Józef Trzaskowski

ZBIÓR RÓŻNYCH DROBNOSTEK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

RODOWÓD

SKARB UKRYTY

SKUTKI WOJNY NA WSI

SZKOŁY I USAMOWOLNIENIE WŁOŚCIAN

SUBIEKT HANDLOWY

URYWEK HISTORYCZNY

O REWOLUCJI W WARSZAWIE

MÓJ ROK DWUDZIESTY PIERWSZY

WYJAZD NA WOJNĘ

PODRÓŻ DO WARSZAWY

PRZYBYCIE DO WARSZAWY

WOJNA

CHOLERA

WARSZAWA

SZTURM CZYLI ZDOBYWANIE WARSZAWY

TUŁACTWO

PRZEMYSŁ

WIEJSKIE GOSPODARSTWO

MODLITWĘ W POLU W NOCY

O MAŁŻEŃSTWIE

CHOROBY

ŻAŁOBA

JESZCZE WSPOMNIENIA

SUKCESJA

WDOWIEC

UWAGA O DZIECIACH (W ROKU 1842)

MYŚL O ŚMIERCI

ZDANIE O TAŃCU

CZYTANIE KSIĄŻEK

JOB W MINIATURZE

CO TO JEST POŻAR?

O ŻEBRAKACH

DOBRA ŻONA

COŚ O CZYMŚ

DLACZEGO NAJOBFITSZY PLON ZBOŻA LEDWO 10 ZIARN WYDAJE?

PRZEMYSŁ CHŁOPSKI

DROBNE KRADZIEŻE

CHOROBA

SKUTKI CHOROBY

MORALNOŚĆ LUDU WIEJSKIEGO

OSOBLIWA ZIMA

JESZCZE COS O CZYMŚ

MRZONKI

JAKIŻ ZATEM REZULTAT, JAKIE WYROBIONE O TYM ZDANIE?

DEUM CUI OMNE VIVUNT, VENITE ADOREMUS (PSALMY)

ROK 1855

KWATERUNKI

SPOWIEDŹ MATERIALNA

SPOJRZYJMY NA LICZBY

JÓZEF MULLER I ZUZANNA CÓRKA

ZWIERCIADŁO CZYLI BĄKI PRZEZ SYNA IGNACEGO USTRZELONE

URYWEK Z ROKU 1848—9 JAKO DOWÓD NIEDOJRZAŁOŚCI LUDU NASZEGO W SPRAWACH POLITYCZNYCH

MAŁY SPOGLĄD NA UBIEGŁE ŻYCIE

JAŚNIE WIELMOŻNI PRAŁACI KAPITUŁY KATEDRALNEJ KRAKOWSKIEJ A MOI DZIEDZICE

KSIĄDZ SARIUSZ SKÓRKOWSKI

KSIĄDZ WŁADYSŁAW STARCZEWSKI

KSIĄDZ JÓZEF ŁAŃCUCKI K[ANONIK] K[ATEDRALNY] K[RAKOWSKI] ARCHIPREZBITER INFUŁAT KOŚCIOŁA PANNY MARII

KSIĄDZ LUDWIK ŁĘTOWSKI HERBU OGOŃCZYK

TRZEŹWOŚĆ CZYLI WSTRZEMIĘŹLIWOŚĆ OD TRUNKU

PARĘ CIEKAWOŚCI PODSŁUCHANYCH O RUDAWIE

SCENA POD CHEŁMEM

SPOSÓB PRAKTYCZNY UWOLNIENIA OD SŁUŻBY WOJSKOWEJ

BOGACZ

LATAWIEC

URYWEK ROZMOWY Z UCZONYM CHŁOPEM

OSTATNIA PODRÓŻ DO KĄPIELI W ROKU 1859

ZAJRZYJMY DO KOŚCIOŁA

TRZY CHWILE W ŻYCIU MOIM

ZBIÓR RÓŻNYCH DROBNOSTEK

Zbiór Różnych Drobnostek

Józef Trzaskowski

WSTĘP

Nie czczym uprzedzeniem powodowany, jakobym mniej kochał córki nad syny, gdyż owszem pierwsze jako słabsze więcej daleko starania i opieki, a tym samym miłości rodzicielskiej, (potrzebują, ale jedynie z tego powodu pismo to synowi przekazuję, że w nim niejedne zdarzenia, więcej umysł męski i stosunki w przyszłym pożyciu dotyczeć się mogące, zamieszczać przedsięwziąłem, spodziewając się, że każde z dzieci szczęśliwie nas przeżywszy, za miłą to po rodzicach puściznę pielęgnować będzie.

Synu! Lubo ta zagadka nie jest dowiedzioną, czy syn zawsze od ojca ma być mądrzejszy, chcę cię atoli zostawić w tym rozumieniu, ponieważ jednym z najmocniejszych życzeń moich jest, aby to prawdą było. I w tym celu niejedno zdanie, trafy, a może i błędy cudze lub własne zamieszczę, aby ci niejako utorować drogę do osiągnienia życzenia powyższego. Może będę tyle szczęśliwym, że bez tego pisma będziesz znał ojca (oby z dobrej strony), lecz że pobyt nasz doczesny na tej ziemi zbyt jest ograniczony, a godzina, w której nas wola Wszechmocnego do dalszych przeznaczeń powoła, niewiadoma..., słabe przeto moje zdania i szczegóły wątłego życia papierowi powierzone przyjmiesz z pobłażaniem, nawet próżności ojcowskiej (piszę dla dorosłego).

W czwartym roku życia straciwszy ojca mego, nic prócz słabego cienia skonu jego nie zyskałem. O jak drogą byłaby dla mnie najmniejsza po nim pamiątka — pamiątka — mówię, która by mi błędnemu i na los w odmęt świata pchniętemu wędrowcowi za skazówkę przewodniczyć mogła! Któż bowiem jeśli nie rodzice wskażą nam prawą drogę? — może świat? Świat nasze postępki sądzić tylko jest zdolny.

Lecz nie! Nie zostałem i ja bez drogiej pamiątki — brzmią wdzięcznie w uszach i sercu moim słowa i przestrogi dobrej matki, która mi najlepszą, bo wzór z siebie, jak żyć i postępować należy sprawiedliwie, pamiątkę zostawiła.

RODOWÓD

Gdy matka moja w wieczornej pogadance opowiadając raz przeszłość swoje rzekła, że w liczbie starających się niegdyś o jej rękę był pewien uczciwy i majętny oficjalista, za którego atoli rodzice iść jej nie dali twierdząc, że rolnik jest pewniejszy niż bogaty służący, na te słowa siostry moje w żal: „Ach, co za szkoda, byłybyśmy paniętami!"

Spodziewam się, że ty, synu mój, podobnie jak one nie wykrzykniesz żałośnie: „Ach, co za szkoda, że się nie urodziłem synem książęcia!"

Już wprawdzie ustały te czasy, w których urodzenie, nie postępki, ważono, z tym jednak, chociażeś ty synem kupca, dzierżawcy, obywatela krakowskiego, a nawet w Krakowie "urodzony — to wszystko jest czczość i onara, gdybyś ty był ladaco — postępki twoje dobre uszlachetnią cię.

Może atoli rad byś ciekawość zaspokoić, jakim sposobem przyszło do tego, że ojciec twój, zrodzony w nędzy i ciemnocie, dosięgnął tej lepszej kolei losu, że ty jesteś synem obywatelskim? — Aby ci to objaśnić, muszę ci nadmienić wprzódy przeszłość znakomicie odległą. Próżność tą myślą powoduje, ale ta próżność jest prawdziwa i jedynie w tym celu zamieszczona, aby okazać, że przodkowie nasi niezupełnie byli od szczęścia opuszczeni.

Niegdyś — gdy jeszcze w kraju polskim nie znano (tego źle cenionego dobrodziejstwa) usamowolnienia włościan — dziadkowie moi, trudniąc się już to kowalstwem i furmanką, już to celem odrobienia ciężkiej pańszczyzny i załatwienia robót w obszernym jemu powierzonym polu, utrzymywali liczne i porządne konie. — Było to za Stanisława Augusta, króla polskiego; ten król miał za sekretarza (jak słyszałem) jednego z kanoników krakowskich nazwiskiem Dobieckiego. A ponieważ wieś Rudawa jest własnością kapituły krakowskiej, ów tedy kanonik będąc naówczas w dożywotnim posiadaniu tej wsi, miał prawo jako pan władać dobytkiem poddanego. Ilekroć przeto z tytułu urzędu swego podróże w interesach królewskich lub własnych miał odbywać, już to z upodobania, lub dla porządnych koni, dziadkowych zawsze używał. Był atoli ów kanonik sprawiedliwy i hojny, bo wiele dni konie dziadkowe były w drodze, acz na obroku pańskim, tyle dni jako odrobionej pańszczyzny potrącanych było. Lecz nie dosyć na tym, kilka i kilkanaście dukatów było zawsze dowodem dodatkowej hojności pańskiej.

Podróże były częste i długie. Ojciec mój [dziadek?] jeżdżąc końmi miał sposobność zwiedzenia prawie wszystkich znaczniejszych stolic Europy, a raz w Paryżu cały rok bawił. Tym sposobem przy oszczędności i pracy majątek przyrastał, a w oborze, komorze i skrzyni było pełno.

Ale na ziemi nic nie masz trwałego. Ze zmianą u steru rządu i w lichej lepiance zmiana uczuć się dała, zarobki ustały, dziaduś uzbierane grosiwo jak mógł oszczędzał, żeby zaś takowe usunąć z oczu natrętnych, wsypał w dzbanczysko i ukrył w ziemi w stodole od potrzeby na gorsze czasy.

Ale niepotrzebna ciekawość ojca mojego a twego, synu, dziadka, staja się przeważną epoką na dalszy byt i dobre mienie całej naszej familii. Ojciec mój widując często dziadka bywającego potajemnie w stodole, raz wypatrzył, gdzie dziaduś skarb miał ukryty. A gdy pewnego czasu był dziadek w polu, ojciec próżną ciekawością powodowany, wydobył dzbanek z pieniędzmi z ziemi i chciał one przeliczyć i wysypał takowe na zdjętą ze siebie odzież. Że zaś pieniądze owe były w różnych gatunkach, to jest dukaty i grube srebro, a najwięcej tak zwanych talarów bitych i złota; rachowanie było niepośpieszne, gdyż zaledwo w części pogatunkował, gdy naraz słyszy nadchodzącego dziadka!!! Ojciec gruch, pieniądze na powrót do dzbanka i na swoje miejsce! A dziaduś też do stodoły wchodzi. „Cóż tam, Mateuszu, robisz?" — Ścielę słomę pod zboże, panie ojcze!" (taki sposób mówienia zachowują w tej familii; pani matko, panie ojcze). — Nic na to dziadek nie powiedział, ale brzęk pieniędzy zapewne słyszał, poznał poruszane i przeniósł takowe w inne miejsce. Bo gdy później ojciec zaglądał, już ich w tym miejscu nie było.

W rok może po tym zdarzeniu dziaduś już wiekiem na siłach osłabiony polazł raz do stodoły — bawił tam długo — bardzo długo — powrócił do izby smutny, zamyślony, nikomu nic nie mówił, nikt też o przyczynę nie badał; wkrótce mocno zachorował i już też więcej z łóżka nie powstał! Pogrzeb był suty, gości wiele i żalu powszechnego niemało, bo pominąwszy płaczących szczerze, każdy wiedział, że było czym łzą obetrzeć...

SKARB UKRYTY

Gdy przyszło do zapłacenia pogrzebu i tego płaczu najemnego, ojciec do pieniędzy, pieniędzy nie masz! Daremny mozoł i praca, całą prawie stodółkę zrujnowano, nie ma i nie ma! A przecież widział je na własne oczy przed rokiem, dotykał się ich, chciał je liczyć i już był zaczął — było ich blisko dzbanek garncowy, srebrem grubym, a może w trzeciej części dukatami. — Cóż z tego, kiedy nie masz i nie masz! Ojciec mój wskazywał później bratu memu najstarszemu w dotąd stojącej stodółce miejsce, gdzie je był niepotrzebnie wydobywał, brat zaś mnie piszącemu; szukałem i ja trochę w roku 1838, ale to musiałem policzyć do jednej z bajek z tysiąca nocy, bo rzeczywistości brakuje.

Skutkiem tak fatalnego odkrycia poszła część dobytku na zaspokojenie należytości, ojciec przywykły do pojazdki gospodarstwo zaniedbywał, trapił się, gniewał, może dlatego najwięcej, że go rachuby dobrego bytu bez pracy omyliły; na koniec dostał febry czwartaczki i po roku ciągłej choroby w r. 1812 na tyfus życie zakończył, zostawiwszy matkę z pięciorgiem małych dzieci, pod panami surowymi, w czasach najgorszych dla rolnika, już to z powodu lat mokrych, a najbardziej z przyczyny wojny.

SKUTKI WOJNY NA WSI

Skutkiem rzeczonych następności mogę powiedzieć, że gdym pierwszy raz rzucił okiem na ziemię, ujrzałem samą niedolę i nędzę. Kto sobie życzy i wychwala wojnę, ten bodaj tyle widział i doznał jej skutków, ile ja widział i poznał, jak dalece dotykają one mianowicie biednych mieszkańców wiejskich.

Było to w porze wojen napoleońskich, w czasach pochodu rozlicznych wojsk do Rosji i z powrotem, i jeszcze raz po zwycięstwie wielkiego człowieka. Dzień i noc nie twoja, co chwila nowi goście, goście głodni, zuchwali i okrutni! Bydlę zabrali, spiżarnią wyjedli, ze stodoły spaśli, zasiewy w polu wydeptali, a jeśli nieszczęśliwy właściciel unikając nielitosnych razów, którymi zajadli żołdacy ostatni kąsek pożywienia wymuszali, wydalił się z życiem w lasy, to mu ostatni przytułek, lepiankę na spalenie rozebrali! Pamiętam, jak nieraz głodni z siostrami mymi płakaliśmy spoglądając miłosiernie, czy nam nie zostawią okruszyny nam przygotowanej strawy na pożywienie — a ojca nie było, gospodarza nie było! A matka? cóż słaba kobieta poradzi! do tego lata mokre, okropne powodzie. Szczęśliwy, kto to widział i przetrwał, ale stokroć szczęśliwszy, kto tego nigdy nie znał i nie doświadczał. Mieszkańcy miast słabe o tym mają wyobrażenie.

SZKOŁY I USAMOWOLNIENIE WŁOŚCIAN

Dał atoli Bóg, że to złe przecież minęło i jeszcze dla nieszczęśliwych gwiazda szczęścia zabłysnęła.

Jak gdy po srogiej burzy w tysiące farb zajaśnieje tęcza, błoga zwiastunka pogody, i spłoszone ptaszyny wyłażąc z kryjówek swoich, wesołym śpiewem radość swą światu ogłaszają, tak po upadku Napoleona ochłonęli z przerażenia mocarze ziemscy, a czując się szczęśliwymi, obejrzeli się na ludy i chcieli one widzieć także szczęśliwymi — my tego przynajmniej doznaliśmy.

Lubo to wcale do zakresu niniejszego pisma nie należy, ale że jest wzmianka o Napoleonie, nie mogę wstrzymać chętki powtórzenia o nim wierszyka umieszczonego w gazetach petersburskich:

Jedni go bóstwem zwali, drudzy świata biczem,
Z niczego został wszystkim, ze wszystkiego niczem.

Przeszedł swym jenijuszem wszystkie genijusze, Żelazne miał on siły i żelazną duszę, Wyższość w każdym rodzaju wziął z natury łona. Uklękła przed nim ziemia wielkością zdumiona. Posiadł, co można posiąść, lecz to cenił mało. Świat go nie mógł zwyciężyć, szczęście pokonało.

Lecz wracani do mego.

Na kongresie wiedeńskim w r. 1815 wiekopomnej pamięci Aleksander I cesarz rosyjski przyjął pod swoje berło nieszczęśliwą Polskę, a w r. 1818 kraina Krakowa ogłoszoną została wolną i niepodległą. Szkoły na wsiach pod opieką dobrego rządu powstały, dobra duchowne, to jest włościanie w dobrach duchownych usamowolnieni zostali, do czego ksiądz Skórkowski, kanonik ówczesny, dał pierwszy przykład we wsiach Rudawie, Brzezince i Kobylanach w r. 1821.

Od tej epoki przy ciągłym pokoju byt rolnika zakwitać począł. Lecz jakkolwiek błogosławić należy ustanowienie szkółek wiejskich, gdyby tylko uczyć się chcieli, tak przeciwnie usamowolnienia tego nieocenionego dobrodziejstwa nigdy z mej strony pochwalić nie ośmielę się, przekonanie wsi bowiem naucza, że dobroczyńcy nie pojęli ducha ludu tego, i mam nadzieję, że doczekają się tej chwili, że swych dobroczyńców za łeb wezmą, okradłszy ich, że tak powiem, wprzódy. Bo nie żal by było patrzeć na ich szczęśliwość, gdyby ich tępe umysły czuć to umiały, a przynajmniej w prawym postępowaniu okazywaliby Bogu wdzięczność za ten dar, którego nigdy nie są warci nb. z bardzo małym wyjątkiem. Ich bowiem łakoma dusza nie pojmuje udzielonego im dobrodziejstwa ani się może nasycić swoim dostatecznym, urodzajnym i przez pół darmo wydzielonym kawałkiem gruntu, ale on swoje wysprzeda i przepije, a potem twoje wydrze, wypasie, wykradnie — a gdy jego nastąpi łaska, że ci wyjdzie lub wyjedzie na zarobek, to cię oszuka, sfałszuje tylko robotę, duszę za to oszustwo wydobyłby z ciebie, a jeszcze będzie w końcu narzekał, że mu krzywda! Kto między nimi choć jakiś czas przemieszka, ten nie posądzi mię o przesadę.

Ponieważ moralność jest zasadą szczęśliwości człowieka, gdy zaś tę jedynie w powierzchowności u ludu tego. widzę — niech mi darują moraliści i teraźniejsi filozofowie, którzy na dobrym bycie i wolności zasadzają szczęśliwości prostaka, niech go wprzódy uczynią moralnym, potem go oświecają, potem mu dary niech udzielą, a dopiero będzie umiał znać i cenić szczęśliwość i godność swoją.

Pominąwszy ustęp, w którym z sercem pełnym żółci opiniować o prostaczym rolniku naszym musiałem — kto przecież pojmował dobrodziejstwo postanowionych szkółek, korzystać z nich nie zaniedbywał. Skutkiem tego matka moja nie zważając na drwinki grubego, prostactwa posłała mię do szkółki, a po dwuzimowej nauce oddała do gimnazjum w Krakowie, skąd po trzechletnim pobycie poszedłem do terminu do kupca handlującego winem, u którego przez ośm lat pobytu nauczyłem się... wino cedzić i poznawać, które lepsze... I w rzeczy samej cóż się tam nauczyć miałem? gdy właśnie już posiadane początki nauk były dostatecznymi, aby mię za ukwalifikowanego do terminu handlowego uznano, a wreszcie przy dobrym odbycie na wino trudno by było o tym pomyśleć.

SUBIEKT HANDLOWY

Mimo atoli marnie, że tak powiem, strwonionego czasu, niekoniecznie mi na złe wyszło, gdyż oprócz przetresowania się między ludami miałem sposobność korzystania z wielu pożytecznych wiadomości przez słuchanie rozlicznych zdań i rozumowań, a często głupstw i dziwactw największych, prócz mówię tych korzyści, stąd początek mego szczęścia zyskałem, jeżeli posiadanie dwudziestu tysięcy złotych polskich ma stanowić szczęście człowieka...

Aleć i termin, lubo nudny, ma swoje przyjemności. Zwykle tam bywa dobrze, gdzie nas nie masz. Gdy się sześć lat terminu, raczej niewoli, skończyły, dostawszy nowe suknie, dosyć bielizny trzysta złotych na rękę, stół wspólny i za pogardliwe „Ty" piękniej brzmiące „Panie", zdawało się, żem połowę świata pozyskał. Jednakże po upływie roku poznałem, że moje 400 złotych pensji nie były tak zaspokajające, abym mógł tak swobodnie jak w terminie będąc zasypiać. Rozeszło się jak zwykle bywa, bo to grosz okrągły — a tu trzeba ciepło się ubrać, pięknie się ubrać, do teatru zajrzeć. Gdyby nie ta niewola, bodajby to w terminie! jem, śpię — drę spokojnie, boć boso chodzić mi pryncypał nie da, a jeść kiedy zechcę dadzą.

Pochlebny to jest stan dla młodzieńca w świat wstępującego: być subiektem handlowym. Wstęp, wziętość i poważanie ma wszędzie i od każdego, rozumie się, jeżeli stara się być godnym tego. A jeśli przy tym jest dobrze płatnym, to mógłby i do śmierci tak pozostać nie szukając niepewnego polepszenia.

Żyjąc bez rozrzutności temu się dosyć wydziwić nie mogłem, że koledzy moi z równą pensją więcej się bawili, piękniej i kosztowniej się ubierali. Może mieli jakie uboczne zarobki, może większe podarki dostawali, może też i przykradali? nie wiem i basta! Tyle tylko wiem, że przy wielkiej oszczędności przez lat 4 uzbierałem dukatów 20, za które kupiłem 2 beczki wina na przyszłe założenie handlu.

Nie mogę tu nie nadmienić, jak z małego na pozór funduszu znaczne powoli mogą wzrosnąć kapitały, dowodem tego kasa składkowa subiektów handlowych w Krakowie: ci od pewnego czasu, każden rokrocznie składa po 8 złotych polskich; kapitał już w roku 1836 około dziesięciu tysięcy wynosił. Z procentów od tego kapitału chorzy lub jaką niedolą przyciśnieni koledzy wsparcie, lub ostatecznie pogrzeb, otrzymują.

Stosunki, w jakich go stanowisko subiekta stawia, nastręczają sposobność pozyskania wielu potrzebnych i niepotrzebnych wiadomości, już to przez czytanie rozlicznych książek, już to przez styczności z wielu osobami, do czego obfitość wolnego czasu najpierwszą bywa pomocą.

Ja wiele winien jestem z tego tytułu wielkiej cierpliwości zacnemu Mikołajowi Paczko krewnemu mego pryncypała, który ją miał na każde moje pytania w materii naukowej odpowiadać. Był to człowiek światły, wdowiec, rodem Węgier; sposobiąc się do stanu duchownego potrzebował wprawy języka polskiego, której przez bezustanne niemal rozmawianie ze mną nabywał, a ja korzystałem z innych od niego wiadomości, na które cierpliwie odpowiadał.

Większa jeszcze dla mnie swoboda nadarzyła się, gdy Ignacy Paczygowski, syn mego pryncypała, handel dla siebie rozpoczął, a ja do niego przeszedłem. Świat otwarty, myśl wesoła, 20 lat skończonych — była to prawdziwa wiosna życia mego, był zenit mojej .młodości. Śpiewałem, grałem, bawiłem się, cały świat oddychał dla mnie rozkoszą — cierpienia nie znałem, chyba to, które sam sobie stworzyłem.

URYWEK HISTORYCZNY

W domu jeszcze rodzinnym nasłuchałem się dosyć opowiadań tyczących się historii kraju naszego, bo któryż chłopak z okolic Krakowa nie wie, co to jest Sas, Kostucko, co Apoleon, któryż nie wie, co znaczy bat kozacki?

Mając tedy w handlu sposobność czytania wielu książek, z nich dowiedziałem się, że kraj, który się teraz Królestwem Polskim mianuje, jest tylko resztką rozszarpanej dawnej wielkości,- jest to tylko knaga szkieletu, której przemoc nie mogąc zupełnie strawić, przerzucała poterując się nią, aż na koniec czas zbliża chwilę jej chemicznego rozkładu... Że granice Polski od Morza Bałtyckiego ku Czarnemu, od Dniepru za Odrę sięgały. Że sercem jej wielkości i chwały był Kraków, że przetrwawszy wielkie koleje narodów, stała się na koniec (skutkiem niezgody możnych swoich obywateli) łupem tych, których przez długie wieki swymi piersiami przed napadami barbarzyńców zasłaniała. Że w chwili ostatniego swego konania pod niedołężnie władającym królem Stanisławem Augustem Poniatowskim, jeden najcnotliwszy z ludzi kusił się nadaremnie o wyswobodzenie ostatka kraju spod obcej przemocy, że z jego upadkiem Polska z rzędu mocarstw Europy wykreśloną została. Tym bohaterem jest Tadeusz Kościuszko (czytaj jego życie).

Skutkiem późniejszych wypadków, gdy zwycięski oręż Napoleona znosił i stanowił, do swoich wielkich zamiarów, trony — odżyła cząstka Polski pod nazwą Wielkiego Księstwa Warszawskiego. A z jego upadkiem, skutkiem Kongresu Monarchów w Wiedniu w r. 1815 to Księstwo stało się znowu Królestwem Polskim pod opieką i panowaniem wiekopomnej pamięci cesarza Aleksandra I. O Kraków snadź nie mogli się monarchowie pogodzić i zrobili go wolnym, nadawszy mu konstytucję (dzieło Anglii).

Dopóki żył śp. Aleksander cesarz Rosji, błogosławili Polacy jego panowanie. Jego to wspaniałomyślnemu postępowaniu zawdzięcza potomność pomnik, bohaterowi Kościuszce na górze Sikorniku, obok kapliczki Świętej Bronisławy ze składek publicznych z ziemi w r. 1821—3 usypany. Byłem i ja przy zakładaniu owego, i ja tam garstkę ziemi słabą dłonią rzuciłem, nie pojmując wówczas dlaczego, tylko sypałem, bo i wszyscy sypali. Widzieć to było ów dzień uroczysty! I jakże tu nie było brać się do roboty, gdy poważni nasi profesorowie, rektory, kapłani, oficerowie, wszelkiego stanu obywatele, a nawet pysznie strojne damy, spieszyli się na wyścigi, aby choć jedną taczkę, jedną łopatę, jedną czapkę lub jedną bryłkę ziemi na grób Tadeuszowi rzucili.

Po śmierci Aleksandra I w r. 1825 wstąpił na tron rosyjski a razem polski Mikołaj I. Huczno on na tron swój, bo przy odgłosie dział w serca buntowników skierowanych wstępował. Pestel, Murawiew, Bestużew i wielu innych stali się błagalną ofiarą tego buntu — końmi niektórych rozrywano...

Gdy cesarz Mikołaj rządził Rosją, brat cesarski książę Konstanty, jako naczelny wódz wojska polskiego, 'władał despotycznie konstytucyjną Polską. Niegodni pochlebcy i zausznicy jego dla swego zysku czernili naród polski przed nim i nieufność zaszczepiali, skutkiem której niechęć wzrastała, a razem coraz to większa czereda szpiegów władzę otaczała, taka gromada służalców, aby się czynną okazać w braku prawdziwych, fałszywych się doniesień dopuszczała, skutkiem czego wiele mniej lub wcale niewinnych ofiar więzienia lub Sybir zapełniało.

Mówią, że to była rachuba polityczna Rosji, aby sobie niby to prawnie przywłaszczyć Polskę zrewoltowawszy ją wprzódy, ale się o mało nie przerachowała. — Dosyć na tym, że naród uciemiężony wziął się w obronie własnych swobód do oręża.

Nie jest zamiarem niniejszego pisma urywkom i drobnostkom poświęconego, opisywać ogół wszczętej, prowadzonej i zakończonej rewolucji, przechodziłoby to poniekąd możność moją wyświetlenia ogółu czynności, które wielu światłych mężów aż do szczegółów opisywali. Dlatego jedynie ten lekki zarys ogółu nadmieniłem, abyś pojął, synu, w jakim przekonaniu o kraju naszym i usposobieniu umysłu uderzyła nas jakby iskra elektryczna wiadomość

O REWOLUCJI W WARSZAWIE

Gdy nas w Krakowie doszła wiadomość o rewolucji 29 listopada 1830 r., patrzyliśmy na to z zadziwieniem i poklaskiem — dziwiąc się zuchwalstwu przedsięwzięcia tak wielkiego dzieła, poklaskując odwadze kilkudziesiąt młodzieży tę rewolucję wszczynających, zdumiewając się niedołężności i bezczynności ze strony {Rosji. Co nas bardziej ma domysł ten naprowadzało, ze takowa rewolucja niejako z przyzwoleniem Rosji rozpoczętą została, gdyśmy się dowiedzieli, że przed garstką uczniów szkoły podchorążych, przy pomocy pułku 4-go piechoty liniowej, 12 tysięcy wojska rosyjskiego uzbrojonego w działa, broń i amunicję, na czele księcia Konstantego z Warszawy w nieładzie pierzchnęło!

Trzy blisko miesiące upłynęło, a Rosja, czy to lekceważąc powstanie narodu, czy rachując na niestałość Polaków, czyli też nie mogąc zebrać sił odpowiednich naprędce, na samych odezwach do zrewoltowanego narodu swoje czynności ograniczała, skutkiem czego korzystając Polacy na czasie, mieli sposobność silniej rozpatrzyć się w rozpoczętym dziele, nadawszy powstaniu charakter narodowy, jakim go Rosja przyznać nie chciała. Na koniec po różnych mniej, ważnych utarczkach skoncentrowane masy armii rosyjskiej pod wodzą feldmarszałka Dybicza Zabałkańskiego uderzyły na nieliczne i naprędce organizowane zastępy polskie w dniach 24 i 25 lutego 1831 r. pod Pragą i Grochowem. Po ogromnej rzezi z obydwóch stron, Polacy stali się panami placu boju, a Rosja poznała, że jej rachuba zgniecenia masą tak zwanej garstki buntowników jej nadzieje omyliła Skutek tej walki nie mógł jak tylko silniej podnieść otuchę narodową w sprawie swojej. Niech to nie będzie z ubliżeniem waleczności Polaków, dali bowiem tego liczne dowody, ani z ujmą honoru zasłużonemu wojownikowi, który poprzednio w wojnie przeciw Turcji chlubne pozyskał wawrzyny, ale domyślniejsi utrzymywali, że Dybicz dowodzoną masą swojej armii powinien był zupełnie zagnieść garstkę Polaków. Że w razie nawet zupełnej porażki armii polskiej, sama lekko zamarznięta Wisła tamowałaby dalszy pochód do szturmu stolicy powstańców, a po moście ani myśleć — słowem, że nigdy roztropnie nie powinien był ataku od strony Pragi rozpoczynać. Wnioskuję przeto, że Dybicz w czasie poprzedniego pobytu w Berlinie dał się uwieść politykom tam bawiącym, w zamiarze osłabienia Rosji — i padł ofiarą łatwowierności, wkrótce bowiem powołany został do Petersburga i żył niedługo. Jakoż na tę stanowczą chwilę zwrócone były oczy całej Europy, a po walce 25 lutego Polacy zyskali słuszny oklask całego świata i od tej epoki ostrożniejsi nawet i więcej wyrachowani uwierzyli w możność pokonania Rosji i zewsząd spieszyli pod sztandary wolności polskiej. Wówczas i ja porwany zostałem tym wirem burzliwym, odbyć musiałem tę gorączkę narodową.

Nim atoli przystąpię do opowiedzenia różnych szczegółów owej epoki tyczących się, nadmienić muszę z kolei, że oprócz patriotyzmu było jeszcze coś takiego, co mię w ten odmęt burzliwy popchnęło.

MÓJ ROK DWUDZIESTY PIERWSZY

W szóstym i ostatnim roku mego terminu handlowego uderzyła mię szczególnym i niedoświadczonym sposobem postawa pewnej na loterią stawiającej [panienki — było to więcej jak dwa lata przed rewolucją. Słowem, w całej mocy poznałem to uczucie, którego tylko niecnotliwie postępujący wstydzić się może. Cały rok pieściłem w sobie ten trawiący ogień, a rozpatrzywszy się z rozwagą nad losem moim, zważywszy niepodobieństwo i niemożność zapewnienia losu przyszłej żonie, w prostocie serca mego osądziłem za najlepszy postępek oznajmić panience i jej rodzicom (o czym ani wiedzieli wprzódy), że ustępuję praw moich starającemu się o jej rękę, gdyż nie mam prawa wymagania, aby na mój i to niepewny los kilka lat oczekiwać miała.

W rok może po tym zrzeczeniu, życzliwi moi przedstawiali mi córkę mego pryncypała. Nie ufając tak nagłemu szczęściu z wolna postępowałem, a gdy w młodym sercu spostrzegłem pewne wahanie się, wówczas, gdy już pewnością cieszyć mieliśmy się, dla ukarania niejako jej pozornej obojętności, i dla zadośćuczynienia powołania syna ojczyzny — zapisałem się na listę obrońców ojczyzny. Wtenczas dopiero poznałem jej całą dla mnie przychylność, lecz nie chcąc się okazać śmiesznym i niestałego charakteru, pospieszyłem z innymi, a miłość jej, Wiktulki drogiej, przewodniczyła krokom wielkiego doświadczenia, tak bardzo dla młodych potrzebnego.

WYJAZD NA WOJNĘ

Trzy miesiące już od wszczętej rewolucji upływało — z początku trwoga, wątpliwość — z jednej strony przekonanie o ogromie materialnej potęgi dumnej Rosji — z drugiej ufność w dobrą sprawę, patriotyzm i poświęcenie się, a tym samym [w] moralną przewagę nad pierwszą, do tego wolnością druku do wysokiego stqpnia rozbudzaną — wszystko to wywołało pewien szał niepohamowany nie tylko w naszym narodzie, ale w całej Europie, a mianowicie u narodów, które by rade były widzieć zmniejszoną potęgę Północy. Dodawszy do tego wieści za wieściami o dokonanych czynach bohaterskich naszych braci, mianowicie w owych stanowczych dniach ostatnich lutego, to mówię, powodowało, że w kim tylko krew polska płynęła, wszystko to biegło na obronę drogiej ojczyzny, opuszczając obce nawet szeregi mianowicie z Galicji i Poznańskiego z całym rynsztunkiem wojennym, przez najeżone bagnetami granice spieszyli powiększać szeregi 'bratnie. I nasz Kraków mimo neutralności, jak się nasi opiekunowie wyrazili „do pewnego stopnia podzielał obłęd ogółu", skutkiem którego wywiązał się i przyłożył dzielnie do potrzeby narodowej w każdym względzie, a mianowicie w dostarczeniu licznych wojowników, którzy codziennie spieszyli masami powiększyć zastępy wolności.

Trudny zaiste wybór i walka namiętności między wygodnym bytem a poświęceniem się dla ogółu, dla dobra ojczyzny... Dwudziesty trzeci rok rozkwitającego życia, rozbudzonego silną a czystą miłością, której zapędy powstrzymałem wprawdzie, ale której zniweczyć nie było w mocy mojej. Nadzieja połączenia się wkrótce z narzeczoną, której 20-tysięez-ny posag zapewniał byt wygodny i niezawisły w zawodzie handlowym. Obawa utraty upewnionych nadziei, wyobrażenie możebnego kalectwa, niewygód, a najmniej — ciężkiej gdzie w kopalniach Sybiru z dala od ojczyzny, niewoli. Aby te wszystkie oględności przeważyć, potrzeba ,było tak silnego uczucia, jakim jest uczucie „miłości ojczyzny", aby raz postanowić i wyrzec „idę!" i dotrzymać tego statecznie.

W ostatnich przeto dniach lutego 1831 r., połączywszy się z gronem dawnych towarzyszy szkolnych, a teraz uczni kończących nauki w Akademii Krakowskiej w .rozlicznych, zawodach naukowych, postanowiliśmy w gronie około 50-ciu odbyć wspólną podróż do Warszawy. Ale po obliczeniu się z zasobami na 46-milową podróż w porze tęgiej zimy okazało się, że 3/4 grona naszego nie było bogatsze od wróbla swobodnie latającego, czemu zaradzając przemysłem, licząc na chwalebny i wrodzony krakowianom patriotyzm, więcej uzdatnieni z naszego grona umyślili odegrać na scenie narodowej widowisko na korzyść i fundusz podróży naszej. Skutek odpowiedział życzeniu: kochana publiczność zgromadziła się tłumnie, grę niewprawnych aktorów, miast słusznego wygwizdania, obsypywała oklaskami zadowolenia, a rezultat tego pomysłu było 2000 złotych, dostateczne na uzbrojenie jakie takie i podróż całą.

Zebrawszy się zatem w dniu oznaczonym do wyjazdu w kościele katedralnym na Zamku, po wysłuchaniu mszy świętej przed obrazem ukrzyżowanego Zbawiciela w głównym ołtarzu. dobvwszv starobolskim zwvczaiem w czasie czytania świętej Ewangelii szabli dla okazania, jakośmy gotowi nimi bronić wiary i ojczyzny, po kilku przemowach zacnego duchowieństwa, poświęceniu sztandaru — orła białego na tle amarantowym — odprowadzeni zostaliśmy w tłumie przyjaciół i miłych każdemu osób wpośród śpiewów i kapeli milicji krakowskiej do Prądnika, skąd w dalszą niebawem puściliśmy się drogę, żegnając ostatnią łzą rzewną niknący z góry Michałowie kochany Kraków.

PODRÓŻ DO WARSZAWY

Z powodu śnieżnych zamieci i nagłych roztopów śniegu niepodobieństwem było przedsiębrać pieszej podróży. Wyrobiliśmy zatem u władzy wolność użycia podwód wozowych — trudność zebrania takowych na zawołanie, a często błotniste drogi opóźniały nasz pośpiech bardzo.

Podróż naszą skierowaliśmy na Miechów, Wodzisław, Kielce, Szydłowiec, Radom, Grójec, Raszyn. Z tej podróży pamiętne są tylko sprzeczki o pierwszeństwo dowództwa tego oddziału, co dowodzi, ze i najczystszej sprawie widoki osobiste zdolne są zamącić czystość poświęcenia. Pamiętne mi jest oparcie się w Kielcach, jednemu przeciw 20-tu w głosowaniu na nowego dowódcę, którzy chcieli mię znaglić na swoją stronę dobywszy pałaszy z okrzykiem „porąbać go!!" — wszakże słuszność przemogła, ja zostałem przy tryumfie.

Pustaki nasze wyrąbali w Szydłowcu napis w kamieniu na ratuszu zamieszczony, że „za panowania Najjaśniejszego Mikołaja był odnowiony", za co bardzo na siebie pana burmistrza oburzyli.

W ogóle podróż nasza z Krakowa do Warszawy dwa tygodnie trwała. Wszyscy obywatele i wieśniacy przyjmowali nas bardzo uprzejmie i gościnnie, ale co do urzędników spotykaliśmy znaczną obojętność a nawet niechęć, mianowicie trudność w dostarczaniu nam podwód, że nieraz ukrytego pana burmistrza długo wyszukiwać było potrzeba i niemal przymuszać go do wydania rozkazów.

PRZYBYCIE DO WARSZAWY

Po zmiennej, raz nudnej, to wesołej podróży, zdążyliśmy na koniec do celu życzeń naszych, a wypocząwszy nieco w Hotelu Wileńskim przy ulicy Bielańskiej i tam przez właścicielkę hojnie przyjęci, przedstawiliśmy się Skrzyneckiemu, Naczelnemu Wodzowi Siły Zbrojnej Narodowej w pałacu Namiestników, od którego najuprzejmiej przyjęci — z uwagi na uzdatnienia nasze otrzymaliśmy wszyscy stopień podoficera w pułkach, które sobie podług upodobania obierzemy. Jakoż uzyskawszy nominacje, chociaż nam miła była swoboda celem rozpatrzenia się w ogromnej i nie znanej nam stolicy, chociaż, mówię, zyskane niezasłużone stopnie podoficerskie ciążyć się nam zdawały, pośpieszyliśmy atoli niebawem w chętne obowiązki, tak dla ćwiczenia się w robieniu bronią, jak niemniej korzystania z otrzymanego żołdu — kieszenie bowiem nasze kaducznie nam się powypróżniały. A co do mnie, ja miąłem tę przyjemność, że jadąc na gołym wozie ostatniej nocy do Warszawy, cały mój tłomoczek z bielizną itd. zgubi łem!

Sprzedawszy zatem burkę, konfederatkę z pawim piórkiem i niezdatny do piechoty wyborny pałasz, przywdziałem chlubny mundur czwartego pułku piechoty liniowej i wszystkie jego koleje do skończenia kampanii podzielałem.

WOJNA

Opisując jedynie szczegóły dotykalne oczom moim, niech czytelnik nie wymaga ani się spodziewa znaleźć tu historię naszej walki za ojczyznę podniesionej, do tego bowiem ani materiałów nie posiadam, ani zdolności nie czuję — radzę raczej czytać Mochnackiego   i innych wielu.

Wdziawszy mundur w połowie marca nasłuchałem, się dosyć opowiadań co dopiero odbytej straszliwej walki za Pragą pod Grochowem, po których to srogich zapasach wolności z despotyzmem obydwie strony spoczywały dla nabrania nowych sił do nowych na śmierć i życie zapasów. Tymczasowo na wartach i posterunkach wprawialiśmy się nowozaciężni w służbę wojskową. Co dzień parę batalionów odbywało na Pradze taki posterunek w obliczu całej armii nieprzyjacielskiej, broniąc szańców przedmostowych. Będąc raz na podobnym posterunku w drugim batalionie tegoż pułku, chcieli nam Moskale wypłatać figla: mieli nam przez zniweczenie mostu na Wiśle odciąć odwrót a nas wyciąć do nogi. W tym celu puścili na Wiśle parę statków obładowanych materiałami palnymi, granatami itp., aleć szczęśliwym dla nas zdarzeniem statki się w biegu zatrzymały i zapaliły; tylko huk pękających bomb pobudził nas do lepszej,czujności około północy — i noc spokojnie upłynęła.

Niedługo też czekaliśmy na upragnioną chwilę zmierzenia się z nienawidzonym wrogiem. Ostatniego marca od północy cała prawie siła naszego wojska toczyła się po wysłanym grubo słomą wiślanym moście. Skoro świt posuwały się kolumny nasze w szyku bojowym wśród gęstej mgły (w kierunku nieprzyjaciela. Wkrótce huk dział i ręcznej broni zwiastował pierwsze spotkanie. Niezadługo naprzód marsz i nadchodzące tłumy niewolników, mające na swych guzikach nr 100, i masy zapasów wojennych, worki amunicji itp. były piękną zapowiedzią na dzień ten cały. Kolumny nasze składające drugą linię bojową postępowały wciąż aż do południa za ustępującym i rozbitym przez nasze przednie kolumny nieprzyjacielem, spotykając raz po raz masy trupów w lesistej i bagnistej okolicy. Około południa zmieniliśmy się, kolumny nasze przednie pozostały w tyle, a my znowu nacieraliśmy na nieprzyjaciela. Tymczasem nieprzyjaciel, cofając się wciąż po szosie, a znalazłszy wygodną pozycję do rozwinięcia sił swoich pod Wawrem i Dembem stawił nam dzielnie czoło. Pozycja nasza wypadła w gruncie bagnistym, konnica z traktu zejść nie mogła. Mimo wszakże to tak dzielnie piechota nasza się sprawiła, że 12 dział o 12-funtowych kulach przy zapadającym zmroku i plac boju od nieprzyjaciela czysty — były trofeami zwycięstwa dnia tego.

Jest to coś wielkiego i niepodobne do opisania stać kilkanaście godzin pod gradem kul piekielnie szumiących i granatów wściekle warczących, rokoszujących, wśród kolumn pękających, a najgorzej, gdy taki granat przytoczywszy się przed front kolumny kazał długo czekać na swoje pęknięcie lub, co gorsza, nie pęknął wcale. Dopieroć dostał mnóstwo przekleństw za zawód i próżną obawę!... Fraszka te drobne osy — tak nazywali wojacy świst kul karabinowych.

Nieprzyjaciel z końmi i przodkami od armat zemknął. Musieliśmy sami sobą armaciska przez błota i grunt mokry do gościńca ciągnąć. Szło nam to ze śpiewaniem, ale nas przy tej pracy ciemna noc zaskoczvła. co nie dozwoliło dalej ścigać nieprzyjaciela. Powalani, posmoleni dymem prochu, witali się radośnie znajomi: „Ty żyjesz? i ty żyjesz?" — i gawędząc ochoczo tulili się wkoło rozłożonych na mokrej ziemi ognisk.

Cały dzień, będąc w ruchu, nie czułem utrudzenia, ale spocząwszy na wilgotnej ziemi, a nie mając się czym rozgrzać, dostałem drżenia w całym ciele i febry z wielkim bólem głowy, co mię spowodowało do zameldowania lekarzowi pułkowemu, który uznał potrzebę udania się z chorymi do Warszawy, co miało nastąpić rano. Ale ja chcąc sobie ulżyć jako tako, gdyż usnąć nie mogłem od zimna, wziąwszy broń swoją i pakunek; postanowiłem nie czekać rana, ale zaraz na mocy udzielonej karty zdążać ku Warszawie, a gdy się chodem rozgrzeję albo utrudzeniem zmorduję, rzucić się gdzie pod krzakiem przynajmniej w suchym miejscu. I rzeczywiście ruszyłem z nocnego obozu w kierunku, jak po ciemniuchnej nocy miarkowałem, ku traktowi. Ale może po godzinnej mozolnej przeprawie to [po] bagniskach, to krzakach, to utykaniu na jęczących i konających trupach — zamiast spodziewanego gościńca napotkałem bagnistą polankę, czyli miejsce obszerne pomiędzy lasami. Nie wiedząc co dalej począć, wszedłszy w krzaki na nowo umyśliłem tu noc przepędzić, ale zasnąć niepodobna. Idę znowu dalej. Wtem gdy z krzaków rzadkich mam na poprzeczną drożynę wychodzić, usłyszałem nagłe zbliżanie się kilku jeźdźców! Jakąś nadzwykłą przejęty trwogą, ni się cofnąć, ni uciekać, a coś rni szepnęło do serca: „Może to Moskale", rzucam się zatem twarzą na ziemię. Jeźdźcy też obok mej głowy przepadli, tylko piaskiem spod kopyt końskich po czapce zaszeleściało! Słyszałem ich mowę ale z trwogi i w szybkim przelocie, czy nasi, czy Moskale, nie zrozumiałem. Długo nie śmiałem podnieść głowy w obawie, czy który nie stoi nade mną. Podniósłszy się wreszcie na kolana, serdecznie podziękowałem Bogu, że mię w tak niespodziewanej przygodzie ratował.

Chociaż przypuszczałem, że tą dróżyną doszedłbym zapewne do celu, ale tym spotkaniem przerażony, wolałem się zapuścić w największą gęstwinę lasu i tam pod kupą przegniłego zakopawszy się chrustu, znużony trudem i dwudniowym niewczasem zasnąłem na chwilę, lecz mię co moment budziły pękające granaty, które wśród całodniowego boju słyszałem. Gdy się zbudziłem, już było bardzo widno — zegarek miałem przy sobie.

Przy blasku dnia łatwiej mi było kierować kroki moje. Po wyjściu z gęstwiny napotkawszy drożynę spieszyłem nią w nadziei spotkania jakiej żywej duszy, aby mi drogę wskazała.

Ale niemało zdziwiły mię w każdym niemal kroku świeżo pościnane i poprzek drogi powalane drzewa, a na jednym z nich zastałem siedzącego zbrojnego Moskala!

Z nieufnością, udając wszakże zaufanie, zbliżyłem się do niego, a usiadłszy z nim pytałem się, co tu robi. On odpowiedział, ze za swoimi idzie. Nie chcąc mu dać poznać, że błądzę, o czym istotnie nie wiedziałem, radziłem mu, aby się ze mną udał do Warszawy, a widząc, że tylko kiwnął głową i niespieszno mu nigdzie, opuściłem go dążąc w dalszą drogę obejrzawszy się wszakże kilka razy, czy nie mierzy 'bronią do mnie, abym mu mógł odwet uczynić bez napaści. Las się też właśnie kończył niedaleko, a między chatami uwijali się w szarych sukmanach i wysokich baranich czapkach chłopi. Gdy się więcej ku wsi zbliżyłem, spostrzegam nad podziw oddział konnicy moskiewskich dragonów zajętych rozbijaniem kufy z wódką.

Ci dostrzegłszy mię — trzech dosiada koni i pędzą ku mnie z wymierzonymi janczarkami wołając: „Kinij rużu! Kryczy pardon!..." Ale ja wpadłszy w tak niespodziewaną matnię, trzymając mój karabin na ramieniu, ani pardonu krzyczę, ani broni ciskam, myśląc sobie, niech się dzieje Twoja wola, Boże! Oni też obskoczywszy mię — jeden z nich wyrwał mi karabin I wystrzelił z niego nad moją głową, gdy dwaj drudzy trzymali mię za ramiona jak wilki w szponach owcę. Tak wiodąc mię opierającego się pomiędzy końmi mówili mi: „Ty już nasz!" — a chłop jeden pijany popychał mię z tyłu, abym szedł prędzej, przy czym częstowali mię z manierek swoich wódką.

Nie pojmuję, dokąd mię prowadzić mieli, ale złe chciało, że jeden z nich krzyknął trwożliwie: „Lachy idu, Lachy idu!" — i ciągnąc mię, przyspieszali kroku. To mi podało myśl wyrwania się z ich rąk, a że lasy były wokoło, a oni dobrze pijani, zatem udając potknięcia szarpnąłem się dobrze, ale Moskal trzymał jeszcze lepiej. To szarpnięcie było dla mnie wyrokiem śmierci... Porwał bowiem za janczarkę i tak mię ugodził kolbą w głowę, że padłem zbroczony krwią na ziemię. Dwóch było przy mnie, zeskoczywszy z koni ponawiali jeszcze ciosy kolbami, ale czy pijaństwem osłabione ręce, czy już uważali, że mam dosyć, niedługo pastwili się nade mną, zabrawszy się do odzierania mnie z sukien. Przy rozrywaniu tychże dostrzegłszy salonki u munduru srebrne, zegarek, koszulę białą — „Wot maszenik-zmiennik, podchorąży" — krzyczeli. Gdy tak mię operowali, ja udając prawie nieżywego, z zamrużonymi oczami czekałem końca leżąc na ziemi. Wtem słyszę gromiący głos nad sobą: „Wot sukinsyny! zakataliście czołoweka" — na co odzywa się mój zbójca: „On do nas strelał". Na które błogie wyrazy, budząc się niby z letargu otwieram oczy i mówię, że kłamie, bo on sam z mej broni nad moją głową strzelił, co też mój nadspodziewany obrońca potwierdził mówiąc: „Breszysz, sukinsyn! on mnie miał jednego a nie strelał, a do was dziesięciu miałby strelać'. Wówczas poznawszy w wybawcy moim owego Moskala siedzącego na leżącym drzewie w lesie, powstałem, nazwałem ich rabusiami i zbójcami, żądałem zwrotu zabranych rzeczy i prowadzenia się do komendy. Ale ci mając już kosztowności w rękach, nie dbając o niewolnika powsiadali na koń i drapnęli jeden po drugim a ja zostałem samowtór z owym Moskalem leśnym. Pytam się go więc: i cóż będziemy dalej robić? — „Stupaj, kudy choczysz," — Korzystając więc z tego biorę moją porzuconą broń z ziemi, ale mi jej brać nie dał, tylko ją w moich oczach przetrącił 'o ziemię, stempel tylko zamiast laski wziąć dozwoliwszy. Rozeszliśmy się każdy w swą stronę.

Wstąpiwszy do pierwszej spotkanej chałupy w celu przytułku, dopóki się snujące oddziały kozaków i innych Moskali nie przewiną, wzbudziłem wielkie w kobietach podziwienie nie mogących pojąć, jakim sposobem wydostałem się z rąk Moskali.

Tam objaśniono mię, że ja udając się spod Wawru, nie ku Warszawie, ale w kierunku uciekającego nieprzyjaciela zdążałem, tylko nie w środek jego armii, ale po lewym uciekającego skrzydle. Tym sposobem, gdy, jak mówią, nasz wódz nie spieszył korzystać z porażki nieprzyjaciela, ja jeden ścigać go pospieszyłem...

Ranny, osłabiony i głodny w Wielki Czwartek zjadłem trochę kapusty jałowej, kwaśnej. Kobiety się turbowały, gdzie mię ukryją. Ja się rzuciłem na barłogiem posłane łóżko, mając zawiniętą zbroczoną głowę. Wszedł niebawem i zbrojny Moskal, zrzucił pakunek z siebie, broń postawił i wpakował się obok mnie w szerokie łoże i wkrótce zasnął. Wysunąłem się lekko za niego, obejrzałem jego broń nabitą, różna myśl przesunęła mi się po głowie. Budzę go: „Spiesz, bo nasi idą". Podniósł głowę i rzekł: „Ciort niech i waszych, i hosudara wozmie, mnie jest wsio jedno"— i położył głowę na powrót, a ja pomyśliwszy, że niewielka hosudar będzie miał z niego pociechę, pospieszyłem naprzeciw nadchodzącym zastępom naszym, a wkrótce z rannymi i chorymi zabrany do dorożki, około północy w Warszawie stanąłem.

CHOLERA

W wygodnym lazarecie w domu Jasińskich w Warszawie, tym bardziej, że pod pieczą doktorów współkolegów podróży z Krakowa, kuracja szła wolnym krokiem. Na ścisłej diecie nie trzymano, nasi też tam wojownicy po przepłoszeniu nieprzyjaciela wypoczywali. Nie spieszyło się więc do pułku, aleć na koniec i febra ustała, i rana w głowę zadana zagoiła się — trzeba było udać się „do placu". Tam nadszedł rozkaz, aby z rekonwalescentów wybrać podoficerów, ci będą mianowani podporucznikami i udadzą się w miejsca wskazane do ćwiczenia rekrutów w mustrze. Zatrzymano nas dni kilka, w końcu przyszedł rozkaz przeciwny a ja zamiast postąpić na stopień oficera padłem w objęcia grasującej cholery. Rozwolnienie, womity i straszliwe kurcze żołądka mało kogo do trzeciego dnia przy życiu zostawiły. Ja w bólu gwałtownym pragnąłem rzucić się do zimnej głębokiej wody, stąd brała mię ochota do picia tejże i Bóg wie, czy instynkt naturalny nie doradził tego środka, gdyż kurcze i womity ustały, ale dlatego na pół nieżywego zawieziono mię do koszar gwardii na lazaret zamienionych, gdzie 5 tysięcy chorych lub 10 tysięcy zdrowych żołnierzy pomieścić się mogło. Gmachy te później w zakres dzisiejszej cytadeli zajęte zostały. Samych okien liczba do 4 tysięcy wynosiła.

Po wyzdrowieniu, spotkawszy tu kolegów wielu, znowuśmy trochę czasu przemarnili, ale gdyśmy o tykocińskiej wyprawie posłyszeli, niebawem udaliśmy się do pułków. Lecz wstrzymani dla nieobecności już naszych pułków na Pradze, gdyśmy w zebranej większej liczbie za swoimi pośpieszali, jużeśmy ich spotkali bardzo przerzedzonych w odwrocie z tej bohaterskiej, acz nieszczęśliwej wyprawy powracających, z którymi myśmy do Pragi powrócili.

Co do lazaretów zrobię tę uwagę, że urządzenie tychże było wzorowe, wszelkie wygody miał chory i obsługę. Było oprócz pożywnych kaszek i rosołów nawet ryż, śliwki, wino. Ale koszta utrzymania tychże ogromne, w samych koszarach gwardii do 100 lekarzv liczono a jak dostrzegałem, to połowę chorym przepisanych potraw posługa i zdrowi spożywali... Prosty chirurg brał najmniej 2 tysiące rocznie... Doktór ordynujący do 8 tysięcy.

Ile tysięcy ludzi ta cholera pochłonęła, to przechodzi pojęcie. Za cmentarzem powązkowskim kopano ogromne doły i tam w drabiniastych wozach co dzień zwożono trupy, które dwóch ludzi jeden za stężałe nogi, drugi za głowę wziąwszy, jak kłody drzewa w stosy ciskali, a przysypawszy wapnem zakopywali.

WARSZAWA

Z urywków tych niech sobie kto nie wyobraża ruchów całego wojska; w wojnie każden korpus ma oddzielne przeznaczenie, a tym samym odmienne ruchy, żołnierz nigdy nie wie przed bitwą, gdzie i dlaczego idzie. Z ruchów naszego korpusu przypuszczam, że był przeznaczony głównie do strzeżenia stolicy.

Gdy się biedne niedobitki nasze spod Ostrołęki pościągały, gdy się przerzedzone szeregi na nowo skompletowały, zda się, że tylko dla przewietrzenia odbywaliśmy ruchy z Pragi do Modlina, z Modlina za Powązki, a raz też przecie wyprowadzono nas może jakie 30 tysięcy ku Łowiczowi.

Dla skrócenia nie opisuję twierdzy Modlina, tyle tylko powiem, że jest położona na wyniosłych brzegach Wisły i Narwi do pierwszej wpadającej — więcej z ziemi, jak z murów utwierdzona. Okolica smutna, ale miała jakiś dziwny urok, kiedy w nurtach, aż czarnych od czystości Narwi, kilka tysięcy wojowników korzystających z ciepłych dni lata kąpiąc się, ożywiało jej brzegi.

Dostatek wody jest szczęściem dla znojem i upałami strudzonego żołnierza. Nie raz tego doświadczyłem. W okolicach Bolimowa raz spragniony napiłem się w leśnej kałuży wody — to myślałem, że mię gorycz jej rozsadzi; do dziś jej miły smak pamiętam. W potrzebie wszystko znośne i nie robi obrzydzenia. Wyobraź sobie, ze na moment np. dla ugotowania obiadu stawa wojsko. W punkcie tym znajduje się stawek albo zbiór jaki deszczowej wody. Natychmiast po ustawieniu w kozły broni rzucają się wszyscy do użytkowania tejże. Jeden mydli i pierze bieliznę, drugi odgarnąwszy pianę mydlin używa tejże do zalania kaszy, inny spragniony rzuca się jak długi i pije lub też wziąwszy na pokrywę od kociolka pije przez zęby, żeby ścigające po niej różnorodne twory nie wśliznęły mu się do gardła — a to wszystko dzieje się ze śmiechami, z wesołością, z żartami.

Po kilkudniowych ruchach w okolicach Łowicza wyruszyliśmy spieszno w sierpniu do Warszawy.

Wyobraź sobie miasto pięć razy większe, jakim jest Kraków z przedmieściami. O ile poznałem, nie ma tam tak wspaniałych i starych jak w Krakowie kościołów i lubo Świętokrzyski, Św. Jana, Pijarów i nowszym stylem Ewangelicki należą do pięknych, ale z naszymi bez porównania. Długie ulice są często lichymi parkanami ogrodowymi oszpecone. Ale za to zdobią je liczne, wspaniałe i gustowne pałace, pomniki, statuy, belwedery, a najwięcej niezmierny ruch ludności. Zachodnią stronę tejże [Warszawy] przeszło sto wietrznych młynów ją opanowało — w czasie nadchodzącej burzy warto jest przypatrzyć się ich ruchom konwulsyjnym, gwałtownym.

Wyobraź sobie całą objętość tejże [Warszawy] z przedmieściami, przynajmniej stu ulicami poprzeźynaną. Każdą ulicę raz lub więcej ziemią pomiędzy duże drewniane ściany sypaną, zabarykadowano. Każdy murek, każden parkan opatrzony strzelnicami. Potem prócz zwykłego wału rogatkowego, cały obwód tejże, może 2 mile długości wynoszący, podwójnym rzędem okopów, szańców, lunet opasany (Praga na prawym brzegu Wisły miała osobne fortyfikacje), a będziesz miał niejakie o Warszawie w roku 1831 wyobrażenie.

Raz jeszcze, gdy już Paszkiewicz przeszedł pod Włocławskiem na lewy brzeg Wisły, poszliśmy ku Łowiczowi i sprowadziliśmy całą jego, armię pod stolicę. A po kilkodniowych przygotowaniach i lekkich utarczkach nastąpił oczekiwany w dniu 7 i 8 września pamiętny

SZTURM CZYLI ZDOBYWANIE WARSZAWY

Z powyższego słabego zarysu, jaki skreśliłem o ufortyfikowaniu Warszawy, łatwo przypuścić należy, że było się gdzie bronić, gdyby tylko było czym i o czym, ale przypuszczając w dobrej wierze, że dla nieogłodzenia ludnej stolicy wodzowie, licząc na zbrojnych obywateli, już to dla sprowadzenia żywności, już to dla powodów strategicznych większą część korpusów za daleko od zagrożonej stolicy powysyłali, zostawiwszy na jej obronę jakie 16 a najwięcej 20 tysięcy wojska, którego do zabezpieczenia wszystkich obronnych punktów i drugie tyle nie byłoby zanadto. Nieprzyjaciel nie zaniedbał korzystać z tego i przypuścił dnia 7 września o świcie szturm, na całej linii bojowej.

W dniu tym byłem w baterii nr 59 (patrz mapkę). Było nas tam dwie kompanie i podobno 4 działa, wiele baterii jak np. obok nas nr 58 i 60 bez żadnej załogi. Nieprzyjaciel główny napad skierował na redutę 'bastionową Woli, może jakie   200 dział przeszło godzinę grało przeciw jednemu punktowi z baterią nr 57, w której było 4 działa małe i kompania wojska!

Po wzięciu tej baterii zaczął nieprzyjaciel kusić się o wzięcie głównego punktu Woli, ale znalazłszy silny nad podziw opór, pozostawia za sobą Wolę, a wstępnym bojem tłoczy się masami ku rogatkom wolskim na Czyste. Lecz tu wzięto masy w krzyżowe ognie naszej dzielnej artylerii jak nie mniej celnymi strzałami naszych piechurów zza okopów — wysłali i użyźnili tę piaszczystą stronę stolicy czarną masą trupów do dnia sądnego. Reszta niedobitków cofnęła się w nieładzie dc pierwszego, swego stanowiska. Ta lekcja tyle skutkowała, że oprócz cząstkowych napaści od godziny może 10 rano już nie ponowili w tej stronie boju aż do godziny 1 po południu dnia następnego.

O północy przybyła nam do naszej baterii znaczna pomoc w działach i wojsku. Zegnaliśmy się na śmierć, gdyż Wolę już wzięto a nasza bateria, będąc na 3 tysiące kroków od głównych okopów naprzód wysunięta, nie miała obok żadnej pomocy. Spodziewaliśmy się pewnego na nas szturmu i śmierci. Alić nad ranem dostaliśmy rozkaz cofnięcia się na Czyste, cośmy też bez żadnej napaści dokonali.

Drugiego dnia około godziny pierwszej po południu rozpoczął się gwałtowny szturm na całej prawie linii bojowej, a najwięcej, na Czystem. Nieprzyjaciel tłoczył się na okopy masami, nasi jak zażarte lwy zapełniali trupami nieprzyjaciół głębokie fosy. Nasza artyleria ucierpiała wiele, będąc na szczycie okopów niczym nie zakryta, dla korzystniejszego kierowania strzałami. Poległych artylerzystów zastępowali ochotnicy z szeregów liniowych. Odznaczała się w obronie stolicy i gwardia narodowa, ale — o ile widziałem — po większej części tylko mniej majętni. Bogaci naradzali się, jak by najkorzystniej miasto poddać ujrzawszy przedmieścia w płomieniach. Nieprzyjaciół kolumny coraz świeże napływały, a mimo to przerzedzone i zmordowane szeregi nasze na krok nie ustępowały. Jest to coś okropnego, coś piekielnego słysząc naraz tyle zmieszanego huku, od którego zda się nie już słuch zginie, ale głowa pęknie — krzyku, kwiku, wrzawy, kurzawy! Przed wieczorem spiesząc nasz oddział na lewe bardziej zagrożone skrzydło, wystawiony był na ogień kartaczowy nieprzyjaciół. Pomiędzy wielu oberwało się i mnie, ale nie na śmierć, tylko kartacz otarł się na piersi o ,pas od ładownicy i dalej poleciał, a ja uczułem, jakby mię kto łokciem szturchnął w piersi. Niebawem zabrztusiłem się krwią, a po znacznym tejże odpływie odprowadzono mię ku miastu, a następnie do lazaretu. Przy rozbieraniu się dostrzegłem, że tak pas jako też całe ubranie rozdarte było, a ciało tylko trochę sine.

Zachodzące nawet słońce zapasów rycerskich nie wstrzymało, bój trwał do późnej nocy a z całodziennej pracy nie mógł się poszczycić nieprzyjaciel, że postąpił co w zwycięstwie. O północy wszakże z wielkim podziwieniem doszła nas wiadomość, że Warszawa kapitulowała, wojsko dostało rozkaz cofania się na Pragę.

Po bezsennie przepędzonej nocy w lazarecie Jasińskich, częścią dla słabości, częścią dla huku przelatujących około domu kul i granatów, smutną powitałem dzień wiadomością, że stolica polska kaipitulowała.

Wojsko polskie nigdy tej hańby nie przyjmie na siebie; byłem w szeregach' jego i znałem jego ducha, widziałem żołnierzy boleść równającą się rozpaczy, kiedy zmuszeni zostali rozkazami ustąpić na Pragę. Igraszką było dla nich zapełniać głębokie fosy trupami cisnących się na okopy nawałem, pijanych trunkiem i ślepym posłuszeństwem czerniawy. A kiedy część jaka tychże zapędziła się zuchwale pomiędzy kręte ulice przedmieść, to nasze czwartaki tak się gracko z nimi uwinęli, że już więcej nie poszli na przymuszonego ochotnika... Trzeba bowiem wiedzieć, jak jeńcy opowiadali, że gdy potrzeba było do. jakiej śmiałej wyprawy oddziału żołnierzy, to oficer rosyjski stanąwszy przed frontem wywołał po nazwisku każdego żołnierza, który był wyznaczony na ochotnika.

Powracając atoli do kapitulacji Warszawy, przypisać ją raczej należy rachubie duchów sprzyjających. Rosji, tchórzostwu majętnej klasy obywateli drżących o swoje mienie i budynki, a najwięcej błędowi, że ludne miasto na fortecę zamieniono.

Z upadkiem nieszczęśliwej Warszawy upadł można powiedzieć duch całego narodu, bo nieszczęściem zanadto na niej nadziei oparto.

Nieprzyjaciel stał za miastem, Warszawa wyglądała pusto. Pospieszyłem za wojskiem na Pragę, skąd ku południowi ruszyliśmy w pochód ku Modlinowi. Gdy muzyka pułkowa zagrała marsza Dąbrowskiego „Jeszcze Polska nie zginęła", można powiedzieć, wydobył się z piersi wszystkich wojowników, jeden połączony ryk, łzawy wzrok rzucających na smutną Warszawę — pomnąc na tyle daremnej pracy, tyle straconych nadziei!

Czytając w dziennikach raport do cesarza tym przynajmniej ulżyliśmy boleści naszej, gdy nam i nieprzyjaciel nie odmawiał zalety męstwa, choćby dla własnej pochwały, a w wyliczaniu strat poniesionych przyznawał się do straty w zabitych w ciągu tych dwóch dni: 8 jenerałów, 800 koni od artylerii, 11 tysięcy żołnierzy, nb. zabitych... o rannych nie pamiętam, a na jednego zabitego dwóch rannych przyliczyć można.

Po kilku dniach pobytu naszego korpusu w Modlinie udaliśmy się do Zakroczyma, następnie do Płocka, skąd, dla ucałowania jeszcze raz rodzinnego zakątka, przepłynęliśmy bardzo szeroką Wisłę (długość mostu pod Warszawą wynosi 800 kroków; zdaje się, że dwa razy tak jest szeroka Wisła pod Płockiem). Przebywszy nad podziw szczęśliwie bardzo trudną wśród kolumn nieprzyjaciół drogę, mianowicie przez Łódź, Tuszyn, Ozorków, mijając Częstochowę — na Żarnowice i Skałę, powitałem kochany Kraków w chwili zajęcia go już przez korpus Rüdigera, ścigający rozsypany korpus Różyckiego.

Wiele, bardzo wiele byłoby szczegółów do opisania i godnych pamięci, mianowicie dla nauki młodszych, czerpiąc je z praktycznego doświadczenia, ale niech też i oni doświadczą sami za siebie (miałem ja większą część tychże spisaną, ale takowe — nieporozumienie w późniejszych latach małżeńskie — zniweczyło).

Tak np. godne pamięci jest następne zdarzenie. Kiedy w Płocku przemyślałem, w jaki by się sposób „przebrać, chcąc się przedzierać przez kolumny nieprzyjaciół, nie było funduszu na kupienie sukien cywilnych, a w mundurze było niebezpieczno — gdy nad tym głowę łamię, spotykam poczciwego krakowianina krawca nazwiskiem Górskiego. Gdy mu rzecz objawiłem, zajął się niebawem przekształceniem płaszcza na rodzaj kapoty i zmianą reszty ubioru i kiedy mu za tą przysługę ostatnią szafirową pięciozłotówkę papierową dawałem z wyrażeniem: „Bierz tyle, bo więcej nie mam" — on wpatrzywszy się ostro we mnie zapytał, „czy istotnie tylko masz tyle?" „Mam jeszcze zieloną złotówkę, ale jej nikt w tych stronach brać już nie chce" — odpowiedziałem. A on mi na to: „Do Krakowa mil 50. Jam bogatszy od ciebie, patrz, to jest mój fundusz" (pokazując igłę) i nie przyjął żadnej nagrody. I rzeczywiście, oprócz moralnej stąd nauki, w ciągu całej dalszej do domu drogi, boleśnie nieraz czułem potrzebę posiadania najlichszego choćby rzemiosła, talentu, a uniknął bym był niejednej ostateczności, gdzie dla pozyskania przychylnego obejścia trzeba było jak np. w Ozorkowie podłemu szpiegowi Leuchtemu u generała Toll  suknie chędożyć — a zaprzeć się czytania i pisania, które mej powierzchowności nie odpowiadały, owszem, byłyby zaszkodziły. W ogóle bardzo smutny pogląd wyciągnąłem z odbytej rzeczonej podróży. Ale w ogóle Bóg łaskawy szczęśliwie przewodniczył całej tej mojej wyprawie wojennej, w dobrej i sprawiedliwej myśli przedsięwziętej, i często po przejściu ciasnej trudności przypominały mi się słowa Zbawiciela wyrzeczone do uczniów swoich: „Nie frasujcie się, co będziecie mówili, gdy was zapytywać nieprzyjaciele wasi będą, bo mój duch będzie z wami".

TUŁACTWO

Po przejściu jednych naszych korpusów do Prus, innych do Galicji, gdy już wszelkie nadzieje ratunku ojczyzny na ten raz upadły, tysiące naszych braci rozsypało się po całej kuli ziemskiej, aby się użalić narodom o krzywdach nam czynionych. I ja lubo w Krakowskiem urodzony, aby uniknąć wszakże prześladowań czasowych i nie być solą w oczach nieprzyjaciela, znalazłem sposobność udania się za Karpaty w krainę dziarskich Węgrów. Zapał, z jakim każden noszący imię Polaka w -owym czasie wszędzie a wszędzie był przyjmowany, przechodzi wszelkie opisanie, był to drogi balsam na niezgojone rany ciała i serca polskiego. Zwolna szał przeminął jak wszystkie dzieje tego świata. Niemniej przyczyniło się do tego nadużycie wielu próżniaków, przybierających oszustów imię nieszczęśliwego rodaka, wreszcie tęsknota do kraju uczyniły niejednemu bardzo gorzkim ten kęs podany gościnnego chleba, ja może ze wszystkich najkrócej potrzebując karmienia się nim, najmniej mam sposobności użalania się na niego. Ale biedni niestety tułacze zacząwszy od Sybiru, Kaukazu, Syrii, Algieru, Ameryki i Anglii, a nieszczęśliwie może, którzy zamieszkują kraje zachodnioeuropejskie lub sąsiednich Niemiec fortece... albo na koniec ci, którzy zwątpiwszy poszli w służbę — zaprzedawszy się wrogowi ojczyzny.

PRZEMYSŁ

Odbywszy tę pierwszą próbę życia społecznego, powracałem ochotnie do dawnego zatrudnienia, do handlu. Ubogi wprawdzie co do majątku,-ale bogaty w doświadczenie, zawsze sobie ten rok poświęcony ojczyźnie do najpiękniejszych dni życia mego policzam. Wiktulka kochana mile powitała nieraz może już opłakanego Józefa. Ach, jak to jest miło żyć i pracować w domu i dla domu, w którym przebywa narzeczona!

Ale jestże szczęście stałe na ziemi?... Dwa roki jak jeden dzień szczęśliwy upłynęło. O rękę Wiktusi zaczęli się zgłaszać majętni obywatele. Szanowany i kochany przyszły teść, lubo nie miał zapewnię oprócz zarzutu ubóstwa nic przeciw związkowi naszemu, zwlekał przecież pod różnymi pozorami uiszczenia naszych nadziei... a Bóg sam tylko wie, ile kwaśnych płonek zgryźć mi było potrzeba, nim wszystkie trudności w podobnych zawodach towarzyszące przezwyciężyć byliśmy w stanie. Wytrwałość nasza w końcu przemogła.

Pan Andrzej Paczygowski pryncypał mój a przyszły teść dopomógł mi (bo zasoby moje oszczędzone za szczupłe były), iż w końcu roku 1834 wpisany zostałem, to jest wkupiłem się w grono kupców krakowskich kongregacją tychże składających.

Udałem się zaraz w znajome już okolice Węgier częścią za pożyczone pieniądze, częścią na rachunek kredytu, kupiłem partyjkę wina. A następnie jako kupiec połączony zostałem związkiem dozgonnym z moją Wiktulka.

Z początkiem 1835 r. zaczęliśmy gospodarować pracując dla siebie. Znaczny posag żony tak w gotowiźnie, jako też winie rokował nam przy dobrym odbycie przemysłu najlepsze nadzieje. Wino, bilard, kantor loterii były to połączone środki do utrzymania niezawisłego bytu i porządnego utrzymania.

Dał nam też Bóg i dzieci — Zuzannę i Ignacego. Polityczne stosunki, które przez zmianę taryfy cła od wina, jak nie mniej zajęcie Krakowa przez wojska cesarsko-austriackie — 1836 roku — stanowczo szkodliwie na handel wina, a przez   wydalenie wszystkiej prawie obcej młodzieży z Krakowa, na mój dochód wpłynęły, spowodowały, że 'myśleć musiałem o innym sposobie do życia i stąd w roku 1838 porzuciwszy handel, do którego, szczerze rzekłszy, czułem jakowąś antypatię z powodu, że chcąc przy nim wyżyć, trzeba okropnie bliźnich zdzierać, aby na opłaty i utrzymanie wystarczyło, zacząłem więc

WIEJSKIE GOSPODARSTWO

Nigdy nieobliczonym trafem wziąłem rodzinne gniazdo wieś Rudawe z plebanią w dzierżawę. Jakkolwiek nie miałem wyobrażenia najmniejszego o gospodarstwie rolnym, licząc atoli na doradę tu zamieszkałego kochanego brata, najchętniej poświęcałem się ciężkiej dorolnej pracy i większe w niej niż w handlu (poczułem upodobanie.

W samej rzeczy, pomijając nieodłączne każdemu zawodowi, a mianowicie rolniczemu trudności, kto spogląda okiem uczucia na gospodarstwo wiejskie — w porównaniu z wrzawą miejską — czuje się być bliżej Boga, bliżej natury.

Na wiosnę widok wschodzącego pogodnie słońca, które już tkliwy śpiew skowronków uprzedził, zapach świeżej na rozległej niwie ziemi — rozrzewnia umysł i podnosi ochotę do pracy. Powierzyłeś ziarno ziemi? Siedzisz go każdej wolnej chwili, błogo ci, nadzieja wzrasta, kiedy widzisz bujno wschodzące krzewiące się, ścigające w górę, a kiedy obciążone kłosami niwy, powiewem błogiego wiatru w kształcie bałwanów wody kołysane, chylą się i podnoszą u stóp twoich, jakby hołd wdzięczności za pracę około nich podjętą składając — jakże tkliwie ich nieme oznaki pojmujesz? Komuż za ich wzrost podziękują? Komuż dalszą ich pieczę poruczysz? Wolno ci wprawdzie poszczycić się dumnie: „To dzieło mojej pracy" — ale Ty, Boże, dałeś mi do niej siły! A niech no chmurne niebo pogrozi twoim wychowańcom gradem lub burzą, jakże byś ty rad one jak troskliwa matka zachronić w niebezpieczeństwie, a słaby nie mogąc podołać temu — nie wzniesiesz że łzawego z pokorą oka do Stwórcy wszechrzeczy, wpośród którego dzieł widocznych stoisz i nie zawołasz: „Boże, bądź nam .miłościwi" Och, upewniam, że nigdy mieszkaniec miasta czyhający jedynie, jak by zręcznie podejść jeden drugiego, nie poszczyci się tak bliskim pojmowaniem dzieł boskich, tak wielką okazją zbliżenia się do Stwórcy.

Na usprawiedliwienie czego i to jeszcze dodam, że na produkta swej pracy [rolnik] nie nakłada dowolnej ceny, ale idąc, że tak powiem z naturą, przyjmuje takie ceny, jakie sami nabywający ustanowili.

(Rozpisawszy się o stronie uczuciowej w gospodarstwie wiejskim, acz nie mego pióra, ale myśl piękną podzielając, zamieszczam gdzieś wyczytaną, zgodną z moim przekonaniem

MODLITWĘ W POLU W NOCY

„O Ty, którego istność i moc nieskończoną natura cała z taką objawia wielkością, Ojcze ludzi, z wysokości tego wyniosłego tronu, który niezliczone—czystych duchów otaczają chóry, duchów, które miłością Twoją żyją, Twoimi goreją zapały i na zachwycających arfach bez przestanku Twoje boskie ogłaszają pochwały, racz jeden moment słabego posłuchać człowieka i odebrać hołd jego...

Wśród nocnego milczenia wznoszę głos i przychodzę czcić też Istność najwyższą, która mnie stworzyła z niczego. Świat, wielki Boże, jest Twoim kościołem, oświecony w dzień od słońca, które jest Twoim obrazem, a w nocy upstrzony szklącemi się gwiazdami, które Twą składają koronę. Niezmierzone nieba są sklepieniem tego wspaniałego kościoła, a człowiek niewinny i czysty jest jego kapłanem.

O jakże nieroztrqpni ludzie, na widok tylu promienistych globów, toczących się nad nami w bezdennych otchłaniach przestrzeni, mogli zapomnieć ich Stwórcy?

Błogosławię Cię, Boże Najwyższy, żeś mi się pozwolił rodzie na tych tu polach, daleko od miast zepsutych, i żeś oddalił od serca mego pychę i wyniosłość. Używam, dzięki dobroci Twojej ojcowskiej, prawdziwych życia rozkoszy, spokojności duszy i szczęśliwej wierności. Nigdy nie przestałeś obdarzać mię darami, reszta jeszcze dni moich oznaczona jest dobrodziejstwami Twymi. Ty skrapiasz łąki moje, Ty trzodom moim udzielasz zdrowia i płodności, Ty użyźniasz pola, ręka Twoja okrywa drzewa moje owocami, pola kwiatami, których nigdy nie pustoszyła susza Afryki ani orkan niszczący. Ty zatrzymujesz mi przy życiu spokojną moją towarzyszkę i lube dzieci, których przywiązanie uprzyjemnia późne nasze lata. Boże, nie żądam nic więcej jak umrzeć przed ni- -mi... Czuję, że się zbliżam ku grobowi..., a gdy mię spuszczą do niego, Opiekunie lat moich, miej litość nad nimi, strzeż ich i nie opuszczaj ich nigdy, o Boże!"

Skoro nie masz cierpieniem lub jakimi namiętnościami stłumionego czucia, rzuciwszy się na snop w czasie chłodnej po upałach gorącego dnia, sierpniowej nocy, i rzuciwszy oko w niezmierzoną przestrzeń nieba — mimowolnie powyższa modlitwa cisnąć ci się i wydobywać z twego serca będzie.

Ma niemylnie gospodarstwo swoje błogie owoce, ale ma i ciernie — jak to w ciągu dalszym niniejszych drobnostek poszczególnić mi wypadnie — tymczasem uczynię wzmiankę o bardzo ważnym w życiu moim przedmiocie,

O MAŁŻEŃSTWIE

Wyżej pod napisem, czyli naczółkiem „Mój rok dwudziesty pierwszy" — wzmiankowałem był o pierwszym czystym uczuciu miłości ku pewnej młodej osobie". Było to w roku 1828. Nie czas było wprawdzie jeszcze myśleć o małżeństwie, tym bardziej że zawód, któremu się już 6 lat poświęciłem, wymagał zasobów pieniężnych do swego rozpoczęcia, a ona była tak jak i ja uboga. Nie było przeto rachuby innej, jak tylko w razie pobrania się naszego zaprzedać się nam obojgu do jakiej nędznej służby i kwasić biedę z osobą tą, dla której, gdyby w moim posiadaniu była, ustąpiłbym dla szczęścia tejże, nieba. Na czas przeto wyperswadowałem sobie, i bez żadnej rachuby innej, płacząc nad niedolą moją. Złorzeczyłem niebu, że dozwala rozniecić się takiemu w sercu uczuciu, które tak nieprzebyte napotyka zawady. A nie zawiódłszy ani sumienia, ani uczciwości, o ile rzetelność pojmuję nie uchybiwszy takowej, wybiłem sobie myśl o tym z głowy i nawet z pociechą usłyszałem w rok może o zamęściu tejże. Pieszcząc jednakże wrażenie to pierwsze w sercu swoim, uczyniłem o nim wzmiankę w notatkach podobnych niniejszym, nie spodziewając się nigdy, aby 'drobnostka podobna wpłynąć kiedy mogła szkodliwie na stosunki pożycia dalszego.

W cztery lata potem pokochałem miłością szczerą, otwartą, panienkę, którą pragnąwszy mieć za żonę, od lat dziecinnych znałem wychowawszy się prawie z nią w jednym domu. A znając jej charakter poświęcałem się niemal, przewidując w pożyciu jej—w innym związku cierpienia i niewyrozumienie dla niej. Być może, że uczucie to niebieskie przybrudzone już było częścią ziemskości z pozoru tego, że się tam majątku spodziewać należało. Jednakże była to prawa i rzetelna, biorąca na siebie obowiązek opiekuństwa,- miłość, ustalona do tego trzechletnimi trudnościami, których przezwyciężenie dało mi spełnić do dna kielich wszystkich goryczy. Przemógłszy je, stałem się najszczęśliwszy mężem, najlepszym małżonkiem i Bóg mi świadkiem, że nie pomyślałem o innym szczęściu. Dwa roki niczym nie zamąconego upłynęło nam szczęścia.

Zdarzenie chciało, że napotkawszy między drobiazgami książeczkę notatek moich, czytałem z niej żonie dla wspólnej rozrywki różne ustępy z ubiegłego życia. Z kolei przyszło do wzmianki o zapomnianym romansie od lat ośmiu.

Któż by rozsądny dał wiarę temu, że chwila ta była gromem roztrącającym epokę szczęścia naszego, że to było wypowiedzeniem i rozpoczęciem walki na śmierć i życie i zakończyło się niestety grobem!... Pojąć i przebaczyć mi nie mogła, że ja śmiałem i mogłem pierwej kochać inną kobietę oprócz niej, że poważyłem" się kiedykolwiek myśleć nawet o tym! A stąd naprzód dąsy, niemówienia, wymówki,, przycinki i tysięczne dokuczania, których obliczyć nigdy niepodobna temu, kto nie miał tego szczęścia być w podobnej okoliczności. Żadne perswazje, żadne oznaki i dowody szczerej i czystej miłości małżeńskiej nie zdołały jakiejś upornej podejrzliwości wyrugować z jej serca. Główną cechą jej charakteru był upór połączony z podejrzliwością. O pierwszej wadzie już od jej młodości wiedziałem i sądziłem się do kierowania i rozsądnego ulegania mu być zdolnym, ale drugiego nie przewidziałem. Ciągłym dokuczaniem pomimo czasowych przepraszań, przyrzekanych zapomnień, zatruwała sobie i mnie życie tak dobrze, że gdyby nie roztropne pojmowanie rzeczy — zdolną byłaby mniej cierpliwego do zapomnienia się i zupełnego zepsucia doprowadzić.

Lubo nic skrytego przed żoną nie miałem, dostrzegłem wkrótce, że wszystkie drobnostki nasze wspólne, przypominające niejedną błogą naszą chwilę, powyszukiwała, zniszczyła. Ten sam los spotkał i moje pamiętniki, których o tyle żałowałem, że nad spisywaniem ich niejeden wieczór prześlęczałem, które może sam kiedyś byłbym spalił jako dzieciństwa albo dla, jej spokojności. To dokuczanie mi sprowadziło pewien rodzaj słabości, którą następne sześcioletnie cierpienie zaledwo ukończyło i nieuleczonością groziło.

Jako mąż poczuwałem względem żony obowiązku bardzo wiele, kochając ją i znając jej przywiązanie, winienem go był szanować zawdzięczając jej dla mnie przed innymi poświęcenie, winienem był jej stanowisko w społeczeństwie, jakie przez rozrządzanie majątkiem jej zajmowałem. W ciągu lat sześciu powiła nam córkę i trzech pięknych synów, który to obowiązek matki zaszczytnie dopełniła. Nieporozumień domowych za dom nie wyniosła — szczęśliwym stadłem nas mianowano. Gospodarstwo z cierpliwością i zajęciem pielęgnowała. Przez wzgląd na przytoczone zalety na jej stronę winien jej byłem, o ile nie chodziło o pewien rodzaj upodlenia godności osobistej, cierpliwość, wytrwałość i wyrozumienie — aż czas dokona reszty.

Ale zajrzawszy w szczegóły, niestety, gdzie w małżeństwie nie masz przyjaźni, zaufania i otwartości — ach cóż to za istne przedpiekle!

Wydaliwszy się na wieś z Krakowa czwartego roku małżeństwa naszego, mniemałem, że zmiana miejsca potrafi zmienić i nasze przykre pożycie. Nie! gorzej i coraz gorzej! — Ach, gdyby chcieć określić wszystkie przykrości, jakimi sobie małżonkowie dokuczyć mogą. kiedy zechcą, czasu by na opisanie wszystkiego nie starczyło. Gdy się poróżnisz z osobą obcą, samo usunięcie się sprzed oczu jeden drugiemu zakańcza częstokroć niesnaski. Ale niezgoda z osobą, z którą cię stosunek dozgonnie przykuwa, i tysiące a tysiące co dzień styczności do dokuczania się nastręcza, a końca temu przewidzieć niepodobna, och, to na koniec do szaleństwa przywodzi. Nieraz w uniesieniu, wstrzymując się od wybuchu popędliwości, opuszczałem nagle dom i spieszyłem w dalekie ustronia, już to prosząc Boga o przemienienie, już to o cierpliwość, już to o łaskę przebaczenia, bo przekonany jestem, że skoro mię Bóg tym cierpieniem dotykał, to pewnie za winy jakie, bo Bóg jest sprawiedliwy. Nieraz już stanowczo umyśliłem zabrać dziatki, cisnąć pod nogi cały dobytek żony, który nieraz w chwilach dokuczania wymawiała, i choćby w najcięższym pocie czoła pracować na siebie i drogie dziatki — byle spokojnie. Okropne to i nieznośne są przymówki majątkowe ze strony żony!... Już, już zdawało się, będzie nieraz po podobnych zamiarach i wycieczkach zupełna spokojność przywrócona, ale to były tylko chwilowe przestanki, aby potem z większą gwałtownością wybuchały. Przyszło wreszcie do tego, że ja spokojny i nie poczuwający namiętności pasji, gdy uczułem przebraną miarę cierpliwości, wystąpiłem stanowczo i rzekłem: „Nie! ulegałem i znosiłem dotąd przywidzenia twoje, byłem nawet gotów ustąpić ci ze wszystkiego, ale mię obowiązek ojca inaczej powołuje. Nie uderzę cię, nie podniosę ręki na ciebie, acz na to ciągniesz i zasługujesz, ale odtąd ci nie ustąpię! Kto kogo przemoże, zobaczymy, spróbujemy, jedno z nas ustąpić musi! Gdybym nawet istotnie w oczach twoich był winnym tyle, ile mię karać usiłujesz, wymiar kary nie przystawałby tobie!" To postanowiwszy, aż się zaląkłem, spojrzawszy, ile gwałtowności wywołać można z serca -ludzkiego., Z natury bardzo skłonny do przebaczenia i na najmniejszy oznak pojednania puszczałem wszelkie doznane przykrości w zapomnienie. Nim atoli ta błoga chwila nastąpiła, odpierając zaczepki ząb za ząb dostrzegłem, jak i ile złego dokuczyć może, kto tylko chce w stanie małżeńskim, w stosunkach tak 'bliskich i codziennych. W (podobnych chwilach to nie są dwie istoty stworzone i połączone do kochania, ale dwa okropne potwory na zagubę jedno drugiego piekłu wyrwane...

Aż dotąd wszystkie niesnaski domowe zaczynały się i kończyły w cztery oczy, przykra to bowiem rzecz, gdy się opinia o tobie dostanie na obmowne języki. Odtąd nie ukrywaliśmy się więcej z wynurzaniem, co które w sercu poczuwało — dopieroż to gospodarstwo idzie ładnie, kiedy rządzi nim i ludźmi jak się któremu podoba... Niedługo przecież gorszyliśmy czeladź i dzieci naszym postępowaniem. Po dwumiesięcznej może jawnej i zaciętej wojnie przywidziało się żonie, że ma suchoty. Ostatni przeto upór pokazała, że zamierzyła udać się w góry na świeżą serwatkę, czyli żentycę. Nie podzielałem jej uprzedzenia, kobieta bowiem w kwiecie siły i wieku, lat 27 mająca, czerstwa, dobrej tuszy, krwista aż do skłonności apopleksji, na wzmiankę o suchotach żarty u znajomych wzbudzała.

CHOROBY

Czytałem w księgach Pisma świętego: „Kogo Bóg chce ukarać, odda go w ręce doktorów" — święte to są słowa. W długiej słabości mojej i częstych słabościach dzieci jakże dotkliwie w kieszeni i całym gospodarstwie prawdziwość tego zdania uczułem.

Wracając się do przedmiotu, gdy żona na serio postanowiła udać się na kurację, zezwoliłem najchętniej, 'byle dogadzając jej nie sprowadzić nowych powodów do niesnasek, któxe nadspodziewanie od czasu energicznego z mej strony wystąpienia sfolgowały. Ja też nie pragnąłem więcej i za rozkosz poczytywałem sobie, gdy jej w czym bądź zadosyćuczynić mogłem i gdy to mile przyjmowała. W lipcu 1842 roku odwiozłem ją w Karpaty i zostawiwszy jej za towarzyszkę roztropnią kobietę, pod pieczą bardzo godnego kuzyna tam zamieszkującego Aleksandra Stanko. A podług umowy w pierwszych dniach września pospieszyłem po nią w słodkiej nadziei, że jeżeli się z niebyłych suchot nie wyleczy, to może da Bóg, że z bardziej trawiących nad suchoty przywidzeń długim oddaleniem od dzieci i gospodarstwa uleczoną zastanę.

'Dojeżdżając już po żonę w wspaniałe Tatry, po dwumiesięcznej acz nudnej samotności, z jakąś przykrością uczuwałem możebne odnowienie wszystkich przykrości towarzyszących na nowo, gdy się znajdziemy w domu przy sobie. Ale próżne było przywidzenie moje, kiedy po najczulszym naszym przywitaniu się ze łzami, dowiedziałem się, jak już od dawna tęskniła do domu, jak co dzień milowe i dalsze robiła wycieczki, aby tylko kochanego zobaczyć przybywającego męża, jak się prawie wśród czystego Tatrów powietrza zupełnie odrodziła — jakże nie podziękowałem Bogu w przewidzeniu szczęśliwej przyszłości!

Spostrzegałem wprawdzie odmianę znaczną w tuszy, ale stąd wiele złego nie przewidywałem. Za przybyciem dopiero do Krakowa a następnie krótkim pobycie w domu pokazało się, że skutkiem nieszczęsnej kuracji w Tatrach, lekko ubrana, bo któż by się spodziewał w tej porze zimna? — zaziębiła się, a połączywszy wszystkie okoliczności, np. zbytnie puszczanie przedtem krwi, irytacje, w końcu myśl niespokojna, tęskność w samotnych górach, na koniec zaziębienie, spowodowały rzeczywiście początki suchot.

Już my się, licząc od podróży w Tatry, zupełnie pogodzili, -wszystkie urazy poszły w zapomnienie. Okropnie mię przeto przeszyła wiadomość powzięta o niebezpieczeństwie jej zdrowia, co zatem tylko czułość małżeńska, miłość i przywiązanie przyjaźni obmyśleć zdoła, wszystko to poruszone zostało, aby usunąć grożące niebezpieczeństwo.

Na zakończenie ustępu niniejszego dodam. Jest między ludem przymówka. „że się nikt księżymi pieniędzmi nie dorobi" — dlaczego miałyby tak być nieszczęśliwe? — nie pojmuję, a gdyby to prawdą być miało, to ściągałoby się mianowicie do tych, której daremnie za wystawne pogrzeby wzięte zostały. Prędzej bym powiedział, że pieniądze doktorskie słuszniej by tej klątwie podlegać winny, bo każden grosz łożony acz chętnie na ratowanie zdrowia, bywa łzą boleści skropiony. A najczęściej za to się panu doktorowi płaci, że ten w swej sztuce niewyzwolonej uczy się na pacjencie dlatego, aby na drugim czynił nowe swej nieumiejętności próby. Wiem, że lekarz nie przywróci ci życia, ale cóż chory temu winien, ze lekarz nie trafiwszy w ślady choroby maca i maca po ciemku, osłabia siły, na koniec za swoje błędy miasto kary odbiera nagrodę... Byłem tyle nieszczęśliwy, że zebrawszy razem, sześć lat doktór nie wyszedł z domu, mogę więc ponowić powyższe założenie, „że kogo Bóg chce ukarać, odda go w ręce doktorów".

Synu! Na Imię Wszechmocnego zaklinam cię Boga! Strzeż się i unikaj w życiu swoim wszystkiego tego, co by cię mogło oddać w ręce doktorów!

Po wtóre, nigdy w swym życiu nie rachuj na cudzą łaskę, pomoc, lecz tylko na własną siłę, na pracę rąk swoich. Dlatego radzę ci, gdybyś pojmował żonę, oblicz się dobrze, a gdy dostrzeżesz, że ona ciebie w majątku o jeden grosz przewyższa, nie łącz się z nią, bo kiedyś ten grosz kością ci w gardle stanie.

ŻAŁOBA

Z powrotem z Karpat nowe życie w dom nasz zawitało. Owe szpiegowania, nieufności i milionowe dokuczania obustronne wiecznie gdzieś zaprzepadły — była to cisza przed srogą burzą zniszczenia. Miłując szczerze żonę, a czując się niemściwym i bez żółci prawie — dlatego wzmiankowałem wyżej, że się aż zląkłem sam siebie dostrzegłszy w sercu własnym tyle jadu, który tam spał spokojnie wprzódy niczym do czynu nie powołany.— Tak ja po wyczerpaniu wszystkich łagodnych środków byłem, to jest stałem się okrutnym przeciwko żonie, gdy szło o obronę godności osobistej i dźwignięcia zdeptanego stanowiska ojca dzieci, męża.

Gdy atoli złe to minęło, powróciło wrodzone uczucie na swoje stanowisko i może to za przesadę czytający weźmie, gdy będzie miał cierpliwość następne odczytać notatki jako dowody przesadzonej czy wygórowanej czułości, a przecież ulgę i rozkosz przynoszące zbolałemu sercu.

Dostrzegłszy, jak powiedziałem, rzeczywiste oznaki słabości, zawiozłem żonę do Krakowa, aby pod skrzydłem familii i pod staraniem zdatnych lekarzy pdzyskała zagrożone zdrowie. Gdy wszakże po upływie dużego czasu zamiast polepszenia widocznie na zdrowiu upadać zaczęła, pośpieszyłem po nią w tej myśli, aby ją własnym staraniem i pieczą, choćby z ujmą własnego zdrowia, przywrócić do zdrowia tak potrzebnego gospodarstwu — matkę dziatkom — i szczęściu domowemu.

Niestety! Inaczej w księdze przeznaczeń zapisane było! Mimo najczulszych starań i pieczołowitości z każdym dniem, z każdą godziną trawiąca gorączka postępowała. Nie pomogły bezsenne obok niej spędzone noce, nie pomogły żadne łzy ani łagodzące lekarskie środki...

NOTATKI. Dnia 20 lutego 1843 raport protomedykowi udzielony.

Suchość ma w ustach wielką.

Flegmy odkaszliwać nie może — tylko ż wielką trudnością.

Mało śpi, czasem drzymie, a często na jawie mówi bez sensu (początki maligny).

Ślina i flegma zbytecznie ciągnąca się.

R... [Menstruacja]/była około 15 stycznia.

Apetyt do jedzenia i picia mizerny — raczej przymuszony.

Z rana zimny ją dreszcz na kształt febry przechodzi — po południu rozpalenie.

Rumieniec na twarz występuje — jedno policzko więcej.

Wejrzenie ogniste.

Gdy siedzi, słabość i mdłość na nią uderza — nogi w chodzeniu drżą.

Puls prędki i nieregularny.

Oddech podobnież. Gdy czuwa, oddech ma tak prędki jak chód wahadła ściennego zegaru, gdy zaś śpi, oddech staje się prędszy, czasem wolnieje, prawie ustaje, na koniec śpiąca niby się zrywa, to jest z nagła ocuca, spojrzy i znowu sen ją napada.

Osłabienie ciała codziennie się zwiększa.

Śpi bardzo wiele, jeżeli to częste budzenie się snem nazywać można, a podobne ustawanie oddechu przeraża mię.

Na noc dajemy enemy — uryna mętna żółta.

Piła szlaz słodzony, lemoniadę, dziewannę z miodem, tyzannę słodką, sok ze śliwek, wodę, orszadę — zawsze na przemiany, aby się jej jedno nie uprzykrzyło. Jaka tej słabości nadzieja?!

Obojętność na wszystko ją otaczające największa, nawet do modlitwy, którą tak namiętnie lubiła. Słuch zupełnie straciła, którzy później na tydzień przed śmiercią odzyskała. Bolesna to rzecz 'była widzieć, gdy się na książce lub z pamięci modliła, że te wyrazy oczywiście tylko usta z nawyknienia bez udziału serca wymawiały. Nic ją w domu, tak niegdyś drażliwą nie obchodzi, swawole nawet dzieci nie zwracającej uwagi, tak jakby ich w domu nie było. Na parę dni tylko przed śmiercią, jakby wspominając sobie o nich, kazała je wszystkie przed siebie zawołać; gdy stanęły, przypatrzyła im się, uśmiechnęła i kazała im odejść.

Synu kochany! Bądź gotowym w każdej chwili stanąć przed Bogiem, nie licz nigdy na ostatnią godzinę, bo wtenczas już nierychło.

Bóg tak urządza wszystko, że przyczyny wyprzedzają skutki. Miałem przyjaciela niegdyś. Ten w pewnym zdarzeniu tak mi wlazł za skórę, że gdy w rok potem umierał, ozięble to przyjąłem — a przed zerwaniem przyjaźni może bym był nie przeniósł jego śmierci. Matka twoja tak czuła, tak drażliwa, skutkiem powolnego osłabienia nie czuła zbliżającej się śmierci, obojętnie na was spoglądała. A nie było może w świecie osoby bardziej lękającej się śmierci jak ona w pełni życia i zdrowia.

Od dnia przyjazdu z Krakowa, tj. 14 lutego, sypiałem na stołkach przy jej łóżku, czuwając o ile mogłem, aby jej być ku obsłudze aż do skonu. Ach! Ileż łez skrytych uroniłem rozważając jej smutne położenie. Nieraz już nie wiedziałem, czy o zdrowie lub śmierć błagać dla niej Boga. Nie pojmowałem biedny ciosu, który mię z jej śmiercią miał uderzyć!

Były nieszczęsne chwile w krótkim pożyciu naszym tak dolegliwe, że mimo młodości wieku mego nieraz w cichości zanosiłem przed tron Stwórcy modlitwę: „Panie, zerwij to pasmo życia mego, już się do sytu nażyłem". — Były i chwile, w którch miłość własna, do najwyższego stopnia rozdrażniona, opanowawszy serce namiętnością, wzgardziwszy drogą pokory i przebaczenia, podkuszała raczej to nędzne jej i sobie odebrać życie niż go tak pędzić nikczemnie.

Wówczas, gdybym ją był widział na najsroższe wystawioną katusze, jeszcze by urazy moje nasycone nie były. Wówczas, zająwszy miejsce Ugolina naprzeciw Rudżieremu, jeszcze by zemsta moja zadowoloną nie była.

Prawica atoli Boska jeszcze spoczywała na nas, żeśmy bliskiej nie ulegli ostateczności. Jedno miłe jej słowo zajadłego tygrysa w cichego baranka zamieniało. W nadmiarze boleści i cierpienia już raz w jej obecności zmuszony byłem wyrzec: „Niech będzie przeklęty ten dzień, w którym cię pierwszy raz poznałem!..." Nieraz prosiłem ją: „Ej, Wiktuś, Wiktuś, bój się sprawiedliwego Boga, przestań mi niesłusznie dokuczać, bo gotów jestem wyrzec przeciwko tobie przekleństwo. Ale wstrzymam go, bo ty będąc jednym ze mną ciałem, co by ciebie dotknęło, i ja bym cierpiał. Ale strzeż się, kiedy mnie braknie, żeby cię Bóg za mnie na dzieciach twoich nie ukarał!"

Dostrzegając nieraz urojone je] słabości, w początkach prawdziwej chorobie nie wierzyłem lekce to ważąc. Ale dostrzegłszy prawdziwą potrzebę ratowania miłego zdrowia, przypatrzywszy się z bliska temu nędzarzowi na śmiertelnym łożu złożonemu, te z każdą chwilą niknące siły, ten wzrok ognisty gorączkowy, ten głos zaschnięty gardłowy, tę mowę bez związku, ten oddech poczwórny na sekundę! To schnięcie, bezwładność, odleżenie schorzałego ciała, tę obojętność na wszystko co najmilszego, ta modlitwa mechanicznie poczęta i nie skończona, ten kaszel ciężki. O Boże! Ty dozwoliłeś mi podlegać błędom, ale mściwość odjąłeś na widok tak bolesny, tak przejmujący. Panie! Nie umiem się inaczej wysłowić, ale gdyby mi była swym względem mnie postępowaniem i połowę zbawienia mojego wiecznego odjęła, mimo to przebacz mi tak w dniu Sądu Twego, Panie, jak ja jej wówczas wszystko na wieki przebaczyłem! Była to chwila urocza w życiu naszym, nie wątpiłem o jej zupełnym wyzdrowieniu a pa trząc na ową walkę życia ze śmiercią, łudziłem się błogą nadzieją, że siła młodego wieku nad chorobą przemoże i zaczniemy żyć na nowo, cierpieniami doznanymi odrodzeni. Wówczas wyrzucając sobie zapędy popędliwości mojej, roniąc łzy odwoływałem wszystkie odgróżki i złorzeczenia, do których mię swym postępowaniem znaglała, błagając Boga, aby się moje złorzeczenia nie spełniły. Jednakże, Boże, inaczej rozrządziłeś!

Piątego marca, gdy ostatni raz wybierałem się po doktora, pytała mnie, gdzie pojadę. A gdy się dowiedziała, rzekła: „Daremnie ekspensy nie rób, bo to wszystko na próżno" — na co jej odpowiedziałem: „Moja Wiktulko droga, choćby o zebranym chlebie bodaj żyć i być zdrowym". I zgadła — nazajutrz, to jest 6 marca doktorzy przybyli, ale jej już nie było! — Około godziny 10 rano poszła na potrzebę, przy czym tak nagle odrętwiała, iż sądziłem, że się zadrzymnęła, po czym zerwawszy się szybko położyła się, aby już więcej nie wstała. Na pół godziny przed skonem rozwiesiłem prześcieradło na sznurze,, które miejsce parawanu zastępować miało. Ona pytała się, na co to? Gdy jej powiedziałem, że to dlatego, aby wiatr ode drzwi na nią nie wiał, przyświadczyła na to głową, że dobrze,, ale gdy jej to widok tamowało, kazała to czym prędzej odsunąć. O Boże, widok Twojego światła jeszcze jej był miły, którego za pół godziny nie miała oglądać więcej! Panie! Ty źródło wszelkiej światłości, mamże w nadmiarze mojej boleści złorzeczyć tej chwili lub zazdrościć jej widoku prawdziwego wiecznego słońca?!

Stało się! I zostałem jako kruk nocny w pustkach, jako wróbel samotny na dachu. Psalmy — „Wspomniałem na dni dawne i uczynki rąk Twoich rozbierałem sobie".

Widziałem wielu umierających. Nie dziw było mi na trupie albo obok niego noc przespać, ale nigdy tego tak silnego wrażenia na umyśle moim nie zdziałało jak śmierć zgasłej żony. Z jej śmiercią, mogę powiedzieć, konać zacząłem.

Gdybym tysiąc lat żył jeszcze, to to, co z jej skonem doznałem, uczułem, na tysiąc lat mi wystarczy. I nie pojmuję tego, jeżelim ja, który przed 3-ma miesiącami taką wspólną zajadłą urazę przeciw niej w sercu pielęgnowałem, tyle jej skonem dzisiaj dotknięty zostałem? nie przyplaciłże bym tego nieszczęścia życiem, gdyby ono mię było w pełni szczęśliwego pożycia spotkało?!...

Cóż po jej skonie w domu zostało? Czworo płaczących sierot, mnóstwo bolesnych pamiątek, a zresztą czczość i obrzydzenie. Gdyby i miliony majątku pozostały, to one są tylko dowolnym świadectwem, że są nie mającymi żadnej wartości, kiedy nimi iskry życia nie okupi.

Pochowaną została na cmentarzu we wsi Rudawie. [...]

Koniec wersji demonstracyjnej.

JESZCZE WSPOMNIENIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SUKCESJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WDOWIEC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UWAGA O DZIECIACH (W ROKU 1842)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MYŚL O ŚMIERCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZDANIE O TAŃCU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZYTANIE KSIĄŻEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JOB W MINIATURZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CO TO JEST POŻAR?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O ŻEBRAKACH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOBRA ŻONA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

COŚ O CZYMŚ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DLACZEGO NAJOBFITSZY PLON ZBOŻA LEDWO 10 ZIARN WYDAJE?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEMYSŁ CHŁOPSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DROBNE KRADZIEŻE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHOROBA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SKUTKI CHOROBY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MORALNOŚĆ LUDU WIEJSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSOBLIWA ZIMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JESZCZE COS O CZYMŚ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MRZONKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKIŻ ZATEM REZULTAT, JAKIE WYROBIONE O TYM ZDANIE?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DEUM CUI OMNE VIVUNT, VENITE ADOREMUS (PSALMY)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1855

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KWATERUNKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOWIEDŹ MATERIALNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOJRZYJMY NA LICZBY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JÓZEF MULLER I ZUZANNA CÓRKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZWIERCIADŁO CZYLI BĄKI PRZEZ SYNA IGNACEGO USTRZELONE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

URYWEK Z ROKU 1848—9 JAKO DOWÓD NIEDOJRZAŁOŚCI LUDU NASZEGO W SPRAWACH POLITYCZNYCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAŁY SPOGLĄD NA UBIEGŁE ŻYCIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAŚNIE WIELMOŻNI PRAŁACI KAPITUŁY KATEDRALNEJ KRAKOWSKIEJ A MOI DZIEDZICE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĄDZ SARIUSZ SKÓRKOWSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĄDZ WŁADYSŁAW STARCZEWSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĄDZ JÓZEF ŁAŃCUCKI K[ANONIK] K[ATEDRALNY] K[RAKOWSKI] ARCHIPREZBITER INFUŁAT KOŚCIOŁA PANNY MARII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĄDZ LUDWIK ŁĘTOWSKI HERBU OGOŃCZYK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZEŹWOŚĆ CZYLI WSTRZEMIĘŹLIWOŚĆ OD TRUNKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PARĘ CIEKAWOŚCI PODSŁUCHANYCH O RUDAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA POD CHEŁMEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOSÓB PRAKTYCZNY UWOLNIENIA OD SŁUŻBY WOJSKOWEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BOGACZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LATAWIEC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

URYWEK ROZMOWY Z UCZONYM CHŁOPEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNIA PODRÓŻ DO KĄPIELI W ROKU 1859

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAJRZYJMY DO KOŚCIOŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZY CHWILE W ŻYCIU MOIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej