niż w eleganckim salonie, na aksamitnej siedząc kanapce. Wyrobnicy niewolno odpocząć, a praca bez zamiłowania wykonywana zamienia się zawsze w niewolę.

Ledwo świtać zaczęło, Jadwiga siedziała w oknie, zgięta nad kanwą. Obok tej pracy na chleb szło bez zmiany gospodarstwo domowe, które, choć niewielkie, dosyć czasu zabierało. Wieczorami siadywała z robotą przy stole, pomagając bratu, lub słuchając, gdy głośno z biblioteki szkolnej pożyczoną książkę odczytywał.

Od urodzenia prawie przywykła do ksiąg i muzyki, do koncertów i teatrów, do tego życia umysłowego, które się człowiekowi wykształconemu staje taką samą potrzebą, jak pokarm cielesny, zaczęła tęsknić za posiłkiem dla ducha.

W pierwszych tygodniach, przechodząc z jednego wzruszenia w drugie, nie miała czasu do skupienia duszy. Ciągłemi wzruszeniami wstrząsana, targana, zwróciła całą myśl nazewnątrz, do zarobku, do pracy na chleb; lecz teraz, kiedy już osiągnęła tę pracę, kiedy całemi dniami przesiadywała nad kanwą, zajęta okiem i palcami, a myślą wolna, zaczęła w duszy przeżuwać dawniej czytane książki. Bywało, że opuszczała robotę i zmęczone ręce na kolana, tonąc okiem w szare niebo jesieni, biegła w bezpowrotną przeszłość, w tę przeszłość tak blizką, a tak daleką, bo oddaloną od niej całym światem nowych obrazów. Ileż to doświadczenia życia przybyło jej od czasu opuszczenia Korczakowa i myśli, zaprawdę niewesołych !

Czytała kiedyś o Cyncynnacie, że od pługa i zagonu szedł na Kapitol, a kiedy wrogów zgromił, pod ubogą wracał strzechę. Czytała ty-

le pięknych powieści, w których litościwa fantazya poety opromieniła ubóstwo aureolą cnoty i blaskiem ostatecznego zwycięztwa; lecz jakżeż inaczej wygląda ubóstwo w brudnem świetle gazowych lamp dziewiętnastego wieku! Jak się ukrywa, do nocnych snów podobne, aby go szyderczy dzień nie widział! Jak się wić musi u stóp złotego cielca, o litość błagając, o szczyptę mamony, aby miało prawo do bytu!

Wystawiała sobie, że i w łachmanach zachować można godność osobistą. Ale w naszem stuleciu oddanoby apostoła do domu karnego, gdyby nie umiał wykazać środków utrzymania. W naszem stuleciu kłania się ludzkość głupstwu lub zbrodni; gdy jeździ karetą, złotem sypiąc, a urąga bohaterstwu, o kuli się wlokącemu. Przecież lada kupczykowi zdaje się, że ma prawo zajrzeć pod kapelusz samotnej pracownicy, gdy bez opieki wieczorem do domu śpieszy.

Na ścieżce, cierniami i ostremi kamieniami wysłanej, gubiła Jadwiga codzień jakieś złudzenie lat przeszłych, a strata taka bolała ją bardzo, bo przychodziła właśnie w chwili, kiedy najwięcej złudzeń do uznośnienia twardego życia potrzebowała.

Trzeba się było pozbyć dumy, trzeba ją było rzucić precz od siebie, jak ową suknią jedwabną. Miejsce po niej zajął żal do świata i niezłomne postanowienie przedarcia się, choćby z rozkrwawioną piersią, przez ciernie życia, aby dojść do wytkniętego celu.

Jadwiga nauczyła się chodzić z opuszczoną głową, milczeć, gdy ją chlebodawcy łajali, zaciskać zęby, zasuwać powieki na oczy, aby nieopatrzne słowo lub żywszy promień oka nie zdradził burzy, która wrzała pod tą maską pozornej uległości. Szorstki, dumny wyraz arystokratycznej twarzy znikł pod ciężkiem dotknięciem rzeczywistości, a miejsce jego zajął szary cień ukrytego głęboko smutku. Oczy jej wielkie, zwykle spuszczone, oglądały się teraz lękliwie, niepewne: czy promień ich padnie na oblicze przyjazne lub twarz wrogą.

O, ta głośna praca niewieścia! Kto żył umysłowo, a musi przesiedzieć kilka tygodni, od świtu do późnej nocy, nad kwiatami z włóczki, nie dziw, że często i robotę i ręce na łono opuszcza. Niedobra myśl! Ona, którą Opatrzność dała człowiekowi, aby z jej pomocą ziemi zapanował, zamienia się w głowie machinalnie pracującej istoty, w prometeuszowego sępa, co serce źre, mózg i krew wypija. Myśl ta urąga bez litości: wołając: — I cóż to jest, ta twoja praca? Zrobisz pantofel, aby miękko było nodze jakiego niegodziwca; wyhaftujesz poduszkę, aby się na niej głowa zalotnicy opierała. To praca godna maszyny, ale nie myślącego człowieka. I na cóż takie życie? Przesiedzisz dnie, tygodnie, lata nad kanwą, męcząc się życiem szrubki maszynowej, bo innej wartości żywot twój mieć nie będzie.

Koniowi, wołowi właściciel każe odpoczywać w Niedzielę, aby zwierzę pracowało ochotniej w Poniedziałek. Czemuż-by i człowiek odpocząć nie miał? Wszakże Pismo Święte dzień siódmy święcić każe, a za Księgą Ksiąg idą wszystkie narody świata. Ale człowiek, który się różni od zwierzęcia mową i rozumem, jak nas uczą od dziecka w szkole, wiarą i miłością dla Boga, jak dowiadujemy się z katechizmu, zdolnością do zbrodni, jak się skarżą pessymiści, ten sam człowiek różni się od konia, wołu i osła jeszcze tem, że gdy biedny i ciężko na chleb pracować musi, nie może znać odpoczynku dni świątecznych. Niech sobie wół przy żłobie w Niedzielę odpoczywa; niech się klacz ze źrebięciem, pies ze szczeniętami pieści; niech sobie wróble bez troski na dachu świergocą: mnie, człowiekowi, na obraz Boga stworzonemu, mnie nic do bezrozumnych zwierząt....

Mam wolną wolę, nikt mnie batem do pracy nie napędza: więc i w Niedzielę potnieć mogę. Chleb taki drogi, a praca i pieniądze coraz tańsze....

Jadwiga pracowała i w Niedziele. Praca ręczna kobiet: igłą, drutami czółenkiem u krosien, tak mało przynosi zysku; a tu trzeba siebie i brata przyodziać, nakarmić. Hafciarce nie kredytuje przekupka, ani piekarz, ani krawcowa. Bogaczom przyniosą towary do mieszkania, nie pytając się o zapłatę, lecz ubogiemu nie wierzą, a co mu dają za grosz jego, będący kawałkiem życia zamienionego w metal? Bogacz bez pieniędzy wszystko lepsze dostanie, a ubogi za krwawicę swoją odpadkami, resztkami wszelkiego rodzaju zadawalać się musi.

Ubogiemu nie wolno też odpoczywać, bo żołądek nie ustaje w pracy, a kodex praw przyrodzonych jest niemiłosierny. Nie uniewinnia on niemożliwości, nie uwzględnia stosunków, nie liczy się z okolicznościami — podobny do Prokrusta, co wszystkich na jednym rozciągał łóżku, nogi za długie ucinając, za krótkie wyciągając ze stawów. Przyroda nakazała: „Będziesz jadł codziennie tyle a tyle, bo inaczej umrzesz. Cóż mnie obchodzi drożyzna pokarmu, taniość pracy, co ekonomiczny wasz układ? Musisz jeść, bo kto się zpod praw mych wyłamie, biada mu, choćby był Salomonem, Goethym albo Napoleonem; złamię go, skruszę, serce zetrę na proch, najjaśniejszy rozum zaciemnię, dumę wszelką tak sponiewieram, że nędzny buntownik, jak Prometeusz, zginie zabity własną pychą".

Niedobra myśl! Zamiast sprawić Jadwidze ulgę, wiodła ją coraz dalej po stromej drodze krytyki a kiedy olbrzymia praca nie przyniosła nawet owych dwóch złotych dziennie, bo gospodarstwo domowe i brak wprawy, czas skracając, zarobek o całą połowę zmniejszyły, okrutna ta myśl zawiodła Jadwigę na krawędź przepaści, której na imię: — rozpacz.

I zrobiło się smutno w małej izdebce na Chwaliszewie. Nikt nie zajrzał do sierot, nikt nie podał im litościwej dłoni, jak się zwykle w powieściach dzieje; nie zjawił się żaden dobrodziej ani filantrop. Naturalną logiką czynów rozwijał się ten dramat, bez sztucznych effektów, bez architektoniki artystycznej. Naturalną logiką czynów biegła akcya naprzód, nie czekając na zręczną rękę dramaturga, na zawikłania i odwikłania; bo  intryga nawiązana przez marnotrawstwo ostatniego dziedzica Korczakowa, rozwijała się sama, rozwijała się z bezmyślną, okrutną konsekwencyą, zabierając złudzenie po złudzeniu, przędąc pasmo nowych, ukrytych przed światem położeń, sypiąc po drodze wrażeniami, zbogacając umysł cierpiących pojęciami, jakichby się w Korczakowie nie byli nigdy nauczyli.

Wolno, nieznacznie, przysuwało się do sierot widmo bezzębnej nędzy, cichutko stukał głód z mrozem, bratem swoim, do drzwi nieopalanej izdebki. Zarobek nie starczył na dostateczny pokarm, opał i odzienie. Zygmunt potrzebował wciąż książek, papieru, piór, ołówków, a złotówka nie pokryła wszystkich tych potrzeb. Pierwsza Jadwiga zaczęła oszukiwać żołądek. Piła ocet, sznurowała się szczelniej, odbierała sobie apetyt, aby brata nakarmić. Ale Zygmunt, dojrzewający wśród życia nędzy wcześniej, domyślił się natychmiast właściwej przyczyny i udawał także, że nie jest głodny.

Nieraz upierali się w ten sposób długo przy obiedzie nad odrobiną ziemniaków, przysuwając sobie nawzajem nędzny pokarm, aż łzy spór rozstrzygały. Płacząc i żałując się gorąco, dzielili między siebie liche pożywienie.

Nastały wieczory, w których otuleni kołdrami siedzieli przy stoliku, oświeconym łojówką, trzęsąc się z zimna i głodu. Pracowali pilnie: ona schylona nad kanwą, on nad książką, zacierając pod stołem skrzepłe ręce.

Nadszedł nareszcie dzień, którego się Jadwiga od kilku tygodni lękała—dzień rzeczywistego głodu. Wielkie mrozy Grudnia zmusiły ją, ze względu na mknące z dniem każdym zdrowie brata, który milczał, ale coraz głośniej kaszlał i coraz widoczniej mizerniał, do wydawania pieniędzy na drzewo. Zbytkowny ten wydatek zabrał kilkodniową pracę, a do dnia wypłaty trzeba było jeszcze cały tydzień czekać. Wcześniej niż zwykle wrócił Zygmunt po obiedzie ze szkoły, bo nadeszły wakacye Bożego Narodzenia. Chłopiec przyniósł świadectwo swej kwartalnej pracy, za które go siostra gorąco uściskała, bo było celujące. Lecz prócz uścisku nie mogła mu Jadwiga dać dziś nic więcej, bo nie miała w domu ani kawałka chleba.

Chłopczyk nie wołał o chleb, choć od wczorajszej wieczerzy nic w ustach nie miał. Udawał wesołego, śmiał się, opowiadał: nagle się potoczył.

— To nic, nie lękaj się, w oczach mi tylko dziwnie pociemniało — mówił Zygmunt z trudem. Bladą twarzyczkę jego powlokła żółta barwa głodu, a oczy zapadły głęboko, uwydatnione siną podkową.

Jadwiga nie wyrzekła ani słowa. Wzięła brata na ręce, zaniosła go na łóżko, owinęła w kołdrę, łzami odwilżając suche usteczka jego.

Nie mówili nic do siebie, a rozumieli się. Przecież i ona od wczoraj nic nie jadła, ale silniejszy jej organizm mógł więcej wytrzymać. Osłabione nadmierną pracą i ciągłą niewygodą, ciało dziecka uległo rychłej potędze głodu.

Otuliwszy Zygmunta, obejrzała się Jadwiga po pokoju. Ściany były próżne, kuferek sprzedany; wszystko, cokolwiek handlarze z resztek ubiorów chcieli kupić, zabrali już. Wzięła ostatnią całą koszulę pod płaszczyk i wybiegła na miasto.

Znali już handlarze hrabiankę Korczakównę, która sprzedawała kolejno stare suknie i kapelusze. Kiedy się ukazała na Żydowskiej ulicy, otoczyło ją zaraz kilku kruków, krakając nad uchem:

— Ja dam więcej, ja lepiej płacę.

Weszła, do jednej z tych nor tandeciarskich, cuchnących nieopisanym zapachem starych skór, żelaztwa, pościeli, ubiorów i potem kilkuset ludzi. Handlarz wziął koszulę, lecz, odkrywszy jakąś dziurkę, oddał ją Jadwidze, mówiąc, że nie może kupić. Jadwiga poruszyła gniewnie głową; poruszeniem tem rozrzuciła sploty czarnych, lśniących włosów, które w pośpiechu niedobrze przymocowała. Duże, ciężkie kosy spadały jej na ramiona. W tej chwili wysunęła się, zakryta różnemi rupieciami, żona handlarza i zbliżywszy się do Jadwigi, wzięła w żółte, starością pomarszczone ręce rozrzucone sploty.

I handlarz zauważył tę dziwnie piękną ozdobę głowy. A gdy i on kosę jedną uchwycił, ważąc ją w ręku, zaświeciły mu oczy, jak wilkowi wśród ciemnej nocy.

— Tobym kupił — mruknął.

— Co? — zapytała Jadwiga.

— Włosy.

— Włosy?

Dreszcz przebiegł po jej ciele. Cofnęła się, aby uwolnić się z rąk nikczemnych, dla których nawet żywe ciało byłoby przedmiotem handlu, gdyby je kupowano. Chciała uciec z cuchnącej nory, chciała utonąć w ciemnościach wieczoru, ale pamięć bladego Zygmunta z podsiniałemi oczami przykuła ją do miejsca.

— Ile dacie? — zapytała szybko.

— Cztery talary.

— Bierzcie, ale śpieszcie się. Handlarka czekała już z nożycami. Dwa cięcia i spadły sploty w chciwie nadstawione dłonie handlarza.

Jadwiga wzięła pieniądze i uciekła, bo zdawało jej się, że sprzedała część siebie samej.

— Strasznie każesz nas, Panie, za winy ojców naszych, o, tak strasznie, że przestaję wierzyć w sprawiedliwość twoją. Jeśli jest jaki anioł, obok tronu twego, który zbiera łzy i westchnienia ludzi niewinnych nieszczęściu swemu, to niech zstąpi do mnie, aby dzisiejszy mój ból, żal serca w radzie niebieskiej opowiedział, bo wielki był, zaprawdę wielki.

Tak modliła się Jadwiga, śpiesząc do domu, do głodnego brata.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej