Zuzanna Morawska

ZABAWY W DAWNYCH CZASACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PÓŁPOŚCIE.

NA BIELANACH.

PLACUSZKI.

SIŁACZE.

ZIELONA BRAMA.

ZABAWY W DAWNYCH CZASACH

Morawska Zuzanna

PÓŁPOŚCIE.

Gdy po zawarciu pokoju w Tylży w roku 1807 Prusacy, gospodarujący blizko dwanaście lat w Warszawie, musieli to miasto opuścić, Austrjacy rozmyślali jakimby sposobem opuszczony gród dla siebie pozyskać.

Zgromadzili więc swe siły r. 1809 i pod dowództwem arcyksięcia Ferdynanda ruszyli na nowo utworzone Księstwo Warszawskie.

Po wielu bitwach udało im się zająć Warszawę, zaledwie się jednak w niej rozgospodarowali, dowiadują się, że major Umiński zajął Błonie, o cztery mile leżące od Warszawy, i niebawem zjawi się na odsiecz miastu. W tejże samej chwili porozstawiane straże austrjackie donoszą, że pułkownik Nejman przeprawia się z licznym wojskiem pod Wilanowem.

Skweres ogromny w obozie austrjackim, namyślają się co robić.

— Będziemy czekali na posiłki, nadejdą niebawem, tylko uporają się z odparciem nieprzyjaciół z pod Lwowa — rzekł arcyksiążę Ferdynand na radzie wojennej.

Lecz jeszcze rada nie zdążyła się rozejść, gdy otrzymują wiadomość, że Lwów się poddał.

— Źle! — rzekł Ferdynand, wydymając usta. Trzeba coś zaradzić!

— Trzeba, ale co? — powtórzyli radni panowie.

— Niepodobna czekać, aż nas ze wszystkich stron osaczą... Wojska mamy nie wiele, a ludność miasta bardzo nam nieprzychylna... — mówił dalej Ferdynand.

— Że nieprzychylna, to prawda, nawet dzieciaki, nieumiejący jeszcze odróżnić ręki prawej od lewej, wrą na nas jak małe psiaki — ozwał się gniewnie generał Müntz.

— Wczoraj, gdym przejeżdżał przez Stare Miasto i zawołał wyrostka, aby mi wskazał, którędy droga do arsenału, pokazał mi wprawdzie z wielką uprzejmością, lecz nie do arsenału, tylko na dół, nad Wisłę. O małom karku nie skręcił, a koń mój nóg nie połamał. — mówił pułkownik Britze z wielką zaciętością. — Dobrze, żem spotkał naszego żołnierza, który świadomy miejscowości wyprowadził mnie z pomiędzy tych obrzydliwie cuchnących wertepów! — dodał, krzywico się, jak gdyby woń, której jego wielkich rozmiarów szlachetny nos nabrał nad Wisłą, w tej chwili go jeszcze prześladowała.

Niektórzy uśmiechnęli się z przygody pułkownika, a opasły kapitan Nider rzekł:

— Co to gadać?... na wołowej skórze nie spisałby wszystkich nieprzyjemności i prześladowań, jakie nam te przeklęte mieszczany czynią Niedawno przechodziłem koło sklepu z wieprzowiną, widzę, leży śliczne, młodziutkie prosię, pięknie oczyszczone, tylko je wsadzić na rożen. Pytam się, ile kosztuje?

— Dla pana kapitana oddam za 20 fenigów — mówi bardzo grzecznie stojący za ladą chłopak.

— A nie możnaby go upiec? — pytam znowu.

— Czemużby nie, ja sama się tym zajmę, upiekę doskonale i odeślę panu kapitanowi — odrzekła dziewczyna, pomagająca wyrostkowi w sprzedaży.

— Tylko proszę, ażeby było doskonale nadziane dodałem.

— A jakże, będzie, będzie! — mówiła dziewczyna, odkładając na stronę kupione przezemnie prosię.

— A dokąd odesłać? — zapytała.

Dałem adres, i za kilka godzin otrzymuję prześlicznie upieczone prosię. Zasiadam tedy, kraję, kładę kawałek w usta, okropność! Zgadnijcie panowie, czym było prosię nadziane! — zapytał spluwając.

Nikt nie zgadywał, wszyscy za to parsknęli śmiechem, rozweselając nim wcale nie wesołą ani dla kapitana, ani dla siebie chwilę.

Pierwszy arcyksiążę odzyskał zwykłą powagę i z wielką stanowczością zawołał:

— Odpłacą mi oni za te wszystkie bezeceństwa!

I począł sekretarzowi niezwłocznie dyktować.

Cisza była zupełna, słychać było tylko dyktowane wyrazy arcyksięcia, skrzyp pióra po papierze z zapałem piszącego sekretarza i ciężki oddech zebranych na naradę mężów.

Gdy arcyksiążę wymawiał cyfry, oni kiwali głowami, spoglądając porozumiewająco na siebie.

Głos dyktującego ucichł, pióro przestało skrzypieć, a na rozkaz arcyksięcia sekretarz przeczytał, co następuje:

"Wiadomo czynimy i do wiadomości podajemy, ażeby mieszkańcy miasta Warszawy, a w szcze wolności wszyscy, zajmujący się jakimkolwiek rzemiosłem, przedsiębiorstwem, handlem, lub też posiadający domy, w przeciągu dwunastu godzin na ręce wyrok ten ogłaszającego po sto złotych złożyli. Opierający się temu wyrokowi złoży dwa razy tyle, to jest dwieście złotych, lub też zostanie ze swego mienia wywłaszczony".

Dan 7 marca 1809 roku

Gdy sekretarz skończył czytanie arcyksiążę spojrzał po zebranych, ci zaś na znak wielkiego uznania pochylili głowy i chórem wyrzekli:

— Dobrze! bardzo dobrze!

Arcyksiążę z wielkim tryumfem pochwycił pióro, na rozkazie przez siebie podyktowanym położył podpis, a potym rzekł:

— Przepisać to dwadzieścia razy w tej chwili.

Sekretarz wziął się do pisania, pióro skrzypiało, panowie radni z arcyksięciem na czele siedzieli w milczeniu. Po ukończeniu pisania sekretarz każdy egzemplarz podsuwał arcyksięciu, ten kładł swój podpis, a przytomni coraz przeciąglejszym głosem powtarzali:

— Tak! tak!

W godzinę niespełna dwadzieścia egzemplarzy, opatrzonych podpisem arcyksięcia Ferdynanda, było gotowych.

— Każdy egzemplarz niniejszego rozkazu poniesie sługa policyjny, sierżant i dwuch szeregowców. Ci będą jako pomocnicy, gdyby opierano się w natychmiastowym złożeniu wyrażonej w rozkazie sumy! — rzekł Ferdynand.

— Kapitan Nider zajmie się rozdaniem niniejszego pisma i wysłaniem w dwadzieścia stron miasta, ażeby jaknajprędzej zdobyć wyrażoną sumę. My zaś z gienerałem Muntzem, pułkownikiem Britzerem i starszyzną zajmiemy się czym innym — dodał, kłaniając się zgromadzeniu.Że kapitan Nider, pamiętający prosię nadziewane, zajął się gorliwie rozesłaniem książęcego rozkazu, nie potrzebujemy powtarzać.

Wkrótce też w całym mieście zrobił się ruch i lament nie do opisania, tym więcej, iż rozkaz bez uwzględnienia zamożności mieszkańców na każdego nakładał jednakowy podatek. Byli tacy, dla których nawet 50 złotych stanowiło prawie cały majątek.

Wysłańcy arcyksięcia spełniali z całą ścisłością rozkaz jego, gdy więc kto nie miał gotówki, zabierano wszystko, co znaleziono w mieszkaniu, od pierzyny do garnka, z którego nie omieszkano wygarnąć na swój osobisty użytek gotującej się w nim strawy.

Gorliwość ta zadowoliła arcyksięcia Ferdynanda, bo nim się zmierzchło, przyniesiono mu sto tysięcy złotych w gotowiźnie i masę rozmaitego rupiecia, które on wspaniałomyślnie kazał rozdać egzekutorom rozkazu.

Arcyksiążę miał pieniądze, a mieszkańcy żal w sercu i zawziętość. W owej chwili rzeczywiście od dzieci, co jeszcze nie wiedziały dobrze która ręka prawa, a która lewa, byliby się wszyscy rzucili na Niemców, gdyby ich starsi od tego nie byli powstrzymywali.

Najwięcej też robiły gwaru i najwięcej się odgrażały przekupki ze Starego Miasta.

— Ohybabym jutra nie doczekała, żebym im za moją krwawicę w dziesięciokroć nie zapłaciła! — wołała pani Maciejowa, mająca najporządniejszy stragan z wszelkiego rodzaju wiktuałami.

— Zabrali mi sadła ze 60 funtów, ale ja im sadła za skórę naleję! — wołała Marcinowa.

— Pierzynkę z łóżka wyciągnęli, jeszcze potrącili mego Kubusia! Ja ich potrącę! — krzyczała na całe gardło Pawłowa, wygrażając pięścią.

Dziatwa słuchała tego wszystkiego. Krzywda rodziców i łzy matek wpadały im do serca i piekącą ranę w piersi wypalały.

— Niech tylko urosnę! — odgrażał się Wojtek.

— Czekaj tatka latka! — zawołała Jagusia — ja im zaraz piwa nawarzę!

— Ech? — zapytał ktoś niedowierzająco.

— Juści!... — odparła dziewczyna rezolutnie. Otoczono kołem Jagusię.

— Co chcesz zrobić, powiedz — proszono.

— Co mam mleć po próżnicy językiem, jak sobie wszystko w głowie ułożę, to zobaczycie, będziecie mi do pomocy potrzebni — dodała.

— Jeno pamiętaj, bez nas nic nie rób! — wołano.

— No, no! — odrzekła Jagusia uspakajająco. Tymczasem zamożniejsi mieszkańcy, widząc taki skweres i rozgorączkowanie pomiędzy biedniejszą bracią, wyzutą z ostatniego mienia, złożyli naradę, ażeby jako tako jej biedzie zaradzić i od jakiego gwałtownego czynu zrozpaczonych powstrzymać.

— Jeszcze większej biedy nawarzą — mówił poważny pan Ignacy, szewc z profesji.

— Moja dziewucha i chłopak z tym prosięciem, co posłali Niderowi, dość się zemścili — rzekł pan Mateusz, rzeźnik.

— Dobrze zrobili, dobrze! — zawołano chórem.

— Chwackie dzieciaki!

Tak więc, mimo, że chcieli odwieść dzieci od jakiegoś nierozsądnego czynu, sami jednak w duszy ich gniew pochwalali.

— Trzeba wszakże biedzie jakoś zaradzić, wykupić biedakom zabrane sprzęty i przyodziewek — ozwał się piekarz Antoni.

— Przecież łacniej każdemu z nas mieszek rozwiązać, niż im bez przyodziewku się obejść dorzucił pan Walenty, kowal.

Naradzano się chwilkę i stanęło na tym, że każdy sięgnął po grosiwo, a pan Walenty z panem Antonim poszli wykupić zabrane rzeczy.

— Graty wszelkie niechaj zostaną, złożymy się, to sobie powoli kupią, aleć odzienia i pościeli nie wytrząśaiesz z rękawa — mówił Walenty.

— A trudno się też bez nich obejść — dorzucił pan Antoni, idąc do władz austrjackich.

Akurat trafili na kapitana Nidera, który przyniesione łupy między egzekutorów rozdzielał.

Nowy kłopot!... obdarowani niechętnie je oddawali, ale od czegóż karność wojskowa?

Kapitan Nider krzyknął, kazał poznosić pierzyny i odzież, pan Antoni z panem Walentym naładowali tym wszystkim wóz, wypłacili żądaną sumę, Wojtek zaś, ten sam, co się tak odgrażał, zaciął konie i w towarzystwie całego tłumu różnego wieku dzieci i kobiet z odebranym łupem na Stare Miasto podążył.

Dopieroż była radość z odzyskanych rzeczy!...

Każdy zabierał, oglądał, a cieszył się, jak z darowanego.

I jakoś każdy odnalazł swoje, tylko pani Pawłowa nie mogła swej pierzyny odszukać.

— Spodobała im się, boć takiej drugiej chyba niema na świecie! — wołała, wygrażając pięścią.

— Że niema, to niema — przyświadczyła jakaś kuma — wielka, z samego puchu, a powłoka na niej w takie niebieściutkie kraty, jakich, u nikogo nie widziałam!

— To też ją sobie i zostawili, żeby ich!... — wołała poszkodowana Pawłowa.

Wiatr niósł resztę ich wymysłów, a Wojtek, przysłuchując się całej gadaninie i lamentom, myślał sobie:

— Żeby tam niewiedzieć jak, to pożytku z tej pierzyny mieć nie będą!.. nie byłbym Wojtek...

Uciszyło się wreszcie wszystko.

Po tylu wrażeniach mieszczanie ułożyli się do snu, pani Pawłowa, chociaż nie miała swej ogromnej pierzyny, usnęła jakoś pod mniejszą, i wszystko było w porządku.

W obozie austrjackim pracowano długo w noc. Nadchodzące wieści o zbliżających się na odsiecz miasta posiłkach, nie pozwoliły spocząć arcyksięciu.

— Nie obronimy się, nie możemy tu dłużej popasać, trzeba się wynieść cichaczem — mówił.

— Trzeba, ale jak? — odrzekł pułkownik Britzer.

— Te mieszczany gotowi się rzucić na nas, choćby z kijami - dodał gienerał Müntz.

Koła u dział i furgonów poowijać słomą — wydał rozkaz arcyksiążę.

Na rozkaz starszyzny szeregowcy wzięli się do tej roboty.

Nim kur zapiał, działa i furgony austryjackie pocichu wyjeżdżały z Warszawy.

Wojtek, myśląc ciągle jakiegoby psikusa wyrządzić austryjakom i jakim sposobem odebrać zatrzymaną pierzynę, słaniał się po śródmieściu, aż dopatrzył wymykających się cichaczem. Zbudził więc zaraz wszystkich na Starym Mieście.

Zerwały się majstrowe i przekupki odważnego serca.

Na wieść, co się dzieje, każda, odziawszy się na prędce, przed dom wybiegła.

Nie brakowało i Jagusi.

— Popiołu w garnki, ile się zmieści!-zawołała dziewczyna.

A że to było akurat półpoście, każda więc dziewucha mimo całego rwetesu, jaki był dnia ubiegłego, miała już przygotowany garnek z popiołem, ażeby dorocznemu zwyczajowi zadość uczynić. Te, co nie miały przygotowanego, wygarniały z zarzewiem, byle za innemi nie zostać.

I dalejże walić garnkami w furgony i działa.

Noc była gwiaździsta, ale tumany popiołu zaciemniły drogę uciekającym, tylko czasami iskra w nim tlejąca błysnęła krwawym okiem, rozświetlając tę kurzawę.

Tymczasem przekupki i pomagający im wyrostki rozbrajali rozstawione po mieście straże, nie szczędząc im wymysłów, razów i wypędzając z miasta.

Wojtek biegał to tu, to tam, jak gdyby nie należał wcale do ogólnej zabawy, którą sobie w noc półpościa wyprawiono.

Ukrywał wszakże coś pod połą tatusiowej opończy, którą się okrył, spoglądając bacznym okiem na naładowane furgony.

Nagle począł iść za jednym wielkim wozem, na którym piętrzyły się rozmaitego rodzaju przedmioty; na nim, ukrywając się w nastroszonej ogromnej pierzynie, siedział wojskowy.

Wojtek przybliżył się nieznacznie, wyjął z ukrytego pod opończą garnka gorejącą żagwię i przytknął ją do okręconego słomą koła.

Płomień buchnął do góry. Z pod pierzyny wyskoczył kapitan Nider.

Na ten raz nie wymyślał, tylko uciekał, o ile mu na to potężna tusza dozwalała.

Za nim zeskoczył woźnica, pozostawiając na łaskę i niełaskę naładowany wóz z płonącemi kołami.

Uciekający dopadli łatwo następnego furgonu, bo nikt ich nie gonił, wszyscy bowiem zajęci byli ratowaniem płonących kół i znajdującego się na wozie dobytku. Wojtek zaś, pochwyciwszy pierzynę, rzucił na Pawłowę, wołając:

— Jejmość, jejmość, macie swoją pierzynę! Pawłowa, zajęta wraz z innemi wysypywaniem gorącego popiołu za uciekającemi z Warszawy Austryjakami, nie posiadała się z radości.

Radość też była powszechną, a Jagusia z rozpromienioną twarzą powtarzała:

— Tośmy im wyprawili półpoście!

Koniec wersji demonstracyjnej.

NA BIELANACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PLACUSZKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SIŁACZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZIELONA BRAMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej