Kazimierz Gliński

ZALOTY KRÓLA JEGOMOŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. Strażnik domu pana Downara.

II. Śmierć w pieśni.

III. Czapeczka o piórku strusiem.

IV. Coś nie coś o konewce i o poradzie lekarskiej.

V. »SI TACUISSES, PHILOSOPHUS MANSISSES«.

VI. Zawiłek mści się.

VII. Jako król jegomość Konewce w gródku wygodził.

VIII. Rycerz-widmo i księdza rektora niepowodzenie.

IX. Jako dusza Zofki Downarówny na dróg rozstaju stanąła.

X. Oblubienica upiorów.

XI. Starosta Wilczek.

XII. W mrokach klasztoru.

XIII. Jurwa.

XIV. Gdzie są?

XV. W Toraju.

ZALOTY KRÓLA JEGOMOŚCI

powieść obyczajowa z czasów Jana Olbrachta

Gliński Kazimierz

I. Strażnik domu pana Downara.

Król jegomość, choć to sobie na Wawelu przesiadywał, a w pozłocistych izbicach mieszkał, że człek prosty, gdy w progach pańskich stanie a pojrzy przed się, to — bez obrazy niczyjej — ale się w gapę zamienić musi; choć miał bogaty i liczny dwór, z różnych składający się nacyi, bo nie tylko Polaki i Litwiaki, jako już pobrali się na dobre i rzekli sobie: — W boju i w pokoju będziemy zawżdy razem, — ale i Węgrowie, i Rusy, i Ormianie cisnęli się do stolicy pańskiej, z której, niby od przedniego słońca, światło biło i ciepło: mimo to wszystko, lubił nocką potajemnie z dworca się swojego wykradać, bez straży żadnej a pilności, jako, ze nie było w Polszcze całej zbója takiego, któryby na majestat śmiał rękę podnieść i dotknąć głowy pomazańca. Dziwowali się nieraz posłowie krain zagranicznych, że każdy król polski tak spokojnie pomiędzy ludem swoim chadzał, ale na to jedna odpowiedź tylko była: — Abo to nie dziatki moje, abom to ja nie ociec ich?...

Mówili tak Piastowie, powtarzali tak Jagiellonowie — i w słowach onych nijakiego samochwalstwa nie było, jeno prawda szczera.

Od tego prastarego zwyczaju nie odstał i Olbracht król i nie tylko, że w dzień jasny pomiędzy tłumy ludu swojego się mieszał, ale czasami i nocką przez ciemne ulice Krakowa sunął i nieraz głowę zadzierał, patrząc na okna tej, libo tamtej kamienicy.

Tajemniczym wycieczkom onym towarzyszyli panu zawżdy dwaj jego ulubieńcy: Zawiłek Jaśko i Piotr Konewka, wierni mu do zdechu, oddani duszą i ciałem.

Zawiłek młodziankiem jeszcze był, o włosach, ni to len, jasnych, o oczach, ni to błękit w dni wiosenne, o ustach, ni to koral szczery, a rozżarzony pocałunku pragnieniem; Konewka zaś lat męskich już dobiegał, ogorzałą miał twarz, jako parób każdy, na słońcu się wylegujący, a zarost ciemny i gęsty, ni to litewski las, bucił się z siły niezwyczajnej, bo nic mu było żelazną podkowę złamać, wrota ramieniem wysadzić, libo rozzłoszczonego byka za rogi wziąć i poigrać z nim chwilę. Obu ich lubił król, oni zaś zawżdy coś mieli do siebie: Konewka podrwiwał z bujnych a rozrzuconych kędziorów Zawiłka, ten zaś z jego szczecinowatej czupryny, dla której na nicby się i zgrzebło końskie nie zdało. Byle okazya, sztorcem do siebie stawali, niby kozły dwa. Godził ich król jegomość, najczęściej stronę Zawiłka biorąc, może dlatego, że młodszy był a dzieckiem mieszczańskiem; może dlatego, że, na lutni grając, rozrzewniał lubujące się w gędźbie serce pańskie i nieraz czułą serenadę wygrał pod oknem wskazanej przez króla jegomości kamienicy.

Nie bez racyi jednak były one ponocne wycieczki miłościwego pana, który dziwną słabostkę do mieszczek krakowskich miał, a prawdę rzec, to każda z nich była grzechu warta, boć to i przednie róże na jagodach ich kwitły, w których się ukrywały perły przedziwne, że jeno jedwabną bierz nić, a naniżesz różaniec najprzedniejszy, któregoby się i skarbiec wa welski. nie powstydził; gwiazdy zaś niebieskie tak nie iskrzyły się, jako ich oczy, ani tak po ciągały do siebie, jak one, a cóż o innych pięknościach mówić, za których posiadanie żywotby swój dał i człek najstateczniejszy. To też nie było dnia, w którymby ta libo owa gładyszka królowi w oko nie wpadła, a wtedy przez dzień cały nie swój już się czuł, gdy zaś zmierzchło się na dobre, a kury po raz wtóry do piania się zabierały, do Konewki i Zawiłka niby od niechcenia się zwracał i rzucał lekko:

— Pódziem - ta przejść się sobie po ulicach Krakowa.

Wtedy na wywiady Konewka przed nim szedł, Zawiłek zaś struny lutni naciągał, by grały rozmiłowanemu sercu gwoli.

Noc była — dawno już stróże w deski uderzyli, wzywając mieszkańców, by na spoczynek szli a przygasali ogniska; pociemniał i dwór wawelski, jeno w jednej z baszt narożnych czerwone migotało światełko, ale to była króla jegomości izbica w baszcie onej, Lubranką zwanej, z czasów jeszcze piastowskich zabytek, z której lubił patrzeć na gród i miasto, zalane potokami słońca, bądź, jak teraz, blaskami miesięcznymi.

Król jegomość w głębokiem krześle siedział, a znać było frasunek na jego czole. Konewka patrzał na pana i uśmiechat się z pod wąsa, wzrok czasami na Zawiłka przenosząc, który przy oknie otwartem stał, niemniej niż król zafrasowany. Zefir polatał i bawił się z kędziorami młodzieniaszka, ale nie zwiewał smutku czy niepokoju, który widocznie rysował się na twarzy pacholęcia. Konewka przymrużał oko, uśmiech z jego ust nie schodził, jakby rad był z zakłopotania towarzysza.

Król się poruszył...

Zawiłek drgnął.

— Konewka! — rzekł pan.

— Do usług miłości waszej!

— Wiesz, że ta gładyszka, którą dziś na rynku zaobserwowałem, ćwiekiem we łbie mi siedzi. —

— Zauważyłem to, miłościwy panie! Król głowę podniósł.

— Zauważyłeś?

— Powiedziałem już miłości waszej. Król popatrzył chwilę i głową pokiwał.

— To takiś mi wierny? także to dbasz o sprawy pana swego, że, zauważywszy frasunek jego, z pomocą mu nie przychodzisz?... Jak widzę, to zaciężyła ci już służba u mnie i muszę sobie innego przyjaciela poszukać, któryby więcej o dobro moje dbał.

— Przyjąłbym z pokorą wyrok twój, panie mój miłościwy, gdyby był słuszny, ale tak nie jest.

— Jakto — nie jest?

— Bo, zauważywszy ów ćwiek w głowie waszej królewskiej mości, starałem się go wybić.

Król podniósł się.

— Prawże, kiedyś taki mechanik — rzekł. W tej chwili Zawiłek pociągnął Konewkę za połę ubrania, ale ten, jakgdyby nie zauważył tego, tak dalej gadał:

— Zali dla mnie nie dosyć jest, że mój pan się zafrasował? Zali, kiedyście spojrzeli na oną białkę, a mnieście za łokieć ułapili, nie zrozumiałem-ci odrazu, że potrza się dowiedzieć, kto ona jest, a przynajmniej, gdzie mieszka?... Zawiłek!... — zwrócił się do młodzieniaszka — po co mnie szturgasz i szturgasz?

Król spojrzał na przygodnego swego lutnistę, którego jagody silnym rumieńcem się oblały, lecz nie powiedział nic, jeno do Konewki się zwrócił:

— Praw dalej, praw!... Jako się zowie i kto jest?...

— Zofka Downarówna... Zawiłek!... na co mnie szczypiesz?...

— Piotrek! — jakimś błagalnym głosem wyszeptało pacholę.

— Co tam wyprawiasz — mruknął król — i mojemu Konewce nie pozwalasz przyjść do słowa? Zali nieszczęście się jakie stanie, gdy dowiem się, gdzie ona Zofka mieszka? A choćby i nieszczęście, toć mnie spotka, nie ciebie.

— Nie Zofka mnie obchodzi, panie królu — ino...

— Ino kto?

— Eufrozyna.

— A co ci do Eufrozyny?

— Smęcić się będzie, gdy miłość wasza odwróci się od niej.

— To jej rzecz, a tobie nic do tego!

— Zofka Downarówna — ciągnął Zawiłek — jest... jest... Jak to wam rzec... niezamężna jeszcze.

— Tem lepiej, nikomu rogów nie przyprawię, a to wciąż narzekają na mnie, że w Krakowie już jest jeleni więcej, niż w puszczy Białowieskiej. Choć raz sarkać na mnie nie będą.

— Ale... może się to... nie godzi...

— Co? co? co?... nie godzi się?... komu to, żółtodziobku, mówisz: nie godzi się?... Nie godzi się królowi przez okieńce na Zofkę spojrzeć? Nie godzi się jej piosnki posłuchać, którą dzisiaj dla niej wydzwonisz, by liczkiem swojem na króla błysnęła? Czy myślisz, że o czem innem myślę? Ty — zbereźniku! ty — niecnoto, Eufrozyny żałujący, a dbający o niepokalaność Zofki Downarówny!

Wstał z siedzenia i rzekł:

— Słuchaj, Konewka! nieźleby było po Krakowie nam dzisiaj się przejść... Okrutnie w tej izbie duszno! Daj mi płaszcz, który z króla zwykłego śmiertelnika robi, a biret na głowę, który ksiądz rektor przez roztargnienie wczoraj u mnie zostawił, a waćpan, nie wiem dlaczego, w łapęś go wziął i rzekł: — Przyda się!... — Coś miał w tem, pojąć nie mogę, ale, że mi na dziś się przyda, to przyda. Stary to człek, nikt go o zbereżeństwo żadne nie posądzi, choćby ktobądź za niego mnie wziął... Okrutnie w tej izbie gorąco!... Zawiłek! nastrój lutnię!

Zawiłek wziął się do gędziebnego narzędzia, a palce mu drżały. Pokręcił kluczem... i jedna, i druga struna pękła. Zaczął szukać strun innych, ale ich znaleźć nie mógł. Konewka się uśmiechał, król zaś marsz jakiś zabębnił palcami po rzeźbionej krzesła poręczy i wyszedł.

Młodzieniec obejrzał się, a widząc, że króla nie było, jeno sam Piotrek, z drwiącym uśmiechem patrzący, skoczył ku niemu, jak żbik, z lutnią nad głową wzniesioną,

Napastowany w czas się usunął.

Lutnia z brzękiem trzasnęła o ziemię.

Konewka parsknął śmiechem.

— Czego ty zęby wyszczerzasz, jeżu! — krzyknął Zawiłek.

— Zali Zofka ma się do ciebie, mieszczuchu? — Konewka na to.

— Ona, jak i ja, jest dziecko mieszczańskie.

— Mimo to stan rycerski spodoba się jej więcej.

— Znasz ją?...

— Downarówna!

— To co?...

— Rajcowstwem krakowskiem pyszni się jej rodzic, a skrzynie jego ciężą od złota i klejnotów.

Mnie nic do nich!...

— Jak jej do ciebie!...

— Zmierz się ze mną na ostre!...

— Ty... bezherbowy!... — odpowiedział Konewka głosem lekceważenia,

Król stanął w drzwiach, płaszcz miał na ramieniu, biret na głowie.

Spojrzał na Zawiłka i rzekł:

— Czegoś się zaperzył, jak indor? i na kogo rzucasz się, smarkaczu?...

— Lutnia mi usunęła się, panie królu... i... pękła — wyszeptał Zawiłek.

Król brew zmarszczył.

— Aha! to znaczy, że lutnia twoja dziś na nic. No, ale bez niej i ty niewiele wart. Pozwalam więc ostać tobie i spać się położyć, dziś mi Konewka wystarczy. Chodź, Piotrek!... Okrutnie parno jest w tej izbie!

To rzekłszy, biret na głowie poprawił, płaszczem się otulił, a że wygolony był, jak rektor Akademii Krakowskiej, niktby w nim króla jegomości nie poznał. Zawżdy zresztą w birecie profesorskim na one wycieczki wychodził, dziś zaś oryginalny księdza rektora miał, który mu lepiej jakoś pasował. Niewielką krzywdę tem księdzu rektorowi uczyni, gdyż i tak już wieści po mieście chodzić zaczęły, że szanowny ksiądz-profesor od czasu pewnego nockami wałęsać się począł, a raz go nawet zauważono, jak wedle kamienicy pani Eufrozyny się zatrzymał i coś, jakby na gitarze, pobrzękiwał. Ale za poważna to persona była, by zaraz wiarę dać gadkom onym; nie zawsze nawet oczom własnym dowierzać można, bo cień się może załamać libo przedłużyć i przybrać kształty dziwotworne.

Król wyszedł...

Za nim wysunął się Konewka, skłoniwszy się wpierw Zawiłkowi uprzejmie.

Cicho — jeno odzywają się schody kamienne pod stopami idących, jeno wietrzyk przez okno wpada i adamaszkową kotarą porusza, jeno w ogrodach zamkowych słowiki się rozdzwoniły, że trudno głowę na pierzynie ułożyć i spać, a nie słuchać tych pieśni przedziwnych.

Pod oknem Zofki krzew jaśminowy rośnie, w jaśminach tych słowiki się gnieżdżą i zawodzą, zawodzą noc całą.

Jakże może być, by Zofka głowiny z okienka nie wychyliła, by nie przysłuchiwała się tym pieśniom czarodziejskim?

Wie o tem zdrajca Konewka, wie!... Sam Zawiłek czasu swojego o Zofce mu powiedział:

— Lutni nie potrzeba, ni pieśni nie potrzeba, by do okna, lubiącą marzyć dziewczynę, przyzwać.

A choć się cofnie zrazu, nieznajome persony widząc, zatrzyma ją psyknięcie Konewki.

— Kto tam? — zapyta.

— Król! — padnie odpowiedź.

Jakże odejść teraz? jakże szybkę przy mknąć? nie upieścić uszu dźwiękiem królewskich słów?...

Zawiłek czuje mróz, a później gorąco...

To krew mu buchnęła do twarzy.

Ogień! szczery ogień!... zarazem — strach!

A wkoło cisza — jeno skrzypnęła furta ogrodowa.

Zawiłek zdmuchnął kaganek i do zbrojowni skoczył.

Przestraszony szczur przebiegł przez plamę księżycową, potrącił o tarczę jakąś, na ziemi stojącą, i zniknął gdzieś.

Chłodno było i cicho w tej zbrojowni królewskiej, jeno przechadzał się po niej blask miesięczny i przypatrywał się mieczom starym, toporom zapomnianym, blachom pancernym i kopiom rycerskim.

Znał zakątek każdy tej izby, znał dobrze Zawiłek. Niedługo też w niej ostawał. Chwycił jedną z halabard, w rogu komnaty stojącą, w drucianą koszulkę się odział, chełmik na głowę nasadził, krótki mieczyk do boku przypasał i wybiegł z izby.

Zadudniły schody za nim, w ślad furtka skrzypnęła i trzasła, aż echo wzdłuż murów zamkowych pobiegło, i znowu cisza objęła podwórze i zamek cały, na chwilę tylko słowiki umilkły i znów zaczęły nawoływać się a dzwonić, że się zdawało, iż to krzewy jaśminowe a bzy tak grają same, płacząc kroplami ros, rozsrebrzonemi w blaskach miesięcznych.

Król z Konewką dążyli pod murowany dworzec Downarów. Przypierał on do bramy Rynku Małego, poza sobą mając kościół Świętej Barbary, od którego oddzielał go dziedzińczyk niewielki, opasany murem z furtą żelazną, znajdującą się niemal przy samej ścianie kamienicy. W zakątku tym parę pachnących bzów rosło, i śnieżył się krzew jaśminowy; mur wkoło ociekał pleśnią i barwił się mchami zie lonymi, wśród których ciemniało zakratowane okno, może piwnicy, a może kozy magistrackiej; wyżej zaś, ponad wykuszem muru, rozwielmożniły się trzy okna, bo tylko stan rycerski do czterech libo więcej okien miał przywilej. Jedno z nich do pięknej Zofki należało, dwa drugie do izby gościnnej, gdzie pan Baltazar ławników i panów rajców przyjmował, abo buńczuczną ślachtę, dom jego czasami nawiedzającą. Sypialne izby państwa Downarów po drugiej stronie domostwa były, ścianką od komnatki Zofki odgrodzone, służba zaś mieszkała na dole, baczenie na murek i furtę mając.

Nie głównemi ulicami szedł król z Konewką, a choć biret profesorski i płaszcz rektorski na sobie miał, zawżdy po fizyognomii jaki taki strażnik grodowy mógł króla jegomościa poznać i honory mu czynić, coby niekoniecznie na rękę panu miłościwemu było.

Odrazu tedy na Kanoniczną skręcili, później na Poselską, gdzie ich pijany drab jakiś od ścierwów poczęstował, wreszcie przystanąć musieli i skryć się pod murem franciszkańskiego klasztoru, bo przechodziła straż miejska i spotkanych włóczęgów do kozy brała. Ale udało się im bez szwanku żadnego ulicę Grodzką przekroczyć i wedle Dominikanów na Szeroką przejść, gdzie nos w nos z jakimiś akademikami się spotkali, lecz ci czapy wnet z głowy zdjęli, a jeden z nich, mijając króla i Konewkę, szepnął do kolegi:

— Ksiądz rektor...

Król w bok dworzanina swojego potrącił.

— Słyszysz, Piotrek?

— Słyszę, miłościwy panie! — odpowiedział Konewka.

— To ci dobrą opinię księdzu rektorowi robię!

— Byleby wasza miłość z Zofką rozmówić się mógł, to już o opinię księdza rektora mniejsza. Pewnikiem ku miesiącowi teraz wzdycha, a słowiczym śpiewaniom się przysłuchuje, przez okno się przechyla i mary goni a sny.

— Bóg daj! Bóg daj! bo mi dyabelnie ta dzierlatka w serce wlazła.

— Czy aby na długo? — Konewka spytał.

— Pytasz, jakbyś nie wiedział, że niebywale stały jestem w miłowaniu.

Tu stanął i rzekł:

— Pamiętasz Praskę?

— Tę, ze Lwowa?...

— No jużci, że nie tę, którą przygodnie w Gródku spotkałem. Nie było malowanie z niej — co?

— Trudno zaprzeczyć.

— A Baśka z Przemyśla?

— Dozgonną miłość przysięgaliście jej.

— A Eufrozyna?

— Dziewięć miesięcy waszymi się względami cieszyła.

— Bagatela!... dziewięć miesięcy!... A przecie żadna z nich nie umywała się do Zofki Downarówny. Wyobraź tedy, jak ja ją miłować będę!

Dwadzieścia siedm miesięcy, to jest — trzy razy tyle, co każdą z tych dawnych.

— Jeszczeć mało?... Przez czas ten można Suczawę Wołochom zabrać, a nawet Niemców na proch miałki zetrzeć; nowe królestwa stworzyć i trzech pretendentów dla nowych tych państw uformować.

— Pst! — syknął Konewka.

Palec do ust przyłożył i szepnął:

— Dom sławetnego Downara.

— Postój, niech otchnę!... Serce mi się w rzetelny bęben zmieniło.

Szli wedle murów kamienicy, na której ścianie odbijały ich cienie czarne. Konewka o krok szedł naprzód, rozpatrywał i nasłuchiwał, ale naokół niezamącona cisza panowała, jeno słowiki wyśpiewywały w malutkim pana Downara ogrodzie, skąd dolatywały zapachy jaśminów i bzów.

Konewka zwrócił się do króla:

— Pies ze mnie — rzekł — jeżeli Zofki w okienku nie ujrzym.

— Bóg daj! Bóg daj! — odszepnął Jan 0lbracht, a zęby mu, jak w zimnicy, zadzwoniły.

Zawrócić mieli ku furcie, gdy nagle posłyszeli kroki miarowe, które oddalały się, to się zbliżały. Czasami słychać było pobrzęk halabardy i szczęk zbroi blaszanej; czasami zatrzymanie się długie przy furcie i jakiś szept, niby pacierzy powtarzanych.

Król z Konewką na palcach do zakrętu się znowu zbliżyli, postali chwilkę, zapierając dech w piersi, a gdy miarowe kroki zadudniły znów głucho i oddaliły się nieco, z za węgła naprzód Konewka wyjrzał, później król jegomość — i ujrzeli strażnika, w halabardę i krótki mieczyk zbrojnego, który przechadzał się tam i sam, nie oddalając się jednak od furty na kroków dziesięć.

— Psia mać!... — mruknął Konewka — nie wiedziałem, że pan rajca tak skarbu swojego pilnuje.

— Piotrek! coś źle!... — wyszeptał król jegomość.

— Suczawa broni się... Niełatwo będzie o pretendenta na trzecie królestwo, miłościwy panie!

Kroki zawróciły się, król z dworzaninem znowu się skryli za mur.

— Co teraz robić mamy, królu mój najmiłościwszy?

Król w biret się podrapał.

— Zbliż się do furty, jako niby swój człek. Zobaczysz, jako tam jest?

— A jeżeli niedobrze jest?

— Dasz czerwieńca...

— I to czasami pomaga — rzekł Konewka. I ruszył.

Ale zaledwie z, spoza muru wyjrzał i do furty skręcił, gdy halabarda z brzękiem przegrodziła mu drogę.

— Nie zaczepiaj mnie, chłopie, a odejdź, jeżeli ci żywot miły — postawił się Konewka. — Nie chcąc wreszcie panu rajcy smacznego snu przerywać, masz ony pieniądz złoty i za Świętą Barbarę skryj się!

Stróż skarbu pana Downara zamierzył się halabardą...

Konewka odskoczył.

— Nie próbuj ze mną w zapasy iść, bo wióry z ciebie polecą — zgrzytnął przez zęby Piotrek. — Rzucasz się, jak żbik, ale mi się widzi, że niewiele mi szwanku halabarda twoja przyniesie. Na trefnego młodzianka patrzysz, nie zaś na strażnika groźnego. No, dwa czerwieńce masz — i ślepie przymknij!

Za całą odpowiedź stróż skarbu downarowego poskoczył do deski, na dwóch łańcuchach u muru zawieszonej i, młot porwawszy, grzmotnął nim, co sił starczyło, w sosnowe deszczułki.

— Ram-tata, ram-tata — rozległo się po rynku całym, aż echa uderzyły o mury Panny Maryi, o Sukienice się otarły i hen-hen w dal gdzieś pobiegły.

Nie sposób było konwersacyi dalszej prowadzić z wiernym sługą pana Downara.

Konewka do króla poskoczył, który, korzystając, że wszczęty alarm nie rozbudził jeszcze mieszczuchów śpiących, wyciągnął pedały i umykał, co sił starczyło, pod ścianami kamienic, a »ram-tam tam« brzmiało wciąż głośniej, jakby Tatarzy pod Kraków się zbliżali.

Konewka przypadł do króla jegomości.

— To ci zbój! — odezwał się Jan Olbracht. Mijali przecznicę jakąś, z której głos młodzieńczy do uszu uciekających dobiegł:

— A dokąd to rektor nasz tak dyma?... Widzisz, Wacek?...

Znać znowu akademików spotkali.

»Ram-tam tam« ustało, a czas był wielki, bo już w sąsiednich kamienicach ruch się zrobił, i niejedna głowa mieszczańska przez szybę wyjrzała. Błysnęła i lilijka jakaś w oknie domu pana Downara, do której wnet halabardnik się zwrócił, ręce wyciągnął i wyszeptał:

— Zofko, ukryj mnie!...

Coś wionęło, jak błyskawica, a Zawiłek przez mur skoczył.

Zazgrzytał klucz w drzwiach okutych, niźkich i wązkich — i winowajca w ciemnej sionce się znalazł wraz z dziewczyną umiłowaną.

— Co to za awantura, Zawiłku? — spytała Zofka.

— Pst! pst!...

Dało się słyszeć tupotanie.. To przebiegała straż miejska.

— Co za strój? — odezwała się rajcówna.

— Strażnika! — odpowiedział Zawiłek. Tupotanie ucichło, znać straż przeszła, nie rozumiejąc alarmu wszczętego.

— Co ci jest, Zawiłku? — spytała Downarówna.

— O, Zofko!....

— Nie wzdychaj, jeno mi praw, co ci jest?...

— Nie chciej tego ode mnie, jeno pamiętaj, że żywot za ciebie dam, że żywot stracę przez ciebie!... Nie pytaj, jeno mnie... słuchaj, jeno mnie... miłuj!...

Głos młodzieńca zabrzmiał, jak harfa o strunach srebrzystych, i znać było, że pieścił mile ucho Zofki. Pochylała się, to odchylała od wyciągniętych ramion młodzieńca, przez szubkę słychać było niespokojne bicie jej serca, coś popychało ją ku niemu, ale przezwyciężyła to coś tajemnicze i, znikając, jak cień, w ciemnej korytarza szyi, rzuciła mu na dobranoc:

— Gdybyś ty rycerzem był! gdybyś ty był rycerzem, Zawiłku!...

Głos spłynął szeptem i skonał w ciemności i ciszy.

II. Śmierć w pieśni.

Zawdzięczać należy mocnemu snowi pana rajcy, że ona przygoda rozgłosu nie nabrała i niezbyt nią nazajutrz ludzie się zajmowali. Pan Downar spał, jak zabity. Przyczyniła się do tego i wizyta księdza rektora, który wieczorkiem nawiedził gościnny dom pana Baltazara i wraz z gospodarzem różne gatunki win i miodów wypróbowywał. Od waćpana do waćpana, jedna i druga i trzecia kolejka poszła: ululał się trochę pan rajca, ululał się trochę ksiądz rektor i, gdy starowinę, przed gaszeniem świateł jeszcze, pachołek do dom odprowadzał, szedł, kiwając się nieco na prawo, to na lewo, »Marność nad marnościami« głosem zbiedzonym powtarzając.

Gdy nazajutrz w auli zebrali się akademicy, ksiądz rektor zauważył, że szepty jakieś pobie gły i dwuznaczne skrzyżowały się uśmiechy. Zrazu nie rozumiał nic, później przypomniał sobie wizytę u imci pana Downara i powrót nieco nierówny, więc się zawstydził. Zasromanie się to dolało oliwy do ognia: każdy z młodzieńców pewien teraz był, że to nie kto inny, jeno ksiądz rektor, tak »dymał« Grodzką ulicą, gdy »ram-tam tam« dobrze już po północku odezwało się, a cóż dopiero, gdy po skończeniu wykładu jeden z kolegów wyjął z zanadrza biret księdza rektora i jął go współtowarzyszom pokazywać, biret tak dobrze znajomy, pocerowany, zatłuszczony, z inicyałami księdza rektora na poszewce.

— Gdzieś go znalazł?

— Na Grodzkiej.

— Cha — cha — cha!...

— A ma lat siedmdziesiąt ksiądz rektor!...

I gadka nieobyczajna pobiegła wzdłuż murów akademii.

Nieswój był i król jegomość, a jako pies — zły. Nieudana wyprawa wzburzyła go, lecz i podnieciła zarazem. Każdy ze zwykłych śmiertelników mógłby jako tako rozprawić się z halabardnikiem, ale nie on. Bryknąć czasami i majestat może, ale w cichości i w niewiadomości niczyjej. Pukał tedy na dworzan, gdy mu przy samem już wstawaniu posługi różne czynili; szatnego potrącił za nieuważne podawanie sukni, rękodajnemu coś także niemiłego powiedział, ale gdy mu na myśl ksiądz rektor przyszedł, któremu, biret jego gubiąc, niechcący stołka przystawił, udobruchał się wnet i, do posiłku się zabierając, już, jako cukier, był słodki. Spojrzał jeno z pode łba na Zawiłka, gdy ten z lutnią swoją przyszedł, by panu przy śniadaniu grać, i, gdy do ręki królewskiej się pochylił, dłoń swoją na złocistych włosach pacholęcia położył i palcami przebierał po nich, jakby po strunach harfy strojnej.

— No cóż, chłopaczku, jakoże ci tam się spało?

— Spałbym lepiej, gdyby miłościwy mój pan nie rozsierdził był się wczoraj na mnie, alem niezgorzej spał, niezgorzej!...

— Zapomniałem-ci już o tem — rzekł król, gładząc jedwabisty włos Zawiłka.

— A jakże miłości waszej wczorajsza wyprawa się udała? — Jaśko spytał.

— Hm... dobrze!... — mruknął król. I spojrzał na Konewkę.

— Wiedziałem-ci ja, że, gdzie jegomość pan Piotr się najdzie, tam ino dobrze pójść może — odpowiedział Zawiłek.

Konewka się poruszył, król chrząknął. Po chwili zwrócił się do Jaśka i rzekł:

— Słuchajno, chłopaczku! czy chcesz łaskę moją królewską zaskarbić?...

— A któżby nie chciał jej mieć, miłościwy panie?...

— Chyba głupi człek abo desperat, to jasne!... — odpowiedział Jan Olbracht. — Zważ tedy, a w swej pamięci miej, że każdy człek, własnym tylko rozumem się kierujący, niedaleko zajdzie. Ja słucham kalimachowych rad, ty ku moim ucho nachyl, a nijakiej żałości mieć nie będziesz. Zasłyszałem twój spór wczorajszy z Konewką; na ostre z nim zetrzeć się chciałeś, lecz on ci odmówił wyzwania, boś nie herbowy. Ale to nic!... Znam ja takich, co wedle mej woli postąpią i przyjmą ciebie, chłopaczku, do klejnotu swojego. No, jakoże ci się to zda, co mówię?...

Zawiłek milczał, tylko lekka brózda zrysowała mu czoło.

— Sam nie wiesz, co masz rzec — odpowiedz jednak.

Zawiłek milczał.

— Sierota jesteś, biedny sierota —- ciągnął król dalej — a ja ci krewniaków dam i łaską swoją obdarzę...

— Za co, panie mój miłościwy? — spytał nagle Zawiłek, piękne czoło swoje podnosząc. — Czym się przyczynił radą do wspomożenia ojczyzny swojej? czym miecz skruszył w boju przesławnym, na razy nieprzyjacielskie pierś nastawiając? A zda mi się, że za krew tylko, mężnie przelaną, dają króle on klejnot czcigodny?...

— A możeszże ty za miecz ująć, koniem zatoczyć i przez łeb ciąć?...

Zawiłek nic nie odpowiedział.

— Sam tedy widzisz, jako to niełatwa rzecz bez pomocy niczyjej ślachcicem ostać. A ja ci chcę dopomódz, chłopaczku.

— Słucham was — wyszeptał Zawiłek tak cicho, jako to, kiedy zefir adamaszkową kotarą potrąci, a ona się poruszy, i westchnie.

Nie patrzył na króla, lecz przed się oczy miał utkwione; nie patrzył na Konewkę, który opodal stał i jakoś dziwnie się uśmiechał. Powieki miał opuszczone ku ziemi, ciemno-złote rzęsy rzucały cień błękitny na jagody, które żywymi barwiły się rumieńcami. Na lekko ochmurzonem czole pacholęcia rysowały się myśli jakieś palące; w głębi jego duszy stał obraz Zofki, w uszach dzwoniły jej słowa:

— Gdybyś ty rycerzem był, gdybyś był rycerzem, Zawiłku!

A wtedy co?

Nie odchylałaby się od ramion wyciągniętych; jako zdrój wody przezroczej, przelałaby mu się przez ręce, a onby szalał od szczęścia, oszalał od rozkoszy!...

Marzył tak, a król się uśmiechał. Zdawało mu się, że czytał w duszy Zawiłka, jak w księdze otwartej.

— Słucham was — powtórzył Zawiłek. Król mówił powoli:

— Znasz mnie, żem szczodry dla tego, kto do woli mojej się nagnie; znasz, żem bezlitosny, kto jej sprzeciwić się odważy. Albo ja, mój dwór i moja łaska, albo na dróg rozstajach szukaj pana i szczęścia.

— Słucham was — odezwał się Zawiłek po raz trzeci.

Król poprawił się w krześle i rzekł:

— Znasz Zofkę?...

— Znam.

— Mówił mi Konewka, że bywasz kiedy niekiedy u Downarów.

— Bywam.

— Ta dziewka mi się spodobała.

— Wiem...

— Posłem miłośnym ode mnie do niej będziesz.

Zawiłek drgnął, ale król nie zauważył tego, nie zauważył, jak głowę podniósł powoli i wzrokiem nienawiści na Konewkę spojrzał. Milcząc zmierzyli się oczyma. Konewka widział ból i groźbę jakąś w spojrzeniu młodzieniaszka, za którą odpłacił pogardliwym uśmiechem. Zawiłek cierpiał, Konewka tryumfował, a król tak dalej mówił:

— Widzisz, chłopaczku, jak rzeczy niewielkiej chcę od ciebie. Ty mi lepiej w materyi onej, niż Konewka, usłużysz. On dobry byłby, gdybym w konkury do niedźwiedzicy się udawał; lecz z taką gąsieniczką, jak Zofka Downarówna, samby nie wiedział, co czynićby miał. Na lutni nie gra, pieśni nie śpiewa... Do trąby czasem się weźmie, ale tak rży, że uszy trzeba zatykać. Ja od ciebie, chłopaczku, niewielkiej usługi chcę: uśmiechniesz się do Zofki a szepniesz, że niby to się uśmiecha król, niby król szepce. A gdy, nie rozumiejąc niby, zrozumie, powiesz, że rycerz pewien w majową, miesięczną noc, gdy się słowiki rozśpiewają, gdy się jaśminy rozpachną, pod jej okienko podejdzie by skłonić się i biały kwiat róży na dobranoc jej rzucić. Halabardnik tam u furty się przechadza, zły jucha, jak pies, ale to już jej rzecz, by go nie było. Niewiasta wszystko, co jeno zechce, uczyni, tak ci bywało od początku świata i po wiek tak będzie. Pomarzę ja, pomarzy ona, i rozsnujemy pomiędzy sobą nić tęczową, a gdy zaczarowane krosna połamie los, pozostanie tkanina wspomnień jasnych, przędza ze złotogłowiu i purpury.

Głos królewski zniżył się, ścichł, aż się rozpłynął w przestrzeni, niby echo dzwonu srebrnego.

Król marzył.

Zdziwiło Konewkę ono zadumanie się pana, ono zanurzenie się w snach jakichś, które tak nie licowało z miłostkami dawniejszemi. Powagę na czole miał, melancholię w oczach, lekka zmrużone powieki, przez które przesączał się smutek dziwny.

Na twarzy Zawiłka nie zdziwienie było, lecz strach. Przeczucie mu mówiło, że taka powaga a smutek na twarzy męskiej łacno podbijają serca niewieście; że nie jemu walczyć z tym współzawodnikiem królewskim, lecz i nie jemu do wiktoryi mu pomagać.

Cisza panowała w komnacie, taka sama cisza na dworze była, bo zaledwie słońce z porannych się otrząsło ros i ukośnym złotym promieniem ucałowało czerwone dachy Krakowa, prześliznęło się po miedzią krytych świątyń wieżycach, z czcią otoczyło koronny pierścień Panny Maryi, rozlewając się falą złocistą po różnobarwnych murach stolicy.

Dusza Zawiłka błąkała się pod rzeźbionym pułapem domu Downarów, klękała u stóp Zofki, jęcząc i żebrząc zlitowania. Musiała tam być i króla dusza, jeno groźna w postanowieniach i pewna siebie, bo oto wstał, jak lew, się otrząsł z snów przemożnych i, widząc w zdumieniu stojącego Konewkę, z czupryną najeżoną, z barami niedźwiedziemi, z któremi nijak miłości być posłem, do Zawiłka się zwrócił, trzymającego bezmyślnie lutnię w swych rękach i w struny pobrzękującego, z których się sączyła pieśń jakaś senna, i krótko a rozkazująco rzekł:

— Wóz lub przewóz!... Dogodzisz królowi — wór złota masz! jeżeli nie — nie wracaj!...

Zawiłek skłonił się panu nizko, nizko — do ziemi prawie; bujne rozsypały się kędziory i złotem kapnęły. I tak, z ręką na sercu, z głową pochyloną, zwróconą twarzą do króla, do drzwi się cofał... Lutnia, opuszczona do ziemi, uderzała o kamień posadzki — i płakała.

Wyszedł.

Milczenie zaległo komnatę.

Król zwrócił się do Konewki i, ręką za Zawiłkiem wskazując, rzekł:

— Słysz, Piotrek!... czy wróci?

— Krewniaków, klejnot ślachecki i wór obiecałeś mu złota, panie, i miałby nie wrócić?

— A wiesz, że tęsknoby mi było bez tego smarkacza.

— Obawy niema!

— Jak on się skłonił nizko!

— Na znak zgody.

— Jak jego lutnia zajęczała!

— Drzewo uderzyło o kamień, drżenie strunom się udzieliło, i dlatego pobrzękiwała tak smutnie.

— Tłómaczysz mi te fenomena, jakbym ci to nieuczonym żakiem był... Wyjrzyjno wolej przez okno!

— Już minął furtę.. W dół już zeszedł... Na Grodzką skręcił... Już...

Tu dziwnie załamał się glos Konewki.

Dostrzegł Zawiłka, jak szedł, lutnię miał na ramieniu, dołman na plecach, pod ręką zawinięcie jakieś. Król nie zauważył tego załamania się głosu Piotrka, a ten się odwrócił od okna, lecz nic królowi nie powiedział, choć chmurny był.

— Piotrek! — po chwili król się ozwał.

— Co wasza miłość rozkaże?

— Czy ten smarkacz ma się do Zofki? Konewka zaśmiał się.

— Pocieszasz mnie, bo jeno on zacnie usłużyć tu może. Ni Pachna, ni Basia, ni Fruzia takim czarem nie wionęły na mnie, jak ona dziewka Downarów.

Zawiłek szedł krokiem powolnym, potrącał przechodniów, natykał się na jeźdźców, którzy, widząc królewskiego lutnistę, sami ustępowali mu z drogi. Zawiłek nie wiedział nic, dokąd szedł, wiedział tylko, że kroki go niosły do Zofki Downarówny, że coś się zerwało za nim, coś się związało przed nim, że nowy a tajemniczy wątek żywota się jego rozpoczyna.

—- Pomarzę ja, —- pomarzy ona powtarzał słowa królewskie, które dziwnie teraz odpowiadały nastrojowi jego duszy. — Rozsnujemy pomiędzy sobą nić tęczową, a gdy zaczarowane krosna połamie los, pozostanie tkanina wspomnień jasnych, przędza ze złotogłowiu i purpury...

Obudził go z marzeń hejnał z wieżycy Panny Maryi, wydzwaniający pieśń poranną,

Zatrzymał się i spojrzał przed się.

Furta otwarta, chwieją się grzędy kwiatów, jakby tylko co je zefir ucałował. Ale poranek był cichy, nie zrywały się zefiry z pościeli bzów i jaśminów, nie od ich więc pocałowania, nie od ich pieszczot te kwiaty się chwieją.

— To ty, Zofko! to ty przebiegłaś po nad nimi — szepnął Zawiłek.

Zakołatał do drzwi okutych, a snać wiedziano u Downarów o sposobie kołatania Zawiłka, bo wnet ze schodów ktoś zbiegł, i drzwi się otworzyły.

Nie byle jaką personą był pan rajca Baltazar Downar, nie tak z urzędu, który piastował, jak ze skrzyń malowanych, w których czerwieńce i co zacniejsze klejnoty przechowywał. Od paru już wieków na swoich mieszkał śmieciach i chlubił się swojem pochodzeniem mieszczańskiem, które, niestety, coraz więcej na walorze w społeczności ślacheckiej traciło i usunęło się nieco w mrok a zapomnienie.

Lecz dom pana Downara niewiele z dawniejszego blasku stracił i nie tak bardzo lubił ustępować najprzedniejszemu nawet rodowi ślacheckiemu. Na przodek się nie wysuwał, lecz i nie chował się bojaźliwie po za plecami oklejnoconemi. Otworzysto dla wszystkich stał, to też go nie tylko nawiedzał czcigodny rektor Akademii i inne nauką słynne profesory, ale czasem i klejnotnik niektóry zajrzał do wnętrza izb rzeźbionych, strojnych w police i szafy gdańskie, w których dzwoniły farfury kosztowne, z zamorskich krain sprowadzone, złote misy, puhary weneckie i dzbany staroświeckie, pamiętające czasy przedjezusowe.

Barwiście i pozłociście było w przestronnych izbicach downarowego mieszkania, wykadzanych codziennie bursztynem żółtym, zdobnych kobiercami wschodnimi. Ale nad wszystkie kosztowności, jakiemi świeciły, nad wszystkie klejnoty, jakimi malowane skrzynie wypełniono, Zofka najprzedniejszym klejnotem była, najcenniejszą perłą domu Downarów.

Siedmnasta wiosna uśmiechała się z jej oczu, brylantów czarnych; gorąca krew przepływała przez serduszko dziewicze; na koralowe usta kładły się pożądania nieznane, pragnienia przeczuwane, które podczas marzeń sennych na pół rozchylone te usta-róże całowały. Kręcili się zalotnicy różni wedle domu pana Downara, ale w materyi onej wybór pan Baltazar Zofce swojej ostawiał. Nie spieszno zresztą i jej było dom rodzicielski opuścić, jako i rodzicielom jedynaczki się swej pozbyć, której, jeśli prawdę rzec, najbardziej Zawiłek do smaku przypadł, w którym i Narcyza, i Amora, i Bóg wie nie kogo widziała. Tęskniła za nim, gdy nie przychodził; smuciła się, gdy odchodził, ale, gdy rozmarzone pacholę ręce ku niej wyciągało, płoniła się, jak róża, drżała, jak woda bieżąca, i pochylała się, i odbiegała, »nie« i »nie« powtarzając.

Dlaczego tak?

Ni ociec, ni macierz, ni sam Zawiłek nie wiedzieli.

Coś się roiło dziewczynie, jakieś światy nieznane, jacyś rycerze, w stal zakuci, wydmuchnięci z bajki niańczynej, z własnej wyobraźni zrodzeni.

— Gdybyś ty by rycerzem, Zawiłku! gdybyś ty był rycerzem! — powtarzała w marzeniach swoich.

Ale już rycerze o dziewkach mieszczańskich nie myśleli, a zresztą żaden z tych, których znała, nie zaniepokoił jej serca dziewiczego. Zawiłek odgadywał myśli jej, wiedział, że miał jej serce i nie miał, że jakaś zapora pomiędzy nim a nią stawała, której nie przebić dziecku mieszczańskiemu. To też uczuwał strach, gdy jakiś koń rycerski zatrzymał się u furty downarowego domu, i niewypowiedzianą radość uczuwał, gdy rycerz odjeżdżał, a Zofka z lekkiem sercem odjeżdżającego żegnała.

Ni ten, ni ów nie owładnął duszą jej całą, marzenia jej zawisały gdzieś na obłoku, w jakichś fantastycznych kołysały się krainach.

Pan Downar chmurne miał czoło, bo imaginacya Zofki w bezmiar rosła i przybierała kształty chorobliwe. Sam nie poradzi nic, a medyków nie pytać. Coraz więc częściej odbywał narady z księdzem rektorem. Jedna i druga kolejka szła zacnej małmazyi. Ululał się pan Downar, u lulał się ksiądz rektor i: — Marność nad marnościami! — odchodząc powtarzał. Zawiłek, w dołmanie na plecach, z lutnią na ramieniu, z zawinięciem pod pachą, zatrzymał się w drzwiach komnaty gościnnej. Zofce się zdało, że stanął przed nią sen smutny, taka jakaś mgła dziwna otaczała postać młodzieńca, taka dotykalna melancholia wiała od niego. Dwudziestej pierwszej wiosny dobiegał, jedwabny puszek na górnej złocił się wardze, która zadrżała lekko, gdy oczy błękitne na swoje ukochanie podniósł.

— Zofko!...

Zdawało się, że lutnia brzękła, a to Zawiłek: » Zofko!« wyszeptał.

Zadziwionemi oczyma spojrzała Zofka na młodzieńca.

— Wczora halabardnik, dziś pątnik!...

— A jutro może — trup!... — dokończył Zawiłek.

— I to tak mówi rycerz, który, miast walić przeszkody, płacze?...

Zawiłek się zźymnął, brwi ściągnął, ale rozbroiła go wnet postać Zofki. Stała przed nim pochylona, jakby powstrzymana przez wichr jakiś, który nie pozwalał jej w ramiona mu się schylić; na ustach igrał uśmiech niewinnej kusicielki, ząbki śnieżyły się, jak perły, w otoku czerwonych korali, oczy świeciły, jak gwiazdy szczere. Zawiłek aż zachwiał się, taką mdłość koło serca uczuł.

— Chwiejesz się, zamiast zwyciężać — szepnęła Zofka.

— Jest ociec? — Zawiłek spytał, miasto odpowiedź dać.

— A wżdy dziś na wietnicy *) rajcują miasta oćcowie — i mój tam.

— A macierz?

— Na pacierzach u Świętej Barbary.

— To my sami — zawołał — sami! sami... I podbiegł, i ręce wyciągnął, ale uchwycić jej i przytulić do piersi swojej bał się. A ona, jako to we zwyczaju u niej było,, zakolebała się, niby fala przezrocza, pochylała się i odchylała, podbiegała i odbiegała, i znów się podała naprzód, i znów się cofnęła: — »nie, nie, nie!« swoje powtarzając.

— Zofko! Zofko! Zofko!...

— Nie, nie, nie... Janku!... nie — nie!

— Pódź, pódź, pódź! bo jeśli za próg wyjdę... jeżeli wyjdę za próg..

— To co?

— Nie wrócę już!...

— Bóg cię skarze!

— A ciebie, że niby miłujesz i nie miłujesz, że niby chcesz i nie chcesz, że przyciągasz i odtrącasz... To grzech, Zofko!... to — Zofko — śmiertelny grzech!...

Na rzęsach zawisły łzy, poczerwieniały i oczy Zofki.

— Miłujeszże mnie? — szepnął — No! rzeknij: »nie!« libo: »tak«!... Tak — wskrzesza; nie — zabija!...

Wahała się z odpowiedzią, choć na oczach świecące łzy miała, choć zbielały korale ust.

Znać było, że jakieś uczucia silne rodziły się w sercu dziewczyny, że jakieś moce przeciwne bój wiodły z sobą, że zapalały się, to gasły słońca nieznane nikomu, jakieś gwiazdy obłąkane wirowały nad nią i pod nią. Korale świeciły na ustach, błyskawice jarzyły się w oczach, pierś oddychała szybko. Nagle uniosła się, piękna, jak bóstwo, dumna, jak w baśni królewna. Twarzyczka zbladła, lekka brózda zarysowała czoło i głosem silnym rzuciła:

— Nie!

Zawiłek drgnął.

— Nie? — wyszeptał.

Oddychał ciężko, ciężko oddychała i pierś Zofki.

— Żegnaj!... jak szmer, wybiegło z ust Zawiłka.

Ku drzwiom się zwrócił.

— Stój! — wypadł rozkaz z ust dziewczyny. Zatrzymał się.

— Daj mi lutnię!...

Dał.

— A teraz słuchaj!...

Trąciła w struny i pieśń zawiodła:

W mem sercu chcesz ostoi,

Kochania chcesz!...

A czy ty, chłopcze, wiesz,

Co mi się śni, co roi?...

Rycerz w złocistej zbroi,

Wspaniały, dumny lew!...

Winem mu — krew!

Krew pije i krwią poi!...

Widzę go wśród głów mnóstwa

I krwawych pól —

Nie król, — a niby król,

Nie bóg — a ma coś z bóstwa!

Sztandaru wieje złotem,

W rycerski zwity pas —

Blask słońca zgasł:

On śćmił go swym klejnotem!

Ach!... zwij go! otwórz wrota!...

Zwij do tych ścian,

Kochanek to mój, pan,

Snów moich mara złota!

Za nim mój ból, tęsknota

I twarz bladości chust...

Zechce mych ust —

Ja dam i dech żywota!...

Jak dzwon, jak organ, ozwały się dźwięki ostatnie strun i pieśni. Falowała pierś Zofki, rumieńce jarzyły się na jagodach, drżały jakąś burzą wewnętrzną, a piękna była i straszna zarazem była.

Zawiłek nigdy nie widział jej takiej.

Złamany i zgnieciony się uczuł w obliczu tych snów oszalałej dziewczyny.

Gdzie jemu, mieszczańskiemu dziecku, do czynów tak rycerskich? gdzie mu sławy się dobić na chlubnem polu walki — bez imienia, bez herbu, bez przeszłości i bez przyszłości?...

Wiruje nad nim strop rzeźbionego pułapu Downarów domu, usuwa się ziemia pod nim. Jagody pobladły, jednej kropli krwi nie mają usta młodzieńca. Gdy czarodziejskie krosna los złamie, nie będzie miał jasnej tkaniny wspomnień, przędzy ze złotogłowia i purpury.

Krosna pękają, nić rwie się!...

Blademi oczyma patrzy Zawiłek na Zofkę, jakby chciał rzec: — Zmień pieśń, inną zaśpiewaj! — Widzi ją z falującą piersią, z płomieniem na ustach, z płomieniem na jagodach, zapatrzoną w dal jakąś, przez niego nie widzianą. Lutnia u stóp jej leży; milczą usta, a zda się, że słyszy słowa jej i śpiew lutni, jakby każdy załom pułapu, każdy zakręt ścian ją powtarzał:

Nie król — a niby król...

Nie bóg — a ma coś z bóstwa.

— Żegnaj, Zofko! — wyszeptał. Ku drzwiom się zwrócił...

— A lutnia twoja?

— Ostaw ją na pamiątkę po mnie, niech ci przypomnieniem mojego miłowania będzie.

I wyszedł...

A wtedy Zofka zerwie się, jak senna; przeciera oczy, dotyka czoła, a z piersi się dobywa

jęk cichy, skomlenie — płacz. Skoczy do okna — niema ci już go przed kamiennymi schodami domu, tylko furta chwieje się na zawiasach i skrzypi, tylko świeżą raną świeci gałązka jaśminu, jakby się skarżyła na ból, jej zadany.

— O Jezu! Jezuniu! — zawiodła w głos Zofka Downarówna.

I w dłonie obie utuliła twarz, i kołysała tak głowiną nieszczęśliwą, uwiedziona marzeniami swej młodej, a gorącej duszy.

A Zawilek szedł przed się i szeptał:

— Czarna nić się wysnuła, niemasz ze złota i purpury tkaniny... Jedna ostaje mi śmierć, jedna śmierć!...

*) Wietnica - ratusz. Wyraz staropolski od: wiec, wiecowanie. Dobrzeby było powrócić mu odebrane obywatelstwo.

III. Czapeczka o piórku strusiem.

Król jegomość oczekiwał Zawiłka.

Byle furta ogrodowa skrzypnęła, abo w jakiejbądź komnacie kto drzwi otworzył, wnet ci wzrok zwracał i nasłuchiwał, ale to abo Konewka wszedł, abo z dworzan niektóry wsunął się pocichu, abo nawet dygnitarz jakiś próg izby pańskiej przestąpił, lecz ten, na którego czekał, nie pojawiał się wcale.

Minął ranek, południe przeszło, już się ku wieczorowi miało, a nie zaszeleściła złota szatka

Zawiłka, nie zabrzękła luteńka jego, ni koralowe usta pacholęcia nie pochyliły się do ręki pańskiej.

Król spochmurniał, Konewka nawet niepokój dojrzał w twarzy Jana Olbrachta.

Nie tak ta chmura, jako niepokój ony, nie podobały się Konewce. A król raz wraz przez okno wyzierał, ku Grodzkiej ulicy patrzał, wreszcie zasępił się i pryskać naokół zaczął.

— Masz ci, jako powrócił! — odezwał się w końcu do Konewki.

— Próbuje cierpliwości waszej, panie miłościwy!...

— Niefortunny koncept ozór twój wyplwał... Cierpliwości?... mojej?...

— Przeczże niema go dotąd?

— Jać mogę o to pytać, nie ty mnie! — fuknął król.

— Dałem już odpowiedź, ale ona nie podobała się waszej królewskiej mości.

— Bo moja sroka mądrzej mi odpowiada, niż asan.

Nie śmiał zaprzeczyć Konewka, a potaknąć słowom pańskim nie było mu przyjemnie.

Przygryzł tedy wąsa i milczał.

Ale zła żółć wzburzyła mu się w wątrobie w oczy zaś zazdrość zielona spojrzała.

Widocznie król jegomość tęsknił za Zawiłkiem, o Downarównie nawet nie wspomniał, jakby gładyszka ona het precz wyleciała z głowy królewskiej.

— Słuchaj-no, Piotrek! — rzekł pan po chwili — oby się jakie nieszczęście nie stało!

— Z Downarówną?

— Czyś ty się uwziął na mnie dzisiaj? — krzyknął król.

— Myślałem...

— To mnie ostaw, a klepek nie pogubisz.

— Zanadto miłość waszą ten niewdzięcznik obchodzi.

— A co on za zbereżeństwo zrobił, że go z zacności wszelkiej obierasz?

— Obiecaliście mu klejnot ślachecki...

— No tak!

— Łaskę waszą...

— Mówiłem o tem.

— Dawaliście mu wóz i przewóz...

— I co?

— Z przewozu skorzystał, na wóz siadł, zabrał wszystkie manatki i precz poszedł.

Król podniósł się z siedzenia.

— Co? co? co?... mój Zawiłek... precz poszedł ode mnie?

— Zajrzyjcie do izby jego —- pusta!

— Czy ty nie łżesz czasami, jak mój szpak w klatce, który, ilekroć ciebie zoczy, prawi zaraz: Sokrates!?...

— Pozostawił jeno łańcuch złoty, któryście w podarunku niedawno mu dali, jako też czerwieńce, otrzymane od was. Wziął tylko malowany konterfekt wasz, wielkości orzecha, także wasz dar za wyśpiewaną pieśń jakąś, i, nie chcąc się ku woli waszej nagiąć, dwór wasz opuścił.

— Ku woli mojej się nagiąć? — szepnął Jan Olbracht.

— Panu swojemu nie rad był usłużyć — oskarżał Konewka.

— Czerwieńce i łańcuch złoty ostawił? — mruczał król.

— Jabym się nie rozstał nigdy z podarunkami waszymi, choć tak zacnych nie otrzymałem od was dotąd.

— Jeno mój malowany konterfekt wziął... Kawał blachy, wielkości orzecha, na sznurku jedwabnym, wartający groszy szesnaście... — na wpół do siebie szeptał król dalej.

Zmrużył powieki, jakby rozmyślał nad czemś.

Konewka zrozumiał myśli pańskie i nie chciał, by one zawładnęły umysłem króla. Pochylił się i rzekł:

— Zostawił także list...

— Do mnie?

— Nie, do mnie, najjaśniejszy panie!

— Przeczytaj!...

Konewka wyjął z zanadrza skrawek żółtego papieru, rozwinął go, podszedł do okna i czytał:

— »Bodaj gdy będziesz miłował, kamień ci upadł pod nogi; bodaj za czystość twych myśli zapłacono ci wygnaniem« — i nadto nic, najjaśniejszy panie — dodał, składając świstek papierowy.

Król sponsowiał — z zaciśniętych ust słowo wypadło:

— Smarkacz!...

Konewka skorzystał z gniewu pańskiego, postąpił szybko, wyjął z zanadrza łańcuch wraz z monetami złotemi i, oddając je królowi, rzekł:

— Oto, jak dary wasze cenił!...

— Niegodzien był łask moich, niegodzien! — rzucił król.

— Gdybyś mi dał, panie, łańcuch taki, po wiekbym się z nim nie rozstał, a i czerwieńców z taką lekkością nie ostawił.

— I kto mi dziś zagra o zmroku? — westchnął Jan Olbracht, ręce boleśliwie składając.

— Możebym ja, panie?

— Na trąbie?

Teraz Konewka westchnął, bo czuł, że ani królowi jegomości, ani podwice żadnej nie spodobałaby się serenada taka. Łańcucha jednak ani czerwieńców nie rzucał, wtykając je raz wraz królowi, aż ten krzyknął:

— Czego ty mi wciąż pod nos włazisz?

— Mnie się zdaje, że wasza miłość nie tknie już rzeczy onych — odezwał się Konewka.

— Nie mojeć! — na to król.

— Ale już i nie jego — Konewka dodał.

— To ciśnij je precz!...

— Bym się na gniew twój srogi naraził, że pogardzam tem, co twoje było?... O nie, miłościwy panie!... Wolę czerwieńce do kieszeni, a łańcuch na szyję wziąć i pocieszyć was a uprosić, byście nie sarkali zbytecznie na tego niegodziwca, który, nie chcąc, zacnie wam jednak usłużył i furtę do domu Downarów otworzył.

Król się patrzył w niego, nie rozumiejąc.

— Tak, miłościwy panie, tak! — powtórzył Konewka.

— Co ty za banialuki prawisz?

— Wżdy wszyscy wiedzą, iżeście do swego nadwornego śpiewaka miłościwem sercem swem przylgnęli...

— Nie przeczę! miłym mi był ten nicpoń, ale, bym się tak bardzo rozpadał nad nim, to nie!

— Możesz się jednak, wasza miłość, komu potrzeba, smutniejszym wydać, niż jest w rzeczywistości.

— Jakto? komu potrzeba?

— Przed Downarami, na ten przykład.

— Na co? po co?... Mówno wyraźniej, bo coś rozumiem i nie rozumiem niby.

— Chyba o Zofce już nie myślicie?

— Ja?!

— Jeżeli tak, to możecie dziś właśnie dom Downarów nawiedzić.

— Dokładasz drewien do pieca przygasającego... Jakże to?...

— Zaniepokojeni o tego Zawiłka niby, dzisiaj, wraz ze mną, udacie się do nich. Nie piechtą tylko, jeno na koniu, z dworzany. Ja skoczę i lament podniosę, że wczesnym rankiem jeszcze ono umiłowane pacholę wasze tu poszło, a już długi dzień Boży minął, a jego niema i niema. — »Król jegomość sam osobiście przybył i stoi przed domem waszym, panie rajco, z niecierpliwością i serca umartwieniem wielkiem, na wiadomość o nim czekający.« — Tak prawić będę, a jużci pan Downar nie kloc żaden, by, widząc króla przed progiem domu swojego, nie wybiegł, nie pokłonił mu się i gościnnej mu ławy nie podsunął. Zaszumi i pani Downarowa robronem, zaświeci i Downarówna kiecką jedwabną, a już rzecz wasza, jako tam dalej ma być!...

Król się poruszył.

— Czy ty u Kallimacha mądrości się uczyłeś?... — spytał.

— O kaftan jego otarłem się parę razy.

— Nie kiep jesteś, jak widzę!

— Wżdy codziennie z waszą miłością przestaję.

— Dobra myśl, dobra rada... Tak — to rozumiem! Z głowy mi wyjąłeś. Poszło chłopię umiłowane rano jeszcze — i przepadło! Niepokój mię trapi, a coś nie coś Downarowie wiedzieć o nim muszą. Na ziemię już się mrok ściele, a o nim ani słychu!... Konie kaź siodłać!... a te czerwieńce i łańcuch weź... A! jużeś wziął? Do Downarów!... Oni muszą coś wiedzieć o moim chłopaczku nieboraczku.

— Widzicie, jako wam jest tęskno!

— Sierotka był, ni swata, ni brata nie miał, i jakże mi się nie markocić?...

— Poczerwieniały oczy wasze od łez słoności.

— Głupiś!

— Ale do Downarów pódziem?...

— Jużci, baranie, że pódziem... Wżdy u nich musiał być... A jeżeli nie był?... — spytał po chwili.

— A wam skąd wiedzieć, że nie był? Dość, że wiecie, iż poszedł do nich.

— Prawda, że mi o Downarównę chodzi.

— Nie o chłopaczka nieboraczka — dorzucił Konewka.

— Nie kallimachuj ty, bo cię precz za drzwi wyrzucić każę. Wolę, byś o koniach pomyślał, czerwieńce zaś i łańcuch możesz sobie... A prawda, że jużeś wziął...

Pokręcił głową i do szatni się skierował.

Konewka uśmiechnął się, wydobył z zanadrza świstek Zawiłka, spojrzał nań i zamruczał:

— Głupiś ty z ostrzeżeniem swojem i tem dobrem życzeniem. O mojem miłowaniu nie paplałem tak przed tobą, jako ty o swojem. Gdy przyjdzie czas, wtedy królowi jegomości powiem: — Niewiastę biorę, muszę dom wasz miłościwy opuścić, a na swoich śmieciach osiąść. — Nikt nie wie, kto ona jest i gdzie jest, ty zaś z Zofką się swoją pożegnaj.

Dotknął łańcucha i brzęknął czewieńcami, które do kieszeni schował.

— Dwa razy tyle będę miał, gdy zacnie królowi usłużę... Łańcuszek zaś ten dam ci niewieście mojej w dzień ślubu...

Schował kartelusz i za królem jegomością się udał.

Na parę godzin przed onem postanowieniem odwiedzenia domu Downarów przez króla imć pan rajca, przechodząc około murów akademii, spotkał był czcigodnego profesora od Świętej Teologii, który zdawał się strapionym być i jakąś złą myślą przybity. Zobaczywszy z daleka już idącego naprzeciw pana rajcę, stanął, głową pokiwał, i gdy ten podszedł, a rękę do powitania wyciągnął, westchnął tak boleściwie, że i pan Downar, nie wiedząc sam dlaczego, podobnem odpowiedział westchnieniem.

— A prawda? — zapytał ksiądz profesor.

— A no! — odpowiedział jeszcze nic nie wiedzący pan Downar.

— Straszne rzeczy! straszne rzeczy!...

— Jako zawżdy na ziemi... — dodał pan Baltazar.

— Tego nie bywało! tego nie bywało! — lamentował ksiądz profesor.

— No? no? no? — zapytał teraz pan Downar, dorozuiniewając się, że rzecz się jakaś niezwykła stała

— I co asan na to? co asan na to?... — załamując dłonie, aż palce w stawach zatrzeszczały, ciągnął dalej ksiądz profesor od Świętej Teologii i, kiwając głową, jął powtarzać:

— Koniec świata! koniec świata!

— Niby tak! — musiał odpowiedzieć pan rajca.

— Niby! niby!... — prawił ksiądz teolog, głową kiwając.

Pan Downar niepokoić się zaczął, a ksiądz profesor trząsł głową i szeptał:

— Co się dzieje! co się dzieje!...

To już przestraszyło pana Baltazara.

— Ale co takiego, księże dobrodzieju?

— Prędzejbym się trzęsienia ziemi spodziewał, libo zarazy morowej — szepnął ksiądz profesor, składając ręce, jak do Zdrowaśki, i znów westchnął tak żałośliwie, że to samo pan Downar uczynił.

— Wiesz przecie asan?

— Nic nie wiem, księże dobrodzieju!

— Miasto całe już gadać zaczyna.

— Ja jeno zmiarkować mogę po fizyognomii księdza dobrodzieja, że coś się niezwykłego stało.

— I ktoby się spodziewał, ktoby się spodziewał? — według swojego zwyczaju powtórzył dwa razy ksiądz profesor.

— Ale co? co? księże teologu? — spytał już na dobre przestraszony pan Downar.

— Że nasz czcigodny rektor... zbisurmanił się!...

Żaden jeszcze baran na wodę tak nie spojrzał, jak w tej chwili pan rajca na księdza teologa, a ten, pochyliwszy się do ucha Downara, choć pusto naokół było, głosem przyciszonym tak szeptał:

— Od czasu pewnego coś nie coś dolatywało do uszu moich, ale człek wiary nie dawał... ba! — jakże można było dawać wiarę rzeczom podobnym? Zali nie była znana srogość obyczajów męża tak ze wszech miar godnego? Zali od lat młodzieńczych nie była godłem jego lelija białości niepokalanej? Zali na placach miejskich ludowi wszelakiemu, a w dziedzińcu akademickim młodzieńcom go słuchającym, nie prawił o pięknościach żywota obyczajnego, biblijnego Józefa za przykład im stawiając? I było tak, aż oto nagle wszystko się zmieniło, wszystko się zmieniło!

Najgłupsza wrona więcej inteligencyi w fizyognomii swej miała, niż pan Downar w tej chwili. A ksiądz teolog, jakby zdumienia tego nie widząc, głową pokiwał i szepnął:

— Stary człek! stary człek!

— Ależ, księże dobrodzieju...

— Sam widziałem, sam widziałem!

— Na miłosierdzie Boże! cóźeście widzieli? — zawołał Downar.

Ksiądz teolog do samego ucha rajcy się pochylił.

— Jak wczora dymał w poprzek ulicy Grodzkiej, szaty zakasawszy, aże mu biret profesorski z głowy zleciał...

Tu wyjął corpus delicti z zanadrza i panu Downarowi pod nos tyćnął.

— Jegoć to jest? — zawołał rajca.

— Zatłuszczony, pozszywany, a na poszewce, patrz asan, znane nam wszystkim inicyały.

To mówiąc, obracał biret księdza rektora, pokazując go Downarowi.

— Jej, jej!... — odezwał się pan rajca.

— Drugi to już gubi — szepnął, jakby do siebie, ksiądz profesor.

— Drugi?... prawda, prawda! przypomi nam sobie, jak użalał się przede mną ksiądz rektor, że gdzieś mu się ony biret zapodział... Było temu... ze trzy niedziele, w sam raz na Świętego Mamerta, jeżeli mnie pamięć nie myli.

Ksiądz profesor obiema rękami zatrzepał...

— No co?... — spytał Downar.

— Pamiętny dzień! pamiętny dzień!...

— O godzinie jedenastej na wieczerz do mnie zaszedł, za spóźnienie się przepraszając i narzekając na stratę.

— A przed jedenastą — dodał ksiądz teolog — przechodząc około domu pani Eufrozyny, posłyszałem, jak ktoś na gitarze serenadę grał pod jej oknem.

— Jezusie! — krzyknął Downar. — Byłże ci to ksiądz rektor?...

— Widziałem, sam widziałem! szatę, biret ten pierwszy... Jakże to wszystko wytłómaczysz asan?...

— Zabij mnie, księże profesorze, ale nie uwierzę!... — zawołał Downar. Toć to siedtndziesiąt lat z okładem ma ksiądz rektor!...

— Bywają takie anomalia, bywają!... — ksiądz profesor szepnął i, uścisnąwszy drżącą ręką prawicę pana rajcy, wszedł w bramę Akademii, gdzie mieszkał.

Jużci na dobre mrok snuć się zaczął na bruku krakowskim i zazierać do kątów wszystkich, gdy pan Downar do swojej izbicy wszedł, uśmiechający się do siebie, »nu - nu« kiedy niekiedy pomrukujący, jakby dziwował się nad czemś, czego odrazu zrozumieć nie mógł. Szubę zrzucił, czapkę na kołku zawiesił i, choć w komnacie małżonkę swoją zastał, która w tej chwili dłoń od jakiejś roboty niewieściej odjęła, nie spojrzał na nią, jeno przechadzkę po izbie rozpoczął, »nukając« wciąż pod nosem. Nagle szerokim śmiechem parsknął, aż pani Gertruda zdziwiła się, bo pan rajca nie często wesołości folgę dawał, a jeśli się i śmiał, to śmiał się umiarkowanie, jako przystawało mężowi, piastującemu urząd wysoki.

— A skąd ci ta wesołość? — spytała pani Downarowa, dwuznacznie jakoś głową kręcąc.

— Koniec świata! koniec świata! jak powiada ksiądz profesor od Świętej Teologii — rzucił Downar.

— Antychryst się przecie nie narodził? — odpowiedziała pani Gertruda.

— Abo ja wiem! — odparł Downar. I parsknął znów śmiechem.

Po chwili stanął przed małżonką, podejrzliwym wzrokiem wciąż na niego patrzącą, i rzekł:

— Piłem ci co dzisiaj? rzeknij sama...

— W domu — nie!

— Masz dowcip niewieści!... Pewnikiem myślisz sobie, kochaneczko, żem do handelku zazierał. Bóg mnie skarz, jeźelim dziś spojrzał nawet na szklenicę, a jednak tak mnie otumaniła rzecz pewna, jakbym pod każdą wiechę w Krakowie zachodził i raczył się uczciwie.

— Cóż ci się przytrafiło, panie mężu?

— Słuchaj jeno.

Tu się obejrzał...

— Zofka jest? — spytał.

— Jest, ale markoci się u siebie.

— Podsłuchiwać więc nie będzie... Słuchaj tedy, matko!...

Podsunął stołek, wzorzystą materyą kryty a frędzlisty, naprzeciw małżonki swej usiadł, pochylił się i szeptać coś począł. Nie skończył, aż tu jak wrzaśnie pani Gertruda, że słuchać było niemiło. Za uszy się wzięła i chwiała się,»jej! jej!« ciągle powtarzając, nie wiedząc sama, mali wierzyć małżonkowi swojemu.

Opowiadanie pana rajcy przerwał niezwykły ruch na dworze, szczęk broni, tętent kopyt i w drzwi gwałtowny stuk kołatki. Oboje małżonkowie skoczyli do okna, wpadła do izby i Zofka, jak błyskawica srebrzysta, a pan rajca zawołał:

— Król jegomość!...

Zrazu zdziwienie, a potem niepokój odmalowały się na twarzy pani rajcowej!

— Król? — powtórzyła.

— Król? — szepnęła i Zofka.

I pokraśniała, nie wiedząc sama, dlaczego pokraśniała.

Nagle zbladła.

— Nieszczęście się jakieś z Zawiłkiem stało, Pan go tak miłował!... — krzyknęła.

Serce stukało mocno, że musiała je dłonią przytrzymać... a tu Konewka już w progu i woła:

— Wybaczcie, waszmość państwo, za gwałt, ale króla jegomości niepokój trapi, że dotąd niema nadwornego śpiewaka jego. Rankiem jeszcze do was wyszedł, a to już mrok... Śpiesz waćpan do króla jegomości — do Downara się zwrócił — a dzban mu wina podaj, bo osłabł ze zmartwienia.

Downar we drzwi runął...

Okrutny rum się zrobił, bo widać przez okno było, jako pan rajca do króla przypadł, a do ziemi mu się kłaniał, snać go na wieczerzę zapraszając. Król niby się wahał, wzdragał niby, wreszcie się zgodził, skorzystał z podtrzymywanego strzemienia, lewicą o barki Downara się wsparł, na ziemię zszedł, a pachołek przy koniu pańskim stanął, za uzdę go trzymając.

— Światła! — wołała na służbę pani rajcowa. — A ruszże się! — do Zofki się zwróciła.

Ale ta wołań matki nie słyszała. Oparła się o wysoką poręcz rzeźbionego krzesła z zapartym oddechem w piersi, z sercem coraz mocniej bijącem, niby liliowy kwiat, nad którym ma burza przepłynąć i delikatnymi zatargać listkami.

Błyszczały już światła w alabastrach lamp oliwnych, wschodnich kadzideł rozlewały się wonie, kamienne schody dzwoniły od kroków idących mężów zbrojnych, a ona, z głową podaną naprzód, z postacią pochyloną, z jedną ręką przy sercu, z drugą po biodrach spływaącą, stata tak, jak posążek, nieruchoma, wpatrzona w drzwi, za któremi wciąż bliższe kroki idących było słychać i męski głos króla. Teraz i pani Downarowa ruch powitalny nadała postaci swojej, jeno Konewka w Zofkę Downarównę wpatrzył się, jej pięknością olśnion, jej czarem podbity.

— Mojać także ma wdzięk — mruknął do siebie — a że wdową jest i doświadczenie ma większe, niełatwo jej pierwszy lepszy gładysz w ślepki wpadnie. Pewniejszym ja swojej, niż ty, niefortunny śpiewaku jego królewskiej mości, Zofki Downarówny panieństwa. Zresztą jam mu Zofkę twoją pokazał, a król jegomość mojej nie ujrzy...

Drzwi się otwarły.

Wszedł król, za nim Downar w ukłonach.

— A witajże pana miłościwego, małżonko moja miła, który gościną naszą nie wzgardził i bez wzdrygnięcia się próg mieszczańskiego naszego domu przestąpił. Wino jest i puhar jest!... Ucałuj rękę miłościwego pana naszego, córko moja najmilsza, i podaj dzban królowi.

Sięgnęła po rękę królewską Downarowa, lecz król nie pozwolił pocałunku na niej złożyć.

— Majestat ostawiłem na Wawelu — rzekł — a tum gość, jak każdy inny.

Zofka drżącą ręką puhar nalała i podniosła go panu.

— Nadpijcie — rzekł król z uśmiechem — może trutka w nim jest.

Nadpiła, lecz kropel kilka uroniła na ziemię, taka febra nią trzęsła.

— Czar! — szepnął król do siebie. Z lubością spełnił kielich.

— Zacne wino masz, panie rajco — do Downara się zwrócił. — Nie szafuj niem, bo mnie chwyci oskoma, nie raz jeden jeszcze dom twój nawiedzić.

— Jeżeli tak, miłościwy panie, to codziennie ten puhar stać będzie na progu domu mojego — odpowiedział Downar.

— No, no, no! — zaśmiał się Jan Olbracht — zabraknie ci beczek w piwnicy.

Jako u dobrych znajomych, król się rozgościł. A toć nie nowina dziedzice korony polskiej na ucztach u swoich poddanych. Więcej miłowania, niż panowania, w myślach swoich mieli, to też bez straży żadnej chodzili po ulicach stolicy swojej, czemu się dziwowali posłowie zagraniczni, których monarchowie miru takiego pomiędzy ludem swoim nie mieli. Jako Kazimierz król nawiedzał chaty kmiecie i do chrztu dzieciaki krzyczące trzymał, tak i Jagiellonowie od dawnych nie odstawali zwyczajów. Toż złotymi czasami ich czasy historykowie zwą, że i dziś, gdy człek za się spojrzy, serdeczny zbiera go żal za tem wszystkiem, co w groby zapadło.

A niech tam nieukiem abo wstecznikiem mnie zwą, ale nie powiem, że czasy dzisiejsze miodem pachną; że ludzie nie żrą się, jako wilki złe; że jeden przed drugim na przodku nie chce stanąć, choć ci o równości i braterstwie na gardła całe krzyczą. Ładna mi ci równość, gdy jedni, zakasawszy po łokty rękawy, dobro cudze, jak swoje własne, zabierają, bo mają siłę pięści, a naokół niezbożność świata; ładne ci mi braterstwo, gdy człek się cienia własnego lęka i nawet z Panem Bogiem niełacno mu pogadać w języku macierzy swojej. Trwoga a strach rozlały się po ziemi, a synowie sromocą przeszłość swych ojców, do cnót ich nie dorósłszy, niegodni grzechów ich nawet. »Złotymi« czasami czasów naszych nie nazwą rzetelni kłamcy nawet, i nie powieje od nich czar onych wieków zapadłych, choćby nie wiem w jaką dal usunęły się przeszłości. Historyk, nim słówko o nich nakreśli, rękawicą wpierw palce swoje opatrzy, a inkaust mu się zakwasi, ciężkiemi kroplami na papier spadając. Nie jestem ci chwalcą wieków dawnych, dobro - li tylko w nich widzący. Były tam zbrodnie i grzechy, większe nawet, niż dzisiaj, lecz doradcą a przewodnikiem w złach tych była krew wartka, jak potok, coś, co w ich żyłach ogniem płynęło, piorunem się zapalało, spadało piorunem. Człek grzeszył, jako grom, skały rozstrzaskujący, a gdy opamiętanie przyszło, kajał się, leżąc w prochu i pyle, w świątyniach, ludem licznym wypełnionych, żebrząc zmiłowania Bożego. Do cna się rozbierał z szat swoich, złoto sypał, dobra rozdawał, a sam się w klasztorze zamykał i Chrystusowym wypełniał się duchem. Dziś ni grzeszyć tak, ni tak kajać się nie umieją. Z za plota wymierzą cios — oko w oko nie staną. W zbrodniach i cnotach mali, gębiarze... brudni!

Król jegomość w dobrym humorze był. Przypatrywał się szafom gdańskim i chwalił, raz wraz puhar słodkiej małmazyi brał z rąk Zofki — i pił. Podawała go często, ale ze drżeniem, z niepokojem jakimś w oczy mu patrząca.

Król się radował, że, jako mu się zdało, wrażenie dobre na dziewce zrobił, i gdy pani Downarowa na chwilę opuściła komnatę, znak jakiś mężowi dając, by z nią szedł, wnet się do Zofki podsunął, aleć i ona krok ku panu zrobiła, co niemało królewskiego gościa zdziwiło.

— Panie!... — szepnęła. I zaparł się jej dech.

— A co wam jest, piękna Zofko? — król spytał, widząc drżenie jej ust i kolebanie się postaci całej.

Chciała coś rzec, ale słowa odmówiły posłuchu woli dziewczęcej.

— Śmiało!... wżdym król — dodając odwagi Zofce, szepnął Jan Olbracht.

— Dobrze wam jest tu, panie... — zaczęła.

— A może być źle tam, gdzie ty jesteś, zieloną wiosną patrząca?...

— Niepokój żaden serca waszego nie porusza, nie siada troska na czole waszem — głosem cichym mówiła Zofka dalej.

— Niepokój? troska?... a po co one mi tu?...

— Pan Konewka wbiegł tutaj, o waszem wielkiem strapieniu mówiąc...

— Strapieniu?... To zełgał, jako to mu się codziennie przytrafia.

— Zawiłek... — szepnęła Zofka. Król jegomość za łeb się chwycił.

— A jużci, żem strapion jest, jakby mi dziecko rodzone przepadło! — zawołał.

Zofka pochyliła się do kolan pana.

— Co z nim jest?...

— A dyabli go wiedzą — mruknął do siebie król.

— Niema go tu, u was niema!... Kazaliżeście szukać go, panie?

— Wżdy ziemia go nie pochłonęła!... a moje słowo królewskie masz, że pojutrze zagra serenadę pod oknem twojem. Rycerz pewien rozmiłował się w waćpannie, on wam o tym rycerzu zaśpiewa.

Na twarz Zofki płomienie uderzyły.

— Bóg daj! Bóg daj! — szepnęła.

Ujęła rękę królewską, pocałunek na niej składając. Usta były gorące, wilgotne, takie, których dotknięć niełatwo się zapomina. Jeno nie wiedział król, za co mu dziękowała: czy za Zawiłka, czy za rycerza?

A oto drzwi się otworzyły, i oboje Downarostwo weszli, niosąc panu dar bogaty, jako podziękę, że gościną ich nie wzgardził. Był to kobierzec wzorzysty, tkany w ziemiach Wschodu dalekiego, jarzący się od barw przedziwnych, a miękki, jako serce dziewicy rozkochanej.

Król cmoknął, w dłoń uderzył i rzekł:

— Śni mi się uczta Wierzynkowa. Ale, panie Downar, nie chciej króla zawstydzać. Dar za dar! — zawołał.

Tu z palca swojego pierścień zdjął, świecący klejnotem pysznym, a złoty łańcuch z szyi, i pierścień Downarowi, a łańcuch Downarowej wręczył.

— A wam co? — do Zofki nagle się zwrócił.

— Rycerza miłującego — Konewka szepnął, a szepnął tak cicho, że jeno król i Downarówna szept ten słyszeli.

Zofka skraśniała i pochyliła się lekko, jakby zgodę ukłonem tym wyrażając, a król z uśmiechem dodał:

— Serenady czekaj, mościa panno!

I pewien był, że Zawiłek wróci i zagra, bo jakoże mu dwór królewski opuścić i pana tak łaskawego? Przemknęła wprawdzie myśl przez mózg Jana Olbrachta, że Zofka Downarówna musiała młodzieniaszkowi wpaść w oko, ale ba! komu ona nie wpadła?... Wżdy i on sam, król, lubą omdlałość wedle serca czuje i depce po pawimencie izb mieszczańskich. Rozdąsało się chłopię, że Amor nie tylko w jego serce ugodził, ale uspokoi się łacno — i jeno patrzeć, jako do izb wawelskich zastuka. Może u siebie już jest i lutnię stroi, i jeno czeka powrotu królewskiego a słów przebaczenia.

Ale nie marzyło się królowi jegomości o powrocie do dworca swojego, choć czas uchodził. A tu zakurzyły już misy i imbierem zapachły, złota dzbany w kryształowe puhary przelewały win zdroje, smakiem rozkosznym podniebienie łechtały.

Zacne wino dodawało animuszu; do stołu biesiadnego i Konewka się przysiadł. Okrom pieśni, nie brakło nic ucztującym. Poweselała Zofka nawet, uśmiech jakiegoś rozmarzenia około ust się błąkał, z czego rad był gość królewski i na niejedno sobie niewinne swawoleństwo pozwolił.

Gwar zapanował w komnatach downarowego domu, boć i dworzanie królewscy, którzy z panem razem przybyli, w sąsiedniej biesiadowali izbie, folgę wesołości dając. Wino rozmarzało, a jako się było nie cieszyć, gdy król jegomość wesół był?

Król na Zofkę patrzał, a uwagi jego nie uszło rozmarzenie dziewicze. Kochliwe serce miłościwego pana tajało, jak wosk, gdy czasami jej oczy dłużej na jego zatrzymały się oczach. Konewka pod wąsem się uśmiechał, król rad był, że mu podsunął myśl onych odwiedzin i że Zawiłek w sam raz dziwnie się rozsierdził. Na wspomnienie jednak o tem pacholęciu, które szczerze miłował, wzdychał niekiedy i żal swój kielichem małmazyi zapijał... Weselono się i gadano, nawet pani rajczyni, która także do króla musiała przepijać, roztrajkotała się na dobre; Zofka tylko w jakiemś sennem zostawała marzeniu, śniąc może o rycerzu rozmiłowanym, o którym szepnął był jej król.

Wśród gwaru i wrzawy nie zauważył nikt, jako od sieni dębowe drzwi się otworzyły i wsunęła się postać jakaś. Zdziwienie odmalowało się na twarzy nowego przybysza, ale nie cofnął kroku, jeno dwukrotne: — a! a! — zabrzmiało wśród komnaty.

— Ksiądz rektor! — zawołał Downar. Król na Konewkę spojrzał, a Downar zaśmiał się w głos.

— Może nie w porę? — ksiądz rektor się odezwał.

— A któż-to widział, by kiedy mądrość nie w porę była? — król na to.

— Ludendo discimus *) — odpowiedział ksiądz rektor — a zatem wolno i mnie na szarym końcu miejsce zająć.

Ale ani król, ani gospodarz nie pozwolili na to.

Długo certował się ksiądz rektor, lecz musiał w końcu na ustąpionem miejscu przez gospodarza przy królu usiąść.

Ksiądz rektor był smutny, na wszystkich z pode łba patrzał, zdawało się, że był zmieszany czegoś, co panu Downarowi myśl nasunęło, że musiał z księdzem profesorem od teologii widzieć się. Gdyby nie wino, możeby się nie zdradził z wiadomością, jaką od księdza teologa zasięgnął, a i tak musiał powstrzymywać świerzbiączkę języka; lecz, usiadłszy naprzeciwko księdza rektora, trudno mu już było nie spojrzeć nań jakiemiś roześmianemi się oczyma. Mrugnął tedy raz i drugi, jakby mrugnięciem onem coś wesołego przypominał księdzu rektorowi — i pożądany wywołał efekt, bo ksiądz rektor zarumienił się.

To dolało oliwy do ognia. Pan Downar mrugnął raz jeszcze i rzucił przez stół:

— Jakże tam było z wczorajszym powrotem ode mnie, księże rektorze?...

Ksiądz rektor płomieniem się oblał. Przypomniał sobie, jako nierówno szedł, macając trochę murów kamienicznych; uczuł się winnym grzechu nadużycia napoju w gościnnym domu pana Downara, więc, uderzając w pierś, szepnął:

— Mea culpa! mea culpa!... ale za rozmarzające wino masz, panie rajco!...

Westchnął i dodał:

— Marność nad marnościami!... Król szepnął do siebie:

— Jak miły mi Bóg, księdza rektora w kabałę jakąś plączę.

A Downar rzekł:

— Że zacne wino mam, to na świadka i króla jegomości wziąć mogę, ale za silnie rozmarza was, księże rektorze.

— Non est facile mutare naturam **) ksiądz rektor na to — a stara krew rozgrzewki czasem potrzebuje...

Pan Downar, że to już dobrze w czubku miał, wesołym parsknął śmiechem, prychnął i król jegomość.

Konfuzya księdza rektora powiększała się. Zda się, że, gdy powracał, puste ulice były, a tu i akademicy jakoś podejrzliwie patrzyli nań a szeptali, dwuznacznemi słowami zasromał go i ksiądz teolog, teraz zaś pan Downar folgę wesołości daje i król jegomość prycha. Lecz urażony się uczuł onym pana rajcy śmiechem, poruszył więc głową poważnie i rzekł .tonem napomnienia:

— Non decet! non decet!... i raz jeszcze powtórzę, że nie uchodzi, panie rajco, ze zwykłej słabości człowieka naigrawać się.

— Gniewu niema, księże rektorze, w domu przyjaciół, ale dlaczegoście wczora nocką Grodzką ulicą tak dymali?

Król się zatchnął, a ksiądz rektor zdziwiony rzekł:

— Ja — dymałem?...

— A gdzież wasz biret?... Ksiądz rektor przybladł.

— O jakim birecie aspan mówisz, bo jeden na głowie mam, a drugi...

Tu rozkrzyżował ramiona.

— Zatłuszczony, pozszywany, na poszewce inicyały wasze mający — dokończył pan rajca.

— Wręczył mi go wczora ksiądz teolog, alem go znacznie dawniej zgubił... gdzie? jak?... Bóg mi świadkiem, że nie pamiętam.

Pan Downar, że mu to już małmazya wszystkie klepki w głowie pomieszała, rzucił w stronę księdza rektora jakiś żart dwuznaczny o Eufrozynie, lecz ten znów głową z powagą poruszył i rzekł:

— Non licet, non licet!... I westchnął.

— Wzdychacie, księże rektorze!... — zaśmiał się Downar.

Ksiądz profesor nic nie odpowiedział.

Smutny był i tym smutkiem zatruwać począł wesołość ucztujących.

— Nie gniewajcie się, przecie każdemu noga uśliznąć się może i czapka z głowy spaść...

— Marnaść nad marnościami, a waćpan przypominaniem ułomności moich odtrącasz mnie od małmazyi tak zacnej.

Mówiąc tak, odsunął nowo nalany kielich.

— Nie może tak być!... — zawołał pan rajca — wżdy zeszłaby na nice przysłowiowa gościnność Downarów...

Powstał z krzesła:

— W ręce wasze, księże rektorze!...

— Nie trącę, nie trącę... waćpan mnie na pokuszenie wiedziesz, a później drwisz...

— Kajam się! — zawołał Downar, w pierś się uderzając.

— Ni kropelki!...

— Zdrowie króla jegomości! — krzyknął Downar.

— Aaa!... — na to ksiądz rektor. I tchem jednym puhar wychylił. Brzękły kielichy, gromki okrzyk:

— Niech żyje! — wstrząsnął ścianami izby.

Na nowo puhary nalano, kolejką inne zdrowia poszły, których wypicia już się nie zarzekał ksiądz rektor, za każdym łykiem jeno: — Marność nad marnościami! — powtarzając. Ale jakoś całkiem inaczej oddziaływało na niego spijane dziś wino, smutniał wciąż bardziej, a raz po razu wzdychał, że wzdychań onych niemiło było słuchać.

— Jesteście nie swój — rzucił Downar.

— Jako człek każdy, który nie może rozwiązać tajemnicy życia ludzkiego.

— Cóż się przytrafiło? — król spytał.

— Wracam z nad Wisły, z codziennej swojej przechadzki.

— I tak cię Wisła posępnie nastroiła?

— Ona — nie ona... ale zda mi się, że pochłonęła życie jedno.

Dał się słyszeć szloch w końcu stołu, gdzie Zofka siedziała.

— Siedziałem na brzegu, pacierze szepcąc, aż oto jedna i druga fala uderzyła o stopy moje, wyrzucając na brzeg piaszczysty jakiś kołpaczek chłopięcy... Czyj? — nie wiem!...

Tu wydobył z zanadrza o piórku strusiem czapeczkę błękitną.

— Jezus! Marya! — król krzyknął, zrywając się od stołu, na którego końcu coś się niezwykłego musiało stać, bo rzuciła się Downarowa, rajca podbiegł, a Konewka:

— Wody! wody! — zakrzyknął.

Przez ręce jego przelewała się Zofka omdlała...

Poznała czapkę Zawiłka.

*) Bawiąc się, uczymy się.

**) Niełatwo naturę przemienić.

IV. Coś nie coś o konewce i o poradzie lekarskiej.

Od onej wizyty u Downarów zmieniło się usposobienie króla jegomości. Szloch Zofki brzmiał

mu wciąż w duszy, a postać Zawiłka raz wraz stawała mu przed oczyma. Aby tylko w izbicy sam ostał, wnet słyszy popłakiwanie. Aby jeno wzrok na Wisłę rzucił, wnet widzi, jako się na jej falach błękitnych kołpaczek umiłowanego grajka kołysze; jako nieraz nurt wzburzony w wielkie kolisko się rozleje, niby lutnia zadzwoni, i skoczy pianą białą, i o skalisty brzeg wawelskiego wzgórza uderzy... Noc cicha, miesiąc bez chmur, a fala wzdycha... śpiewa... gra.

— To ci mi serenadę chłopaczek mój zawodzi! — szeptał wtedy król, wzdychając ciężko.

I, pomrukując pacierze za umarłe, wracał do się ze wzgórza zamkowego, na którem stał i przypatrywał się falom wiślanym, i uchem łowił ich szepty tajemnicze.

— Winienźe ja jestem?... Bóg mnie skarz, że nie!...

I myśl jego ku Konewce się zwracała.

Szedł zadumany, mijał basztę, »Dorotką« zwaną, na dziedziniec kościołów wchodził, zanurzał się w cień między bocznemi ścianami katedry a prawym murem zamczyska, gdzie stajnie królewskie były i pokoje służebnych. Straż prezentowała broń, do ramion halabardy chwytała, ale on głową nawet nie ruszył. Posuwał się w milczeniu, znikał w cieniach bramy wjazdowej, z której łukowego sklepienia gotyckie róźyce kapały. Nie zatrzymywał go gwar, z kordygard płynący, gdzie w kości grano, libo na inne pozwalano sobie swawoleństwa, myśląc, że król śpi.

Pomiędzy kolumnami rycerskiego dziedzińca zarysowywał się wtedy cień Konewki.

Znać było, że chciał panu drogę zastąpić a pocieszenie w strapieniu przynieść, lecz król przechodził mimo, a jak Piotrkowi się zdawało, przechodził z zaciśniętemi usty i brwią gniewnie zmarszczoną.

Nie swój tedy był i Konewka, jakby się winnym czuł onej śmierci dawnego towarzysza swojego, boć ongi, na zapytanie pana:

— Czy Zawiłek do Zofki Downarówny ma się? — zaśmiał się jeno, czem królowi do zrozumienia dał, że bez grzechu na Zofkę spojrzeć można. Myślał, że teraz wszystką łaskę pana zaskarbi i niepodzielnie serce jego mieć będzie, ale snać przerachował się niegodziwiec: Zawiłka utopił, na konfuzyę miłościwego pana naraził; teraz, jak wilk w zaroślach, tak on między kolumnami zamczyska się kryje, panu swojemu w oczy spojrzeć nie mogąc.

Nie trzepnął jednak ani razu siebie po pysku, większą tylko nienawiść do nieboszczyka uczuł, jako że przez niego łaskę królewską utracił. Ale to już taka natura ludzka jest, że człek stołek niewinny nogą kopnie za to, że sam nań nalazł i ekwilibrum stracił.

Nie wątpił jednak, że zło się naprawi i król, posmęciwszy się, niejednej jeszcze rozrywki zapragnie, a do kogoż, się zwróci, jeżeli nie do niego, znającego tak dobrze usposobienie i zachcianki pana miłościwego. Jeno w tem mądrość jest, ażeby szczęśliwą chwilę ułapić i z niej skorzystać umieć, a że dobre mniemanie o sobie miał, nie tracił nadziei, że z królem jegomościa do ładu jeszcze dojdzie.

Tymczasem nie nastręczał mu się osobą swoją; nie wołany nie przychodził, nie pytany nie odzywał się, a pierścień i łańcuch, własność niegdyś Zawiłka, na samo dno puzdra schował, by nie podrażniać niemi oczu zasmuconego pana, z którego rozkazu w kilku miejscach Wisłę niewodami i sieciami przecięto, by nie pozwolić zwłokom Zawiłka do Gdańska popłynąć.

Ale wszelkie wysiłki, czuwanie straży, niezmordowana praca rybaków na nic się nie zdały. Snać rzeka zazdrosna nie chciała wydać młodocianego ciała królewskiego śpiewaka, jako to czyni człek chciwy, zacny skarb posiadający: ukrywa go przed oczami ludzkiemi, na samo dno skrzyni chowa, sam się tylko nasyca nim, bawi i pieści.

Po dwóch tygodniach jednak król się uspokoił i łaskawemi oczyma na Konewkę spozierać raczył. Różne też sprawy państwa zajęły umysł królewski, bo oto i Wenetowie posłów swych wysłali, namawiając króla jegomości, by przeciwko Turkom ręka w rękę z nimi szedł (jako, że ono plemię pogańskie za nieprzezpieczne już się staje), o czem dowiedziawszy się sułtan Bajazet, wnet od siebie niechrzczeńców wysłał, by umysł królewski ku sobie obrócić i wzajemnym sojuszem się wzmocnić. Król manewrował, aby i jednym, i drugiemu dogodzić, a narodu swojego na szwank nie narazić, choć rad byłby po grzbiecie sułtanowi dać, jako że w myśli wciąż mu stała nie pomszczona jeszcze krew Warneńczyka stryja.

Owóż, sprawy one, jakoteż i czas — na utrapienia ludzkie medyk najlepszy — zacierały w pamięci królewskiej smutne wspomnienia dni niedawnych, że zapominał o wszystkiem, co było, i znów do Konewki twarzą uprzejmą zwracać się zaczął, usługi jego mile przyjmując. Rad z tego był Konewka i, jako umiał, tak nadskakiwał panu miłościwemu, usuwając mu z przed oczu wszystko to, co przypomnieniem ś p. Zawiłka byćby mogło. Wszystko wracało do czasów dawnych, czekać jeno, kiedy król się ozwie:

— Okrutnie parno w tej izbie jest! Możebyśmy się po Krakowie przeszli?...

Ale pewnego dnia, po tych tygodniach paru, około kopca Wandy, wypłynął srebrzysty Zawilka dołman, oplątany w zielska i trawy. Przyniesiono go zaraz królowi, który się, jak bóbr, spłakał i raz jeszcze rozkazał Wisłę w jej zdradzieckich miejscach przeszukać. Ale już żadnego śladu nie odkryto, mruczała jeno rzeka, jakby gniewna, że jej spokoju nie dają. A wżdy ona samowolnie niczyjego nie wzięła dobra, ukołysała tylko nieszczęście jedno, spokój dała i zapomnienie wieczyste.

— Bodajbyś już raz Gdańsk minął i z szerokim Bałtykiem się zapoznał!... — mruknął Konewka, strapienie królewskie widząc. — A to, jak zaczniesz się rozbierać, sandały i portki po kolei zrzucać, raz wraz przypominając się królowi marnościami takiemi, to mi nie sposób będzie do ładu z panem moim dojść i jeszcze się o łańcuch i pierścień upomni, ażeby wzrok swój nasycać pamiątkami po tobie... Ot, i teraz łapą machnął, jakby odpędzał owad kąśliwy, gdym go pocieszyć chciał i razem z nim popłakać.

Rzeczywiście, król jegomość znów bokiem patrzał, nie zaczepiający wedle Konewki przechodził, jakby go nie widział cale; a gdy nocka gwiaździstą płachtą niebo okryła, i miesiąc, niby bania, winem zacnem nalana, zaczerwienił na wschodzie, nikomu nie mówiąc nic, wyszedł z izb swoich, na skraju wzgórza wawelskiego stanął, wzrok w Wisłę utkwił i zawodzeń jej a skarg nieuśmierzonych słuchał. I aby tylko fala się zjeżyła i uderzyła o brzeg, wzdychał i kiwał głową boleści wie, i słyszał Konewka, który, jak cień, za panem sunął, jako z ust jego biegł szept:

To ci mi serenadę chłopaczek mój zawodzi... i w mać klnie zdrajcę tego, Konewkę.

Nie sposób było teraz królowi na oczy się nawijać, dopóki o zawiłkowym dolmanie nie zapomni, który w izbie swojej rozwiesił i razy dwa przypatrywał mu się codziennie.

Ale oto wieści doszły, że Tatary splondrowały Podole. Król szykował przeciwko nim wyprawę, lecz, zanim wici rozesłane zostały, zanim rycerstwo, letniego zażywając wczasu, do kupy się zebrało, pohaniec, co spalić miał, spalił, wziął, co miał wziąć, i ze zdobyczą na swój Perekop powrócił. Konewka błogosławił onej imprezie tatarskiej, bo myśl pana od codziennych oderwała kłopotów, i juź nad brzeg wiślany nie chadzał, by przysłuchiwać się serenadzie zawiłkowej.

Teraz już Konewka nie usuwał się z przed oczu pańskich: aby król jegomość zamlamlił, wnet podsuwał mu wina szklenice; aby się utknął, wnet pod pachy go chwytał i libo go prowadził, gdy iść chciał, libo mu stołek pod siedzenie podsuwał, gdy siąść mu się spodobało.

— Nie sandałuj mi teraz i nie portkuj, a pies ze mnie, jeżeli ktobądź zaskowyta już po tobie — mruczał Konewka, na krok nie opuszczając boku królewskiego.

I powoli dawny, dobry humor powracał królowi jegomości, miłościwszemi znów słowy do Konewki przemawiać jął, tylko, ile razy wzrok na dołman zawiłkowy obrócił, zawżdy westchnąć żałośnie musiał i rzec o swojeni niepocieszeniu.

Ośmielił się tedy Konewka dołman ony z przed oczu królewskich usunąć i do szaf schować. Król manewr ten zauważył i nie rzekł nic. Wchodząc do szatni tylko, co rzadko się przytrafiało, drzwi do schowania onego otwierał i patrzał chwilę na dołman zawiłkowy. Ale razu pewnego nie dostrzegł go i — szafę przymknął, nie spytał: — Gdzie jest?... — To upewniło Konewkę, że król do równowagi przychodził. Dołman na wszelki wypadek w schowaniu u siebie miał, lecz, gdy o niego wcale już nie pytano, to znaczy, że do niepotrzebnych zaliczono go już gratów. Chwycił go tedy w ręce obie i darł z rozkoszą, i szarpał, i targał, jako jakąś rzecz żywą, która czuć może one bezecne pastwienie się nad sobą. Kołpaczek także chwycił i zgniótł niemiłosiernie nogami.

— Nic teraz po waści nie ostało, smród żaden po tobie nie zaleci, takem cię wywiał serdecznie! — zawołał, dmuchając na wsze strony.

Mimo to, jako człek każdy, który jakąś nieprawość popełni i lęk ma, by ona na jaw nie wyszła, tak strach pewien Konewka czuł w sobie, by przypadkiem król jegomość o one zawiłkowe przynależności nie spytał.

Lecz król, zda się, całkiem o wszystkiem zapomniał. A no, niemasz takiego bolu, któryby w duszy ludzkiej wiekował, rany takiej, na którąby balsamu nie było. Król jegomość powzdychiwał czasami, lecz już coraz rzadziej o Zawiłku wspominał; zresztą sprawy państwa odrywały myśl jego od spraw codziennego żywota, to też uspokoił się rychło i już jeno na myśli miał pocieszenie Zofki Downarówny.

Zły jednak a zepsuty do cna byłby ten człek, któryby dzisiaj w onej chęci pocieszenia królewskiego dostrzegł jakąś myśl skrytą. Był ci takim Konewka, to prawda! ale i ten nie śmiał z razu żadnej myśli podstępnej podsunąć, dopóki się król jegomość z pamięcią o Zawiłku nie uporał; później dopiero o Zofce mu napomknął i, gdy król wspomnieniom tak niedawnym folgę popuścił, a ucho chętliwe dał i nieco rozmarzać się począł, Konewka pół-szeptem prawił, myśl swoją wynurzając:

— Bo to, widzicie, miłościwy mój, smutek smutkiem ostaje, ale i z niego można dla siebie korzyść niejaką wyciągnąć. Głupi byłby ten człek, któryby, mając krzesiwo w kieszeni, a krzemień na drodze, iskry nie wykrzesał.

— Jakto to rozumiesz? — zapytał Jan Olbracht.

— Zali krzesiwa nie macie?

— A krzemień gdzie?

— Niech, na ten przykład, pragnienia wasze nim będą.

— A hubka?

— Niech, na ten przykład, będzie nią Zofka Downarówna.

— Zofka?

— A no!

— Pamiętająca o topielcu? smutna i niepocieszona?

— A nie krześcijańska to jest rzecz pocieszyć?

— Silnym krześcijaninem jesteś, jako widzę.

— Mogę być dobrym, wy zaś — silnym!... — Konewka na to.

— No, no, praw dalej!

— W smutku ciągnął Konewka — niewiasta każda podatniejsza jest do uległości i czegoby dawniej, mając serce niewolne, nie uczyniła, dziś, smutek w niem mając a pocieszenia potrzebę, skłonniejszą do tkliwości a czułości się staje, a jak raz się zacznie pocieszać, tak ci już można pocieszać ją bez końca.

Król porwał się z siedzenia, a czerwony był, jak alkiermas...

— Szelma jesteś — wrzasnął.

Konewka struchlał.

— I to taki szelma, który nie umie boleści cudzej uszanować, a cnotę niewieścią za nic ma!...

Konewka bełkotać coś począł, ale król nie starał się zrozumieć bełkotu tego. Głowę podaną naprzód, ściągnięte brwi a oczy złe miał, któremi przeszywał przestraszonego... Nagle wyprostował się i krzyknął:

— Gdzie dołman? Konewka zdrętwiał.

— Gdzie kołpaczek? Konewce niedobrze się zrobiło.

— Psia mać — pomyślał — jeszcze o łańcuchu i pierścieniu zagaba...

Kallimachem potrzeba być, by z onej opresyi się wydostać i nie tylko ze stanowiska nie zejść, lecz jeszcze umocnić się na niem. Zebrał więc zmysły w rozproszeniu będące i, śmiało przeciwko królowi stając, rzekł z mocą:

— Ani dołmana, ani kołpaczka niemasz już, miłościwy panie!

— Co?., co?..

— Zdarłem, potargałem, na cztery wiatry rozrzuciłem.

— Co?... co?., co?..

— Może wasza miłość skórę ze mnie zedrzeć, na pał wbić, do seraju Turczynowi zaprzedać, by ze mnie tam rzezańca zrobiono, alem rzeczy one w ogień cisnął, by na nic już niezdolnem przypomnieniem nie zatruwały krótkich godzin żywota pana mojego.

— To ty mnie, psi synu, uśmiercić już zamierzasz? — król krzyknął.

— Żyj, wasza miłość, lat sto, ale nic to nie jest w obliczu wieczności — poprawił lapsus swój Konewka.

— I to niby dla dobra mojego uczyniłeś?

— Narażając się nawet na szelmowanie waszej królewskiej mości.

— Zali tak miłujesz mnie?

— A kogóż mam miłować? Czy tego niegodziwego zatraceńca, który was w takiej żałości a niepocieszeniu ostawił?.. Bodaj on..

— No, no, no! — król przerwał. — Nie urągaj ty mojemu miłemu nieboszczykowi. Pozbawiłeś go żywota, a teraz złorzeczeństwem duszę nieszczęśliwą gubisz... Pilnuj się, Piotrek! bo pomstę na siebie sprowadzasz, a nie wiedzieć przez czyje ręce dokonaną ona być może. Ja, król, hamować się będę i nie pozwolę na świat wyjść łajdactwu twojemu, by cię zła kara jaka od innych nie spotkała; ale mój miły umarły względów tych może dla ciebie nie mieć i — bacz! ażeby nocy jakiej upiorem nad łożem twojem nie stanął i białemi nie zaklamkał zębami. Boga mi! że z ratunkiem nie przydybię do ciebie, bo mi odwagi stać, choćby na kosz tatarski samemu uderzyć, ale potykać się z upiorami ?.. do tego i mać rodzona mnie nie zmusi.

— Nie bardzo ci tam wierzę w mary pogrobne — mruknął Konewka.

— No, no, no!., bacz lepiej, by za niegodziwości twoje pomsty nie było.

Konewka chciał pochylić się do ręki królewskiej, ale król palcem wzkazał na wiązankę kwiatów, leżącą na stole i rzekł:

— Zofce to zanieś!..

Ze słowami temi opuścił komnatę.

Konewka rad był, że ułagodził gniew królewski i niebezpieczną burzę zażegnał. Postanowił teraz na baczeniu się mieć, by nadal nie urazić pana słowem głupiem i łaskę jego zachować, która potrzebną mu była do chwili przynajmniej, w której z umiłowaną przez siebie niewiastą nie stanie na ślubnym kobiercu.

— Coś nie coś mi jeszcze brak, by własną mieć zagrodę i na swoich śmieciach usiąść — szeptał do siebie Konewka. — Zacny łańcuszek z pierścieniem w spadku po Zawiłku mi przypadł, teraz jeno szkatułę miedzianą, którą po nim uchapiłem, czerwieńcami dopełnić i — Toraj nad Sanem, w pobliżu Przemyśla, kupić, z rybnem jeziorem i mytem za przewóz przez rzekę. Truduś! Truduś moja! będziesz pani a ja — pan! — zawołał z rozczuleniem i wydął pysk, i z dumą dmuchnął przed siebie.

Tu spostrzegł wiązankę, wskazaną przez króla.

Zaciął zęby, wziął kwiecie i wypadł przed dwór.

— Po kiego licha to? — rzucił. I kroku przyśpieszył.

W domu Downarów rzetelny panował smutek.

Zofka rozchorowała się.

Codziennie odbywały się konsylia medyków. Downar opróżniał skrzynie, setkami czerwieńców poradę każdą opłacał, ale nawet medyk królewski głowę tracił i żadnej nadziei uleczenia nie miał. Bo jakże miał radzić, kiedy widocznej dolegliwości nie było? Gdyby kaszel podrywał pierś chorej, toby się nalazła jakaś mikstura łagodząca, a łój kozłowy napewnoby pomógł; gdyby strzykawka w łopatce spać nie dawała, to najlepszym medykamentem na dolegliwość oną byłaby gorczyca tarta; gdyby w żołądku coś się popsowało, toć napar z mięty jest, abo i inny skuteczny środek. A tu doktory macają na wsze strony, łbami trzęsą — i nic!

— Może tu poboliwa?

— Nie.

— Może tu?

— Nie.

— A tu?

— Także nie!...

Bądź mądry — i radź!..

Mruknął jeden, mruknął drugi eskulapus, do tej i do owej księgi mądrej zajrzeli i dowiedzieli się tyle, że nic nie wiedzieli. O humorach tam szeroce pisano, o flegmie i wilgoci złej, ale tu nic z tego nie było. Jeden zimne, drugi gorące obwijanki aplikował; ten był za leżeniem a za chodzeniem drugi; lekarz zaś królewski macerunek zalecał i — jeno do tego przyszło, że okrutnie poswarzyli się między sobą, aż przyskakiwać zaczęli do się z instrumentami różnymi, pyskując srodze.

A Zofka leżała cicha, nieruchoma, bielejąc z dniem każdym. Ociec i matka na palcach chodzili przy niej; dziękowała im za starunek, za kłopot sprawiony przepraszała, tłómacząc się głosem cichym:

— Cóżem ci winna, że takie mnie nieszczęście spotkało?...

Medycy nie wiedzieli nic o tem nieszczęściu, a nijako Downarom mówić im było, że ona słabość w nieszczęsnem miłowaniu początek bierze. Zawżdy to dziewce wstyd do takiego sentymentu się przyznawać, tak bardzo za chłopem tęsknić, choćby umarły był i po katolicku pogrzebion. Wreszcie po konferencyi z małżonką pan Downar, drzwi zamknąwszy, w czem rzecz, medykom na ucho szeptem powiedział.

Wtedy zrozumieli, że tu na nic dryakwie, ciepłe libo gorące obwijanki, macierzanka czy mięta. Jeden z nich rzekł, że takiej choroby nie widział; drugi z nich rzekł, że nie widział choroby takiej: trzeci zaś rzekł, że takiej choroby także nie oglądał, jeno lekarz królewski za macerunkiem był.

— Wżdy sami widzicie, jako z nią jest... — ozwał się Downar.

— Nic nie widzimy.

— Przecie choruje...

— Przez imaginacyę.

— Ni wstać, ni chodzić nie może...

— Każ asan wstać i chodzić.

— Ależem wam mówił...

— Nie uchodzi młodej dziewczynie tak lamentować.

— Nie uchodzi!

— Nie uchodzi! — drugi i trzeci medyk powtórzył.

— A jeśli mi zemrze? — zapytał Downar z trwogą.

— Eee! — ozwał się pierwszy.

— Nie umiera się od tego — drugi dodał.

— Fiksum się czasami dostaje, alem ja i takiego wypadku nie widział, odkiedy z medycyną się param.

— Jestże na to ratunek?

Spojrzeli na siebie ratownicy ciał ludzkich, i każdy z nich wydął usta, odpowiedzi narazie nie najdując.

W tem krzyk Zofki doleciał do ich uszu...

Skoczyli i pobiegli do chorej.

Matka już była przy niej.

Zofka siedziała na łożu, rozszerzonemi źrenicami patrząc przed siebie, jakby niemi łowiła widmo jakieś.

Nagle osunęła się na pościel białą i wybuchła płaczem.

— Co tobie? co tobie? — z drżących ust rodzicieli pytanie padło.

Jeden medyk ucho do serca przyłożył, drugi w dołku rozcierać począł, a trzeci... a no, trzeci nie robił nic, jeno lekarz królewski ruchem rąk swój sposób zalecał.

Długa była narada dnia tego w izbie pana Downara, ale snać do przekonania pana rajcy nie trafiła.

— To na nic! — odpowiadał.

— Nie mogę! — odzywał się później.

— Jako jej rzec — dodawał — tego libo tamtego bierz, bez inklinacyi żadnej?

— A jakoże w Polszcze od wieków bywało? — odezwał się jeden z lekarzy. — Mają-li być mądrzejsze kury od jaj?

— Jaja od kur — kolega poprawił.

— Lapsus... a kolega zaraz przytyknąć rad. Jakoże bywało? — do Downara się zwrócił.

— Nie sposób! — pan rajca się ozwał.

— Waćpan za czerwieńca odwagi nie masz!

— Za grosz — poprawił kolega.

— Swoje!...

— To tyraństwo! — zawołał Downar.

— Ratunek pewny.

— Śmierć pewna! — dokończył pan rajca.

— Umarła ci Jadwiga, gdy miasto Jagiełły Wilhelma jej dano?

— Miasto Wilhelma Jagiełłę, kolego!

— Czy kolega u mitygujesz się dzisiaj? Ci aćpan na to? — do Downara się zwrócił.

— Niech się ochapi, do mocności sił przyj dzie, teraz rzec mi się nawet nie godzi: tego libo tamtego bierz, a cóż dopiero rozkazać? — prosił się Downar.

— Niech się ochapi, ino pamiętaj ać nie zwlekać — rzekli na wychodnem.

Downar pozostał sam.

— To ci rada tatarska! — rzekł do siebie. I pogrążył się w dumaniu, przypominając sobie, jako dziewce swej umiłowanej pozwalał na wszystko, jako pył z pod stóp jej zmiatał, jako się w niczem sprzeciwić jej nie mógł, takie to miłujące, takie to ukochane było. Miałżeby teraz?...

Aż zaśmiał się, ramionami wzruszając.

Dni zaś uchodziły za dniami, Zofce ulgi żadnej, rodzicielom żadnej nie przynosząc pociechy.

A król jegomość, mimowolny winowajca w sprawie onej, co drugi dzień przez Konewkę dowiadywał się o zdrowie Zofki i kwiaty na pocieszenie jej słał. Z wdzięcznem sercem przyjmowała Zofka one oznaki pamięci królewskiej; cichemi, urywanemi słowy dziękowała za dobroć panu miłościwemu, po kwiaty zaś drżące wyciągała palce, zbliżała do ust ruchem powolnym, na każdym z nich pocałunek kładła i wręczając je napowrót Konewce, szeptała ledwie dosłyszalnym głosem:

— Rzućcie je do Wisły... proszę!... Może utoną — może... te, ucałowane przeze mnie... spadną na jego czoło... na jego pierś... spadną. Rzućcie je do Wisły... proszę!

Konewka wychodził, a za nim biegł szloch.

Lecz, niecnota, nie wypełniał gorącej prośby Zofki. Zaledwie na pierwszą bliższą ulicę zboczył, miął, szarpał i targał te kwiaty ucałowane — i precz ciskał.

A Zofka liczyła minuty, czas przejścia Konewki od izby, z której wyszedł, do brzegu wiślnego. I oto rozszerzały się oczy jej, podnosiła się dłoń alabastrowa, z ust szept wybiegał:

— Płyną... płyną... Zatonął jeden... drugi... trzeci... Przylgnął do piersi... przylgnął do oczu... w usta się wtulił... ten, najmocniej ucałowany przeze mnie.

A w ony czas właśnie Konewka mamrotał:

— Będziesz miał kwiaty, będziesz je miał, niedoczekanie twoje!... Za życia rad byłem sadła ci za skórę zalewać, a teraz miałbym ciebie pomiędzy rybami szukać i niezapominajki, dyabła tam, jak zwać resztę — na łeb oblazły sypać? I ciskał je precz, abo dziewce przygodnie spotkanej w upominku dawał, za co nierzadko miły otrzymywał uśmiech i dyg wdzięczny.

A Zofka szeptała:

— Płyną... płyną... Ten do piersi... ten do oczu przyległ, a w usta się wtulił... ten, najmocniej ucałowany przeze mnie...

Król nic nie wiedział, że kwietne dary jego tuliły się do ramion mieszczek krakowskich. Konewka, zapytywany, jako je przyjmowała Zofka, odpowiadał bezczelnie:

— Rada była! a całowała z uniesieniem, snać o was myśląc.

— Ej, łżesz! — król na to.

A stając przed Konewką, dodawał:

— I co ci winien nieboszczyk mój miły, że go nawet po śmierci prześladujesz? dlaczego mu nie pozwolisz dobrego mniemania o Zofce i o mnie mieć? Piotrek! Piotrek! miej się na baczności, mówię ci ja, król, boć i w niebiesiech nawet znajdą się usłużni, którzy doniosą mu o twoich zamysłach niegodziwych. Jeżeli nie przestaniesz mnie kusić a dołków kopać pod nieboszczykiem niewinnym: — Takiś zacz? — pomyśli sobie i wymodli u Pana Jezusa, że za niezbożność twoją srogie ukaranie mieć będziesz. Przeczucie mam, że to ci nie ujdzie na sucho.

Choć Konewka nie przywiązywał wiary do onych gróźb króla jegomości, mimo to markotno mu się zrobiło. Zawżdy to niemiło raz wraz słuchać o mającem spaść nieszczęściu. Aby nieboszczyk, w Empireum będący, libo mieszkający nawet w suterynach dworu niebieskiego, szkodzić mu miał, tego nie przypuszczał wcale; ale ono dwukrotne ostrzeżenie królewskie, ono »przeczucie« niby, całkiem inaczej rozumiał, a to: że król jegomość niekoniecznie z usług jego zadowolony jest, i aby okazya — na cztery wiatry każe mu precz pójść, pomagając nawet do tej peregrynacyi kolanem własnem.

Zaczerwienił się tedy i nie odpowiedział nic, a w duchu postanowił nie wspominać już o Zofce Downarównie. Nie chcąc zaś do przedwczesnej przygotowywać się peregrynacyi i wiedząc, że król jegomość bez zalotów i amorów żyć nie mógł, bo miękkie serce i okrutną do niewiast słabość miał, w inną stronę uwagę jego chciał zwrócić, aby choć rok jeszcze jeden przytrzymać się klamki pańskiej. Król tymczasem przypominał się Downarom pamięcią o Zofce nieszczęśliwej, kwiaty jej słał, które zaledwie białych jej palców dotknęły, już dostawały się wnet rozweselonym mieszczkom krakowskim.

Konewka nawiązywał z niemi stosunki i o królu jegomości im szeptał.

— A jużci! — padała odpowiedź.

Lecz uśmiechały się.

Tedy Konewka, jako dbający o zdrowie królewskie, od niechcenia niby pytanie panu rzucił:

— Czy czasem nie parno jest w izbie waszej królewskiej mości?

Ale król chłodny był i wcale gorąca nie czuł.

To niepokoiło trochę królewskiego dworzanina, znającego dobrze usposobienie pańskie. Zaczął podsłuchiwać, podpatrywać, rozpytywać kompanów swoich, czy przypadkiem czem się królowi jegomości nie naraził? czy na usługi jego miłościwy pan się nie krzywił, nie napomykał niby coś... tak... o wyrzuceniu go za drzwi? Ale dwór nic o tem nie wiedział i dziwował się, skąd one myśli ulubieńcowi pańskiemu przychodzą? To uspokajało Konewkę, choć napadały go chwile dziwnej obawy i utrapienia niezrozumiałego. Czasem ni stąd, ni zowąd gorącym się potem oblał; czasem imaginacya jego tak podrażniona była, że słyszał za sobą czyjś chód, czyjś szept, choć cały dwór spał nieraz, a mur gruby żadnych wzdychań ni szeptów przepuścić nie mógł. Wtedy zaciskał pięści i, w stronę Wisły się zwracając, rzucał w mrok nocy:

— Mścisz się?... wątrobę mi macasz i żółć burzysz?... Jeżeli nic nad to nie potrafisz, to wolej nie fatyguj się!... Trzewa mocne mam, nie wyciągniesz z nich nic ku satysfakcyi własnej.

I znów, jako bywało dawniej, hardo do góry łeb podnosił, nie unikał wzroku królewskiego, nie wołany przychodził i szmergał przed nosem króla jegomości i nieraz rozweselił pana jakimś żartem krotochwilnym.

O nieboszczyku tylko nie wspominał, bo tak mu nakazywała polityka.

Zofka tymczasem nie utulała się w boleści i żalu, a nikła, jako cień mizerny. Na nic były starania rodzicielskie, konsylia medyków, poufne ich pogadanki z Downarem, dowiadywania się króla, po wszystkich kościołach Msze odprawiane. Zawiłek wciąż się przedstawiał chorej imaginacyi dziewczyny, nawiedzał podczas snów gorączkowych, do lutni, przez się zostawionej, białe wyciągał ręce, i wtedy słyszała wyraźnie śpiew strun, smutną a pożegnalną pieśń. Zrozumiała teraz dopiero, że, jak się z ogniem nie igra, tak i z onym ogniem duszy, który miłowaniem jest — igrać nie wolno.

— Popełniłam ci ja grzech śmiertelny — szeptała, chowając w dłoniach głowinę skołataną — ale i ty od niego nie wolen jesteś, Jaśku mój nieszczęśliwy!

Miesięcy dwa przeleżała Zofka Downarówna na łożu boleści. Aż wreszcie ulitował się Bóg nad jej młodością i żalem rodziców: dnia pewnego otworzyły się oczy, jakby ze snu długiego się budzące; usta blade, na których dopalał się już cień gorączki, uśmiechnęły się bezwiedną radością życia powracającego; w drobne, wy chudłe dłonie ujęła rodziców ręce i mocno całować zaczęła, jakby przepraszając za długie, bezsenne ich noce, za ból, im zadany, niepokój śmiertelny, jaki przeżyć musieli.

I jakoś-ci w środku lata pierwszy rumieniec na jagodach jej się pojawił; rychle też poszła sama na Mszę Świętą do kościoła Panny Maryi; pomagała już w pracy macierzy swojej, nawet o Zawiłku wspominać już można było bez wywoływania płaczu serdecznego, jeno wówczas łzy w czarnych zakręciły się oczach, jeno z piersi wypadło westchnienie, a z ust przyciszony popłynął szept:

— Nie miłował mnie po Bożemu, gdy mnie na taką mękę skazał.

I ognie dawne w jej czarnych zapalały się oczach, a gdy lato pokłoniło się jesieni, znać było, że umysł do równowagi przyszedł, że zabliźniła się rana serdeczna.

Wtedy medycy, nawiedzający dom Downarów, zaczęli każdy sobie z osobna przypisywać leków skuteczność. Ten swoje dryakwie, tamten miksturę swoją zachwalał; przyskakiwali do siebie a urągali, lekarz zaś jego królewskiej mości w niebogłosy się darł, swojemu tylko sposobowi całą zasługę przyznawając:

— Macerunek, mości panowie! mój macerunek, ot co!... — wołał, obiema wymachując rękami.

Taki się podniósł gwałt i rwetes, że kupka przechodniów ciekawych zebrała się przed domem pana rajcy, myśląc, iż jakieś nieszczęście się stało libo bijatyka nieobyczajna. Ale pan

Downar pogodził zaperzonych medyków, czerwieńcami w drzwiach zadzwoniwszy.

Dom pana Downara znowu napełnił się gwarem i odwiedzinami młodzieńców wesołych. Zofka usługiwała gościom, dla wszystkich uprzejma była, nie wyróżniała wśród nich nikogo. Matka wspominała o tym, to o owym, jako z zacnego rodu był a rad nawiedzał próg ich gościnny, ojciec o małżeństwie coś napomykał, ale ona głowiną jeno poruszała i spokojnym, cichym, ale stanowczym głosem odpowiadała:

— Gdybym-ci miała kogobądż z tych, co u nas bywają, kawalerów za małżonka wziąć sobie, to najzacniejszy Zawiłek był dla mnie, bo serce moje miał. Rok, dwa pobędę jeszcze z wami, rodziciele moi, byście się Zofką waszą nacieszyli, a później zamkną mnie mury klasztorne, do których już w myślach serce moje przywykło.

Rok! dwa!...

W ciągu tego czasu mężów wytrawnych przekonania zmienić się mogą, a cóż dziewczęcia młodego? To też możeby się nie strachał pan Downar, ni matka smutkowi się oddawała, gdyby o postanowieniu swojem nie z takim spokojem, lecz gorącością większą mówiła. Trapił ich właśnie ten spokój dziewczyny, ta niezmącona już niczem pogoda smutku na twarzy, to coś niewiadome a silne, wypływające z głębi jej duszy dziewiczej.

Przybył ksiądz rektor... (pan rajca zauważył, że od pewnego czasu posunął się starowina i pomarkotniał, a wyglądał tak, jakby w zanadrzu konfuzyę jakąś nosił)... przybył, mądremi słowy jął Zofkę pocieszać.

— Klasztor! — odpowiedziała spokojnie.

— Zacna myśl! zacna myśl!.. nie godzi się w poprzek jej stawać. Kiedy klasztor, to klasztor! nie można nic mieć przeciw temu natchnieniu Bożemu. Marność nad marnościami — oto nasz żywot i przyjemności jego!... Rad jestem z onego postanowienia aspanny.

Po onej konferencyi wszedł uradowany do pokoju Downarów.

— Jakże tam? — spytał niespokojny pan rajca.

— Bardzo dobrze! — odpowiedział ksiądz rektor.

— Co? co?...

— Zgadza się.

Pan rajca zerwał się z siedzenia.

— Więc mogę porównać siebie do Łazarza, powstającego z grobu?...

— Omnis comparatio claudicat — ksiądz rektor na to. — Waćpan nie umarłeś, więc zmartwychwstania nie potrzebujesz, a panna Zofia, umierając dla świata, zmartwychwstanie dla chwały niebieskiej.

— Co?.. jak?..

Na twarzy pana rajcy zarysował się przestrach.

— Do klasztoru się ma, jako mi powiedziała.

— A ksiądz co na to?

— Dodatem otuchy, wzmocniłem pragnienie, rozogniłem do służby Bożej jej myśl.

Pani rajczyni zachlipała.

— Azali Bogu dziecięcia swojego żałujecie?... — ksiądz rektor spytał.

— Niech się stanie wola Pana na wysokościach! — wyszeptała Downarowa, łzy tłumiąc.

— Nie — nie — nie... — zajęczał pan rajca. I powtarzał, ręce załamując:

— Otoś mi dogodził! otoś mi, księże rektorze, dogodził!...

Ksiądz rektor nie zrozumiał lamentu pana rajcy.

Odwiedził raz i król jegomość dom Downarów i szepnął Zofce o rycerzu, jej obiecanym.

— Nie, panie, nie!...

Król pomarkotniał — i przestał mówić o rycerzu, ba! nawet przestał nawiedzać dom Downarów.

Z powrotem zdrowia wraca chęć życia i pożądania wracają, ale serce Zofki dla żadnych już czarów nie było dostępne. Wróciło zdrowie ciała, lecz dusza była chora. Medycy doradzili panu Downarowi, by gwarną stolicę opuścił, a przeniósł się na czas jesienny bliżej Karpackich gór. Bądź co bądź, w murach mieszkania Downarów wspomnienia błądzą, zerwać z niemi potrzeba, nowymi obrazami przyrody duszę olśnić, zrobić tak, by nic nie przypominało przeszłości.

Zaledwie kłośne minęło lato, a złota, polska jesień trwałą rozjaśniła się pogodą, Downarostwo, wraz z Zofką, ku górom pomknęli. W Poroninie przestronny wynajęli dom, ze wspaniałym widokiem na góry.

Zarysowały się ich kształty potężne na oblanem czerwienią zachodu tle nieba. Czasami piersi chmur dotykały ich szczytów skalistych; czasem ostre turnie łono ich przebiły, słońca szukając. Nieraz wiatr halny powiał, niosąc kurzu tumany i dziką żądzę lotu w bezkres nieznanego świata; nieraz nawalny spadł deszcz, na szczytach grom zawarczał, pioruny się zwinęły.

Zofka na te cuda patrzała...

Wiatr czesał jej warkocze, błyskawice przymrużały powieki, chłonęła w siebie całe piękno, jakiem te góry darzą, ale głębia jej duszy okryta była smutkiem i melancholią spowita, której deszcz nie spłucze, wiatr nie wywieje, nie spali grom. Na pytania rodziców odpowiadała, jak dawniej:

— Rok, dwa z wami!... Nacieszcie się Zofką, mili moi, bo później... klasztor!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

V. »SI TACUISSES, PHILOSOPHUS MANSISSES«.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. Zawiłek mści się.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. Jako król jegomość Konewce w gródku wygodził.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. Rycerz-widmo i księdza rektora niepowodzenie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. Jako dusza Zofki Downarówny na dróg rozstaju stanąła.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. Oblubienica upiorów.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. Starosta Wilczek.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. W mrokach klasztoru.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. Jurwa.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. Gdzie są?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV. W Toraju.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej