Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Część pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

I. WOLA.

2. CZUCIE I PERCEPCYA.

3. WYOBRAŹNIA TWÓRCZA.

4. ABSTRAKCYA.

ROZDZIAŁ II.

I. ŚWIAT TRANSCENDENTALNY.

II. PRAWDA. PIĘKNO. DOBRO.

ROZDZIAŁ III.

I. KRYTYKA I HISTORYA. DRAMAT I POWIEŚĆ.

II. SZTUKI PIĘKNE.

III. FILOZOFIA. WIEDZA. RELIGIA.

Część druga.

ROZDZIAŁ I.

UWAGI OGÓLNE.

1. GERMANOWIE.

2. ANGLO-SASI I CELTOWIE. DUŃCZYCY, NORMANDOWIE.

ROZDZIAŁ II.

I. ANGLIA ROLNICZA.

II. ANGLIA HANDLOWA I KOLONIZATORSKA. PURYTANIE.

III. WESLEY. ANGLIA PRZEMYSŁOWA.

IV. WALIA, SZKOCYA I IRLANDYA.

V. WYSPIARSKOŚĆ. "ZAŚCI ANKOW IE C" W EUROPIE.

Część trzecia.

ROZDZIAŁ I.

I. MIŁOŚĆ, SYMPATYA, DUMA I OTWARTOŚĆ.

II. NIETOWARZYSKOŚĆ.

III. DUCH AWANTURNICZOŚCI I DUCH ZACHOWAWCZOŚCI.

Część czwarta. 

ROZDZIAŁ I.

I. WOLNOŚĆ I DUCH REWOLUCYJNY.

II. NIERÓWNOŚĆ WARUNKÓW.

III. TRADYCYA I INOWACYA.

ROZDZIAŁ II.

I. WYBÓR PRZEKONAŃ I SWOBODA DLA OBOJĘTNOŚCI POLITYCZNEJ.

II. "PRESSION FROM WITHOUT" I "CONCESSIONARY PRINCIPLE".

III. PODZIAŁ ARYSTOKRACYI.

IV. REFORMY WYBORCZE I PRZEDSTAWICIELSTWO MNIEJSZOŚCI.

ROZDZIAŁ 111.

I. PODZIAŁ LUDZI NA STRONNICTWA.

II. MĘŻOCHWALSTWO.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

Część piąta.

ROZDZIAŁ I.

I. JEDNOSTKA.

II. WOLNOŚĆ OSOBISTA.

III. WOLNOŚCI POLITYCZNE.

IV. RODZINA.

V. WŁASNOŚĆ.

VI. GRUPY: RASA.

VII. KLASY.

A. "GENTRY".

B. DZIERŻAWCY I NIŻSZA KLASA ROLNICZA.

C. WODZOWIE PRZEMYSŁU A KLASA ROBOTNICZA.

VIII. SEKTY RELIGIJNE.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ZAKOŃCZENIE.

ZARYS PSYCHOLOGII POLITYCZNEJ NARODU ANGIELSKIEGO W XIX W.

Boutmy Émile Gaston

Przełożył z francuskiego B. O.

Część pierwsza.

Człowiek w ogólności.

ROZDZIAŁ I.

ŚRODOWISKO FIZYCZNE.

I. WOLA.

Z pomiędzy różnorodnych czynników, które urabiają naród, siły przyrodzone mają najwięcej skuteczności i wagi. Siłami temi są np. ukształtowanie gruntu, rozkład gór i rzek, łagodność lub ostrość klimatu, obfitość albo ubóstwo płodów ziemi. Wpływ ich jest równie dawny, jak istnienie człowieka; niepodobna, cofając się w głąb wieków, odkryć epoki, w którejby one nie istniały. Nie uległy żadnym ważnym przemianom, a jeżeli zaszła jaka zmiana, to w człowieku, który stał się wrażliwy na całą nieskończoność innych przyczyn. Początkowo siły naturalne działały prawie niepodzielnie na istotę nową i wrażeniom podatną. To też wywoływały wówczas skutki, które nam dzisiaj zdają się nieprawdopodobne. Czynniki te są tem, co Taine w swej pamiętnej teoryi z 1863 r. nazywa "Środowiskiem". Ale rasę, którą wyróżnia, należy również do nich zaliczyć: jest ona bowiem wytworem przedhistorycznym tychże przyczyn naturalnych, działających w epoce, kiedy pierwsze idee i pierwsze uczucia narodu nie ustaliły się jeszcze i nie uzewnętrzniły w postaci żadnego godnego pamięci pomnika. Pomniki te: obyczaje, prawa ryte w kamieniu, obrzędy religijne, poematy epickie itp. były w pierwszym rzędzie wytworami środowiska fizycznego, i dopiero, ustaliwszy się i zdobywszy życie własne, stały się same zdolne do płodzenia wpływów i krzyżowania skutków potężnych przyczyn naturalnych. Ale potężne te siły istnieją zawsze; otaczają ze wszech stron społeczność ludzką, której były pierwszymi motorami. Dziś nawet ogromem swym i starością odradzają i uwieczniają, po zatarciu przelotnem, zadawnione cechy i rysy dziedziczne, które odcisnęły od początku na pierwszych pokoleniach.

Anglia jest krajem północy; ale pośród krain północnych zajmuje stanowisko całkiem odrębne. Pierwsza właściwość, która ją wyróżnia — to jej klimat. Niema po za nim bardziej łagodnie równego. Zjednoczone królestwo cieszy się tą temperaturą prawie stałą, która cechuje krainy nadmorskie. Anglia bardziej, niż Szkocya i Irlandya, ma klimat lądowy. A przecież 28 jej hrabstw z 52-ch przylega do morza. Większy jeszcze stosunek jest w Szkocyi i Irlandyi. Linie izotermiczne północne wznoszą się ruchem ciągłym, zbliżając do wysp Brytańskich. Krzywa, przechodząca przez Nowy Jork i Nową ziemię, wznosi się, nie dotykając Irlandyi, a kieruje się ku Norwegii i pozostawia z boku całe Zjednoczone królestwo.

Temperatura na 52 stopniu szerokości jest taka, jak w Stanach Zjednoczonych na 32-im o 1540 kilometrów bardziej na południe. Godną uwagi jest również temperatura zimowa Irlandyi, Szkocyi i zachodniej Anglii. Linie izotermiczne, zamiast iść równolegle do równika, stają się równoległe do południków, średnia temperatura 4 stopni wznosi się od Brystolu aż do Thurso i do wysp Orkadzkich. Na przestrzeni 900 kilometrów od południa na północ klimat zimowy nie zmienia się wcale. Tak więc mieszkańcy wysp Brytańskich mogą przesiedlać się z jednego krańca kraju na drugi, nie cierpiąc bynajmniej na tych zmianach. Po za tem Anglia usprawiedliwia pod wieloma względami słowa Karola II, że "klimat angielski, klimat prawie bez zimy, pozwala pozostawać na powietrzu największą liczbę dni w roku i największą liczbę godzin w dniu". Druga właściwość, która przeciwstawia Anglię większości krain północnych, to rozwinięcie jej wybrzeży i urodzajność gruntu. Jakże odmienne np. są Prusy północne ze swemi piaszczystemi pustkami, schodzącemi aż do Bałtyku. Jeszcze bardziej odmienne są zimne okręgi Rosyi centralnej. A. Leroy-Beaulieu dowodzi, że niezwykła ostrość klimatu na moskiewskich równinach, a głównie różnica między minimum i maximum temperatury denerwują i gnębią człowieka, zamiast go podniecać. Między innemi twierdzi, że suchość i bezpłodność większej części gruntu, zamknięcie niejako tych wszystkich małych osad w środku lądu stałego, nadmiernie rozległego, niepodobieństwo sprowadzenia zdaleka drogą lądową rzeczy koniecznych do życia i postępu, odbierają umysłom przedsiębiorczość. Dlatego też Rosyanin nie waży się na dzieła wymagające długich wysiłków. Zbyt niepewne byłyby ich wyniki. Woli się oddać pracy wewnętrznej, której celem jest przyzwyczaić się do rezygnacyi, zaparcia się i cierpliwości. Jedną ze zwykłych zabaw po wsiach rosyjskich jest rodzaj walki na pięści, w której zwycięzcą jest nie ten, co daje najwięcej razów, ale ten, który zniósł ich najwięcej bez skargi. Wola wymaga pewnie nie mniej energii dla tego stoicyzmu biernego, niż dla wylania się szeroko na zewnątrz.

Stan Anglika jest zupełnem przeciwieństwem stanu Rosyanina. Natura zewnętrzna zdaje się do niego przemawiać: zginiesz, jeżeli zabraknie ci hartu, ale będziesz obsypany darami, jeżeli się weźmiesz do pracy. Dylemat to stanowczy bardzo. Powietrze jest wilgotne i ciężkie tak, że niekiedy z trudnością się oddycha. Ciało w niem słabnie, jeżeli nie zachowuje swej własnej temperatury za pomocą ruchu. Przy zachowaniu jednak tego środka klimat okazuje się niezwykle zdrowym. Anglia obfituje w ludzi zdrowych i silnych, a starców liczy tyleż, co najszczęśliwsze kraje stałego lądu, a nawet więcej. Grunt, przesiąkły mgłami lub zatapiany ulewą, wymaga nieustannego ulepszania i drenowania, żeby nie zamienić się w bagniska lub bory, lecz opłaca sowicie trudy nad sobą podjęte. Pokarm obfity i naogół zwierzęcy jest nieodzowny, ale tenże grunt nadaje się wyśmienicie do hodowli bydła, a morze rybne przedostaje się i przeciska zatokami na całe terytoryum Wielkiej Brytanii. Ciągła wilgoć powietrza, bladość słońca, którego promienność przyćmiewają mgły, ciemność nieraz przez znaczną część dnia panująca, czyni troskę o odzież, mieszkanie i światło niezmiernie dla Anglika ważną. Potrzeba mu dobrego sukna na ubranie i grubych murów w mieszkaniu. Przeto też poświęca większą część swego czasu tkactwu, gorzelnictwu, wydobywaniu węgla i torfu. Jakaż różnica z mieszkańcem południa, któremu wystarcza szmat płótna do pokrycia nagości, drugi do osłonięcia głowy przed spieką. Z drugiej jednakże strony, jeżeli nawet Anglik wszystkich wygód potrzebnych nie znajdzie w ojczyźnie, ma łatwe źródło zdobycia ich drogą wymiany, gdyż cudowne podziemne bogactwa kopalne dają mu możność po temu. Zresztą przychodzą one w wielkich masach dzięki drodze morskiej, otwartej dla wielkich transportów nieomal — bez kosztów. Słowem, produkcya prawie nieograniczona, przywóz i zbyt towarów niezmiernie szybki, zaspokajający potrzeby spożycia bardziej, niż gdziekolwiek czynnego i rozległego, oto warunki życia ekonomicznego w Zjednoczonem królestwie.

To przypomina nam znowu obietnicę i groźbę natury wobec człowieka: obietnicę energicznego rozwoju, jeżeli nie ustanie w wysiłkach, groźbę nieuniknionej zguby, jeśli ich poniecha. Trudno wystawić sobie ultimatum bezwzględniejsze, a zarazem wezwanie bardziej pociągające dla woli ludzkiej.

Widzimy, że natura zewnętrzna była dla narodu angielskiego szkołą inicyatywy, czynności, przezorności i samokontroli self-control. Cnoty te jak to bywa zwykle, ostatecznie wyzwoliły się i stały niezależnemi od potrzeby zachowania bytu i użyteczności, która je zrodziła. Łatwą do zrozumienia ewolucyą zdobyły stopniowo wartość własną i charakter bezinteresowny. Z początku w interesie każdego leżało, aby inni wprowadzali w życie te zasady, i tak powstał jakby ogólny instynktowy spisek wszystkich, by je praktykować i postawić wysoko w moralnym ideale rasy. Później walka o byt, walka twardsza tu, niż gdziekolwiek, starała się odrzucić drogą naturalnego doboru wszystkich, którzy pozbawieni byli tych przymiotów koniecznych, a więc: kaleki, powolnych, bojaźliwych i gnuśnych. Na pniu ostali się jedynie silni, roztropni i pracowici, ci tylko mogli przekazać cnoty swoje. Tym sposobem zamiłowanie pracy energicznej, wytrwałej i owocnej utrzymało się i przeszło w instynkt dziedziczny, cechę charakteru narodowego, zdobyło uznanie i powagę najpierwszego a zarazem imperatywnego obowiązku moralnego. Często się słyszy, że rasa angielska jest przedewszystkiem utylitarną. Jest to ścisłe, ale bez znaczenia, o ile rozumiemy przez to, że owe motywy potrzeby i interesu powstały przed innymi, i że inne z nich wypływają; tak dzieje się ze wszelkiemi formami obowiązków moralnych; wszystkie historycznie biorą źródło we względach użyteczności. To nie jest ścisłe, o ile twierdzimy, że względy tego rodzaju pozostały i nadal głównym motorem, ostateczną sprężyną działania każdego człowieka. Jest siła inna, która dziś jest przyczyną i początkiem każdego czynu, siła, do której należy wszystko odnosić: to zamiłowanie dobrowolne, samorzutna namiętność wysiłku dla wysiłku. Krótki rzut oka starczy, by stwierdzić ten wniosek.

W Anglii dążenie, które się daje zauważyć w całem życiu politycznem narodu, z którego wytryska wszelki pęd i kierunek oryginalny, to namiętność ćwiczenia swej siły i wydawania jej bez względu na wyniki. Spostrzegacz nieuprzedzony, przebywając kraj od końca do końca, spotka na każdym kroku przykłady ciągłej potrzeby czynności fizycznej: Jestto jakby specyalne świerzbienie muskułów tej rasy. Na wszystkich drogach Anglii krzyżują się welocypedy; jazda na bicyklu jest tak rozpowszechniona, że, według słów Anglika, najłatwiej byłoby spisać tych, którzy jej nie używają. W Oxfordzie znaczny tłum zbiera się zawsze dokoła partyi kriketa lub wyścigów wioślarskich, boat-races. Gry te roznamiętniają ucznia angielskiego daleko więcej, niż ambicya otrzymania — honours - odznaczeń. Podróżny będzie miał sposobność spotkać na brzegach Isis kobiecy archery meeting. Zobaczy setkę kobiet przez cały ranek strzelających z nienaruszoną powagą z łuku do urządzonych przed niemi celów, chodzących następnie po polu, aby zebrać strzały, i wracających, aby strzelać znowu, nie okazując przytem zmęczenia ani przesytu. W Northumberland robotnicy każdą chwilę wolnego czasu poświęcają grze w quoit, w której nabrali niezwykłej zręczności. W Lancashire boksowanie jest rozrywką najmilszą. Opowiadają tam, że pewien bokser amerykański, przebywszy morze, aby walczyć z Anglikiem, znalazł przeciwnika w osobie niejakiego Sawyer'a, który go zwyciężył. Zwycięzca, wezwany do Liverpoolu, prawdziwy bohater narodowy, został tam przywitany przez tłum, który z muzyką wyszedł na jego spotkanie. Analogiczny fakt zdarzył się we Florencyi w wieku XIV. Lud w radości wyległ z miasta i udał się do małego miasteczka, które na tę pamiątkę zostało nazwane Borgho-Allegri — grodem radosnym. Ale to było na przywitanie arcydzieła sztuki owoczesnej, Madonny Cimabue'go. — Jednem słowem, badacz nasz powróci z Anglii z przekonaniem, że sport tam jest czemś więcej, niż rozrywką, że odpowiada potrzebie fizycznej, równie istotnej, jak pragnienie lub głód.

Niemniej natężenia i usiłowań zużywa Anglik przy pracy. Któż nie przypomina sobie na ulicach Londynu osobistości, idącej krokiem szybkim i miarowym, która, według słów Hamiltona, zdaje się zawsze być w poszukiwaniu akuszera. Człowiek ten idzie prosto swą drogą, nic nie zdoła go rozerwać, nie widzi nic, prócz praktycznego celu swej wędrówki. To businessman, to, co my nazywamy — człowiek interesów. Zwróćcie uwagę, że wyraz business zawiera pojęcie pracy pośpiesznej, pochłaniającej wszystkie chwile pracownika, i to go różni od naszego "interesu". Słowo busy znaczy — bardzo zajęty, pochłonięty. Śledźmy człowieka, któregośmy spotkali i wejdźmy za nim do jego biura (office). Zaledwie wszedł, już się zabiera do pracy z uwagą niepodzielną. Nie odwróci głowy, jak to uczyniłby np. Francuz, aby popatrzeć na lecącą muchę lub chwycić myśl, co na chwilę oderwała jego uwagę. Niema najmniejszej przerwy w ciągłości jego pracy, najkrótszy nawet wypoczynek ma cel określony. Wiadome jest, iż jednym z argumentów, przytaczanych dla objaśnienia wysokiej płacy robotnika angielskiego, jest ten, że robotnik angielski jest doskonałem narzędziem pracy. Ilość jego pracy w pewnym określonym czasie jest większą i produkcya obfitszą, niż np. u Irlandczyka lub Niemca. Zależy to od okoliczności, że momenty tej pracy są bardziej zbliżone i ciągłe; niema między nimi, że się tak wyrażę, przestrzeni pustych, pół-sekund osłabienia lub alibi myśli. W tem jest istotna treść Anglika, o ile zdołałem go obserwować podczas niejednokrotnych wędrówek po Londynie.

Szczególne to usposobienie budzi we wszystkich gałęziach i u osób, gdzie najmniej nawet możnaby się tego spodziewać, niezwykłą czynność. Młode dziewczęta we Francyi np. uważałyby za przeciwne stanowisku swemu i płci szukać po za domem zajęć niewdzięcznych lub męskich. W Anglii nie zniechęca ich wcale trudność założenia i zorganizowania misyi dobroczynnej, ani trwałe poświęcenie swego czasu dziełu podniesienia społecznego, wspomaganego ciągłem badaniem, ani wreszcie obowiązki odrażające, jakie ciężą na dozorczyni szpitala. To ich sposób uniknięcia nudów bezcelowej egzystencyi.

50. 000 kobiet odpowiedziało na odezwę partyi liberalnej i jest dziś członkami stowarzyszeń zorganizowanych. One odgrywają pewną rolę obok kobiet "Ligi Pierwiosnka" (Primrose League), które dały początek tego rodzaju towarzystwom. Ani jedne, ani drugie nie obawiają się śmieszności, która we Francyi dosięgłaby z pewnością, nie oszczędziłaby tego rodzaju demonstracyi. Również i wygórowana żarliwość religijna, co we Francyi rzuca wierzącego do stóp Boga w modlitwie i kontemplacyi, misyonarzy angielskich zbroi do ciężkich walk. We Francyi wierze takiej towarzyszą uniesienia i wizye z tamtego świata, a na tym świecie rodzaj kwietyzmu, który obniża zasady moralności życiowej. W Anglii idzie za nią radość, zapał, działalność ciała i umysłu, która nie znosi samotności, rozległość wierzeń, dozwalająca stać się narzędziem spraw politycznych całkiem człowieczych. Godne uwagi jest, że Anglia nie posiada prawie zupełnie bractw poświęconych modlitwie, zamknięciu, stosunkom tylko z Bogiem. Woli zawsze dodać coś ze świata, jakiś czynnik życia zwykłego, który trzeba przekształcać i ulepszać.

Słowem, działalność w Anglii jest bardziej spójna i ścisła, niż gdzieindziej, ponieważ nie znosi krótkich nawet chwil wypoczynku. Jest ogólniejsza, obejmuje bowiem klasy ludzi, którzy we Francyi cofają się przed nią całkowicie. Zamiłowanie i przyzwyczajenie do wysiłku winno być uważane za cechę istotną, za samorzutną i głęboką właściwość rasy. Towarzyszą one Anglikowi, gdziebądź przebywa, są jedną z tajemniczych przyczyn jego stanowczości, dają po części klucz do jego postępków i w każdej okoliczności wypełniają rolę motoru zawsze obecnego, zawsze napiętego, równie powszechnego, jak i sam Anglik, rozproszony po całej powierzchni ziemi.

Przyczyny, które wywołały potrzebę czynności w tym typie rasy, straciły dziś na napięciu. Mnożenie się kapitałów, zarówno intelektualnych, jak materyalnych, powiększyło liczbę ludzi bardzo bogatych i osłabiło stopniowo w części masy narodowej instynkt dziedziczny, przez który człowiek uznaje i przyjmuje prawo pracy. Po za tem, w nowem tem środowisku słabi i niedołężni mają więcej warunków życia, odradzania się i tworzenia stałego elementu etnicznego, gdyż przedewszystkiem państwo i władze miejscowe dają im z dnia na dzień większe przywileje pod postacią usług publicznych bezpłatnych, a następnie wybrańcy losu ofiarują im chętniej część swego nadmiaru. Spostrzegacz winien sobie zdawać sprawę z tej ewolucyi i jej prawdopodobnych skutków nie do tego jednak stopnia, aby zapomnieć o instynktach wiecznych, ukształconych pod działaniem przyczyn naturalnych, pierwotnych.

2. CZUCIE I PERCEPCYA.

Warunki percepcyi zewnętrznej nie są tu mniej charakterystyczne ani mniejszej wagi. Klimat w Anglii ma znaczny wpływ na wrażliwość i odczuwanie. W krajach, gdzie powietrze suche i naelektryzowane napina wszystkie włókna, zacieśnia tkanki, wrażenia przedostają się szybciej. Reakcya, którą wywołują, jest prawie natychmiastowa. Powolna majestatyczność dowódcy Arabów kryje pod sobą żar, który tli się aż do wybuchnięcia w ruchach gwałtownych i pewnych, w czynach mocnych i namiętnych. W żywości południowego Francuza zdradza się czułość nieomal skóry, dla której wszystko jest ostrzem kłującem, i która się otwiera albo ściąga za prostem dotknięciem słowa. W Anglii wrażliwość mniej jest rozbudzona i mniej skora do oddźwięku. Do tych ciał wielkich a białych, skąpanych w powietrzu wilgotnem, czucie przenika wolniej, krąg czynności odruchowych dłuższy jest do przebycia. Wrażenia i percepcye, otrzymywane w jednym czasie, są mniej liczne, a ostrza ich mniej przenikliwe. Zarówno jak wrażliwość, wyobraźnia fizyczna — rozumiem przez to zdolność przedstawiania sobie odbieranych uczuć — jest przytępiona i powolna. Jest to jeden z powodów, dla których operacye chirurgiczne lepiej udają się na Angliku niż np. na Włochu. Pierwszy mniej od drugiego przejmuje się i niepokoi. Obojętność grenadyerów angielskich pod ogniem w Hiszpanii, pod Waterloo, Inkermanem, itd. podnoszona jest z zachwytem przez ich przeciwników, a więc świadków niepodejrzanych o stronność. Nie mają potrzeby, jak Francuzi, zagłuszać przyśpieszonym krokiem, "ucieczką naprzód" żywych obrazów świszczącej kuli, zdruzgotanych kości i ostatnich drgawek agonii.

Ktokolwiek przebył z tydzień w Londynie, nie mógł nie zauważyć sposobu reklamowania, który polega na brutalnem, nieograniczonem powtarzaniu jednego słowa np. nazwiska kandydata, ogłoszonego na setkach olbrzymich afiszów. Nasz umysł bardziej żywy oszałamia się tem i przesyca. Tam owe miliony powtarzanych razów są w sam raz odpowiednie do przebicia grubej opony, która spowija u Anglików organy wrażliwości. Nasz takt literacki cierpi nieraz, spotykając u ich autorów najulubieńszych obrazy zbyt kolorystyczne, ironię zbyt silną i zbyt gryzącą. Ale gdyby nie było jej dosyć, aby nas podrażnić, byłoby może również zamało, aby ich wzruszyć. Ich humour był niekiedy fantazyą najwyszukańszą, skrzydlatą i wolną; należy jeszcze zauważyć, że ten humour jest to poprostu myśl, która oddala się na chwilę od logiki miary i prawdopodobieństwa i stara się nie troszczyć o nie, aby być lepiej widzianą i rozumianą w pozornej próżni, w której się obraca. Niekiedy znowu jest to błaznowanie smutne i przewlekłe, co pod brzemieniem swem ciągle i niezmordowanie odbywa wędrówki pomiędzy szczerą powagą głębi, a sztuczną pozą uroczystej formy. Nasz dowcip jest zupełnie odrębny. Nie jest to ani ptak, który lata, ani juczne, wlokące się zwierzę, można go prędzej porównać do rośliny, wykwitłej z ziemi, rośliny o kielichu wysmukłym, rozkołysanym i powietrznym, której łodyga spaja rozsądek z dobrym smakiem, posyłając najsubtelniejsze soki swoje w kwiat. Na ogól biorąc, w Anglii trzeba uderzać mocno i przynajmniej podwoić uderzenie, aby być słyszanym. Rzekłbyś, metal, którego dźwięk cięższy i mniej jasny rodzi się z drgań powolniejszych i bardziej rozległych.

3. WYOBRAŹNIA TWÓRCZA.

Proszę wyobrazić sobie garstkę ludzi pierwotnych rzuconych do kraju suchego o łagodnym klimacie, na brzegi włoskie lub greckie naprzykład. Przejrzystość powietrza, otaczającego przedmioty, piękność oświetlenia, w którem są skąpane, bogate stopniowanie efektów perspektywy, delikatność konturów, świetność i zmienność kolorytu są prawdziwem świętem dla oczu. Odczucia niezmiernie wyraźne i nieskończenie różnorodne zajmują i zachwycają umysł. Kierują go na rzeczy zewnętrzne.

Z tych wszystkich działań przeciwnych, tak czystych i tak cieniowanych, rodzą się tłumem myśli jasne, które same przez się klasyfikują się w mózgu. Umysł lubuje się w czynieniu z nich przeglądów i szykowaniu ich przed sobą. Usta pragną je oddać w słowach wielozgłoskowych, radosnych i dźwięcznych, wymawianych powolnie w powietrzu łagodnem, które również powolnie przynosi je do uszu. Myśl i słowo są tu, ma się rozumieć, analityczne; jedna i drugie są odtworzeniem i zachwytem; otwierają się niby scena kolejnemu przesuwaniu się, porządkowemu rozwijaniu idei i obrazów; tworzą niejako część świata zewnętrznego. Przeprowadzony przez tyle wrażeń różnorodnych i delikatnych, człowiek z niechęcią rozrywa je czynem. Śpieszy, by jaknajprędzej powrócić do tego żywego widowiska, które natura i własna jego inteligencya roztaczają przed nim bezustannie. Rodzaj dyletantyzmu biernego i wyrafinowanego staje się źródłem najżywszych jego rozkoszy.

Rozwój umysłowy odbywa się całkiem inaczej pod niebem brytańskiem. W tej atmosferze mglistej albo tonącej w deszczach kontury zacierają się, wypukłości nikną, koloryt subtelniejszy roztapia się w jednostajnej szarości. Jedynie hałaśliwe fanfary zieloności i czerwieni opierają się przygłuszeniu; to właśnie będą kolory angielskie. Odczuwanie zwykle posępne, nieciekawe i bez odmiany, traci szybko z pod władzy swej duszę ludzką i pozwala jej zwracać się ku przedmiotom bardziej zniewalającym. Świat wewnętrzny ją bierze; absorbuje ją; i jeśli go opuszcza następnie, dzięki jakiej chwili pogodnej, na wezwanie nieoczekiwane jakiegoś wrażenia bardziej określonego i pociągającego, to jednak z nagromadzoną zdolnością korzystania zeń nadal, zdradzającą się w energii i głębi akcentu. Bywa to często, bywa to nadewszystko z towarzyszeniem obrazów i myśli, opracowanych podczas długiego odsunięcia się od świata: czerpie je z własnej treści i hojnie rozsiewa na zewnątrz. Nigdy wrażliwość nie otrzymała mniej od świata, ani zasmakowała żywiej w tej odrobinie, która jej wyjątkowo została ofiarowana. Nigdy nie dodano więcej wrażeniu bezpośredniemu z wyobraźni własnej, długo zamkniętej w sobie samej i skąpanej w głębiach moralnych człowieka. Wordsworth ma wiersz na wschód słońca, gdzie wszystkie rysy dotyczą wrażeń umysłowych, żaden zaś prawie — form ni kolorów widzialnych. Shelley nie widział nigdy w naturze nic, prócz swych snów. Malarz maluje z intencyami poety, poeta opisuje i śpiewa z ukrytemi myślami moralisty i psychologa. Cała literatura wyobraźni w Anglii pokazuje nam tym sposobem świat wewnętrzny, który bezustannie działa, reaguje i wylewa się na zewnątrz ze szczególną mocą przekształcania i interpretacyi.

Przeto też brak tu zupełnie dyletantyzmu lekkiego i uśmiechniętego; radości są tragiczne i głębokie, cierpienia zakorzenione i okrutne. Wyobraźnia nie zadawala się kopiowaniem i grupowaniem w innym ładzie pierwiastków, przyniesionych przez wrażliwość; inwencya potężna i oryginalna w mroku mózgowym rozwija się całym rozkwitem form, które wylewają się na zewnątrz, wlokąc za sobą biedne wrażenia realne, które je zbudziły. Nic przeciwniejszego łatwemu przejmowaniu u człowieka południa, temu zwitkowi papieru fotograficznego, co rozwija się wciąż, powolny i wierny przed światem fizycznym, którego obraz odtwarza.

Ta wewnętrzna płodność poetycka, która stworzyła tyle nieporównanych dzieł, właściwa jest wybrańcom, hojnie od natury uposażonym i bardzo kulturalnym. Dla tłumu obrazy myślowe są rzadkie i mętne, niepewne i zamglone, jak i percepcye, które im dają treść. Wyobraźnia bez wzorów i modeli zewnętrznych, bez bogatej przędzy kolorów nie tka swej opony świetnej; niekiedy nawet zapomina sztuki przędzenia. Słowo pośpieszne i stygnące niezręczne jest w opisach analizujących naturę. Anglik rzuca szybko swe głuche monosylaby w powietrze chłodne, i powraca do swego milczenia. Słowo zarówno, jak odczuwanie i myśl rozwinie się i rozjaśni wraz z dobrobytem i łatwością życia; pójdzie za postępem bogactwa ogólnego i swobody. Rodzaj niby drugiej natury ludzkiej, dzieło sztuki i woli, wykarmi swą żyzną zruszoną ziemią te delikatne nasiona, które kiełkowały zbyt rzadko w glebie twardej i ciężkiej dziewiczego gruntu. Dla ogółu rasy nawet dzisiaj one nie wydają jeszcze swoich wszystkich kwiatów. Euh, hm i zagmatwanie — powiedział pewien człowiek dowcipny — są to trzy wdzięki mowy angielskiej. U żadnego narodu nie spotyka się w tym stopniu kontrastu i paradoksu, geniuszu i nieporównanej czułości poetyckiej u wybrańców, a jednocześnie stępienia i oschłości mózgowej większej, niż gdziekolwiek, w masie ludu.

Czyżby to miało znaczyć, że niema żadnego ideału, właściwego tej masie, upośledzonej od natury. Jest jeden ideał, jedno wszechwładne dobro; ideał, który zaznaczyliśmy już poprzednio. Cóż stąd, że światy percepcyi zewnętrznej i myśli czystej są dla przeciętnego Anglika światami biednymi, bez uroku, bez szczęścia? To ubóstwo wrodzone może w istocie tylko odrzucić człowieka ku ścisłym radościom czynu, ku poezyi woli. Tonos stał się ideałem tego stoickiego utylitaryzmu. W braku subtelnego światła, które dałoby odczuć piękność układu rzeczy, Anglik ożywiał się w przeciągu wieków żarem posępnym, nieconym aktem woli. Rzecby można, że wytężenie muskułów daje największe poczucie życia tym apatycznym nerwom, że wytężenie całego jestestwa moralnego w momencie działania wydaje się najżywszą, najbardziej przenikającą z radości dla rasy tej, odepchniętej przez naturę zewnętrzną i pozbawionej jej rozkwitu. Wielbi też ona nietylko tę wolę, która działa na rzeczy, kształtuje je, przerabia i pozostawia na nich swe piętno, ale i tę, która wysiłkiem z pewnością nie mniejszej wagi i zasługi włada sama sobą i kładzie pieczęć swą na jestestwo duchowe. Przypomnijmy wspaniałe słowa zapożyczone przez Taine'a z Tom Browns School Days: "Tak droga Anglikowi cicha radość walki przeciwko czemukolwiek, znoszenia czegośkolwiek i nie ustępowania" To istotnie motto charakteru brytańskiego. Tennyson wyraził tęż samą myśl przepysznym wierszem w poemacie "Ulysses". Pokazuje nam niezmordowanego żeglarza, znużonego Itaką i Penelopą, poddającego się nostalgii podróży, a ciągnącego za sobą towarzyszy na nowe przygody, pomimo słabnących sił.

"Jakże smutne jest — zatrzymać się, położyć kres, zardzewieć, jak szabla na ścianie, zamiast połyskać w ręku i nabierać świetności przez użycie. Czyliż oddychać znaczy żyć. Jeżeliśmy wiele stracili, wiele nam zostało. Czem byliśmy jesteśmy i dziś. Sercami bohaterskiemi, zawsze wobec siebie jednakiemi, osłabionemi przez los i czas, ale uzbrojonemi również krzepką żądzą czynienia wysiłków, szukania, znajdowania i nie ustępowania nigdy".

4. ABSTRAKCYA.

Jednak nietylko w tym zewnętrznym rozwoju, ale w samem wnętrzu inteligencyi śledzić należy działania tej przyczyny głównej, ażeby pojąć w całej głębi względną tępość rasy brytańskiej w przyjmowaniu idei ogólnych i jej wstręt dla teoryi i systematów. Warunki, które krępują lub ułatwiają tworzenie się idei ogólnych, są jasne. Wszelkie uogólnienie ma za podstawę cechę abstrakcyjną całkiem zdecydowaną, która daje się rozpoznać tem łatwiej i odłączyć z tem większą wydatnością, im dłużej i swobodniej, bez odrywania uwagi mogą poświęcać się ludzie wrażeniom, które tę cechę zawierają. Otóż tego pierwszego warunku brak w Anglii. Człowiek jest tam bezustannie zaabsorbowany i odwoływany przez potrzebę działania. Uogólnienie mieści w sobie rozszerzenie przedmiotu mniej lub więcej dowolne, abstrakcya dopuszcza uproszczenia mniej lub więcej nieścisłe. Uogólnienie i abstrakcya (co na jedno wychodzi) mogą więc działać swobodnie tylko wtedy, gdy umysł nie jest kierowany co chwila tą samą potrzebą działania ku realnościom konkretnym; te bowiem realności narażają go na doświadczenia ciągłe i obezwładniające, wykazując, co jest fałszywie prostego i praktycznie fałszywego w każdem twierdzeniu, nieco uogólniającem.

W tworzeniu idei ogólnych i budowaniu teoryi celują te rasy, którym obfitość i jasność odczuwań dozwoliły korzystać bez wysiłku z percepcyi silnych i licznych, wyraźnych i rozmaitych. Z zachwytem widzimy np. jak u Greków starożytnych zestawianie swobodne, bezustanne i wieloliczne wyobrażeń, ciągłe reagowanie jednych na drugie, tworzy bez wypoczynku abstrakcye w inteligencyi wciąż czujnej. To niby rój albo stado ptactwa, które, wznosząc się w dziedziny wyższe, urządza tam rodzaj wolnego miasta, miasta ptaków, że tak się wyrażę, gdzie umysł z zamiłowaniem bada, jak się twierdzenia ogólne rozdzielają, przeciwstawiają sobie, grupują według własnych praw równowagi i stosują do pewnego rodzaju proporcyi abstrakcyjnej. Piętrzą się one w kondygnacye, rozciągają we frontony, układają w szlachetną architekturę. Potrzeby świata czynu pozostają obce układowi temu czysto spekulatywnemu. Dopiero, kiedy rozkład władz duchowych został ustalony i otrzymał nienaruszalną pieczęć harmonii, człowiek powraca do realności życia i stara się nagiąć nieskończoną ich rozmaitość do wszystkich tych podziałów uczonych, jednostajnych i ścisłych.

U Anglika rzadkość i niejasne źródło wyobrażeń umysłowych, ich ciężka i niepewna grawitacya, nie nadawały się do tych różnych i powtarzających się porównań, z których obficie powstawaćby mogły abstrakcye. Rodząc się to tu, to tam, odosobnione i zawile nie tworzyły grupy zorganizowanej, zdolnej do poruszeń dostatecznie uregulowanych i wyćwiczonych, by razem wznieść się w sferę wyższą i tam oddać się szerokim konstrukcyom spekulatywnym. Zresztą nieodzowna potrzeba wysiłku, zajęcie się wyłączne zapewnieniem mu natężenia, ciągłości, skuteczności, objęły w posiadanie całego człowieka i zamykały niejako widnokrąg dokoła niego. Idea ogólna, niewolnica i pasożyt czynu, nie znajdowała przestrzeni, by się rozciągnąć, i soków, by się rozwinąć poza granicą ciasnego okręgu. Zatrzymywała się sama przez się, skoro tylko umysł mógł przeczuć, że, rozwijając się dalej osłabiłaby sprężystość lub skrępowała wylew działalności ludzkiej. Wszelkie więc dążenia naturalne idei ogólnej były odparte i przytłumione. Ona dąży do tego, by być powszechną i wieczną, a oto czyn zajmuje tylko jeden punkt w przestrzeni, jeden moment w czasie. Ona bierze początek od abstrakcyj, od uproszczenia, a czyn jest zespoleniem złożonem, zmieszanem i różnorodnem. Idea więc ogólna, jeśli wzlatała, to tylko aby upaść, jeśli zrywała się to tylko, aby napotkać zaporę. Nic więc dziwnego, że umysłowości, które w przeciągu wieków myślały pod tym rygorem, stały się niezręczne w uogólnianiu, a cóż dopiero, że zasady absolutne, teorye, systematy, jeśli się zdołają wytworzyć, wywołują w nich rodzaj mimowolnej nieufności, niechęci instynktownej i głębokiej.

Głęboki i chłodny umysł Royer Collard'a upodobał sobie formułę: "Pogardzam faktem". Płomienny geniusz Burke'a nie ukrywa wstrętu do abstrakcyj: "Nienawidzę jej, mawiał, aż do dźwięku słów, które ją wyrażają". Te dwa sądy streszczają doskonale przeciwieństwo dwóch ras.

Z drugiej strony nie należy się mylić; nie chcemy twierdzić, żeby w Anglii istniało organiczne kalectwo zdolności uogólniającej, jest tam raczej przyjęta zależność, ścisła subordynacya zdolności abstrakcyjnej wobec ograniczonego celu, która sprawia, że zdolność ta wprawiana bywa w ruch jedynie dla celów całkiem określonych i pozostaje zazwyczaj bierną (1). Umysł praktyczny polega na tem, że idee zamiast szykować się swobodnie według całego ogółu stosunków możliwych, — rozkład subtelny, pracowity i powolny, — wiążą się według ich stosunku prostego do pewnego celu, do pewnego typu życia, który jest rodzajem przyjętego postulatom. Możność uogólniania nie jest koniecznie słabą, ale ogranicza się i powstrzymuje; czeka sygnału, by się ćwiczyć; i wówczas ćwiczy się nieraz z właściwością, pewnością i skutecznością szczególną. Podobna jest nie do jenerała, który rozkazuje całej armii, tworzy plan ataku i rozpoczyna bitwę, ale do oficera, który zdaleka od potyczki dowodzi korpusem rezerwy i posiłków. Oficer ten nie jest odpowiedni do rycerskich czynów awangardy, ale celuje w zajmowaniu silnych pozycyj na punktach przekroczonych przez atakującą armię i w organizowaniu tam oporu. W tych warunkach można mieć nawet metafizykę, ale tylko metafizykę interesowną, przeznaczoną do stworzenia prawideł życia, jak dzieje się np. w religii; można mieć także ideologię polityczną, ale tylko ideologię podporządkowaną, na której cięży obowiązek obrony i pochwały faktów dokonanych.

(1) Nietylko jednak pojęcia oderwane budzą niechęć w Anglikach; to samo jest ze wszystkiem, co przedstawia pewną całość. Z chwilą, gdy się z nią napotykają, rozdrabniają ją, dzielą na małe kawałki. Czują oni instynktownie, powiedział pewien wielki spostrzegacz, że gdyby widzieli wszystkie rozliczne stosunki, wiążące się z ich myślą, zmniejszyłoby to pewność, surowość i ciągłość prostej linii ich wysiłku, zdążającego do celu praktycznego.

ROZDZIAŁ II.

IDEAŁ SAM W SOBIE.

I. ŚWIAT TRANSCENDENTALNY.

Egzaltacyą woli, rzadkość i bladość odczuwania, a w umysłach bardzo uposażonych samorzutny wytrysk obrazu wewnętrznego, który wylewa i rozprzestrzenia się na zewnątrz nakoniec słabość i stanowisko podrzędne zdolności do abstrakcyj L'au dela — oto cechy, które przewagą wielkich liczb albo urokiem wybrańców po większej części stanowią o idei, którą stworzy sobie ten lud o sprawach transcendentalnych,

O prawdzie, dobru i pięknie. Trzeba śledzić to działanie wewnątrz umysłów; obaczymy je następnie pewniejszem okiem, jak odbije się w polityce.

Gdy odczuwanie jest zazwyczaj bogate i różnorodne, człowiek pociągany i odwoływany nazewnątrz, z wysiłkiem rozstaje się z naturą odbijającą się w jego zmysłach. Uważa siebie za jedną z osób nieskończonego pochodu, za jedną kroplę więcej w prądzie zjawisk, niby zwierciadło, w którem kosmos rozpoznaje się i wielbi. On "stawia" wszechświat i szuka dla siebie samego stanowiska w ogólnym planie rzeczy. Koncepcya naturalistyczna jest mu niejako poddawaną przez wszystko, co go otacza. W Anglii odczuwania słabe i niepewne, przerywane i rozbite nie wyprowadzają człowieka po za siebie samego; przeciwnie, on wnika w siebie wcześnie,

"stawia" siebie niezależnie od natury; bez roztargnień odnajduje się we własnej samowiedzy indywidualnej. Długo trwa zamknięty sam w sobie, a jeśli potem znowu wyjdzie po za ten obręb, to rozpoznaje jedynie przedmioty otaczające go bezpośrednio. Niema nic bardziej obcego dla umysłu angielskiego, jak naturalizm; również jednak niema dlań nic przeciwniejszego nad dociekania metafizyczne. Jedno i drugie dopuszcza rodzaj dłuższej bezosobowości myśliciela, zapomnienie i oderwanie się, alibi. Należy wyjść ze siebie, aby prowadzić dalej, aby skończyć na ziemi lub w chmurach budowę obszerną i ciągłą. Budowa ta, jeśli Anglik ją przedsięweźmie, będzie bezustannie burzona i przerywana żywem poczuciem, że istota ludzka winna zajmować pierwszy plan, upartą myślą, że winna być włączana we wszystko, sto razy stawianem pytaniem: cóż ja osiągnę z tych wszystkich poszukiwań. Anglikowi skrzydła myśli nie skończyły jeszcze rosnąć; nie wzbijają się na wielkie loty; pomagają mu tylko w chodzeniu; a jeśli nawet i wzniosą go na chwilę, to, aby potem stanął znów na ziemi w poczuciu osobowości, nie dającej o sobie zapomnieć. Ta osobowość czerpie znaczną siłę w potężnych interesach, które wskazaliśmy, przyciągających i opanowujących ją urokiem pewnego i wielkiego powodzenia, zajmujących sobą bez przerwy i zatrzymujących przy ziemi. Napięcie potrzeb materyalnych, obiecujące bogactwa gleby, łatwość położenia geograficznego, całe poczucie bogactwa i potęgi własnej ukazują Anglikowi dostrzegalny i uchwytny ideał, a który nakłania go do pracy ciągłej bez zwolnienia. On nie ma czasu gonić próżnych mar; są one zbyt dalekie ziemi, zbyt obce życiu, jego warunkom i potrzebom. Naturalizm, metafizyka trzymane w odległości albo ograniczone, o ile tego trzeba, do roli tła po za wieczystym ruchem mikrokosmu ludzkiego, to dość, aby je sprowadzić do religii, i aby sprowadzić tę religię do roli doradczyni przezornej, godnej polecenia nadewszystko dla jej praktycznego znaczenia: magistra vitae. Nawet w rzeczach wiary Anglik nie przebija nigdy widnokręgu psychologa drobiazgowego i moralisty przyziemnego. Nie jest w żadnym stopniu panteistą, mistykiem lub sceptykiem.

Ten wzrost osobny świata wewnętrznego — wyobraźni i woli — i ta mocna odporność, którą on przeciwstawia wrażeniom zewnętrznym, określają równowagę myślową i moralną, bardzo odrębną od równowagi obserwowanej u ludów, których dusza i umysł, szeroko rozwarte na zewnątrz, wykształciły je przez zmysły. U tych ostatnich przemaga idea, że zjawiska — rozumiem pod tem ogół przedmiotów, podpadających pod zmysły, akty ludzkie i koncepcye abstrakcyjne — mają same przez się i same w sobie wartość doniosłą i znaczenie wysokie, odrębną własność i siłę wewnętrzną, i że jest pewien stosunek między porządkiem, w jakim one występują, a porządkiem bardziej tajemniczym praw boskich. U Anglików przeciwnie zdają się one istnieć jedynie przez związek z energią wewnętrzną, albo, mówiąc ściślej, z pewną równowagą duchową, stanem całkowitej samowiedzy, skąd wypływa wszelka ich wartość, skąd one otrzymują swoje zapożyczone życie. Chcecie przykładów? Że praktyki religijne mogą mieć wartość bez pobożności, wyrozumiałość bez czystości serca, uczynki bez wiary, rozgrzeszenie bez skruchy, rym bez poezyi, artykuły praw bez obyczajów, to wszystko przekonania, które z jednej pochodzą przyczyny: przedwczesnego zajęcia duszy ludzkiej olbrzymiemi zastępami percepcyi — dźwięków artykułowanych, obrazów, przedmiotów i czynów, przeciągających w doskonałym porządku, zanim jeszcze umysł zdołał objąć sam siebie w posiadanie, rozłożyć środki obrony i zabezpieczyć się przed tak potężnym urokiem. Dla Anglika wszelka siła bierze początek w wewnętrznem życiu moralnem; wszystko zależy od natchnienia i pędu ogólnego, które przygotowały się w tej dziedzinie tajemniczej. Tam, gdzie one się spotykają niema miejsca do zatrzymywania się nad szczegółami działań, nad formą, słowami, nad pozytywnemi prawami, przez które dążą do spełnienia; one zastosują z łatwością środki do celu. Niechaj wiara będzie dana a znajdą się uczynki. Jeśli czego zabraknie, ona dopełni. W polityce pewnym stróżem wolności poddanego nie będzie ścisły tekst konstytucyi, gdzie wszystko zostało przewidziane i obmyślone, ale, poza niepewnemi tradycyami, pod formułami niedostatecznemi i przeżytemi starych pergaminów, ciągła obecność woli, która czuwa, skora do obrony na każdy hałas wszczęty u przystępu do jej odwiecznych swobód.

II. PRAWDA. PIĘKNO. DOBRO.

U południowca percepcya zewnętrzna sprowadza się do szeregu obrazów bardzo wyraźnych i zarazem bardzo licznych. Wyraźnych, co znaczy, że ich granice są jasno naznaczone i bardzo widocznej licznych, co znaczy, że w jednostce czasu długi szereg obrazów, następujących po sobie, daje pracę zdolności abstrakcyjnej. Widzieliśmy, że ta zdolność w krainach światła czynniejsza jest, niż gdziekolwiek. Umysł poddaje się bez przeszkody kontemplacyi tej nieskończoności percepcyi. Układają się one warstwami wielokrotnie, tak dokładnie, że wreszcie cecha ich wspólna sama oddziela się i jeden tylko wyraz, rzeczownik lub czasownik, potrzebny jest do jej określenia. Układając się, jedne znoszą drugie a zatem inne wyrazy, przymiotniki, przysłówki, wyrażenia przysłówkowe użyte zostają do określenia cech odrębnych. Całkiem inny jest mechanizm percepcyi u Anglika: obrazy są tam zmącone i rzadkie. Zmącone, ponieważ ich granice roztapiają się we mgle, że nie wiadomo dokładnie, gdzie zaczyna się jeden, a kończy się drugi; rzadkie, co znaczy, że w jednostce czasu mała zaledwie ilość ich powstaje. Zdolność abstrakcyjna stosowana do tych przerywanych percepcyj napotyka trudności, które krępują jej działanie. Percepcye te nie nadają się do powtarzających się uwarstwiań. Wytwarzają się z początku indywidualnie, owładają głęboko duszą ludzką, wywołują ze strony wyobraźni potężną reakcyę, która dodaje jeszcze szczegółowości wrażeniu i czyni je mniej skłonnem do stopienia się z innemi. W końcu przypuściwszy nawet, że uwarstwienie mogło się dokonać, spotykamy nową trudność; brak dokładnych granic o określonych zarysach nie dozwala odróżnić i wymienić oddzielnie tych cech różnych, które człowiek z kraju światła wyrażał przymiotnikiem lub przysłówkiem. Cechy te pozostają w łączności z przymiotami wspólnymi; należy zachować słowo oddzielne — rzeczownik lub czasownik — na określenie każdej całości.

Przykład wystarczy, aby uwidocznić i przeciwstawić sobie wzajemnie działanie dwóch umysłów: Weźmy słowo: patrzeć (regarder). W języku francuskim ono jest resztką, pozostałością po licznych uwarstwieniach, skąd wydzieliła się z pomiędzy wielu odczuć odmiennych jedna część wspólna, którą określono tym wyrazem. Cechy odrębne albo zostały pozbawione praw, jak w wyrazach guigner, reluquer, toiser, (patrzeć z pod oka, przymrużając oczy, mierzyć kogoś od stóp do głów), które stały się po części zbyt poufałemi, po części wyszły z użycia; albo znikły zupełnie i zamienione zostały przymiotnikami, przysłówkami, wyrażeniami przysłówkowemi, jak np. w regarder fixement, en oeillades, avec hauteur, en tapinois, etc. (patrzeć uporczywie, strzelać oczyma, cichaczem, z góry). Zbadajcie przeciwnie słowo angielskie to look. Zauważam w tym względzie dwa rzędy faktów: 1-o. Najprostsze odmiany czynności patrzenia wyrażone są za pomocą "poimków" odpowiadających mniej więcej przyimkom, włączonym w słowach łacińskich, tylko, że nie określają znaczenia z równą głębokością. Słowa respicere, despicere, suspicere, introspicere, obejmują znaczeniem swem przenośnem pole bardzo szerokie, podczas gdy słowa to look up down, away, round etc! bywają zawsze prawie ograniczone do znaczenia bezpośredniego. 2-o. Słowa złożone, pochodzące od to look nie wykluczają synonimów innych, przeznaczonych do wyrażenia właściwości bardziej specyalnych, odmian bardziej rozległych czynności patrzenia.

to stare — patrzeć uporczywie,

to glance — strzelać oczyma,

to gaze — patrzeć z podziwem, z zachwytem,

to glare — patrzeć srogo,

to gloat — pożerać oczyma,

to wink — patrzeć boczkiem,

to survey — patrzeć z góry, rozkazująco,

to peep — patrzeć cichaczem.

Łatwo dostrzedz, że te synonimy zatrzymały i przechowały niezmiennie zmieszane ze znaczeniem głównem cechy odrębne, które język francuski oddzielił zrazu od czasownika, a potem znów przybliżył dla dopełnienia znaczenia.

Zresztą, notując w obu językach stan obecny myśli i słów ją wyrażających, można zdać sobie sprawę, że rozkład tej myśli za pomocą analizy i zatarcie lub zdeklasowanie pewnych słów przez abstrakcye są dalej posunięte we francuskim, aniżeli w angielskim. Weźmy jako przykład synonimy słowa briller — (błyszczeć, świecić) — to shine. We francuskim znajdujemy ich dziewięć, z których sześć ma znaczenie bardzo ogólne, dające się niejako do wszystkiego zastosować; są nimi: luire (lśnić), etinceler (iskrzyć się), flamboyer(płomienieć), rayonner (promienieć), resplendir (jaśnieć), scintiller (migotać); i trzy, przeciwnie, mniej lub więcej poszczególne, a niektóre już wychodzące z użycia: chatoyer (mienić się), miroiter (połyskać) papilloter (migać, mrugać). W angielskim liczą nie mniej, jak szesnaście synonimów słowa to shine. Te słowa wszystkie prawie zachowały pewną szczególność i nie mogą być zastosowane do wszystkich przedmiotów, które świecą. To glow oznacza światło połączone z ciepłem i nie daje się użyć o wodzie, dyamencie lub gwieździe. Również i to glare, które daje się zastosować jedynie do słońca i oczu zwierząt, które błyszczą w ciemności. Słowo to gloom, ma sens bardzo specyalny, określa bowiem wyłącznie jasność przymgloną, itp. Do tych spostrzeżeń można dołączyć jeszcze tę prostą uwagę: że z szesnastu synonimów to shine, dziewięć: to glint — to glitter — to glisten — to glimmer — to glimpse — to gleam — to glare — to glow — to gloom, wydaje się mieć jeden wspólny pierwiastek i być w gruncie tem samem słowem. Ale abstrakcya niezdolna była sprowadzić tych rozlicznych wyrażeń do ilości dwóch trzech, jak to miałoby miejsce naprzykład we francuskim.

Przechodząc od słów oddzielnych do budowy zdania, nie mniej znajdziemy godnych uwagi różnic. Zatrzymam się na jednej, tyczącej spójników. Niepodobna nie zauważyć, że w języku francuskim większość spójników obejmuje sobą słowo que (że) albo też que następuje po nim, tak, że nie ma się wątpliwości, co do ich zadania w okresie: wprowadzają doń, obok zdania głównego, zdanie podrzędne. Wyrazy: lorsque — apres que — depuis que — puisque — pourvu que — vu que — attendu que — tant que — jusqu'a ce que etc. wszystkie mają ten cel. Nic podobnego w angielskim; z wyjątkiem wyrazu why, który jest narzędnikiem who, wszystkie inne spójniki: when, while, since, after till, though, if, — obchodzą się bez odnośnego ie. Anglikowi wystarcza, gdy jeden wyraz oznacza granicę, a drugi czas wypoczynku, żeby wyciągnąć stąd jednocześnie wyrazy till (jusqu'a ce que, aż do) i while (pendant que, podczas gdy); strzeże się jednak, by nie dodać tu czegoś, rzucającego światło na spójny charakter tych określeń. Jeśli dodamy jeszcze, że język francuski ma wiele więcej spójników niż angielski, trzeba będzie dojść do tego podwójnego wniosku, że Anglik czuje daleko mniej potrzebę wiązania między sobą zdań i uwidocznienia spójni, która je łączy.

Nie można więc się dziwić, że proza miała w Anglii rozwój tak spóźniony. Języka prostego, żywego i rzeźkiego, odpowiedniego naprzykład opowieści, który francuzi mieli już od XIII wieku, Anglicy nie posiedli jeszcze w XVII. (1) Trzeba doń wyrażeń ścisłych, z sensem wyraźnie ustalonym, terminów trochę bladych, przemawiających więcej do umysłu, niż do namiętności. Język angielski daleki był od zadośćuczynienia tym wymaganiom; posiadał tylko słowa obciążone barwą, długo oporne pracy abstrakcyjnej, i tem mniej podatne, że budzące do lotu nie myśli lekkie, szybujące w niebo, ale rój wrażeń mocnych, wirujących dokoła obrazów konkretnych. Brakło im przymiotów rodzajowych, toku wolnego, a chwilami skrzydeł dla opowiadacza; zalety ich stawały się tu wadami, obciążały styl i czyniły go niespokojnym, jak halucynacye. To samo spostrzeżemy za Taine'em w Baconie, który uchodzi za pierwszego prozaika Anglii, a nie jest jeszcze panem języka na każdym kroku zdradza poetę i wizyonera; nie włada swobodnie słownikiem abstrakcyjnym i filozof ten jest wszystkiem prędzej, niż dyalektykiem. Słowem, myśl angielska nie wyszła jeszcze całkowicie z niezróżniczkowania pierwotnego: idee wznoszą się z głębi umysłu niby pęk traw gęstych, zrośniętych jeszcze z grudą, która je wydała; to nie zżęty snop francuskiej myśli, który można rozwiązać i rozrzucić, młócić i znowu wiązać, po przebraniu na czysto.

Te są dążenia elementarne, jawiące się jednostajnie w każdem dziele sztuki. Anglik jest przez nie opanowany wprzód, niźli sam nad niemi zapanuje, bo one działają w nim i prowadzą go nakształt instynktów. Ale wyżej, niż tyrania instynktu, rozwija się wolność umysłu. Z pomiędzy wszystkich składników, tworzących przedmiot dany, inteligencya wybiera jeden ze świadomą wolą: zagarnia go z zapałem i z zamiłowaniem rozwija: tam jest jej ideał. Piękno jest odczuwalnem wyrażeniem przyczyn i warunków z jakich rodzi się szczęście. Przeto poznanie piękna związane jest z poznaniem najwyższego dobra. Zmuszeni dopełniać ubóstwo, ułomność i niespójność percepcyi zewnętrznych, Anglicy mieli jednak wielkich artystów, którzy z swych własnych głębin stworzyli im cały świat sztuki. Zaczerpnęli jedynie z siebie samych i roztoczyli szeroki ciąg wspaniałych wizyj. Lecz naogół rzeczywistość była tu jedynie punktem wyjścia lub oparcia, a nie wzorem, a tem mniej prawem lub wędzidłem. Porządek, proporcya i konwenans, nie mogły być przymiotami szacownymi i poszukiwanymi z braku wzorów zewnętrznych, dających odczuć wartość wstrzemięźliwości i dobrego smaku. Z jednej strony napięcie życia i ruchu, z drugiej majestat i potęga woli z mocą, nadająca impuls lub hamująca go z łatwością, — oto co z ciekawością badał człowiek w sobie samym i co z zamiłowaniem wyszukiwał na zewnątrz. Oto podwójny ideał, za którym nie przestali gonić jego poeci. Pierwszy wyrażony został w czasach Merry England, bogactwem rosnącem bez granic, szczodrobliwością siejącą bez miary, fantazyą tworzącą jakby na los szczęścia bez normy. Ale, naturalnym biegiem rzeczy, ani nagromadzone bogactwo, ani nieprzewidzianość kaprysów fantazyi, nie zdołały zaspokoić tego, co jest najgłębsze w człowieku, rozwiać smutku, który z tego nieba ciężkiego i nizkiego spływa na duszę i przygniata ją. Anglik znalazł rozkosz pewniejszą i bliższą sobie, — badanie i odtwarzanie działania sprężyn moralnych. Ale i tu jeszcze zmysł porządku i miary mu nie dopisał. Anglik jest bardziej poetą, niż romańczyk, jest bowiem więcej twórcą; jest mniej artystą, bo rzadko jest wirtuozem. Mniej pochłonięty kopiowaniem natury, dotykalnej pod obsłonami, za któremi się kryje, więcej tworzy; mniej przywykły do harmonii i ścisłości stosunków, z braku codziennych widoków, któreby im dawały wyraz, lub z braku czasu do ich analizowania, poeta niewiele się troszczy o wprowadzenie ich do swych pomysłów. Stąd swoboda pewna i arbitralność w postępie ekspozycyi, w porządku następowania kolejno po sobie oddzielnych części, w wyborze formy, w pogardzie jasności, rytmiczności, prawdopodobieństwa, które na umysłach klasycznych robią wrażenie czegoś przeciwnego sztuce. Jednak Sztuka jest, ponieważ jest pragnienie i poszukiwanie jedności. Ale poeta szuka jej i znajduje w głębiach, gdzie nam już się ona wymyka, a nie robi sobie bynajmniej skrupułów, naruszając i wikłając tysiącznymi sposobami jedność bardziej zewnętrzną, która nas zniewala. Wszystko tu idzie od wewnątrz. Wyobraźnia, — ta wyobraźnia bez mistrza i wzorów, — zmuszona była rzucić na zewnątrz świat cały przez siebie stworzony, gdzie chce widzieć i pokazać tylko człowieka, gdzie nie goni innych ideałów, prócz wyrażenia burzliwego mocy i życia, gdzie szuka i zaznaje drgającego jeszcze spokoju uciszonych fal, morza, co legło w ciszy na znak wszechwładnej woli.

Historya działów literatury i wszelkich innych zakresów myśli ludzkiej, — sztuki piękne, wiedza ścisła i moralna, filozofia, religia, — dozwala nam na szczególnie przekonywującą próbę tej teoryi. Uczuciowość i myśl, które się w niej rozwijają, wzrosły pod twardą dyscypliną czynu. Zapewne, prawie wszystkie działy, w których rozum i wyobraźnia mogą się ćwiczyć i rozkwitać szlachetnymi wzorami, reprezentowane są w Anglii. Ale łatwo odróżnić, co wynika ze szczęśliwego zdarzenia albo z energicznych usiłowań geniuszu indywidualnego, a co jest wytworem naturalnym i samorzutnym geniuszu narodowego. Badana w całym ciągu swej historyi literatura angielska jest bez wątpienia jedną z najbardziej godnych podziwu, najbogatszych i najróżnorodniejszych w Europie; ale nie może też być wątpliwości co do rodzaju dzieł, w jakim celuje, co do gatunku tematów, do których powraca bezustanie pod działaniem jakiegoś tajemniczego instynktu. Powołaniem jej malować, albo skoncentrowane natężenie sprężyn woli, albo silny rozwój działalności ludzkiej. Od zewnętrznego dotykalnego świata żąda jedynie zdobnej szerokiej areny. Shakespeare owłada wolą ludzką: przedstawia ją w stanie samorzutności dumnej i rwącej, albo męczoną wizyami, albo pod władzą pragnień zbyt silnych, lub jeszcze prześladowaną ślepym fatalizmem. Milton zbroi przeciw Bogu unconquerable will swego szatana. Taki Currer Bell, taka George Eliot albo Mrs Gaskell pokrywają tylko realizmem, potężnie na żywej formie odlanym, — skoncentrowaną patetyczność walk moralnych. We wszystkich tych tworach znajdujemy na pierwszym planie wolę, rozważaną w swej zasadzie uczuciowej, czy rozumowej, w swej ewolucyi i jej fazach, w swych bodźcach i sprężynach, chaotyczności i odchyleniach, zaletach i skutkach. Istnieje w chemii niedawno odkryte prawo, według którego z możliwych kombinacyi kilku ciał najwięcej prawdopodobieństwa powstania ma kombinacya, pociągająca za sobą największy wydatek ciepła. Analogiczną formułę możnaby zastosować do Anglików, mówiąc, że w każdym razie z kreacyi umysłu — lub zapatrywań na nią, — najbardziej pokrewnemi będą im te, które dążą do rozwinięcia, podniecenia woli ludzkiej i podnoszą jej skuteczność.

(1) Froissart angielski pisał w tym czasie (XIV w. ) po łacinie (Jusserand, Hist. lit. ang. str. 417).

ROZDZIAŁ III.

IDEAŁ W ZASTOSOWANIU.

I. KRYTYKA I HISTORYA. DRAMAT I POWIEŚĆ.

Cecha owa wypływająca z odmiennych przyczyn psychologicznych ukazuje się zwłaszcza w krytyce i w historyi. Słabość i nieśmiałość zdolności abstrakcyjnej czynią, że Anglik wznosi do nich umysł dziwnie wązki i stronny. Spojrzyjcie na pracę Buckle'a i na kontrast tej olbrzymiej erudycyi cudownego oczytania z tezą wyłączną i tendencyjną, którą on stara się przeprowadzić. Wogóle historycy angielscy widzą zawsze odbicie interesów współczesnych po za obrazem, który mają odmalować, i zbyt często patrzą na rzeczy, jakby należeli do któregoś stronnictwa. Za przykład mogą służyć Grote, Macaulay, Freeman, Froude. Wyjść po za swój kraj, po za swój czas dla czystej rozkoszy kontemplacyi i poznawania, do tego nie są ani chętni, ani bardzo zdolni. Nie umieją stworzyć sobie alibi, które tworzy prawdziwego historyka. Zostają zawsze mniej lub więcej przykuci do swego gruntu, zawsze — niewolnikami teraźniejszości.

Jeżeli chcemy mieć przykład, bardziej uderzający i pełniejszy, darów wysokich, a zarazem upośledzeń geniuszu angielskiego, należy zbadać dwa niezaprzeczenie najoryginalniejsze działy literatury angielskiej: teatr Shakespeare'a XVI-go wieku i romans XIX-go wieku. Dwie te grupy dzieł przeciwstawiają się literaturom pochodzenia łacińskiego tem, że udatny rozkład przedmiotu, ścisłość stosunków, ciągłość metodyczna, jedność łatwo pochwytna, są zasługą mniej cenną, aniżeli moc i rozpęd, życie i szerokość. Sztuka Shakespeare'a, to cały świat, — wydaje się też chaosem na pierwszy rzut oka.

Są to płaty, wycięte z pełnej rzeczywistości. Całą jedność, wprowadzoną tam przez charaktery osób głównych, gmatwa mniej lub więcej mnóstwo osób podrzędnych, powtarzające się zmiany miejsca i oszałamiające nierówności tonu i stylu. Niema dramatu, któryby liczył więcej na wyobraźnię publiczności, któryby zarazem stawiał ją z mniejszem przygotowaniem wobec położeń nieskończenie różnorodnych. Publiczność nie była zmieszana, ani zwarzona ciągłym wysiłkiem, którego od niej wymagano. Zarówno jak i poeta, widziała cud sztuki w napięciu życia, sile namiętności, wewnętrznej prawdzie charakterów; jak i on, lekceważyła czas i przestrzeń. Niepodobna być realniejszym od Shakespeare'a w malowaniu dusz, a zarazem mniej dbałym o prawdopodobieństwo warunków zewnętrznych, dalszym od typów abstrakcyjnych, a jednak większym idealistą i nawet wizyonerem. Zwróćmy uwagę, że dążnością poety w miarę, jak opanowywa swój geniusz, staje się przełamanie wszelkich prawideł. Jest to widoczne aż do jego prozodyi. Drugim jego sposobem jest przyswojenie białego wiersza Marlowe'a: nie używa rymu, chyba dla wywołania określonego efektu; łamie rytm i urozmaica go do tego stopnia, że wiersz nabiera całej zmienności tonu harmonijnej prozy; wprowadza zachodzenie wiersza w następny dla kończenia okresów, urywa wiersz w miejscu, gdzie działająca osoba mówić przestaje, i nie kończy go wcale, dodaje na końcu sylabę atoniczną i oszczędza sobie trudu używania form przyjętych. Jednocześnie frazes analityczny, piękność zwrotów, naśladowane z łaciny, upadają i nikną. Poprzednicy poety używali ich bez miary i do przesytu; on się ich zrzeka.

Wybuchy i gwałtowne zwroty namiętności, imponująca zwięzłość woli, nie mogą się do nich zastosować; wymagają języka o wyrażeniach syntetycznych. "Kiedy się mówi z ostatnim z Lacedemończyków", mówił Sokrates, "wydaje się on naprzód niezręcznym w rozmowie, ale nagle rzuci jakieś słowo ważkie, gwałtowne i zbierze się w sobie, jak wojownik rzucający dzirytem". Dwie rasy urodzone i kształtowane dla czynu, angielska i spartańska, mogą poznać siebie w tym wizerunku. (1)

Po śmierci Shakespeare'a jesteśmy świadkami zjawiska, jedynego w historyi świata. Sztuka dramatyczna, która okazała się tak żywotną, tak swobodną w wyborze tematów, tak płodną w tworzeniu form poetyckich, poczyna rozkładać się i wysychać, traci stopniowo wszystkie siły żywotne i wpływy na społeczeństwo; staje się w końcu zdolną jedynie do naśladownictw niedołężnych, do źle pomyślanych przystosowań sztuk, będących w modzie; ukazuje do głębi swą bezpłodność. A w tymże samym czasie inny rodzaj literacki — romans — rozwija się wspaniale, niby obok zeschłej gałęzi gałąź druga, pokrywająca się kwieciem i owocem. Ogromna ilość soków żywotnych z literatury dramatycznej przepływa tam, aby się rozwinąć w bogaty plon. Nie zważając wyłącznie na formę dzieł sztuki, romans jest istotnie następcą sztuk Shakespeare'a: oddaje ich ogólny charakter i wygląd zewnętrzny. W najdoskonalszych wzorach tego rodzaju Francuz zdziwiony zostaje wielką ilością osób, które tam spotyka. Nie mniej zdziwiony jest obfitością i wyrazistością przerw i przeskoków, które przenoszą go gwałtownie z jednego miejsca na drugie i każą obcować z nowemi postaciami, które następna zmiana w planie usunie znów dla zrobienia miejsca nowym charakterom w otoczeniu nowych warunków. Romansopisarz angielski czuje się doskonale pośrodku tej niezwykłej rozmaitości typów i wypadków; jest jak Shakespeare wobec swej publiczności: nie czuje, że wymaga zbyt wielkiego wysiłku od czytelnika, którego pociąga za sobą.

Oto, co dotyczy cech zewnętrznych, budowy ogólnej i widocznej dzieła sztuki. Jeśli zagłębimy się dalej, zobaczymy, że ideałem romansu angielskiego jest przedstawienie życia realnego w całej pełni, w jego nieskończonej rozmaitości. W tem właśnie romans francuski przeciwstawia się w uderzający sposób angielskiemu. We Francyi najlepsi romansopisarze ograniczają się postawieniem dwóch lub trzech głównych postaci, wkoło których inne grupują się hierarchicznie, według stopniowania w dół ich wagi, tak, że niektóre z osób mają zaledwie jedno słowo do wypowiedzenia, a gdyby powiedziały dwa — byłoby już zawiele. To nam się wydaje warunkiem podstawowym, cechą dzieła sztuki. Tym dwom lub trzem głównym postaciom każemy poruszać się, spotykać, ocierać się o siebie, aż do chwili ostatecznego przełomu, do którego doprowadzenie w sposób najnaturalniejszy jest całą marą sztuki romansopisarza; i rozwiązanie tego przełomu pozostawi nas pod wrażeniem dosłownie takiem, jakiego doświadczamy w piątym akcie francuskich sztuk teatralnych. Charakter, rozwijany w każdym osobniku, sprowadza się albo do tego, co jest konieczne w wywołaniu rozwiązania, albo do uczynienia tego rozwiązania bardziej wzruszającem, bardziej zdecydowanie patetycznem. Rozwiązanie więc stawia ograniczenia rozwojowi charakterów. Prawie wszystkie romanse francuskie są niezmiennie budowane według planu, który Taine uznaje za klasyczny; życie jest w nim uproszczone, aż staje się prawie biedne, a przemożna potrzeba jasności i pięknego porządku rzeczy, jakiego jesteśmy zwolennikami, czyni z nas widzów pobłażliwych, prawie wspólników tej szlachetnej koncepcyi sztuki, tak silnej w swej jedności.

W Anglii nie troszczą się o ten rodzaj hierarchii między osobami, by uwydatniać jedne, a drugie zacierać w pewnej szarości. Anglik maluje wszystkie charaktery, jeśli już nie jednakowo, to przynajmniej z jednakiem staraniem, uwagą i naciskiem, nie licującymi z osobami drugiego planu. Wszyscy zdają się posiadać jednakowe dane do zajęcia czytelnika, ponieważ wszyscy mają jednakowy udział w tem potężnem życiu, którem dzieło jest głęboko przesiąknięte. Co więcej, niema w romansach angielskich tego jedynego rozwiązania, ku któremu zdążają i do którego naginają się wszystkie osoby. W gruncie, Anglikowi nie chodzi wcale o dramatyczną jedność w romansie; chodzi mu nadewszystko o to, aby szmaty życia rzeczywistego były przedstawione jedne po drugich w całej prawdziwości i głębi. Kiedy autor kończy rozwijanie obrazów, czytelnik nie myśli wyrzucać mu, że stworzył dzieło pod pewnym względem o kilku środowiskach; obwiniałby się o pedantyzm, gdyby skąpił sobie własnej rozkoszy. Stąd u romansopisarza angielskiego sposób malowania — dziwnie wyzwolony, niezależny. Nie poddaje się przymusowi pewnej jedności stylu, pewnego stosowania się do określonego rysunku; toby go krępowało, więziło w koncepcyi tematu, zubożało sposób tworzenia. Nie zajmuje się nadto rozwiązaniem, które może i nie nastąpić. Nie czuje się obowiązany do stosowania ważności i praw każdej figury do uwagi czytelnika i roli, którą powołana jest odegrać w rozwiązaniu dzieła. Niema zupełnie malowania sumarycznego w romansach angielskich: wszystko tam jest pełne i istotne, bo wszystko jest tak żywe, jak tylko być może.

(1) Inna analogia: dążność literacka, o jakiej mówiłem, wzmocniona była olbrzymim wpływem Starego Testamentu, wykształceniem biblijnem wszystkich umysłów. Ale Biblia była tak popularna tylko dlatego, że wyobraźnia hebrajska z bogactwem swych postaci, głębią myśli, słabością dyalektyki, ze swemi gwałtownemi wybuchami, była pokrewna wyobraźni angielskiej. Istniało w pewnym względzie wrodzone podobieństwo obu geniuszów.

II. SZTUKI PIĘKNE.

Godne uwagi jest, że ani malarstwo, które u Holendrów wydoskonaliło się pod tą samą co u Anglików szerokością geograficzną, ani muzyka, w której pokrewni im Niemcy mają mistrzowstwo tak niezaprzeczone, ani architektura, mimo przepysznych modeli, zostawionych przez zdobywców normandzkich, ani w końcu rzeźba, nie miały w Anglii oryginalnego rozkwitu. To się tłómaczy faktem, że wszystkie te sztuki wzrosły pod zawistną karnością czynu, który w początkach szkodził i powstrzymywał ich rozwój, a który następnie stworzył artyście publiczność, poddaną tejże potrzebie czynu i niezdolną do wyzwolenia się z niej, aby podziwiać swobodnie. Ale tu zachodziła przyczyna bardziej swoista i głębsza, która niejako dotknęła bezpłodnością wszystkie sztuki plastyczne. Natura w Anglii nie przedstawia żadnych warunków, tworzących wielką sztukę. Nie roztacza wkoło człowieka środowiska atmosferycznego, w którem wszystkie przedmioty są widoczne każdy na swem miejscu, gdzie odcienia barw są nieskończone, stopniowania nieodczuwalne, gdzie cała skala chromatyczna obrazuje się światłem obfitem, dającem koloryt i zalewającem przestrzeń. Anglik widzi naturę zawsze prawie poprzez opary lub mgły; przedmioty znikają pod tą watą, albo też ukazują kontury niewyraźne i zatracone; koloryt ich jest głuchy, delikatniejsze barwy nie mają dość wibracyi i połysku, aby wystąpić z cienia i przemówić do wzroku. Jedynie kolory krzykliwe, czerwony i zielony naprzykład, tryumfują pod gęstością zasłon. Anglik przeto przez samo otoczenie źle przygotowany jest do pojmowania sztuki, lub przynajmniej pojmuje ją zupełnie inaczej, niźli naprzykład Włoch. Jest skrzywdzony przez naturę niewdzięczną, którą ma przed oczami, i wówczas albo wyzwala się od modelu niedoskonałego i dopełnia tworami własnymi bezbarwności i braki, jakie prosta kopia musiałaby wytworzyć w obrazie, albo też stawia sobie za zadanie naśladownictwo ślepe, które będzie nie mniej dalekie od natury, niż typy zaczerpnięte z własnej wyobraźni; naśladownictwo to bowiem jest czysto oderwane i naukowe; nie odtwarza w żadnym stopniu cech widzenia naturalnego i normalnego. Rysownik tablicy do podręcznika botanicznego, rozdzielając pięć płatków, trzy pylniki od dwóch pręcików itd., nie jestże równie daleki od malowniczej rzeczywistości, jak człowiek, śniący o jakiejś roślinie chimerycznej, której wzór istnieje tylko w jego wyobraźni?

Swoboda fantazyi lub poddańczość naśladownictwa, oto dwie cechy, między jakiemi lawiruje sztuka w rękach artystów, którzy uświetnili koniec XIX wieku. Reynolds, Gainsborough stoją samotnie, bez mistrzów i bez uczniów; Rossetti, Watts, Burne-Jones są głowami szkoły potężnej, podbijającej, dla której Ruskin tworzy wyznanie wiary. Jest to jedyna szkoła prawdziwie angielska, o jakiej historya wspomina, pierwsza data, w której geniusz narodowy odnalazł się i odzyskał. Madox, który był zwiastunem stylu prerafaelickiego i realistycznego, zwiedził Paryż w r. 1844. Mówił głośno, że wszystko, co tam widział, wzbudziło w nim głęboki wstręt; to właśnie uczucie negatywne popchnęło go do stworzenia sztuki nowej. Madox wiedział z pewnością, czego nie chciał: póz konwencyonalnych, tradycyonalnej mieszaniny kolorów, wszystkiego, co cechuje sztukę akademicką; zdawało mu się, że wie, czego chce: powrotu do natury. Ale jakież znaczenie mogły mieć te słowa dla oka, przyzwyczajonego od wieków do obrazów nietrwałych i małoplastycznych, zacierających się i tracących barwę we mgle, dla wyobraźni zniechęconej szukaniem w otoczeniu rzeczywistości zbyt ubogiej bogactw naturalnych obrazu, dla upodobania, które, poddawszy się odrazu jedynemu wrażeniu, nie zdołało przywyknąć do przyjmowania kilku naraz, porządkowania ich i zlewania w jedność szczęśliwą i plastyczną, dla sztuki, która nie odnalazła tajemnicy odróżniania części poszczególnych zapomocą cieniowań niezmiernie licznych i wytwornych i dawania każdemu miejsca w swem dziele? Słowa Madox'a były w gruncie formułą oderwaną i sentencyonalną; dowiodło tego jego malarstwo: oko waha się bezustannie między przesądną kopią żywego modelu a interpretacyą czysto myślową przedmiotów; szuka natury jedynie, aby ją pominąć; odrzuca wszelkie tradycyonalne więzy, aby ją śledzić lepiej, a w końcu zdarza się, że zamiast tej poszukiwanej natury znajduje zwykłą złudę.

Jeszcze jedną oznaką tej niezdolności jest fakt, że wszyscy prawie malarze szkoły prerafaelickiej byli poetami, uczonymi, pisarzami i pozostali nimi, wziąwszy się do pędzla. Nie mogli być całkiem spokojnie i całkiem poprostu artystami; na to, by sztuka zaczęła kiełkować, trzeba jej było znaleźć grunt od swego odmienny i tam na obczyźnie wyrosnąć, zanim powróciła do prawdziwej ojczyzny. Sztuka angielska była z początku sztuką literacką, poezyą, która dla swego zadowolenia używa formy i barwy, ale korzysta również z mniejszą czy większą swobodą z innych środków, poezyi właściwych.

Czy trzeba dowodów? Malarstwo angielskie jest ściśle tendencyjne, to znaczy, że cel jego leży poza malarstwem. Trzeba, aby technika malarska siliła się dojść do tego celu, oddać tę dążność. Sztuka więc nie ma tutaj wygody ruchu, tej szczęśliwej swobody, które ją cechują, gdy jest niezależna i tylko siebie ma na celu: oto pierwszy i dotkliwy brak. Tem więcej, że wszystkie środki są dobre, o ile do tego celu prowadzą. To znaczy, że nie osiąga się go jedynie zapomocą efektu ogólnego pejzażu, albo twarzy oddzielnych figur; poddaje się w przedmiotach materyalnych, z którymi zazwyczaj łączy się idea tego celu, inaczej mówiąc w symbolach. Sztuka będzie nietylko tendencyjną, — będzie symboliczną. "Każda wielka sztuka jest dydaktyczna", woła Ruskin, prorok nowej wiary. Rozumie przez to, że dobry obraz winien nietylko pokazywać coś, ale wykazywać, że powinien mieć nietylko temat, ale cel, i że ten cel ma nie zlać się z formą i barwą, ale wystąpić i zapanować nad niemi z całej wysokości koncepcyi filozoficznej. Tego dowodzą jeszcze inne cechy dzieła sztuki. Naprzykład, żadnej równowagi mas, nic ogółem nie przypomina w malarstwie angielskiem centralizacyi efektów. Figury mogą się grupować w kącie, pozostawiając resztę płótna pustą. Jeśli idea, którą miał malarz, występuje w ten sposób wyraźniej, nacóż widz może się uskarżać? Podobnież Anglik nie waha się kłaść obok siebie kolorów rażących; rozkłada je i przeciwstawia wielkiemi plamami, nie troszcząc się bynajmniej o hierarchię i stopniowanie plam barwnych. Ta walka kolorów, którą cieszy się oko, zazwyczaj pozbawione tonów świetnych, może nadwerężyć jedność idei, którą obraz ma tłómaczyć. Również płótna są zwykle za wielkie; Anglik nie zajmuje się odtwarzaniem naturalnego otoczenia, którego ośrodkiem jest człowiek, uczynieniem go proporcyonalnym do roli, w której się znajduje, do pejzażu, w którym jest często, jak zabłąkany; on opuszcza to otoczenie, obcina mało co nad głową swych figur niebo pochmurne, albo sklepienie zdobne, które nadałoby scenie wtór wspaniały, czy sentymentalny; mnoży figury same, wyrwane ze swych ram naturalnych, zbiera je, ściska jedne obok drugich, dusi je niejako w zbyt ciasnej przestrzeni; wszystkie postaci żyją, wszystkie twarze mówią; każda gra swą rolę w jednej z trzech lub czterech akcyj oddzielnych, które dzielą się uwagą widza, gdyż Anglik składa swe dzieło z tylu, ile mu się podoba części odrębnych. Każe im jedynie być zajmującemi; nie czuje się absolutnie obowiązany robić między niemi wyboru.

Trzebaż dodawać cechę ostatnią? Ruskin, nie troszcząc się o efekt całości, daje jako prawo kopiowanie tak wierne kwiatu, motyla, żeby nikt nie miał wątpliwości co do rodzaju a nawet gatunku tych przedmiotów. "To jest", mówi majestatycznie, "hold, który winniśmy stwórcy". Ale któż nie widzi, do jakiego stopnia reguła taka szkodzi malarzowi. Ten może mieć pewien cel w ukryciu indywidualności rośliny lub stworzenia, odrzuceniu, zatarciu niektórych cech, ażeby w całości wywołały tylko to wrażenie, jakie on im wymierzył.

Nie mówię więcej o tej szkole, która jest chwałą Anglii w XIX wieku. Wielcy artyści, którzy ją wsławili, dali się wyróżnić głębią koncepcyi, nowością ruchu, wyjątkowo oryginalną pięknością formy ludzkiej w postaciach, jakich tyle stworzyli. Wszystkim tym pierwiastkom wielkiej sztuki zbrakło siły przyciągania, która każe im zbliżyć się, ugrupować i stopić w naturze, je otaczającej. Wysokość koncepcyi wytworzyła u poetów tych pogardę dla łączenia idei czysto malarskich, naturalnie oddanych zapomocą formy i koloru z innemi, które mogą figurować w obrazie jedynie zapomocą symbolów i subtelnych przenośni. Głęboka jedność materyi i idei nie dopisała. Przyjęli je w początku każdą oddzielnie, zbliżyli następnie z wysokim talentem, nie doszedłszy jednak do zupełnie ścisłego ich spojenia. (1)

(1) R. de la Sizeranne. Malarstwo angielskie współczesne. (2) Berkeley należy do Irlandyi a Hume do Szkocyi.

III. FILOZOFIA. WIEDZA. RELIGIA.

Filozofia angielska wyróżnia się przedewszystkiem cechą sobie tylko właściwą: brak jej zamiłowania i zdolności do metafizyki. W przeciągu półtrzecia wieku w Anglii widzimy ledwie trzech poważnych metafizyków: Hobbes, Locke i Spencer. Żaden filozof nie zadowolił się czystą spekulacyą. Prawie wszyscy, — Hobbes, Locke (2), dwóch Mill'ów, Spencer — interesowali się śledzeniem zasad swych w polityce i wyciąganiem z nich konsekwencyj, tyczących rządu własnego kraju, i uważali, że wybaczone im będą awanturnicze wędrówki w abstrakcye, jeśli wykażą, że użytecznem jest szukanie tych postulatów ponad zdrowym rozsądkiem. Można tam pójść i nie pozostać; wielcy ci myśliciele dowiedli tego jasno staraniem i pospiechem, z jakim zstępowali ku przedmiotom bardziej interesującym współczesnych. Po za tem godne uwagi jest, że jedyny wielki entuzyazm filozoficzny, który owładnął Anglią w ciągu zeszłego wieku, miał za przedmiot właśnie człowieka, wyzwolonego najzupełniej z trosk metafizycznych — Augusta Comte'a. W Anglii to, więcej, niżeli w ojczyźnie, znalazł August Comte uczniów przekonanych, wielbicieli gorących, aż do zaofiarowania mu pomocy w potrzebie. Dziś nawet doktryna pozytywna, zapomniana bez mała we Francyi, budzi w niejednej duszy angielskiej wiarę żywą i niby entuzyazm religijny. Troskliwość, z jaką John Stuart Mill stara się w niektórych punktach odróżnić od Augusta Comte'a, pozwala nam przypuszczać, że w pewnej epoce przyjmował jako pokorny uczeń wszystkie natchnienia mistrza; korespondencya jego świeżo wydana potwierdza to przypuszczenie. Herbert, Spencer i Bain czerpali obficie z tegoż źródła. Filozofia taka, jak pozytywizm, odmienna w tem od wszelkich innych, że wyznawała głośno odrzucenie metafizyki, była dla Anglików objawieniem; odpowiadała tak doskonale, tak zupełnie ich tajemnym głębokim pożądaniom, tym ślepym instynktom, narzucającym człowiekowi ukryte uzasadnienia jego upodobań. Adoptowanie pośmiertne idei Comte'a w Anglii, ogromne wpływy, jakie one wywierają dziś jeszcze w tym kraju, są oznaką najpewniejszą małej skłonności Anglików do spekulacyj metafizycznych i radości z powodu wyzwolenia się z pod nich przez sam właśnie autorytet filozofii.

W psychologii doświadczalnej Anglik ma niezaprzeczone mistrzostwo. We Włoszech psychologia doświadczalna nie dopisała; rasa jest zbyt lekką i imaginacyjną. Zwrócona ku Zewnętrzności nie ma czasu na analizę i poznanie wnętrza. We Francyi taż psychologia pozostaje w trzech czwartych logiką. Nagromadzone fakty, któreby ją zupełnie odnowiły, we Francuzie budzą wstręt; wnoszą zawiele nieokreślonego, używają zbyt wielu wyjątków. Jemu trzeba przedziałek pociętych, formuł krótkich i jasnych. "Niemcom właściwe jest wszystko, nawet psychologia doświadczalna, skłaniają się jednak ku metafizyce". (Ribot, Psychologia angielska). Psychologia doświadczalna jest przeciwnie na swym gruncie w Anglii; posługuje się tą samą dążnością podstawową, co romans i poezya egotyczna, — rozumiem pod tem to skierowanie ku życiu wewnętrznemu, ten częsty zwrot ku samemu sobie, który jest jedną z najznaczniejszych cech charakteru brytańskiego.

Tyle o rozwoju rażąco nierównym rozmaitych działów filozofii. Zbadamy teraz same idee w tem, co mają najbardziej znamiennego. Tu nie jestże osobliwszem zejście się czterech największych myślicieli angielskich w tem, że wszyscy odmawiają charakteru transcendentalnego bądź to ideom wrodzonym, bądź to sądom syntetycznym a priori? Jedynie to, co przypadkowe i względne, znalazło prawo obywatelstwa w ich filozofii. Locke zwalczał przez pewien czas ze szczególną żywością doktrynę idei wrodzonych, wyznawaną przez Leibnitza. James Mill, czysty logik, zdaje się nie podejrzywać ważności zagadnienia. Ogranicza się krótkim rozdziałem, zatytułowanym: "O kilku nazwach, zasługujących na szczególne zastosowanie, jak czas, przestrzeń itp.

John Stuart Mill utrzymuje, że wszystko w jego systemacie płynie z doświadczenia. Nasza wiara w absolut jest złudzeniem; jest to bardzo wielka częstotliwość i ciągłe powtarzanie się dwóch następujących po sobie faktów, które po pierwszym każą nam oczekiwać z niejakim rodzajem pewności drugiego i dają nam złudzenie pewnej, łączącej je konieczności. Herbert Spencer objaśnia z równą swobodą pojęcia czasu i przestrzeni. Dwaj ci filozofowie, wraz z Benthamem, zbliżają się wzajemnie swymi systematami moralności. Można ich charakteryzować wszystkich jednem mianem: wszyscy są utylitarni. Źródło wszelkiej idei moralnej jest, ich zdaniem, koncepcyą budowaną na potrzebie. Ta koncepcya w systemie naszego ostatniego filozofa musi być porównana do powolnego depozytu, przekazywanego dziedzicznie, otoczonego urokiem zwyczaju i tradycyi. Można powiedzieć, że ani absolut, ani transcedentalność nie znalazły nigdy przyjęcia w tej filozofii, całkowicie opartej na przypadkowości.

Trzebaż jeszcze ostatniej cechy, gdzie wykaże się kierunek umysłu angielskiego? Wystarczy zbadać sposób, w jaki najtrzeźwiejsi myśliciele odnosili się do zagadnienia Boga, Stworzyciela, Opatrzności. Huxley powiedział gdzieś, że, jeśli ateizm gruby i obelżywy budzi zgrozę w Angliku, agnostycyzm, ateizm łagodny i zachowujący formy, nie oburza go zarówno, jak nie przekonywa. Jedyny, bardzo prosty wniosek zamyka im przystęp do tej doktryny i jej argumentów: "To nie jest praktyczne, to niema zastosowania natychmiastowego; my mamy obowiązki, konieczności życiowe otaczają nas i cisną; nie czas nam zmieniać przyzwyczajenia naszego umysłu, burzyć podstawy naszych instynktów etycznych. Większość Anglików nie ma nawet świadomości tego krótkiego monologu wewnętrznego; wiara ich jest popierana przez rodzaj cantu, który nie dopuszcza analizy, odpiera wszelkie brutalne zmiany. To też dwaj myśliciele, którzy we Francyi byliby ateuszami jawnymi, starali się ze szczególną troską nie niepokoić na punktach tradycyonalnych ogółu, do którego zwracali się z tą ambicyą, że będą czytani do końca. John Stuart Mill pojmował swój pozytywizm w ten sposób, że zagadnienia transcendentalne są wykluczone z wiedzy, ale pozostają dla tych, którzy mają do nich zamiłowanie, przedmiotem uzasadnionych rozmyślań. Stuart Mill zarzuca Augustowi Comte'owi, że nie zostawił sprawy otwartej; sam zaś nie wyklucza metafizyki, pozostawia ją uczuciom prywatnym i nie drwi z procesów, jakie mogą być do niej zastosowane swobodnie według woli każdego. Tem ustępstwem myśli pojednać się z większością współrodaków i tem uprzedza istotnie potępienie, które z pewnością dosięgnęłoby jego dzieła, gdyby był szczerzej odkrył ich myśl głębszą. Bardziej jeszcze charakterystyczny był sposób, w jaki Herbert Spencer traktował ideę Boga, skoro ją dostrzegł u szczytu swej metafizyki. Uczynił ze szczególnym naciskiem wysiłek, aby pokazać, że Bóg ewolucyjny jest nieskończenie wyższy od mechanicznego Boga Paley'a. Więcej jeszcze, czyż nie widzimy usiłowań z jego strony, aby ze swego nieznanego uczynić rodzaj substancyi, coś czynnego, twórczego, o czem nie można powiedzieć, żeby nie miało własności umysłowych i czuciowych Boga, ponieważ nie można o niem nic powiedzieć, mimo, że filozof sam śmie utrzymywać, że nie jest to mniej, niżeli osobowość, ale więcej, niż osobowość? Dziwna potrzeba wyszukiwania innym absolutu o własnościach substancyi, zindywidualizowanego mniej więcej, nadającego się do wielbienia, i takiego, aby naród religijny mógł mu zbudować świątynię i ołtarze.

Postawę Anglików wobec nauk matematycznych, fizycznych i biologicznych charakteryzuje do roku 1860 obojętność, a nawet rodzaj nieprzyjaznej pogardy. Nauki fizyczne i biologiczne były wogóle podejrzewane o przyprowadzanie umysłu do wniosków antyreligijnych; nie zbliżano się do nich bez drżenia. Godne uwagi jest, że do połowy wieku XIX na uniwersytetach nie istniały wykłady tych przedmiotów, które były z powodzeniem uprawiane w Niemczech i Francyi. Skoro zaś państwo czy osoby prywatne postanowiły wypełnić braki te w nauczaniu, wykłady nowostworzone nie zdołały zjednoczyć więcej, jak po trzech lub czterech słuchaczy. Tak, że jeśli zrobimy przegląd ludzi, którzy w ostatnich stu latach zaznaczyli się w nauce, będziemy zdziwieni, widząc, że wszyscy prawie powstali poza szkołami, i że żaden z nich nie przebył prawidłowych studyów w zakresie przedmiotu, który miał rozsławić. Gdzież mieli je znaleźć? Nic podobnego w Anglii nie istniało. Jedynie wypadki życiowe, popierane geniuszem wrodzonym, wskazały im dział wiedzy, w jakim mieli się doskonalić. Dział ten ukazał im się wcześnie ze strony szczególnej, oryginalnej i nawet nieco ciasnej, którą następnie rozszerzyli mocą studyów i poszukiwań; nie ogarnęli wiedzy w jej szerokości nieco banalnej, jak czynią uczniowie, skoro im dać do ręki traktat klasyczny lub podręcznik. Inteligencya ich nie miała sobie oddanych na usługi tych wskazówek powierzchownych i encyklopedycznych, które są potęgą przez pojęcie, jakie nam dają o niezliczonych stosunkach rzeczy, słabością przez niepewność i niezupełność pojęcia, które nam dająo tych stosunkach. Skupiali też silnie w miarę potrzeby inne nauki lub działy nauk wokoło wybranego przedmiotu badań znajdywali fragmenty wiadomości, związki szczególne i nieoczekiwane, aby powiązać je z sobą w doświadczeniu pogłębionem, nieskrępowanem słowem kierownika. Ani Faraday, ani Huxley, ani Tyndall, ani Darwin nie zaczęli inaczej, i warunki, w jakich wiedza jawiła się przed nimi, wycisnęły na wszystkich ich dziełach piętno głęboko oryginalne. Wymówiłem słowo "pogarda". Dla większości narodu nauka jako taka nie istniała; wartość miała jedynie dla pomocy, jaką okazywała inżynierowi, lekarzowi i t. p. w zastosowaniach praktycznych: tą jedynie drogą dochodziła do uznania przez umysły pozytywne. Za błąd poważny, za rzecz dyskredytującą uważanoby wprowadzenie do instytucyi tak zwanej praktycznej czegokolwiek, co przypominałoby wiedzę bezinteresowną. Kiedy reorganizowano Szkołę Górniczą z Jermyn Streefe, przedewszystkiem postarano się, aby nie dopuścić w nowej nazwie, jaką nadano zakładowi, niczego, z czego możnaby wywnioskować, że studya nie pozostaną ściśle na gruncie realnym. W Anglii nie spotykano wcale tego podziału wiedzy na wiedzę czystą i stosowaną, który we Francyi tworzy podstawę dwóch nauczań odrębnych i po sobie idących, z początku w Szkole Politechnicznej, następnie w szkołach specyalnych, będących jej dalszym ciągiem. Wiedza czysta i stosowana — to jedno. Uczony angielski obiera sobie dział z tej całości i zagłębia się weń, nie zajmując się zbytnio resztą. Huxley opowiadał mi kiedyś, że pewien profesor z Cambridge, znany z dobrych prac na polu fizyki, nigdy w życiu nie widział pryzmatu. Znajdują się fizycy, nie mający żadnych wiadomości o chemii lub historyi naturalnej; przyrodnicy, nie znający zupełnie medycyny. Nietylko jednak już gałęzi, sąsiedniej jego działowi badań, człowiek nauki jest obcy. Można dodać, że między uczonymi angielskimi niema tej wysokiej spójni, tej wymiany myśli ogólnych, którą jedynie posiadanie pewnego rodzaju wspólnego języka czyni możliwą i łatwą. Wielu uczonym brak tego, co można nazwać światłem wykształcenia ogólnego: są to ściśli specyaliści. Człowiek ciekawy będzie napróżno starał się zostać przedstawiony najwybitniejszym uczonym Anglii; jeśli spróbuje zawiązać rozmowę o wiedzy czystej, nie będzie miał do kogo mówić; zapytywani nie odpowiedzą mu wcale.

Ciekawe jest do śledzenia, w jaki sposób Anglik buduje teoryę z pewnej kategoryi faktów w danej nauce specyalnej. Dla Francuzów teorya taka jest objaśnieniem, t.j. związkiem, jaki zachodzi między zasadami i hypotezami, na jakich opiera się pewna kategorya faktów, a zasadami i hypotezami, na jakich opiera się całość wiedzy. Przebieg ten tworzy się zapomocą oderwań, powiązanych ze sobą logiką subtelną i nieskazitelną. To znaczy, że u Francuza one zwracają się jedynie do rozumu i zadawalają wtedy, gdy można przejść za ich pomocą z jednego krańca wiedzy na drugi, nie napotykając przeciwieństw ani braków.

Teorya jakiejbądź kategoryi faktów w Anglii nie ma ani tego wyglądu, ani istoty, ani celu; to nie objaśnienie, to wyobrażenie; i wyobrażenie to niema za zadanie uchwycenia związku tej kategoryi faktów z innemi: stara się tylko uczynić ją zrozumiałą samą w sobie, a więc wyobrażalną zapomocą tego, co fizycy angielscy nazywają wzorem. "Tam, gdzie fizyk francuski lub niemiecki widzi gromadę linij siły, fizyk angielski wyobraża sobie wiązkę nici elastycznych, przymocowaną z dwóch końców do różnych odległych od siebie punktów powierzchni przewodnich, a starającą się skracać zarazem i wydłużać". W książce O. Lodge'a, gdzie wyłożone są teorye nowożytne o elektryczności, "mówi się wyłącznie o sznurach poruszających się wkoło bloków, nawijających się na wały, o rurach, pompujących wodę, innych, które się wydymają i ściągają".. "Zdaje mi się, powiedział wielki fizyk W. Thompson, że prawdziwa treść pytania — rozumiesz czy nie rozumiesz jakiś poszczególny przedmiot w fizyce? — jest: czy możesz zrobić odnośny wzór mechaniczny? Nie zadawalam się nigdy, póki nie mogę zrobić mechanicznego wzoru przedmiotu: o ile potrafię go wykonać — rozumiem; o ile nie potrafię — nie rozumiem". Wyobrazić sobie, a nie zrozumieć, pojmuje jednak Thompson pod tym ustępem, a rodzaj brutalnej prostoty, z jaką powtarza słowo "rozumieć", dowodzi jasno, że nie ma pojęcia o znaczeniu bardziej wyrafinowanem, uduchowionem, jakie my, francuzi, w nie wkładamy (1).

Jest wreszcie inna cecha, po której Anglicy zdradzają jeszcze jawniej że nie pojmują nauki, jako pewnego całokształtu.

Jedność każdej nauki poszczególnie, jedność nauki, branej w ogólności, są w oczach Francuza właściwością istotną, bez której on nie pojmuje porządku nauk. Właściwość ta jest częścią samej treści. Do jedności tej zwracają się bezustannie teorye uczonych, i ta jedność, która jest ostatniem słowem ich poszukiwań, jest zarazem pierwszym wyrazem metafizyki. Dwie kategorye myślenia spotykają się w tym względzie. Nic podobnego w Anglii. Wyobrażenia, za których pomocą uczeni zdają sobie sprawę z jakiejbądź części wiedzy, są rodzajem obrazów, przeznaczonych wyłącznie dla wyobraźni i mających na celu jedynie jej zaspokojenie; otóż niema dla wyobraźni jedności naukowej; ona przyjmuje odrębnie każdą kategoryę faktów. Kiedy wyjaśniła jedną za pomocą wyobrażeń, budowanych na pewnych zasadach lub przypuszczeniach, przechodzi do innej, nie czując się bynajmniej związana pracą, którą przed chwilą spełniła, i stawia dla wyjaśnienia tamtej nowe zasady i przypuszczenia; nie potrzebuje zupełnie istnienia jakiegobądź związku między obiema kategoryami myślenia; brak spójni jest tu prawidłem. Więcej jeszcze, dociekania budowane przed chwilą na pewnej koncepcyi materyi, ustępują miejsca bez najmniejszego oporu dociekaniom innym, opartym na koncepcyi całkiem różnej, sprzecznej z pierwszą. Ta sprzeczność razi umysł francuski, którego ciągłym wysiłkiem jest ujmowanie praw i sprowadzanie ich do najmniejszej liczby; zjawia się, jak zaprzeczenie samejże wiedzy. Przeciwnie, wydaje się tylko niewinną rozmaitością oczom wyobraźni angielskiej, której właściwością jest obejmowanie wyraźne każdej konkretnej całości i czynienie z niej zjawy potężnej, zacierającej na chwilę wszystko pozostałe. Stąd powstaje, że w dziełach Thompsona i Maxwella każdy rozdział może, a nawet powinien być czytany oddzielnie, bo zdarzy się często, że, jeśli pierwszy oparty jest na koncepcyi materyi, dopuszczającej nieruchomość cząsteczek bezwładnych, drugi przeciwnie przypuści niezmierną ruchliwość i bezustanne krążenie atomów. Wyobraźnia, przechodząc od jednej do drugiej, odnawia się całkowicie za każdym razem; jest to jak w pozytywce, gdy walec przesunięty zostaje o jeden rowek; instrument śpiewa wówczas nowe tony, nie mieszając z nimi zupełnie tonów poprzednich.

Inne oznaki wskazują, że wyobraźnia czuje się swobodną i panią wiedzy, i że, daleka od poddawania się zmysłowi jedności i syntezy, sama właśnie nakazuje mu milczenie. Przedmioty, które Thompson, Maxwell itp. traktują z największem zamiłowaniem, stoją już na krańcach wiedzy i stapiają się prawie z nierozwiązalnem zagadnieniem początku wszechrzeczy. Układ cząsteczkowy materyi, odległości między drobinami nieuchwytnemi, istota światła i elektryczności traktowane były przez nich ze śmiałością, która włada bez drżenia miliardami atomów i w pewnem znaczeniu igra z czasem i przestrzenią. A to dlatego, że pytania te jedną stroną zwrócone są w nieskończoność, t.j. niepodzielne państwo wyobraźni. Jeszcze więcej, pewni uczeni, jak Lodge i Tait, skłonni byli do przyjęcia hypotez takich, jak spirytyzm, magia itp., które racyonalniejsze pojęcie metody musiałyby kazać im odrzucić. Przyjmują z doskonałym spokojem umysłu punkt wyjściowy poza wiedzą; nie spostrzegając się, przechodzą granice, dzielące pewne od prawdopodobnego, prawdopodobne od fantastycznego i chimerycznego.

Ale przedewszystkiem w dziedzinie wiary pozytywnej zaznacza się głęboko ten rys charakteru brytańskiego. Michelet rozróżnia ludy przyrody i ludy książki. Ten podział styka się w sposób ogólny z innym, bardziej znaczącym. Są ludy rozkochane w piękności, rozlanej po świecie, i nie przyjmujące pojęcia prawidłowości inaczej, jak przez ład i zespół, z porządku rzeczy płynące. Są ludy, opanowane przez czyn i żądzę wyników, potrzebujące przedewszystkiem mocy wewnętrznej, aby się posiąść w zupełności, zebrać całą moc i owładnąć rzeczywistością. Anglicy są z tych. Rasa czynna bardziej, niż kontemplacyjna, przeznaczona była do zrzucenia jarzma Rzymu i odtrącenia wiary katolickiej.

Katolicyzm nie jest jedynie religią serca i sumienia; władza duchowna silnie zorganizowana przedstawia nazewnątrz charakter imponującego urządzenia politycznego, które głosi i otrzymuje posłuszeństwo. Przez swe świątnice miejscowe, mające kult szczególny i własności swoiste, przez różnorodne typy, nawpół ubóstwione, przypominające bohaterów i półbogów Grecyi i Rzymu, on łączy się z tradycyą historyczną i tworzy przyrodzony ciąg dalszy poganizmu, który sam zniszczył. Z drugiej strony mistycyzm, łączący się łatwo z jego wiarą, zmysłowość i miękka poezya jego kultu, jego talizmany i poświęcane zabawki, formuły magiczne, mnogie sakramenty, przez które straszny Bóg zdaje się przyswajać się i schodzić do ludzi, mieszając się do codziennego życia, odpowiadają w człowieku pewnemu zmysłowi estetycznemu, nieco swawolnemu, delikatnie kobiecemu pojęciu rzeczy. Przez teoryę półpelazgijską o łasce, przez wstręt do poniżenia głębokiego swobody i czynów przed wiarą, zbliża się do męskiej i prostej doktryny racyonalizmu. Jest to religia istotnie ludzka w znaczeniu, że uznaje wszystko w człowieku, godzi sprzeczności, szanuje przyzwyczajenia, nagina się do słabości, robi względy dla naturalnego oświecenia. Tyle sprzecznych zalet nie obchodzi się bez pewnej ułomności. Katolicyzm nie nasuwa woli żadnego prawidła szerokiego i giętkiego, ale raczej szereg przepisów poszczególnych, nadających się do różnych potrzeb życia. To pomaga człowiekowi wymówić się od obowiązków zbyt ciężkich lub zbyt twardych, które nakłada nań społeczeństwo: prowadzi silnego i natchnionego aż do wzniosłych cnót wyrzeczenia się i świętości; ofiaruje słabemu schronienie w życiu ograniczonem, w idealizmie leniwym klasztoru. To znów staje się lekarzem zbyt wyrozumiałym na kalectwa ludzkie i godzi zapomocą zręcznych uwygodnień wiarę chrześcijańską ze światowością. Miłosierdzie jest jego tryumfem. Ale miłosierdzie, jak on je pojmuje, nie jestże z kolei dodaniem odwagi nieopatrzności i opuszczaniu się? Zamiast postawić duszę w obliczu siebie samej i oko w oko z całokształtem rzeczywistości, wykrzywia zagadnienia moralne, upraszczając je, wymija je, maskuje i zwyradnia, mieszając do nich księdza i sakrament; rozwiązuje je niejako mechanicznie. Pełen zręcznego eklektyzmu, stworzony, by przemawiać do wyobraźni, serca i zmysłów, nie zrażając zbytnio rozsądku, katolicyzm, nie dostarcza atmosfery wzmacniającej, potrzebnej, aby charakter zahartować i dostosować do użytku istnienia obecnego.

Prawidło dla woli, to cały protestantyzm, obserwowany w swym typie najżywotniejszym, w swych pojęciach najpopularniejszych. Anglikanizm jest tylko pomysłem polityków. Kościołem prędzej, niż religią, i to kościołem kasty. Między dysydentami też należy szukać ducha narodu. Rozkwita on w purytanizmie, prezbiteryanizmie, w doktrynie Wesley'a. Między temi wierzeniami a religią lub filozofią klasyczną zerwany jest wszelki związek. Z tej tradycyi on nie otrzymuje charakteru historycznego i powszechnego, który wyciska piętno rzymskie na religii Watykanu. To prędzej rodzaj judaizmu, odnalezionego po piętnastu wiekach, oczyszczonego jednak i zmienionego. Daleka od zastosowania się do każdego człowieka, jego suchość, surowość, jego nienawiść czy pogarda dla form, dążności obrazoburcze, czynią zeń piekło dla wyobraźni i uczuciowości. Dumą jego jest wziąć lub zostawić człowieka w warunkach normalnych i zwyczajnych, i dostarczyć mu zapasu siły, naturalnie uregulowanej do wydatkowania na życie praktyczne. Zasada usprawiedliwienia przez uczynki pozwalała człowiekowi oprzeć się na zasłudze czynów zewnętrznych i powtarzanych, zadość uczynić mających za inne mniej chwalebne, z których składał rachunek wobec swego życia. Usprawiedliwienie przez wiarę stawia go wobec surowego ultimatum moralnego "wszystko albo nic". Tym, którzy wierzą, Bóg daje wszystko, a nikt nie wierzy prawdziwie, jeśli się cały nie odda mu w zamian. Przez wiarę te same rzeczy są inne, zmieniają znaczenie i wartość; bez wiary nie liczy się nic, bo nic bez niej nie ma wartości. Sądzenie więc czynów upada, by pozostawić miejsce sądowi ogólnemu woli i sumienia. Głębokie znaczenie nowego życia wewnętrznego czyni zbytecznemi i nieciekawemi świadectwa, jakie zdobywa sobie człowiek w imieniu rozsądku i znosi próżną miarę, jaką kładł wobec swych zasług i błędów. Usprawiedliwienie przez wiarę jest wyniesieniem: jest to niby nowe narodzenie, które daje prawa starszeństwa wybranym, i dlatego jest szkołą siły i swobody moralnej. Dumę przechowuje pod pokorą. Tak, katolik dla pewniejszego zdobycia nieba zamyka się, aby unikać sposobności do grzechu; jeśli działa, czuje się tem bliższy świętości, im mozolniejsze i bezużyteczniejsze będą jego uczynki, im mniej będą miały wzlotu i owoców. Ideałem życia, wybranego przez katolicyzm, był zawsze ascetyzm. Kalwinista zdobył odrazu wolę swą łaską, która ją godzi z wolą Bożą. To jest zwycięzca, który wstępuje w czyn bez obawy, zapewniwszy sobie sojusz mocy nieskończonej. Idzie do boju, jak człowiek, noszący zbroję bożą nieprzebitą; mnoży czyny, niewstrzymywany możliwością grzechów liczniejszych, ani rachunkiem moralnym, u którego końca mógłby okazać się dłużnikiem. Jest zawczasu odkupiony i wyzwolony; jest pewny.

Wogóle katolicyzm jest religią potężnej władzy umysłowej, która wydaje prawa, zakazuje i karze. Ma słuszność państwową, wobec której jednostka ustępuje. Protestantyzm jest religią self-government'u wewnętrznego. Jeden jest w wysokim stopniu tworzycielem ładu i prawa; drugi w wysokim stopniu — zachowawcą i odnowicielem mocy: jest to religia, odpowiadająca ludowi, zrodzonemu do czynu.

(1) Max Leclerc, "Wykształcenie klas średnich i kierowniczych w Anglii".

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

Część druga.

ROZDZIAŁ I.

UWAGI OGÓLNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1. GERMANOWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. ANGLO-SASI I CELTOWIE. DUŃCZYCY, NORMANDOWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

I. ANGLIA ROLNICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. ANGLIA HANDLOWA I KOLONIZATORSKA. PURYTANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. WESLEY. ANGLIA PRZEMYSŁOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. WALIA, SZKOCYA I IRLANDYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WYSPIARSKOŚĆ. "ZAŚCI ANKOW IE C" W EUROPIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia.

ROZDZIAŁ I.

I. MIŁOŚĆ, SYMPATYA, DUMA I OTWARTOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. NIETOWARZYSKOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. DUCH AWANTURNICZOŚCI I DUCH ZACHOWAWCZOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część czwarta. 

ROZDZIAŁ I.

I. WOLNOŚĆ I DUCH REWOLUCYJNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. NIERÓWNOŚĆ WARUNKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. TRADYCYA I INOWACYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

I. WYBÓR PRZEKONAŃ I SWOBODA DLA OBOJĘTNOŚCI POLITYCZNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. "PRESSION FROM WITHOUT" I "CONCESSIONARY PRINCIPLE".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. PODZIAŁ ARYSTOKRACYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. REFORMY WYBORCZE I PRZEDSTAWICIELSTWO MNIEJSZOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 111.

I. PODZIAŁ LUDZI NA STRONNICTWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. MĘŻOCHWALSTWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część piąta.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I. JEDNOSTKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. WOLNOŚĆ OSOBISTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. WOLNOŚCI POLITYCZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. RODZINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WŁASNOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. GRUPY: RASA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. KLASY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

A. "GENTRY".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

B. DZIERŻAWCY I NIŻSZA KLASA ROLNICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

C. WODZOWIE PRZEMYSŁU A KLASA ROBOTNICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. SEKTY RELIGIJNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej