Anna Brownell Jameson

ZŁOTA LEGENDA ARTYSTÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. EWANGELIŚCI.

II. APOSTOŁOWIE.

IV. MARJA MAGDALENA.

PRZYPISEK TŁUMACZA POLSKIEGO.

S. CECYLJA. S. KATARZYNA. S. BARBARA. S. MAŁGORZATA. SWIĘCI RYCERZE I T.D.

S. KATARZYNA.

S. BARBARA. — S. MAŁGORZATA.

NOTA TŁUMACZA FRANCUZKIEGO W RÉVUE BRITANNIQUE.

NOTA TŁUMACZA POLSKIEGO.

ŚWIĘCI RYCERZE.

NOTA TŁUMACZA W RÉVUE BRITANNIGUE.

ZŁOTA LEGENDA ARTYSTÓW

Jameson Anna Brownell

Tłum. J. I. Kraszewski

I. EWANGELIŚCI.

Niegodzi się zapoznawać długu, który Sztuki piękne zaciągnęły od Legend pobożnych i Pisma Świętego. Dość jest wnijść do Muzeum, przebiedz którykolwiek zbiór sztychowany obrazów Szkół dawnych dość rzucić okiem na nowsze ryciny, mnożące się w Paryżu, Münich, Berlinie, aby się przekonać, że najsławniejsze malarskie i snycerskie utwory, przedstawiają wypadki i typy właściwe podaniom odwiecznym Katolickim. Fakt ten wcale nie jest zadziwiający. Sztuka średniowieczna całkowicie winikła z literatury średnich wieków, a literatura złożona cała z pobożnych legend, była przez trzy wieki jedynym umysłowym pokarmem ludów Europy, Romanse rycerskie, późniejszej dały od tradycji anegdotycznych pobożnych, nie przenikały jako czytanie powszednie w głąb mass, zajmowały wyłącznie wyższych tylko; a krom minjatur kilku rękopisów welinowych, (i to rzadkich bardzo) nie stworzyły, nie natchnęły żadnego dzieła sztuki. Legenda przeciwnie, wlana, rzec można, w życie powszednie, stała się jak mythologia, nie wyczerpanem źródłem symbolów, objawów plastycznych; i straciwszy wreszcie znaczenie swe mysteczne, charakter święty, który posiadała w wiekach reljgijniejszych, nie przestała przecież nadal ożywiać, jak płodne nasienie, imaginacji artystów.

Myliłby się też, ktoby pogardzał temi powieściami, często apokryfami, jako wymysłem niezdarnym, marzycieli zakonnych, — przy całem dziwactwie, jest w nich ukryta realność; co się, zaś tycze formy jaka w różnych czasach przybrały, ona była wyrazem dążności różnych, jakim z kolei podlegały pewne wymiary czasu, epoki. Aby pojąć prawdziwe znaczenie i ważność legend, potrzeba pamiętać że wysoka moralność Ewangelji, niemogła w czasach nieoświecenia być ucieczką codzienną umysłów poziomych, serc prostych, dusz naiwnych. — Pokarm ten byt czysty, zbyt subtelny, nie mógł nasycić ludzi namiętych i gwałtownych, nie dosyć miał dla nich powabu. Dobra nowina (Ewangelja) niestała się była jeszcze dziedzictwem ubogich, Chrystus niebył im jaszcze pocieszycielem. Nauka Jego dostępna tylko oświeceńszym, zamknięta w rzadkich i kosztownych rękopismach, uszkodzona, sfałszowana dysputami, które wzniecała w ludziach powołanych do jej wykładu, nie zeszła była do gminu. Gorzkie spory kościoła pierwiastkowego, rozróżnienia wymyślne, argumenta trudne do pojęcia pierwszych Teologów, przedsięwzięte środki, przez kościół przeciw fałszywym naukom o Bóstwie Chrystusa, odsunęły od niego prosiaczków, skazanych na nędzę duszną, i cierpienia fizyczne, nieśmiejących wznieść oczu ku sferom tajemniczym, w których połyskiwał zatarty obraz Zbawiciela świata.

— "W tym stanie rzeczy, — powiada Milman (History of Christianity. Vol. III. 540), — Chrystus stał się przedmiotem czci nie tak bezpośredniej; uszanowania nie tak poufałego; a umysły niespokojne w sferze bliższej siebie starały się sobie stworzyć łatwiejsze, dostępniejsze sympatje." — Okazawszy niebezpieczeństwo tych dążności, — pisze dalej tenże: — w czasie prześladowań, męczeństwa natchnęły ludziom odrodzonym zbawienne uszanowamie, czerpane w najszlachetniejszych instynktach duszy człowieczej. Uszanowanie to przeszło w weneracją, adoracją, a nareszcie w cześć istotną. Pomimo usiłowań teologów, którzy starali się rozróżnić cześć wyrządzona, świętym męczennikom od czci oddawanej Zbawicielowi i Bogu, dwie te czci powoli się zlały, przedział bowiem dzielący je niedość był dla wszystkich widoczny, trudny do zakreślenia, i nic mógł powstrzymać ślepego zapału tłumów. " —

Uwielbienie, nadzieja, miłość, potrzeby konieczne, dążenia niezbędne życia duchownego; zradzaly po wszystkie czasy tę żądzę czczenia w bohaterach, półbogach i świętych, cnót nadzwyczajnych, których dawali przykłady i potęgi pośredniczej, jaką im przyznawano w obliczu Wielkiego Bóstwa. Nie gdzieindziej szukać potrzeba pierwiastku wszystkich tych powieści bajecznych, które od VII do X wieku wywarły na Sztukę, w kolebce będącą, tak potężny i niewyrachowany wpływ. Guizot, w swych Prelekcjach o Cywilizacji, nie spuścił go z oka.

—" Jak po oblężeniu Troi, — powiada on — w każdem mieście Grecji, znaleźli się Rapsodowie, zbieracze tradycji heroicznych, opiewajacy je dla zabawy Judu po znojach pracy, jak te opowiadania wyrodziły wreszcie narodową poezję; tak też w czasach o których mowa, tradycje wieków nazwać się mogących epoką heroiczny Chrisrjanizmu, zajmowały podobnie wszystkie ludy europejskie. Znaleźli się ludzie, którzy przedsięwzięli zebrać podania, spisać je, czytać głośno lub opowiadać dla pociechy i zbudowania wiernych. Podania te byty, prawdę rzekłszy, jedyną literaturą epoki." — (Lek: XVI i XVII.)

Smutna zaiste epoka w rocznikach ludzkości, będąca jakby kluczem sklepienia tego gmachu posępnego, który się średnienii wieki zowie. Najstraszniejsze choroby, jakie obarczać mogą ludzkość, dręczyły ją naówczas: ślepota, próżniactwo, występki, nędza. Objawy codzienne bytu społecznego gwałciły otwarcie instynkta moralne, zaszczepione przez Opatrzność we wszystkich sercach; ślepy traf lub zwierzęce prawo siły rządziły społecznością, która się zdawała wydaną im na pastwę, — nigdzie spoczynku, nigdzie ochrony, nigdzie istotnego bezpieczeństwa. Ani przemoc możnych, ani rezygnacja słabych, granic naówczas nie miały. Niewola istniała w prawie publicznem Europy; mężczyźni dla, uniknienia przemocy, kobiety dla ucieczki od sromotnych gwałtów, chroniły się do klasztoru w, obyczaje szorstkie były, język. niedoskonały i gruby. Uczucia, na których dobry byt dzisiejszy społeczeństwa oparty, nie rozwinione spały jeszcze. Wyższe klassy objęta jedna panująca namiętność wojowania. Niższe, w bycie monotonnym, zastałym, pustym, ogołoconym z przyjemności, leżały bez celu i nadziei. Wówczasto, skutkiem opatrznej reakcji objawiającej cudnie dobre instynkta ludzkości, urodzila się literatura o której mowa.

Wywracała ona pozorny rzeczy porządek, i protestowała śmiało, w imię zasad chrześcijańskich, tak niegodnie zapoznanych, przeciwko nadużyciom siły; dążyła ona do odarcia z uroku czynów wojennych i płatu turniejów tych i igrzysk szalonych. W nich cierpienie rezygnowane, spokojne, wyższą było zasługą niż najdroższe męztwo broniące się zajadle.

Ubóstwo, praca, dotąd wzgardzone, brały pierwszeństwo przed próżnemi tryumfy i blaskami czynów rycerskich. Miłość bliźniego, ta cnota nowa zupełnie, panowała tu innym. Zaparcie się siebie zalecone zostało, wzniesione; uczono ludzi jak wielkiem jest raczej życie poświęcić, niż zaprzeć się swej wiary. Łagodność, czystość kobiety, wystawione jako cnoty heroiczne; niewola, gwałt, rozpusta, obrzydzone i potępione zostały; szlachetne obrazy piękności moralnej, spokoju wewnętrznego, dawano przed oczy umysłom chorym i dręczonym — takie były pierwsze natchnienia łój reakcyjnej literatury. Wznosiła ona zasłonę przyszłości, i świata lepszego, gdzie źli przystępu niemają; wywoływała legję anielskie ze skrzydły jasnemi, z gloriami złocistemi przeciwko szatanom, mieszkańcom poczwarnym ciemności; na pomoc duszom ulatującym konających męczenników, które niosły do Tronu Przedwiewiecznego.

Twierdzenie naszę, mogące się dowieść ściśle, ze sztuka wieków średnich, była odblaskiem tego umysłowego wzruszenia; — nie dajeż w kilku słowach miary wpływu jego i sto? pnia zajęcia, jakie wzbudzają płody jego?

Gdy po długiej epoce ciemnoty następującej po upadku państwa rzymskiego, sztuki piękne odradzać się zaczęły, znalazły się; zaraz i na długo, poddane wyłącznemu wpływowi religijnemu. Malarstwo, snycerstwo, muzyka, architektura, w miarę jak się wywijały z tego chaosu, wpadały naturalnie w ręce władzy duchownej. Wszakże niesłusznie przypuszczano, ze do swych zastosowując je potrzeb z charakterystyczną oględnością na jutro, Kościół, zaraz w początku, miał w ręku wybor przedmiotów, lub bezwzględną dyrekcją prac artystycznych. Przeciwnie, widzimy Koncylja niespokojnie pilnujące i wzbraniające niedorzeczności popularnych, mogących religijną cześć przetworzyć i wynaturzyć, materjalizując podania święte. Ale edykta Koncyljów były próżne przeciw uniesieniu prawie powszechnemu, i gdy się okazało, że Kościoł nie mógł walczyć z wylanemi falami zabobonnych baśni apokryfowych, musiał się zdecydować opanować je i posługiwać się niemi do swych zamiarów i celów. — Pochłoniono więc błędy i przesądy, których zniszczyć nie było można. — Postrzedz się daje w tej epoce, to poszukiwanie środka między legendami popularnemi, mięszaniną niekształtną zabobonów północy i mythologji klassycznej, a prawdziwem! legendami przez Kościół przyjętemi.

Dla nas już niebezpieczeństwo to nie istnieje, i przeciwko politeizmowi chrześcijańskiemu pierwszych wiekow, epoka nasza aż. do zbytku krytyczna, aż nadto nas broni. — Chwila to właśnie do badania legend w całej ich pierwiastkowej dziwaczności, powołani jesteśmy do pojęcia tej dziwnej wiary, jeśli nie do zrealizowania cudów, które czyniła dawniej; a chociaż punkt widzenia z jakiego się na nią zapatrujemy, nie jest najwznioślejszy i najpłodniejszy, jest on przynajmniej ze wszystkich najbardziej karmiący ciekawość światową zupełnie, i czystą prozaiczną, naszych współczesnych.

Badając tez, w sposób ten podania, zaradzim może istotnemu brakowi w wychowaniu czuć się dającemu, w wychowaniu wedle dzisiejszych idei pojętem. Chociaż szat modny w ciągu lat kilku opanował byt nas powszechnie dla wszystkiego średniowiecznego; niewiadomość ogólna w przedmiocie historji tego czasu, nie zostaią rozbitą. Studja uniwersyteckie obznajamiają dość wszystkich ze sztuką i historją sztuki klassycznej. Nikt pewnie w obrazie nie weźmie Apollina za Silena, Wenery za Minerwę, Westalki za Amazonkę. Żaden dobry malarz, nie ukaże Junony nago, bez draperji, Jowisza bezbrodym.

Słudzy nawet poznają Neptuna po trójzębie, a Wulkana po kulawej nodze. Toż samo co do niektórych typów religijnych zapewne, ale tylko niektórych: Wniebowzięcia, Narodzenia, Madony, Magdaleny, święte Katarzyny i święci Hieronyniowie, tak są liczni w muzeach europejskich, że się nareszcie nauczono ich poznawać. Ale krom tych najpospolitszych rzeczy, coż więcej wiemy? Znamy-li przedmioty rzadzej traktowane, ich attrybuta właściwe, ich cechy tradycyjne? Palma męczeńska "zwyciężey wśrod śmierci" ruszt świętego Wawrzyńca, koło świętej Katarzyny, znajome są wszystkim, prawda; zawołamy: Magdalena! spojrzawszy na rozsypane włosy, wzniesione oczy, choćby obok niej nie leżała trupia głowa i naczynie z wonnościami, akcessorja tradycjonalne. Przypuszczam, że po sukni brunatnej, jej Kroju, po ogolonej głowie, poznamy do razu także świętego Franciszka; ale również pewni będziemy rozeznania ś. Dominika od ś. Antoniego i t.p.ś. Jerzy, dzięki smokowi, łatwo rozróżnić się daje, i to gdy wystąpi konno, z podniesionym mierzeni, jak zwykliśmy go widywać na obrazach Luwru i najpospolitszych sztychach. — Ale gdy wam ukażą pięknego młodzieńca wznoszącego krzyż symboliczny i gniotącego u stop zwyciężonego smoka, wiele bardzo osób odpowie tylko, że to kopją z Rafaela — Widząc wspaniałą postać z palmą w ręku, u której stop leży jednorożce, nie jeden znawca zawoła: —" To sławny Pordenone wiedeński" — Bardzoby się zdziwił przecię, gdyby mu objaśniono, że to także patron Anglji.

Uczyńmy tu też uwagę mimochodem, jak te obrazy tracą, nie będąc, jak dawniej, zgodne z tradycją gminu, nie budząc już tych sympatji na które ich twórcy rachowali. Nikt ich nie rozumie umieszczonych niewłaściwie, niestosownie. To, coby poruszało w głębi ciemnej kaplicy, pod promieniami fantastycznemi lampy we dnie płonącej, lub słońca przeciskającego się przez róźno farbne szyby; nadfortepianem lub etażerką w jasnym i wytwornym salonie, staje się śmiesznem i odstręczającem. Ten ś. Sebastjan strzałami przeszyty, który w dawnych wiekach, budził pobożny zapał w uciśnionych za wiarę; ta pokutnica z długiemi rozpuszczonemi włosy oblana łzami, nad ktora dumała grzesznica światowa; ten niewolnik dręczony, którego męczarnie ukróca ś. Marek, wznoszący w oczach własnych nie jednego utrapionego i poniżonego; są teraz dla nas obrazami mniej więcej kosztownemi, wedle piękności rysunku, świetności kolorytu i pochodzenia z ręki sławnego mistrza. Nim te obrazy nas wzruszą, trzeba nam wiedzieć wprzódy, że je malowali: Gnido, Ticjano Tintoret. — A gdy idzie o ich moralne znaczenie, o naukę którą tchnęły w głębiej od nas religijnych ludzi, mówimy o tem obojętnie lub pogardliwie nawet. Toż to jest prawdziwie rozumowany sposób sądzenia o dziełach sztuki? Temu wierzyć niepodobna, bo tak postępując, ściskamy miasto rozszerzania, szranki znaczenia tych dziel, ujmujemy przyjemności jaką wzbudzało wpatrywanie się w nie; odejmujemy im najistotniejsze warunki poezji, najszlachetniejsze ich wdzięki, ich natchnień pełną cnotę. To było zdanie doktora Arnold'a którego opinja podpieramy się, aby nas o puseizm nie posądzano. Mówiąc o obrazach kościoła San-Stefano w Rzymie, odzywa się on temi słowy: —" Zapewne, wiele legend tu wystawionych nie wykrywa ścisłej krytyki. — Wedle wszelkiego podobieństwa, Gibbon nie mylił się, oskarżając je o wielką przesadę; ale wreszcie, podzielmy całą ilość męczenników spisanych przez dwadzieścia, przez pięćdziesiąt, pozostanie jeszcze mnóstwo osób obojej płci, różnych wieków i stanów, które wycierpiały męczarnie i śmierć poniosły za sumienie swoie i miłość Zbawiciela. Dość tego, aby obrazy podobne zbawienne czyniły na patrzących wrażenie, ażeby nie godziło się z nieb naśmiewać nieprzyzwoicie, ażeby na nie poglądano nie jako na przedmioty próżnej tylko ciekawości. One przypominają nam zasadzki szatańskie, czem jest laska Boża wspomagająca nas do zwyciężania ich; one nie dają nam zapomnieć tych istot świętych, których zwycięztwo, okupione tyla cierpieniami, nie im tylko samym posłużyło, i dało nam w puściznie więcej, niż zdobycze i lupy."

Piękny ten urywek Arnold'a, mogł być natchniony jakim widokiem. Byliśmy raz, ale raz tylko w kościele ś. Stefana i wyszliśmy z niego ze zranionem sercem. Odtąd unikaliśmy lego miejsca i jego okropnych obrazów. — Silniejszy daleko, bardziej przemawiający do duszy, wydal się nam ś. Stefan Carpaccio, samotny, spokojny, rzucający smętne spojrzenie z wierzchołka jasnego szczęśliwości swojej. Ale przodkowie nasi średnich wieków nie tak byli delikatni: dla nich męztwo niepokonane, świetny tryumf ofiary zacierał okrutne szczegóły jej męczeństwa. Umieli oni nie widzieć rozpalonego pala, zębatego koła, pletni, nożów i płomienistych pieców. Strona idealna tych obrazów świętych wznosiła ich duszę, rzucała balsam na rany serdeczne, oświecała umysł. Materjalne szczegóły nie oburzały w owych wiekach, w których przywykli byli do wymyślnych okrucieństw owych feodalnych ciemiężycieli, poczwar, jak Ezzelino, Jan Medicis i t.p. Życie rzeczywiste, powszednie, dzięki tym ludziom, przedstawiało niemniej straszne i potworne obrazy.

Nim przystąpim do pracy, do której nas wiodą te poprzednicze uwagi, musimy ją ocechować i oznaczyć jej główne podziały. Nie jest to, właściwie rzec. krytyka; nie myślimy wcale porównywać, klassyfikować szkoły, sądzić o talencie różnych mistrzów, i popisywać się ze znawstwem o dzieiach sztuki, powimy tu tylko ze względu na przedmiot jaki przedstawiają i na wykład mniej więcej wierny religijnej myśli w nich zawartej; wykład rozmaity wedle czasu i sposobu widzenia właściwego każdej szkole.

Główną trudnością tego rodzaju pracy jest zachowanie w niej pewnego porządku, któryby dozwolił objąć całość i wynaleźć łatwo szczegóły. Dzielim ją też na cztery sekcje, mogące w sobie zawrzeć wszelkie przedmioty święte, któremi w nowszych czasach zajmowali się malarze i snycerze. Te sekcje w porządku naturalnym obejmują z kolei, legendy pomniejsze, aż do najwznioślejszych, najpiękniejszych, mystycznych podań religijnych. Będziemy mówili:

I. O legendach o świętych i męczennikach

II. Legendach o Matce bożej.

III. Legendach o Chrystusie Panu.

IV. O głównych charakterach, symbolach, wypadkach, ze starego zakonu, dostarczających przedmiotów sztuce plastycznej.

W pierwszym rzędzie, stają naprzód przed nami, czterej Ewangeliści, jak cztery wspaniałe kolumny, wspierające kościoł chrześciański.

Chwały pełni świadkowie, tłumacze wzniośli objawionej wiary; nie dziw że ich obrazy są pospolite, i że od najdawniejszych czasów widzimy ich po kościołach wiary którą wzniecić pomogli.

Nie mamy żadnego ich obrazu autentycznego ani nawet apokryfu, przedstawienie więc oblicza ich, było zawsze symboliczne, idealne. Symboliczne, gdy artysta zamierzał sobie wyrazić obrazem emblematycznym, znaczenie ich posłannictwa duchownego; idealne, gdy dodawał do typu podanego mu przez wyobraźnią; typu wielkości umysłowej, godności, wymowy przekonywającej, ozdobnej jeszcze pięknością postawy, wdziękiem draperji, wzniosłością wejrzenia, ślachetnem ust poruszeniem — jaki rys charakterystyczny wzięty z pisma. Utwór ten, wyszły z głowy artysty, i mniej więcej zgodny z obrazem jaki inni ludzie tworzyli sobie o postaci świętego, którego im ukazywał — utwór ten, stawał się idealnem podobieństwem Ewangelisty. Pióro, księga w ręku, służyły za znak cechujący tłumacza prawdy objawionej.

Pierwszym symbolem, wyrażającym czterech Ewangelistów, były cztery rzeki wypływające raju. W obrazach tego rodzaju, Chrystus, czasem pod postacią Baranka niosącego krzyż, czasem pod postacią młodzieńca z barankiem, stoi na wzgórzu, z pod którego cieką gwałtownie wytryskując, cztery szybkie strumienie. Wyobrażenia takie znajdujemy w katakumbach, na starych sarkofagach zachowanych w Watykanie z innemi pozostałościami chrześcijańskiemu, i w kilku kościołach starych, wzniesionych między II a V wiekiem.

Nie można oznaczyć ściśle epoki, w której cztery tajemnicze zwierzęta widzenia Ezechjela, stały się upostaciowaniem symbolicznym, czterech Ewangelistów. Doktorowie żydowscy, widzieli w nich naprzód czterech Archaniołów: Michała, Rafaela, Gabrjela i Urjela. Poźniej chciano mieć w nich czterech wielkich proroków: Izajasza, Jeremiasza, Ezechjela i Daniela. Chrześcijanie pierwszych wieków, nie bardzo się wysilili na nowe objaśnienie czterech zwierząt owych; które wprzód jeszcze tłumaczono w ten sposób. — O tym nowym wykładzie znajduje się wspomnienie, w kilku pismach II wieku. Tak samo wyłożono też czworo zwierząt (kształtów prawie podobnych) siedzących u Tronu Baranka. Ale dopiero po V wieku symbole te weszły we zwyczaj u malarzy i przyjęte zostały we wszystkich dzieiach sztuki. Możnaby jeszcze rozróżnić czas w którym zastosowanie zwierząt było tylko ogólne, od czasu w którym każde zwierze przypisano jednemu ewangeliście w szczególności. To miało miejsce dopiero, po ogłoszeniu kommentarza ś. Hieronyma na Ezechjela.

Od tej chwili weszło we zwyczaj stały, przedstawiać ś. Mateusza, pod postacią Cherubina lub postacią ludzką, a to dla lego, że poczyna swą Ewangelją od genealogji wedle ciała, Zbawiciela; albo, wedle innych pisarzy, dla tego, że w całej Ewangelji swej, nastaje na cielesną naturę Chrystusową więcej niż na boską. Ś. Marek otrzymał lwa, wedle jednych, dla tego, że Panu swego królestwa żądał, wedle innych, że w początku zaraz opisuje posłannictwo ś. Jana Chrzciciela "którego głos słyszany byt w pustyni" a który tez wyrażał się postacią lwa.

Inny jeszcze wykład był następny: między innemi przesądy średniowiecznemi wierzono że lwięta rodziły się nieżywe, i poczynały dopiero żyć we trzy dni poźniej, ogrzane oddechem ojcowskim. Uważano ten mniemany fenomen za symbol zmartwychwstania Chrystusowego, a ś. Marek zwykle zwał się " historykiem zmartwychwstania. "

Ś. Łukasz dostał wołu, emblemat ofiary, bo widział w Chrystusie nadewszystko, godność kapłańską. Ś. Jan, orla, symbol wysokiego natchnienia, któremu dozwoliło wznieść się, aż do natury Boskiej Zbawiciela. Nie od rzeczy też będzie tu nadmienić, że przed chrztem Jezusa Chrystusa, symbolem hebrejskim Ducha świętego, był nie gołąb, ale orzeł, ów ptak przez pogan osadzony u tronu Jupitera.

W początku, zwierzęta te symboliczne były wszystkie i zawsze skrzydlate. Za przykład tu posłuży najstarsza próbka tego rodzaju obrazu, szczątek płaskorzeźby glinianej wypalanej, znaleziony w katakumbach, sztychowany w dziele Ciampi i u Münter'a. Wystawia on Baranka, uwieńczonego glorją, trzymającego krzyż. Na prawo stoi Anioł, w szatach kapłańskich (ś. Mateusz), na lewo wół skrzydlaty (ś. Łukasz), oba trzymają księgi. W klasztorze Vatopedi, na górze Athos, jest resztka starej mozaiki, w której artysta jakiś miłował wyłożyć ciemne dla nas marzenia Ezechiela. Ewangeliści, a raczej Ewangelie, wystawia tu Tetramorfon, stworzenie o czterech twarzach, ze skrzydły okrytemi oczyma, niesione na kołach żywych płomieni (Ez. I. 6. 21). Ten ciekawy emblemat sztychowany jest w pięknem dziele, ogłoszonem przez archeologa francuza P. Didron. W starych chrześcijańskich kościołach: znajdują się wszędzie te symbole, umieszczone najpospoliciej we wschodniej strunie nawy zwanej absidem czyli trybuną, okrywającej ołtarz wielki. Tam byt obraz Chrystusa Zbawiciela, pod postacią Baranka, lub młodziana, spokojnego, uroczystego oblicza, siedzącego na tronie, z rękoma wyciągnionemi, jakby świat błogosławi!. Tam byli i Ewangeliści, albo w czterech rogach umieszczeni, lub w jednej linji nad lub pod główną figurą; czasem na półkolu przed trybuną. W Rawennie naprzykład, w starym kościele ś. Nazara i ś. Celsa, widzimy na sklepieniu absidu, wśród tła lazurowego ozdobionego gwiazdami, cztery symbole przedstawujące głowy tylko zwierząt mystycznych, oparte na skrzydłach i wzlatujące wśród próżni firmamentu. Gdzieindziej, w Rzymie, w kościele Santa Pudenziana, znajdujemy popiersia skrzydlate z księgarni (Ewangelją). Czasem, jak na facjacie kościoła w Orvieto, zwierze całe, a wszyscy czytelnicy nasi znający Włochy, przypomną sobie lwa skrzydlatego świętego Marka, umieszczonego u wnijścia na Piazetta (Wenecja) trzymającego w łapie wyciągnionej księgę świętą.

Rzadszy jest ten symbol połączony z postacią ludzka, to jest głowy lwa, wolu, orla, na ciele człowieczem. Nigdzie się to postrzegać nie daje, chyba na ozdobach architektonicznych i snycerskich, lub minjaturach na welinie; ale nigdy to połączenie poczwarne nie spotyka się w postaciach większego rozmiaru, w kościołach wystawionych ku czci wiernych. W niektórych ubiorach (naprzykład d'Agin court'a) widzimy postaci ś. Jana siedzącego, z głową orlą i glorją; inną jeszcze ś. Jana, także siedzącą, piszącą, z głową orła i szponami, rękoma i ciałem ludzkiem. Najbardziej uderzającym przykładem i najświeższym tego rodzaju kombinacji, jest płaskorzeźba na drzwiach Collegium ś. Stefana i Wawrzyńca w Castiglione. Czterej Ewangeliści są tam wyobrażeni pod postaciami ludzi (w połowie wielkości naturalnej) szeroko udrapowani, z księgami w ręku. Każdy z nich ma głowę zwierzęcia za emblemat mu służącego, wszyscy z wielkiemi skrzydłami.

Obrazy te symboliczne, długo były popularnemi. Przekonać się o tem można z wybornych sztychów Marcina Schon, z końca XV wieku. Jakkolwiek poczwarne i dziwaczne zdają się nam z razu te postaci; dość trochę się zastanowić aby przekonać, że pod żadnym względem nie są ani niepodobniejsze do rzeczywistości, ani bijące bardziej, od kształtów pod jakiemi zwykliśmy malować aniołów. Kiedyśmy się mogli przyzwyczaić da postaci ludzkich z przypiętemi olbrzymiemi skrzydły ptasiemi, i brać je nawet za typy piękności, nie mamy prawa oburzać się na embleniata złożone z postaci ludzkich z głowy zwierzęcemi (1). Oba połączenia są zarówno niepodobieństwem w rzeczywistości, jednakiem zlaniem heterogenjalnych rodzajów, które się nie mogą zjednoczyć. Nie dziwujmy się, że w epoce wiary naiwnej oba były zarówno zrozumiale, równie szanowane i uświęcone. Naśladowanie niewolnicze natury, gdy szło o istoty nadludzkie, przez najlepszych ówczesnych mistrzów unikanem było (2), można się przekonać do jakiego stopnia umieli malarze igrać z amalgamą fantastyczną narzuconą im, z obrazu na którym Sanzio wytłumaczył widzenie Ezechjela. Co za pojęcie wzniosie i prawdy pełne! co za tajemnica w tym losie Messjasza przez przestrzenie, na czterech stworzeniach spartego, stworzeniach wyznaczonych, cudownych a przecięż dających się pojąć, znających tylko kształty zwierzęcia, a niebiańskie z innych względów pochodzenie, zdradzających swe źródło nieziemskie, zarówno wół skrzydlaty, jak anioł białoskrzydły.

Od VII wieku, znajdujemy w wielu razach ewangelistów wyobrażanych w postaci poważnych starców, rozróżnionych stosownemi emblematami. Czasem wymalowani bywają siedzący, a twory mystyczne stoją obok, lub u nóg ich lezą. Czasem piszą, a wówczas karty księgi spoczywają na nich. Takie są posągi w kościele ś. Marka w Wenecji. Wyobraźnia malarza starała się urozmaicać kształty i motywa emblematu charakterystycznego; ale emblemat uważał się za konieczność; a Mery w swej Thteologie des peintres, ganił artystę współczesnego, że je opuścić się ośmielił gdyż, pisze on, malarstwo winno być zarówno księgą nieuków i uczonych, dając zaś wszelkiej postaci, należne jej i odróżniające znaki, oszczędzamy uczonemu pracy poszukiwania, a nieukowi daremnego mozołu zgadywania, czego dojść nie potrafi."

Wierni tej zasadzie artyści, stawili w starych kościołach czterech ewangelistów z ich atryłuicjami, na obrazach, w posągach, w ozdobach architektonicznych, na kolorowanych szybach okien. W malowaniach al fresco, miejsce miewają zwykle na sklepieniu, lub na pilastrach wspierających kopule. Tak są wyobrażeni u ś. Piotra w Rzymie. Tak Corregio postawił ich w katedrze Parmskiej, a poźniej w kościele San-Giovanni. Dominiquino, w kościele Sant'Andrea delia Valle, Massaccio na stropie kaplicy San-Clemente (w Rzymie), znajduję się też z czterma sybillami na sklepieniu choru u Santa Maria del Popolo, (w Rzymie) sztychowani w przepysznym dziele Grünera. Perugino ozdobił niemi strop sklepiony kaplicy Campino (Peruza) a Procaccini katedry Kremońskiej

W posągach stawiani bywają często koło ołtarza, jak np. w katedrze Sewilskiej....

Przedmiotem obrazów, czy to razem zebrani, czy oddzielnie, znajdziem ich w nieskończonej liczbie po kościołach i galerjach. Cytować możemy naprzykład, jako specimen postaci ustawionych przy sobie,obraz Rubensa, we zbiorze Grosvenor. Postacie wielkie, kolossalne, stoją a raczej idą, każda ze swym emblematem, jeśli tak nazwać można figury akcessoryjne, z prozaicznem naśladowaniem natury oddane. Wól zdaje się źyć, lękamy się by nie zaryczał, lew źwierze przepyszne, wznosi ogon i z oczyma wlepionemi w ś. Marka, ledwie nie rzuci się na niego; autor po-. pełnił tu naszem zdaniem błąd wielki, podstawując na miejscu źwierzęcia emblematycznego z kształty zmienionemi i wyidealizowanemi.. nieco w sposób mystyczno-religijny, zwierze realne, żywe, prozaiczne. Rubens dostarcza, nam przykładu (i to nie raz) jak artysta może wykładem zbyt literalnym przedmiotu, oddalić się od prawdy i znaczenie myśli zfałszować. — Wzięci pojedyńczo ewangeliści Valenlina w Luwrze, mają dość wielką sławę. Są to figury cudnego effektu, ale pojęte zmysłowie pod względem wyrazu i charakteru głów. Ś. Mateusz naprzykład, przypomina najpospolitszego żebraka nieszlachetnych rysów, a aniołek ukazujący mu na karcie miejsce, kilką znakami oznaczone, gdzie pisać dalej, podobny do odrapanego ulicznika; Jest to prawdziwe, pełne rzeczywistości, życia; ale życia i rzeczywistości jeszcze bardziej zburzających. od owych zwierząt Rubensa, o których tylko co mówiliśmy.

Ze sztychów których przedmiotem Ewangeliści, zacytujemy tylko najciekawsze, wśród: niezliczonych: rylca drogiego H. P. Beham. Ewangeliści na nich poubierani są stara modą niemiecka prawie. Przy każdym właściwy emblemat, każdy z książką i ogromnemi skrzydłami, Nigdzie się nie trafia widzieć skrzydeł przy tak zupełnie ziemskich postaciach uczepionych. Muzeum W. Brytanji, posiada bardzo piękne exemplarzę rycin Beham'a.

Zajmowaliśmy się naprzód Ewangelistami, jako nierozdzielną grupą, spojrzym teraz na' nich, nad każdym zastanawiając się z osobna.

S. Mateusz zajmuje między Apostołami L siódme lub ósme miejsce. Jako Ewangelista stoi zawsze pierwszym, winien to pierwszeństwo swej Ewangeiji. Nie wiele mamy pewnych o nim wiadomości. Imię jego ukazuje j się raz tylko w Ewangeiji, ktorą spisał, w trzech innych wspomniany jest w dwóch wypadkach; pomniejszej wagi.

Rodem był Hebrajczyk, a zajmował w imieniu władzy Rzymskiej, urząd publikana czyli celnika, poborcy, urząd bardzo zyskowny, ale nienawiść współziomków jednający. Imię rodu jego było Lewi. Podanie wielce obcięte wspomina, że pobierał podatek u Jeziora Genezareth, gdy Jezus przechodził tamtędy, ujrzał i rozkazał mu iść za sobą. Mateusz wszystko porzuciwszy, posłuszny byt Jezusowi. Poźniej dał wielką ucztę w swym domu; pewna liczba publikanów i grzeszników zasiadła na niej v. Jezusem i jego uczniami, z wielkiem podziwem i zgorszeniem żydów. Na tem koniec podania, uświęconego, przyjętego.

Legenda czyli podanie ludu nie wiele więcej powiada. Mówią, że po rozejściu się Apostołów, Mateusz opowiadał Ewangelją w Ethiopji, że nawrócił Króla ethiopskiego i całą jego rodzinę, a córka królewska imieniem Ifigenja, umieszczoną przez niego została na czele zgromadzenia dwóchset dziewic, poświęconych służbie Pana. Pewien książe pogański zagroziwszy wyrwaniem jej ze świętego przytułku, zarażony został trądem, pałac jego spłonął pożarem. Dodają, że ś. Mateusz opowiadał potem Ewangelją w różnych stronach Azji, a nareszcie u Parthów umęczony został.

Gdy ś. Mateusz przedstawiany bywa pojedyńczo, jako Ewangelista, trzyma zwykle i pióro, czasem pisze. Zawsze stoi przy nimanioł, służący mu za emblemat, którego przytomność rozmaicie tłumaczą.

Niekiedy anioł stoi wskazując na niebo, czasem znów dyktuje, trzyma kałamarz, lub. wspiera księgę. Ś. Mateusz jako Apostoł wyobrażany bywa z workiem pieniędzy, oznajmującym o jego pierwotnym urzędzie i zajęciu poborcy (3).

Główny wypadek jego życia, zwany zwykle powołaniem ś. Mateusza, był przedmiotem kilku obrazów. Najdawniejszy znajomy nam jest Matteo del Cambio, sztychowany w zbiorze Kosi ni. Galerja królowej angielskiej w Buckingham, liczy do najciekawszych swych sztuk, obraz Mabus'a, toż samo wyobrażający. Obraz ten, niegdy własność Karola I, w spisach umieszczony jest z następną uwagą:

"Obraz ołtarzowy, bardzo stary, uszkodzony i wielce ciekawy, na drzewie grubem, wyobrażający Chrystusa powołującego ś. Mateusza z jego budki celniczej; obraz ten był wzięty za czasów królowej Elżbiety, przez, zdobywców Calus Malus (Kadyksu) miasta hiszpańskiego. Malowany na drzewie, z ramami złoconemi kulistemi, oznaczającemi przeznaczenie jego pierwiastkowe; zawiera dziesięć figur głównych, wielkości mniej niż półnatury, i ze dwadzieścia dwie figurek małych na dalszym planie. Dany Królowi." Na pierwszym planie jest brania architektury dość wykwintnej, z której ś. Mateusz wychodzi pośpiesznie, zostawując za sobą worki pieniędzy. Widać w głębi jezioro Genezareth i okręty okrywające jego wody.

W galerji wiedeńskiej jest trzy obrazy w tym przedmiocie, przez malarza szkoły dawnej niemieckiej Hermtssen (4).

W kościele San-Luigi Francuzów w Rzymie, ś. Mateusz, zajmuje trzy obrazy malowane przez Caravaggio. Pierwszy wyobraża świętego piszącego Ewangelję swą za dyktowaniem anioła, z tylu stojącego z podniesionemi skrzydły. Drugi, powołanie ś. Mateusza; święty który rachował pieniądze, wstaje, z ręką na piersi i gotuje się iść za Zbawicielem. Starzec, z okularami na nosie, przypatruje się z ciekawością naiwną, osobie której rozkaz tak wielką posiadał władzę. Dziecko zbiera ukradkiem pieniacze, które Apostoł upuścił. Męczeństwo świętego jest przedmiotem trzeciego obrazu. Wyobrażony tam w sukni kapłańskiej, wyciagniony na klocu drzewa; kat w pól nagi dobywa miecza. Kilku widzów usuwa się przerażonych okropnością widoku. Cudnie malowane, ale nie mające najmniejszego uczucia poetycznego w sobie, obrazy te nie podobały się zakonnikom co je zamówili. Trzeba było aż, żeby opiekun Caravaggia, kardynał Giustiniani, swoim wpływem skłonił ich do przyjęcia, dla oszczędzenia upokorzenia wielkiemu malarzowi.

Jeden z Caraccich (Ludovico) i Pordenone malowali też powołanie ś. Mateusza. Pierwszego utwór, znajduje się w kościele dei Mendicanti w Bolonji.

Uczta dana przez ś. Mateusza Zbawicielowi i uczniom jego (Ew. wedle ś. Łukasza R. V.) jest przedmiotem jednego z potężnych i wspaniałych płócien Pawła Weroneńczyka: malowanego dla kościoła śś. Jana i Pawia w Wenecji.

Oprócz wymienionych, dość rzadko spotykamy obrazy wystawujące ś. Mateusza lub okoliczności jego życia apostolskiego. Mało jest pod jego imieniem kościołów, nie wiemy nawet czy jaki kraj, miasto, cech obrał go tobie za patrona

Ś. Marek ewangelista, nie należał do Apostołów. Nawrócenie jego objawiło się już po wniebowstąpieniu Zbawiciela. Mówią, że byt nawrócony i ochrzczony przez ś. Piotra, którego ulubionym stal się potem uczniem. Ś. Piotr nazywał go "swym synem w wierze. " Był on towarzyszem i akolytą gorliwym Pawła i Barnaby, z któremi opowiadał razem Ewangelją poganom. Towarzyszył też ś. Piotrowi do Rzymu i wedle niektórych, pod jego dyktowaniem spisał Ewangelją do użytku neofytów rzymskich. Poźniej, posłuszny rozkazom mistrza, szedł ze słowem Bożem, do Egiptu i opowiadawszy przez lat dwanaście Ewangelją w Libji i Thebaidzie, założył kościół Aleksandryjski, który między najpierwszymi społecznościami chrześcijańskiemi, tak ważne zająć miał miejsce. Cuda jego naraziły go na nienawiść pogan, którzy go oskarżali o czary i w czasie uroczystości na cześć bóstwa swego Serapisa, porwawszy i związawszy, włóczyli po ulicach i bruku, po skałach sąsiednich, aż skonał w tych mękach. Męczeństwo jego o trzy lata poźniejsze od ś. Piotra i Pawia, miało miejsce d. 25 kwietnia, 68 roku po Chr. — Neofyci Aleksandryjscy spalili podarte ciało jego, a grób przez kilka wieków, uważano za miejsce święte. Około 815 roku kilku kupców z Wenecji, za handlem przybyłych do Alexandrji, pochwycili tajemnie relikwie ś. Marka i złożyli je w Wenecji, gdzie zbudowano z lego powodu wspaniałą katedrę poświęconą jemu. Odtąd uważano go za Patrona miasta; co naturalnie spowodowało zajęcie się nim malarzy Weneckiej szkoły. Wiele sławnych obrazów ma za przedmiot życie i męczeństwo ś. Marka.

Gdy malują ś. Marka jako Ewangelistę, czy to samego, czy z trzema towarzyszami jego dodają prawie zawsze lwa, ze skrzydłami lub bez nich; ostatni mniej pospolity; bo skrzydła lwa ś. Marka rozróżniają go od ś. Hieronyma; który także malowany bywa ze lwem, jak to powiemy niżej. (5)

Najsławniejszy obraz ś. Marka jest Fra Bartolomeo, teraz znajdujący się w pałacu Pitti. Wystawia go pod postacią mężczyzny w sile wieku, r. włosami czarnemi, kręconemi, z krótką brodą, siedzącego w postawie wspaniałej;

W jednem ręku trzyma Ewangelją; w drugiej pióro. Fra Bartolomeo zrobił byt ten obraz dla własnego klasztoru (ś. Marka we Florencji). Tenże przedmiot, ś. Marka siedzącego i piszącego Ewangelją, traktowany byt wybornie przez Perino del Vaga, sztycliowany przez Bonasoni.

Szkoła Wenecka, mówiliśmy, bogata jest w obrazy z historji ś. Marka. Zacytujemy jako jeden z najciekawszych, obraz Genlilego Bellini (ś. Marek opowiadający Ewang: Alexandryjczykom). Malarz, który podróżował do Stambułu, zastosował do Egyptu pojęcia, jakie tam nabył o Wschodzie. Kościół ś. Eufemji zmieniony tu został w turecki meczet, a słuchacze otaczający świętego każącego z wysokości wzniesionej, ubrani są po turecku. Szczegóły tego obrazu nabierają przez to zajmującej oryginalności. W innych obrazach widzimy wystawione legendy z czasów pobytu świętego w Egypcie; między innemi powieść o szewcu ubogim, którego święty Marek spotkał raz w podróży. Ten skaleczywszy się nożem, nie mógł na chleb zapracować. Uleczył go święty, a szewc miasto powrócić do dawnego rzemiosła, starał się nabyć nauki Chrystusowej, nawrócił, stał gorliwym Chrześcianinem, ogłaszał słowo Boże, i nastąpił nawet po Ś. Marku, na biskupstwo Alexandryjskie. Szewc ten zwal się Anian. Mansueti (1500) odmalował cudowne uleczenie i chrzest przyszłego Biskupa w szkole ś. Marka w Wenecji. W galerji Berlińskiej jest wielki obraz Cinna Conegliano (1502) z mnóstwem figur, wyobrażający także uzdrowienie Aniana, męczeństwo Ś. Marka przez Belliniano, widzieć można na murach akademickich, w Wenecij.

W r. 1340 wedle kronik weneckich, burza nadzwyczajnej gwałtowności, wzniosła fale Adrjatyku i zagroziła miastu zniszczeniem. Ulice i świątynie napełniały się przerażonym ludem, który zebrany przez naczelników w processiją uroczystą, udał się do Katedry, wzywając opieki s. Patrona Wenecji. Wśród tumultu tego, biedny jeden rybak, którego krucha łódka, kołysała się rzucana po lagunach, ujrzał nagle ś. Marka, ś. Mikołaja i ś. Grzegorza, walczących z szatanami, którzy burzę wzbudzili, a ci wkrótce zwyciężeni, musieli się usunąć. Na znak opieki, ś. Marek dał pierścień swój rybakowi, a posłańcy niebiescy znikli zaraz potem. Burza ucichła; rybak wrócił zdrów i cały na brzeg a pierścień ten niebieski, był obrączką ślubną, którą pierwszy raz Doża zaręczył się z morzem, zaślubiając je w imie rzeczypospolitej.

Legenda ta była powodem do utworzenia dwóch sławnych obrazów. Pierwszy, Giorgion'a, jest jednem z  największych i najpiękniejszych płócien jego ręki. Wyobraża on burzę; statek wznosi się na falach, pełen szatanów z twarzami satyrów, ś. Marek, Mikołaj i Grzegorz, na lekkiej łódce, przybywają walczyć z niemi. Szatani przerażeni rzucają się w wodę; inni wspinają się na liny okręciku, inni znowu suną się po rozpalonych masztach, rzucających płowe światło na ciemne niebo i wzburzone morze. Na pierwszym planie widać trzecią łódź, ze czterma siedzącemi w niej wioślarzami, silnemi szatany, których twarze silnie oświecone są arcydziełami malarskiem!. Kilka poczwar morskich igra na falach, na ich wydętych grzbietach jadą czepiając się szatani. W mglistem oddaleniu widać profil Wenecji, zaledwie zarysowujący się na niebiosach. Całość stanowi obraz pełen siły, poetycznie pojęty, ale niesłychanie uszkodzony. Paris Bordone, z tego samego przedmiotu wybrał chwilę, gdy rybak oddaje Doży cudowny pierścień. Jest to kompozycja bogata, uczona, w której architektura wielkie miejsce zajmuje. Oba należą do galerji akademji Weneckiej.

Jeszcze powiastka mniej więcej prawdziwa. Niewolnik chrześcianin, należący do jakiegoś pana z Prowancji, poszedł mimo zakazu pańskiego, modlić się u ołtarza dość oddalonego Kościoła, w którym był obraz ś. Marka. Gdy powrócił, pan zagniewany, chciał na ukaranie nieposłuszeństwa poddać go torturze; lecz w chwili gdy miano wykonać ten rozkaz okrutny, święty zstąpił z niebios w pomoc swemu czcicielowi. Wszystkie narzędzia męki ztępiły się i popękały. Ciemiężyciel i jego katowie stanęli przerażeni tym cudownym objawem. Jest to przedmiot obrazu Tintoret'a, słusznie sławnego, którego Rogers posiada oryginalny szkic. Sztuka ta, w której nic, co się przykładać mogło do wyjaśnienia powieści, nie zaniedbano, odznacza się świetnym i bogatym kolorytem.

W pałacu książęcym w Wenecji, jest świetny obraz Ticjana, na którym wystawił on Dożę Grimani, którego ś. Marek przyprowadza przed Religji czy wiarę (niewiadomo jak wytłumaczyć postać allegoryczną prześliczną, stojącą w jasnej glorji). Ticjan utworzył także karton figury kolossalnej, wystawującej ś. Marka w sukni biskupiej, który wykonano mozajkową robotą dla katedry przez Zuccatich Valerio i Franciszka, sławnych mistrzów mozaistów. W tejże Katedrze, Pietro delia Vecchia wystawił męczeństwo świętego, porwanie relikwji jego z Alexandrji i przyjęcie ich w Wenecji. Przeniesienie relikwji dostarczyło wątku Tintoretowi do dwu obrazów; w jednym z nich odmalował tajemne porwanie drogich szczątków z grobu. W drugim, widzimy je przeniesione wśród chmurnej nocy na okręt wenecki, nad truną połyskuje ognik mający wystawiać widomie, dusze świętego, towarzyszącą ciału do Wenecji.

Zresztą, szkoła wenecka tak jest obfita w obrazy wotalne i inne, wystawujące ś. Marka, choć nie jako główna, ale jako jednę z najważniejszych figur, że musimy się powstrzymać od dalszego ich wyliczania. Czas wreszcie przejąć do ś. Łukasza.

Mało znamy jego autentyczną historją; nie ma go między Apostołami, i jak ś. Marek, nawrócony się być zdaje, po cudownem wniebowstąpieniu pańskiem. Byt to ulubiony uczeń ś. Pawła, który towarzyszył mu wszędzie, do Athen, do Rzymu, i wytrwał przy nim do ostatka. Po męczeństwie śś. Piotra i Pawia, opowiadał Ewangelją różnym ludom Grecji. Czy umarł śmiercią naturalną, czy męczeńską za wiarę, nie ma pewności- Niektórzy pisarze twierdzą wszakże, że ukrzyżowany został W Patras, w Achai, razem ze ś. Andrzejem.

Ś. Łukasz jest patronem malarzy i lekarzy. Mamy powody mniemania że do ostatnich należał. Piękna legenda czyniąca go malarzem i głosząca, że miał szczęście malować rysy Najświętszej Matki Chrystusa; nie upoważnia się żadnem współczesnem świadectwem. W dziele swem o Dworach Europejskich, Swinburne, naznacza jej pochodzenie, któreby zachwiać ją musiało. Wedle niego, około czasu, gdy Konstantynopol wzięty został przez Mahometa II, żył w nim malarz stawny obrazów Bogarodzicy, imieniem Łukasz. Uważano go i czczono z powodu talentu, a jeszcze bardziej świętobliwości, śmierć zaś w czasie oblężenia, miano za męczeństwo. Ztąd obrazy jego nabyły wielkiej ceny, i wkrótce podania gminu zmięszały go nierozważnie z homonymem Ewangelistą. Jedyne świadectwo historyczne sprzeciwiające się tej wersji, datuje z X wieku podobno. W tym czasie odkryto w Katakombach niekształtny obraz Bogarodzicy z napisem świadczącym, że to był jeden z siedmiu malowanych przez ś. Łukasza. Dość było tej okoliczności do utworzenia powszechnego mniemania u ludu, przypisującego Ewangeliście niektóre obrazy Bogarodzicy, pochodzenia greckiego, przedmioty osobliwej czci wiernych.

Wystawiany jako Ewangelista, ś. Łukasz nierozdzielnie prawie zawsze ukazuje się zwojem, skrzydlatym czasem, stojącym obok lub lezącym u nóg (6). W pięknym sztychu Łukasza z Lejdy, widzimy go w jakimś niby kapturze siedzącego na grzbiecie tego zwierzęcia i piszącego. Księga jego (Ewangelja) oparta na rogach wołu, a kałamarz zawieszony na gałęziach drzewa.

Malarze musieli często wystawiać swego patrona malującego Matkę Bożą. Przedmiot len, wcale oryginalnie traktowany, znajduje się W zbiorze Boisscrée. Najśw. Fauna, siedzi pod baldachymem gotyckim bogato ubranym, trzyma na kolanach Jezusa, w postawie wspanialej, ale nienaturalnej. S. Łukasz, poklęknąwszy na jedno kolano, a drugiem rysuje wzór święty. Coś podobnego znajdujemy w tymże sposobie pojętego w galerji wiedeńskiej. Malował Aldegräf. Carlo Maratti wystawił ś. Łukasza, ukazującego Matce Bożej obraz już ukończony. Sztychował to Aquila

Ale ze wszystkich obrazów w tym przedmiocie najsławniejszy, przypisywany jest Rafaelowi. S. Łukasz, klęczący na stołeczku przed, trójnogiem, maluje Matkę Bożą dzieciątkiem, ukazującą mu sic w niebiosach, na kolebce obłoków. Za ś. Łukaszem, poglądającym na jego pracę, stoi sam Rafael. Poetycznie pojęty i wybornie zresztą wykonany, obraz ten przecięż przez znawców, dla wielu ważnych przyczyn, nie jest przyznawany za dzieło Rafaela.

Śliczny, maleńki, takiż sam obrazek, przypisywany Rafaelowi, jest w Galerji Grosvenor. Paweł Weroneńczyk inaczej pojął zadanie tego przedmiotu. S. Łukasz siedzi na grzbiecie wołu emblematycznego, rzucił obraz ukończony na ziemię i w ekstazie oczy ma wlepione w Madonę świętą i jej syna, ukazujących mu się z obłoku.

Mała ilość wieści o ś. Mateuszu, Marka i Łukaszu, nie dozwoliła oznaczyć dla twarzy ich wybitnego typu; całkiem inaczej dzieje się ze ś Janem, pierwszym z Apostołów i Ewangelistów i uczniem ulubionym Chrystusa; charakter jego znany obudza ideę wyraźną fizjognomji właściwej, o której utrzymało się w skutek tego, podanie.

Syn rybaka Zebedeusza, z bratem swym Jakóbem, był jednym z pierwszych uczniów Chrystusowych; pierwszeństwo dane mu przez Zbawiciela poświadcza przysłowie. Oznaczają często ś. Jana tą synonymiczną perifrazą; "Uczeń, którego kochał Chrystus." Nadzwyczajna życia czystość, charakter jego, uczucia pełen i wylania, usprawiedliwiały to pierwszeństwo. Był on towarzyszem najstalszym Bozkiego Mistrza, i cały czas, który Chrystus spędził na ziemi, byli nierozdzielni. Znajdujemy go we wszystkich zdarzeniach ważniejszych biografji ewangelicznej. Świadkiem byt chwały Przemienienia; w czasie wieczerzy spierał się na łonie Chrystusa; w godzinie skonania stał pod krzyżem; złożył ciało w grobie, a po śmierci Najświętszej Matki, która jego opiece przez umierajacego Zbawiciela poleconą została, przebiegał Judeę, opowiadając Ewangelją z Piotrem świętym. Ztamtąd udał się do Azji niniejszej, gdzie założył siedm kościołów, przemieszkując najstalej w Efezie. W czasie prześladowań Domicjana, ś. Jan okuty w łańcuchy odesłany został do Rzymu, gdzie wedle tradycji, powszechnie przyjętej przez Kościół, rzucony został w kocieł oliwy wrzącej, z którego cudownie ocalony wyszedł, jakby po chłodnej kąpieli. Posądzony o czary, wygnany został na wyspę Patmos, gdzie pisał swe objawienia. Smierć Domicjana wróciła mu swobodę, korzystał z niej aby wrócić do Efezu i spisał tam Ewangelją swoję. Miał naówczas lat dziewiędziesiąt. W kilka lat potem prawie stóletni umarł w tem mieście. Obrazy przedstawujące ś. Jana odnoszą sic do wymienionych tu wypadków jego życia.

Obrazy ś. Jana, odrębnie od innych Ewangelistów, liczniejsze są od nich daleko; lecz pomimo ważności roli jego, wdzięku charakteru, malarskich życia wypadków, niejest on wcale jednym z najpopularniejszych świętych kalendarza katolickiego. Mało kościołów przypisanych mu znamy, i krom Templarjuszów, żaden zakon rycerski nie obrał go sobie za patrona i opiekuna. Chociaż był już bardzo stary pisząc swoję Ewangelją, wystawiają go zawsze, jako historyka świętego, w postaci młodziana bladego, bez brody, z długiemi, rozpuszczonemi włosami, zwykle jasnemi; które zapewne wyrażać mają łagodność jego charakteru. Wyraz twarzy jego jest zwykle łagodny i mity, oczy ma wzniesione w niebo i orzeł posłuszny u stóp jego leży (7). Ewangelistą, malują go siedzącego lub stojącego, z księga i piórem w ręku. Apostołem, zawsze wyobrażany bywa stojący, trzymający w ręku kielich sakramentalny, z którego wychodzi głowa węża. Ten szczegół odnosi się do wypadku, o którym wspomina ś. Izydor w listach swoich. Zdaje się że w Rzymie otruć chciano ś. Jana, napojem poświęconym, który w ofierze zmienia się na krew Chrystusową. Ale napój zatruty, który ś. Jan sam pił i wiernym udzielił, nie szkodził nikomu, gdyż trucizna wyszła wprzód z niego w postaci emblematycznej żmji.

Gdy kielich, miasto węża, ma na sobie hostją zwyczajną, oznacza tylko instytucją Eucharistji.

Z figur pojedyńczych ś. Jana jako Ewangelisty, najpiękniejsze są Dominiquina, który w nich celował. Dwie zwłaszcza najsławniejsze. Pierwsza w całej postawie, wielkości naturalnej, ukazuje nam świętego, w ekstazie natchnionej, wspieranego przez dwóch aniołów, orzeł u nóg. Jest to obraz Dominiquina najpowszechniej uwielbiany. Należał dawniej do galerji Giustiniani, a teraz znajduje się w zbiorze P. Miles z Leigh Court. Drugi, który z pięknego sztychu Müllera znany jest całej Europie, wystawia ś. Jana (w pół natury ) z xięgą i zwitkiem papieru. Oczy jego, zwrócone w niebo, świadczyć się zdają, że widzi blaski jego chwały; widzim je, rzec można, odbijające się w oczach jego, a podziw, pobożności zapał, gorącość modlitwy, promienieją z twarzy i pół otwartych ust jego. Za nim orzeł wzlatuje, niosąc pióro Ewangelisty w silnym dzióbie, a niedaleko stoi kielich na ziemi, z wężem emblematycznym. Łączą się tu attrybuta Apostola i Ewangelisty. Obraz fen znajduje się w "Petersburgu, w zbiorze Xięcia Naryszkina. Dublet jego, powtórzenie czy kopja, w Castle-Howard. Lord Carlisle zapłacił go 600 gwinców z galerji orleańskiej.

Carlo Dolce pojął cale inaczej swego Jana świętego, dając Apostołowi fizjognoniją słodszego, bardziej myślącego i nacechowanego nieskończoną czułością wyrazu.

Widzieć można pięknego jego ś. Jana (pólnatury) w zbiorze Lorda Norlbwick, dwa inne w Münich; coraz odmiennych postaci i akcessorii, ale z jednym wyrazem słodyczy.

W niektórych starych freskach i sztychach wystawujących ś. Jana Ewangelistę oczy ma zwrócone ku Matce Bożej i dziecięciu Jezusowi, ukazującym mu się z niebios. U spodu, zwykle podpis jaki łaciński, Et verbum caro factum est, lub podobny. Jeśli Madonna siedzi na tronie, często go widzimy między podrzędnemi figurami obrazu, w postaci zwykłej. Czasem attrybuta odmienne, jako w sławnym obrazie Perngina w Galerji Bolońskiej, gdzie odmalowany starcem, z długa, białą brodą.

Gdy obraz przedstawia ś Jana twórcę Apokalypsy, zwykle jest nim starzec, którego długa broda spada na piersi, siedzący na dzikich skałach. Zdaleka widać morze; przy nim, u nóg lub na skale siedzący, orzeł emblematyczny, z piórem w dziobie. Czasem (obacz mszał Henryka VIII w bibljotece Bodlejańskiej) orzeł uwieńczony glorją, wyobraża wyraźnie Ducha świętego. Rafael malował raz ś. Jana w Palhmos i pojął go niezwyczajnym sposobem. Święty, młody i piękny, siedzi na grzbiecie lecącego orla. Jedną ręką niezrównany objawień twórca trzynia tablicę, drugą pióro. Morze, skały, wyspa, zostały nizko i daleko pod nim. Ten sposób pojmowania postaci ś. Jana, który przypomina Jowisza pogańskiego z orłem, uderza nas pospolitością i zdaje się zbyt dramatycznego szukać effektu, niegodny też jest Rafaela. Obraz wymieniony często bardzo sztychowany, znajduje się w Muzeum Marsylskiem.

Albert Dürer wyłożył Apokalypsis w serji piętnastu sztychów na drzewie wielkiego rozmiaru. Można je uważać za jeden z najosobliwszych wysiłków tego ekscentrycznego genjuszu, równie wielkiego jak dziwacznego, którego pomysły łączu w sobie co najwznioślejsze i co najpospolitsze. S. Jan na pierwszej z tych rycin wyobrażony piszący za dyktowaniem N. Panny, trzymającej na ręku Dzieciątko Jezus.

Ilekroć ś. Jan znajduje się, epizodycznie W obrazach z życia lub Męki Jezusa Chrystusa, łatwo go rozeznać od innych Apostołów po młodości, długich włosach, i zbliżeniu nad innych do Zbawiciela. W starych wieczerzach, siedzi po prawej ręce jego. W ukrzyżowaniach, stoi z jednej strony krzyża, Matka Boża z drugiej, i boleść obojga równa i jednostajnym wyrażona gestem. W zdjęciach z krzyża, ważniejszą jeszcze gra rolę, on podtrzymuje głowę Chrystusa, a twarz jego pełna jest wzruszenia, i czułego zadumania. W złożeniach do grobu, czasem pomaga nieść święte ciało, czasem idzie płacząc za niosącemi je. Przypominamy sobie sztych Andrea Mantagna, w którym boleść ś. Jana wyraził nie łzami, ale krzykiem frenetycznym i gestami okropnemi. S. Jan ukazuje się także w obrazach wystawujących zesłanie Ducha ś. we Wniebowzięciach N. Panny stoi w pierwszym rzędzie Apostołów, a gdy inni osłupiałym wzrokiem wpatrują się w grób pusty, podnosi oczy w niebo, z wyrazem dobitnym pobożności i wiary ekstatycznej.

Często łączą go ze ś. Piotrem. Naówczas sprzeczność jest i kontrast bijący tych dwu postaci, z których jedna prawie dzikie męztwo, i wielkość charakteru odważnego wyraża, druga wdzięk, słodycz, i piękność, właściwe ukochanemu Jezusa uczniowi. Ten kontrast szczęśliwy daje malarzom pole popisu, jeśli go pojąć umieją. Zacytuję tylko obraz Alberta Dürera, będący w galerji Münich. Na nim ś. Jan z Ewangelją otwartą w ręku, Piotr czytający. Oba pełni prostoty i wielkości, a wpatrując się w nich mimowolnie jesteś wzruszony, i dumasz.

Jeden Karton Rafaela (la Bella Porte), tenże kontrast jeszcze lepiej wydany przedstawia.

Kontrast takiż, wyraźniejszy jeszcze, zachodzi między twarzą ogorzałą, chudą i brodatą poprzednika ś. Jana Chrzciciela, a godnością umiarkowaną Apostola Jana, towarzysza jego, a w pierwszych czasach ucznia. Snycerz nie znany oddal to wybornie, energicznie, na płaskorzeźbie bronzowej zdobiącej grób Henryka VII.

Przedmiot zwykle traktowany pod nazwaniem: Męczeństwa ś. Jana, wystawia wrzucenie Apostola w kocieł oliwy wrzącej, z rozkazu Cesarza Domicjana. Ta scena tragiczna, działa się u bramy Latyńskiej w Rzymie; a niedaleko od tego miejsca wznosi się Kościół poświęcony ś. Janowi, na którego murach odmalowano szczegóły męczeństwa. Przedmiot ten nie wielu natchną! malarzy. Albert Dürer go sztychował, ś. Jan siedzi w rozpalonym kotle. Jeden z katów dmucha na podłożony ogień; drugi uzbrojony rodzajem łyżki, leje oliwę na głowę męczennika. Jakiś urzędnik, (może sam Domicjan) siedzi na lewo na tronie, liczni widzowie przypatrują się temu. Rubens malował tę scenę, z wielkiem bogactwem szkaradnych szczegółów, do ołtarza Kościoła ś. Jana w Malines, a Padovanino do Kościoła ś. Piotra w Wenecji i w r. 1835, widzieliśmy Dannausen'a, kończącego ogromny obraz podobny. Figury wielkości naturalnej. Święty stojący, okowany, blizki tortury, a twarz poświadcza niezłomną odwagę, wiarę zwycięzką i mężną. Uderzyło nas to jako kompozycja zręczna, w której trudności przedmiotu uczenie uniknione zostały.

Przypominamy sobie stary sztych, z obrazu Izraela van Meckenem, w którym ś. Jan wystawiony wśród uczniów swych w Efezie. Dość dziwacznym anachronizmem, szkoła umieszczona wewnątrz Kościoła gotyckiego, z szybami kolorowemi i symbolami heraldycznemi. Ś. Jan, siedzący, objaśnia pismo święte, naprzeciw niego, pięciu uczniów także siedzących, słuchają pobożnej jego mowy. Nie podobna wyobrazić głów brzydszych, ale za to, pełne są wyrazu i słuchają lepiej niżby się można spodziewać. W glebi stoi coś nakształt skrzyni. Wyznamy naszą słabość dla obrazków starych, wyobrażających ulubionego ucznia Chrystusowego. Nadewszystko warto widzenia dwa sztychy ze zbioru Boisseree; jedna z Hans'a Hemling, druga z Izaaka van Melem. Wdzięk, wspaniałość, prostota, wszystko się łączy dla nadania wysokiej wartości tym dwóm figurom, oblanym wyrażeni niewysłowionej gorącości pobożnej. Obie mają kielich z wężem, w obu braknie orłów.

Z legend o ś. Janie, najpatetyczniejsza jest opowiedziana przez ś. Klemensa Alexandryjskiego. Przyszły Ewangelista, będąc jaszcze w Efezie, przed wygnaniem do Patmos, wziął pod swą wyłączną opiekę młodzieńca miasta tego, którego dary umysłowe i przymioty duszy, ujęły go. Gdy musiał oddalić się, oddał protegowanego swego pod opiekę Biskupa; lecz czy to brakiem dozoru, czy skutkiem niepokonanych namiętności, młodzieniec zepsuł się i przechodząc z występku do występku; rozpustnik naprzód, potem stał się naczelnikiem bandy złoczyńców i zbójców, będącej postrachem kraju. Ś. Jan, powróciwszy do Efezu, spytał Biskupa o powierzony mu drogi skarb. Ten naprzód nie zrozumiał, o co chodziło, ale gdy mu ś. Jan wytłumaczył, że mówił o synu przybranym, biedny Biskup spuścił oczy, zmięszany i głosem żalu opowiedział co się stało. S. Jan usłyszawszy, gorzko płakać począł i rozdarł suknie swoje. "Niestety! niestety! wołał, jakiemu stróżowi poleciłem brata." Natychmiast rozkazał podać konia i pojechał do lasu, w którym przebywali zbójcy; nie długo też ich spotkał.

Na widok dawnego mistrza i nauczyciela, młody dowódzca, odwrócił się i chciał uchodzić. Lecz ś. Jan, prośby usilnemi, potrafił go wstrzymać i nakłonić do słuchania. Kilku słów przemówiwszy, nawróci! zbójcę, który skruszony, rozpłakał się, a klękając i prosząc o rozgrzeszenie ukrył prawą rękę splamiony tyla występkami. Ale Jan święty, upadłszy przed nim na kolana, pochwycił tę rękę tyle razy skrwawioną, okrył ją pocałunkami, oblat Izami i pozostał przy bracie, na nowo nawróconym, dopóki, dodając mu odwagi, zachęty, modląc się za niego i pocieszając, nie pojednał go z niebem i z sobą samym.

To poruszające opowiadanie, tłumaczą niektóre stare sztychy, na których widzimy ś. Jana ściskającego młodego zbójcę, który rzucił broni płacze oparty na ramieniu Apostoła. Dziwna zaprawdę, że malarze tak mało ten przedmiot uprawiali, chociaż powinien był dramatycznością i malowniczością swoją, natchnąć nie jednego. Krajobraz, ciemny las, w którym wiatr i światło igrają i sprzeczność dwu twarzy głównych figur, jednego młodego, pięknego, zuchwałego, drugiego starca złamanego pracami apostolskiemi, błyszczące zbroje, draperje, a nadewszystko moralna wielkość idei, którą obraz wydać mógł tak silnie ! co zauroczy przedmiot!

Nie jeden z czytelników naszych postrzegł może i dziwił się w wielu obrazach świętych przytomności oswojonej kuropatwy, którą ciężko zdaje się wytłumaczyć. Pochodzenie tego akcesioryjnego dodatku, przypisują legendzie pięknej, z biografji ś. Jana. Miał on, powiadają, kuropatwę oswojoną, którą lubią bardzo i zajmował się jej wychowaniem, nauką. Jakiś strzelec przechodząc mimo z lukiem i strzałami, począł dziwić się szydersko, że starzec tak poważny, tak dziecinnie się zabawia!. Za całą odpowiedź spytał go Apostoł: "Czy ciągle masz łuk naciągniony? Byłby to sposób uczynienia go wkrótce nie użytecznym, odpowiedział strzelec. Z tejże przyczyny dla której odpuszczasz cięciwę luku, odrzekł Jan święty, ja zwalniani myśli mojej." Kuropatwy oswojone znajdujemy w wielu obrazach ś. Rodzin i ś. Hieronymów.Śmierć ś. Jana, raz tylko przedstawioną była, o ile wiemy, wedle podania opisującego ją. Tekst o niej wzmiankujący w ostatnim Rozdziale Ewangelji ś. Jana, w tych zawiera się słowach: "Piotr widząc ucznia, którego Chrystus ukochał, idącego jeszcze za niemi, rzekł do Jezusa: Panie, co się stanie z tym człowiekiem ? A Jezus odpowiedział: A jeśli chcę by tu pozostał i oczekiwał na przyjście moje, co ci do tego ? A naówczas miedzy bracią rozeszło się słowo to, że uczeń ów nie miał umrzeć." (Ev. sec. Joan. II. XXI. 21. 22).

Nie zdarzyło się nam widzieć nigdzie obrazu tej nieśmierci. W Attribute der Heiligen jest o niej wzmianka, malarze znajdą tam sposób, w jaki ją mogą traktować. Ś. Jan okryty suknią kapłańską, od ołtarza schodzi w grób otwarty, gdzie się ma położyć, nie aby umrzeć, lecz by w nim spać, do powrotu Messjasza.

Jest obraz Pawła Weroneńozyka, jedyny z tego tekstu może, w którym wystawił matkę Jakóba i Jana proszącą Pana za swych synów, aby im dat najwyższe miejsce w niebiesiech. (Ev. sec. Matth. R. XX. v. 22).

Malarze hiszpańscy nie wystawili prawie nigdy. ś. Jana inaczej jak w towarzystwie innych Ewangelistów lub Apostołów; w ogólności niejest on tak popularny jak homonym jego Chrzciciel, mający nawet pierwszeństwo nad nim, ilekroć znajdują się na jednym obrazie.

(1) Tu się całkiem nie zgodzą z autorem artykuł, który gdzieindziej okazując uczucie artystyczne, tu się z niem rozminął. Wcale co innego jest nic nie odjąwszy, nie zmieniwszy w postaci ludzkiej, dodać tylko skrzydła złociste lub lazurowe; inna znowu odciąć głowę, i na jej miejsce dać zwierzęcą. Wreszcie odcięcie głowy, tej najszlachetniejszej części ciała, na której się maluje dusza, wyłączne człowieka dziedzictwo; zupełnie wynaturza człowieka. Daj głowę ludzką Syrenie, Sfinksowi, a uczynisz je pół-człekiem, odejmij głowę człowiekowi, a zrobisz zeń zwierzę całe. Dziwi nas, że ta myśli tak proste, tak zda się konieczne, nie przyszły autorowi. Jak skoro i smak i pojęcie lepsze błysły w sztuce, odrzucono symbole wszystkie tego rodzaju, będące mięszaniną nieforemną, choć bezsprzecznie myśli pełną. J. I. Kraszewski.

(2) Z przyczyny, że sztuka nieudolna siliła się wydać, czego wyrazić nie mogła, nie będąc panią siebie. Używała środków heroicznych, napróżno. J. I. K.

(3) Malują go także czasem z kolebką i krzyżem obok; symbolami życia i śmierci Zbawiciela. J. I. Kr.

(4) Dość znany jest także obraz powołania ś. Mateusza w Capella Salviati we Florencji przez Batista Baldini. Układ nie piękny, ale figury a wyrazem. J. I. Kr.

(5) Ś. Marek wyobrażany bywa z chorągwią, znakiem zmartwychwstania Chrystusowego, czasem ze Ś. Pionem, który miał mu jego Ewangelją dyktować. J. I. K.

(6) Attrybutami są wół młody, Kapłańska czapka i na Xiędze słowa: Fuit Sacerdos. Malują go ze ś. Pawłem. J. I. Krasz.

(7) Oprócz orła dodają mu często jako Ewangeliście. dwoje dzieci ściskających się, symbol może miłości Zbawiciela ku niemu. J. 1. Krasze.

II. APOSTOŁOWIE.

Jak Ewangeliści, Apostołowie byli naprzód Wystawiani pod postacią czysto symboliczną. Dwanaście owiec, Chrystus w pośrodku, stojący na pagórku, niekiedy jako baranek boży, lub jako Pastor Bonus trzymający baranka na ręku; to byty najdawniejsze przedstawienia. Tak znajdujemy wyobrażonych Apostołów w cmentarzu Katakumb, na starych chrześcijańskich sarkofagach i w najdawniejszych Kościołach. W tych zwłaszcza, emblemat zawsze jeden: rozkład figur zawsze ten sam. Ustawione w rząd, zaraz pod ornamentami zdobiącemi osadę kopuły sklepionej absidu kościelnego. W pośrodku, baranek na wzgórzu. Z jednej strony sześć baranów wychodzących z Jeruzalem i z drugiej równa liczba wychodzących z miasta w którym się narodził Chrystus; wszystko doskonale regularne, formowało rodzaj fryzy nad tribuną, w której ustawiony był ołtarz wielki. W najstarszych bazylikach rzymskich, Santa Maria in Transtevere, Santa Praxcde, Santo Clrmente, Santa Cecilia, San. Marto, w ten sposób urządzono przedstawienie, a allegorja ta, tak prosta, tak pierwiastkowa, ma dla wyobraźni urok szczególny.

Poźniej, wystawiano Apostołów jako dwunastu łudzi zupełnie sobie podobnych, każdy z baranem, a w pośrodku Chrystusa, także z barankiem, niekiedy większym od innych. W ten sposób są przedstawieni na starym sarkofagu, sztychowanym w xiędze Ciampin'ego. Znajdujemy ich takie w wielu starych kościołach, pod postacią dwunastu poważnych starców, każdy z tabliczką, bez żadnych odróżniających emblematów. Imiona podpisane są pod każdym z osobna. Widzimy ich wten sposób u ś. Pawia w Rzymie, i w kościele Navicella.

Wreszcie, poźniej jeszcze, ugrupowano Apostołów, już w kolo, już inaczej, przy Zbawicielu wystawionym w całej chwale: a zwyczajem być poczęto odróżniać ich attrybutami, wziętemi z historji ich życia lub śmierci.

Tak ś. Piotr ma klucze lub rybę; ś. Paweł miecz; ś. Andrzej krzyż przewrócony; ś. Jakób większy, Kij pielgrzymi, ś. Jakób mniejszy, rodzaj maczugi, ś. Jan (jak wyżej mówiliśmy) kielich z wężem, czasem orła; ś. Filip laskę pasterską z krzyżem u wierzchu; ś. Tomasz linją ciesielską; ś. Bartłomiej szeroki nóż; ś. Szymon pilę; ś. Mateusz (widzieliśmy dla czego) worek z pieniędzmi; ś. Tadeusz Juda halebardę; ś. Matjasz dzidę.

Powiemy poźniej o tych symbolicznych dodatkach; lecz nim się zajmiemy każdym z Apostołów w szczególności, wskażemy snycerskie i malarskie utwory najsławniejsze z tych, które ugrupowanych Apostołów przedstawiają.

Posągami, w starych katedrach, Apostołowie ustawieni bywali na wewnętrznych ścianach (okoleniu, screen) składających chór, lub u stóp samego ołtarza. U ś. Marka w. Wenecji, czternaście w ten sposób ustawiono posągów, dwunastu Apostołów, ś. Marek i N. Panna, postacie kolosalne, utwór XV wieku, mistrza Jacobello. Jako zupełną sprzeczność z niemi wystawiające, a piękną próbkę snycerstwa gotyckiego, można zacytować także dwunastu Apostołów, na grobie ś. Sebalda, w Norymberdze, W kościele tegoż imienia, wylanych z bronzu przez Piotra Vischer, około roku 1490. Zaledwie na dwie stop wysokie posążki, każdy w inszej postawie, odznaczają się urozmaiconą expressją charakterystyczną fizjognoniją, prostotą wielkości pełną draperji, i zasługują na daleko większą sławę i zastanowienie, niżeli dotąd pozyskały.

Na freskach i mozajkach, tez postacie znajdujemy w linji, z Chrystusem w pośrodku, lub ugrupowane, lub w koło ustawione, u podstawy domu (Kopuły). Czasem są to popiersia w medaljonach symetrycznie ułożonych. Hesse świeżo ich odmalował w ten sposób, na sklepieniu Kościoła W W. świętych w. Munich. Czasem siedzą lub na tronach spoczywają w obłokach, patrząc z nich na tryumf Zbawiciela. Dwunastu Apostołów Corregia w Pannie, w kościele San Gioranni, przedstawiają nam przykład w rodzaju pomienionym, przykład zastanawiający pod względem charakterystycznych fizjogonmji i szczytnego pojęcia przedmiotu, w całości swej uważanego. W Sądzie Ostatecznym Michała Anioła, Apostołowie ugrupowani stoją przy Zbawicielu.

Wszyscy znają dwunastu Apostołów sztychowanych przez Marc-Antonio, z rysunków Rafaela, kaziły z attrybutem właściwym i cudnem uczuciem kształtów, postawy, fizjognomji różnych. Inny jest zbiór taki Łukasza z Lejdy, któremu zarzucić można malarstwo rycin, ale uczucie ich wyborne. Porównywając te dwa zbiorki, mielibyśmy przed oczyma dwie doskonale próbki maniery włoskiej i maniery niemieckiej; bo wielce różnych będąc charakterów, obie są wybornego stylu. Oba zbiory są w Muzeum W. Brytanji. Znajduje się tu także zbiór Parmigianina, daleko zapawne niższy, ale z bardzo wdzięcznych figur złożony, Kollekcji Apostołów Izraela von Meckenem (galerja Boisserée) w starym niemieckim smaku, odznacza się dobitnym każdego typu charakterem, wyrazem. Szczególnej niewiadomości skutkim, policzono tu Jana Chrzciciela do liczby Apostołów.

W epoce bliższej już nas, malarze i snycerze, często zapoznali charakter i zapomnieli o attrybutach właściwych postaciom Apostołów. Zacytujemy między innemi sławny, jako dzieło sztuki, zbiór Apostołów, sztychowany przez Augustyna Caracci, który porównany z temi o których mówiliśmy, niezmiernie razi pospolitością swoją. W nim naprzykład ś. Jan pije z kielicha, wynalazek niesmaczny wcale, chociaż niektórym osobom podobać się może jako coś nowego, jako śmiała niby próbka. Tadeusz ma piłę jak i Szymon. Tiara papiezka leży u nóg ś. Piotra, linja ciesielska jest w ręku Jakóba mniejszego, a ś. Bartłomiej na plecach ma krwawą skórę własną, podobną do huzarskiego dolinami.

Rozdzielmy teraz tę świętą grupę, zajmując się każdym z jej członków pojedyńczo.

Ś. Piotr (1) książe Apostołów, nad wszystkiemi uczniami Chrystusowemi, ma niezaprzeczone pierwszeństwo. Ewangelją i akta pełne są powieści o nim, dozwalających nam poznać charakter jego raczej energiczny i namiętny, niż wytrzymały i stały; jeśli się tak wyrazić godzi. Opoka Kościoła katolickiego nie jest, jak inni święci, ograniczony opieką kraju jednego, miasta. Wszędzie gdzie zaszła Chrystusowa wiara, Piotr rybak cześć odbiera. W sercu Rzymu samego, miasta, stolicy religijnej gdzie zasiada namiestnik Boży, najpotężniejszy z kościołów, czci zbudowanych wzniósł się dla ochronienia świętych szczątków wielkiego Apostoła,

Sam lub ze świętymi towarzyszami swemi, daje się poznać wszędzie starzec silny po budowie ciała zwięzłej, szerokiem czole, twarzy energicznego i otwartego wyrazu. Powszechniej (jednak nie zawsze) wystawują go, wedle świadectwa ś. Klemensa i ś. Hieronyma, z głową łysą. Siedzący lub stojący, ma postawę nie tyle szlachetną, jak raczej pełną siły.

W ręku ma dwa klucze, zloty i srebrny, do rozwiązania i związania (Math. R. XVI, v. 19) lub wedle innych objaśniaczy, klucz złoty i żelazny: otwierające wrota królestwa niebieskiego i otchłanie piekielne. Trzeci klucz, który mu czasem dodają, wyraża panowanie jego nad niebem, piekłem i ziemią (2).

Pomiędzy uczniami, w obrazach wziętych z Ewangelji świętych, często trzyma rybę, symbol pierwszego powołania. Tak Caravagio odmalował go w obrazie trzech Apostołów, teraz będącym w Hampton-Court. Ryba, dawana mu, gdy malowany jest osobno, może także mieć inne znaczenie i przypominać obrzędy chrztu. Ś. Piotr, często też trzyma W ręku Ewangelją.

Jako naczelnik Kościoła rzymskiego, zwykle na tronie bywa wyobrażany. Jedną ręką wzniesioną ma do błogosławienia, w drugiej trzyma klucze i zwitek pargaminu. Tak go nam ukazuje stawny posąg brązowy w Rzymie, w kościele ś. Piotra, i stare bardzo malowanie na drzewie, pochodzące jak mówią z XI wieku, w jednym z kościołów Sienny (San Pietro in Bianchi).

Pomimo wad z wykonania pośpiesznego i niewprawnego pochodzących, postać ta ma wyraz piękny i uroczysty (ob. zbiór d'Agincourt'a. 97). W galerji medyolańskiej widzieliśmy obraz Ci ma, na którym ś. Piotr nie tylko siedzi na tronie papiezkim, ale ubrany jest w tjarę także. Klucze leżą u nóg. Z boku stoją ś. Jan Chrzciciel i ś. Paweł. Herrera nie zląkł się podobnego anachronizmu, i dat ś. Piotrowi ubranie papiezkie i troista koronę, oznakę przyjętą przez następcę ś. Piotra, nie prędko po śmierci Apostoła. Milton także go wystawia.

— last came
The Pilot of the Gallilean lake;
Two massy keys he hore, of metals twain
(The golden opes, the iron shuts amain);
He shook his mitred locks.

W galerji wiedeńskiej jest obraz Mengsa, na którym ś. Piotr siedzi w tronie, trzymając Ewangelją i klucze. Dotąd mówiliśmy tylko o ś. Piotrze siedzącym. Obrazy, na których stoi w całej postawie, są tak liczne a tak jednostajne, że niema sposobu wyliczać ich. Wspomnim tylko jeden z najpiękniejszych, Fra. Bartholomeo, w Quirinal rzymskiem.

Gdy postać Księcia Apostołów ukaże się nam jeszcze w mnóstwie obrazów epizodycznych z życia Chrystusowego, o których mówiąc wspomnim rolę, jaką tam gra; tu tylko wybierzem kilka obrazów, gdzie główną jest figurą, dla oznaczenia najzwyklejszych jego attributów.

Najprzód mówmy o: powołaniu śś. Piotra i Andrzeja, gdzie zwykle święci klęczą u nóg Zbawiciela. Ich lodzie i jezioro Genezareth, W głębi obrazu się ukazują. Piękną próbkę traktowania tego bogatego przedmiotu dal nam Ghirlandajo, w obrazie watykańskim. Cavalucci wybrał inną wersją. W jego obrazie ś. Andrzej przedstawia Chrystusowi Piotra. Częściej jeszcze, ś. Andrzej klęczy u nóg Zbawiciela, a ś. Piotr siedzi na ławie lodzi, lub wychodzi z niej.(3)

Ś. Piotr idący po morzu (4), którego obrazem najdawniejszym i najsławniejszym jest mozaika Giotto, teraz umieszczona nad wielkiemi drzwiami u ś. Piotra w Rzymie, dostarczy! Rubensowi przedmiotu do jednej z najpiękniejszych jego kompozycji.

Cudowny połów ryb, wyobraża jeden z kartonów Rafaela, sprowadzających tylu artystów i pielgrzymów do Hampton-Conrt. Toż wystawia wielki obraz ołtarzowy Katedry w Malines, z silą i zapałem wielkim, odmalowany przez Rubensa. Do tejże katedry, tenże malarz zrobił obraz ś. Piotra znajdującego pieniądz trybutu (podatku). W Przemienieniach, Wieczerzach, Umyciu nóg, Boleści, Zdradzie, ś. Piotr zawsze się mieści, w mniej więcej ważnej roli. W ostatniej, jest zwykle ogniskiem zupełnie oddzielnej grupy, z powodu żarliwego męztwa, z jakiem odciął ucho Malchusowi. Przypominamy sobie z tego powodu sztych niemiecki, na którym ś. Piotr odciąwszy ucho, zajęty jest litościwem przykładaniem go na nowo. Ten rys charakterystyczny dowodzi szczególnej naiwności rysownika. Przez równeż uszanowanie dla świętego, w krajach katolickich, rzadkie są obrazy zaprzania się Chrystusa przez ś. Piotra.

Słusznie bardzo uważa się za nieuszanowanie, pomnażać pamięć tej ciężkiej chwili słabości. Jedyne przykłady wyjątku przeciw tej regule przyzwoitości, są w szkole włoskiej nowszej lub flamandskiej. Obraz Valentin'a, nie wiele jaśniejący wzniosłem uczuciem, jak wiadomo; inny w Muzeum Luwru (985) ze szkoły Caravagia; trzeci i czwarty Teniersa i Rembrandt'a. Pierwszy wybrał tę scenę dla tego zdaje się, że scena w kordygardzie, dozwalała mu wystawić żołnierzy grających w karty, zbroje, starożytne sprzęty i t.d.; drugi z powodu epizodu nocnego, który nastręczał kombinacje światła sztucznego, fantastyczne cienie i profile dobitne (5).

Z wyżej wymienionego także powodu Skrucha ś. Piotra, wielokroć malowaną była; szkołą bolońska zwłaszcza ulubiła ten przedmiot. Guerchino, który celował w wyrazie głębokich smętnych uczuć, raczej niż wzniosłych i etostatycznych, wystawił ś. Piotra płaczącego gorzko, gdy Matka Boża, jeszcze przywalona milczącą boleścią, siedzi przy nim. Obraz jogo w Luwrze (N. 1037). Lanfranc, Ribera, Contarini, z tegoż malowali tematu. W Luwrze takie, jest maleńki obrazek Murillo, drobniutki, ale śliczny, w którym wyłożył sens idealny tego przedmiotu, jaki wychodzi z pisma, raczej niż historyczną sceny powierzchnią. Dwie osoby zajmują scenę: jeden Chrystus przywiązany do słupa, drugi Piotr klęczący przed nim w postawie wstydu i rozpaczy. Spotykamy często popiersia ś. Piotra, których twarz wyraża skruchę, z rękoma załamanemi, z boleścią i upokorzeniem. Ostatni uczniowie szkoły bolońskiej mnóstwo podobnych wymownych wydali popiersi.

Jest w życiu Apostoła chwila szczególnie uroczysta: chwila w której odbiera emblematyczne klucze. Słowa Chrystusa o posłannictwie pasienia owiec Chrystusowych, mają znaczenie dogmatu. Pędzel katolickich malarzy uwiecznić musiał pamięć obu tych chwil stanowczych; jakoż nie raz się ich podjął, już to oddzielnie, już łącząc je w jednę scenę. Należy wspomnieć obraz całkiem idealny Perugina w Watykanie. Ta kompozycja, symetryczna i surowa do zbytku, sprawia przecież bardzo głębokie wrażenie. Dwadzieścia jedna figura ją składają. W pośrodku ś. Piotr przyklęknąwszy na jedno kolano, odbiera klucze z rąk Chrystusa, Apostołowie i ich uczniowie ustawieni po bokach za Zbawicielem i wodzem swoim. Głąb obrazu zajęty architekturą. W pośrodku świątynia, po bokach dwa luki tryumfalne. W Kartonie Rafaela (Hampton-Court) scena w pośrodku równiny w polu. Na prawo, Chrystus stoi, w pośrodku ś. Piotr trzymający już klucze, poklęka; Zbawca wyciąga jednę rękę ku niemu, a drugą wskazuje mu stado owiec na planie oddalonym. Inni Apostołowie stoją za wodzeni swym, i wyrażają różnemi ruchy fizjognomji, co doświadczają słysząc uroczyste słowa Zbawiciela. Poussin, Guido, Muziano i wielu innych, traktowali ten przedmiot (6). Z flamandskich mistrzów, zacytujemy tylko Rubensa (7).

Piotr i Jan leczący kalekę, są przedmiotem innego Kartonu w Hampton-Court, a wśród sławnych fresków kaplicy Brancacci we Florencji jednym z najpiękniejszych jest obraz Massaccio, wystawujący ś. Piotra i Jana. Jan składa chorych w cieniu rzuconym przez ś. Piotra, aby uzdrowieni zostali. Z tegoż tekstu, są obrazy Perino del Vaga, Mikołaja Poussin i Romanelli.

Massaccio, Vasari, Polidoro, Costanzi, malowali pierwsze kazania ś. Piotra. Le Sueur, przewyższył ich, natchniony tymże wypadkiem.

Smierć Ananiasza jest w Kartonach Rafaela, tak już często cytowanych; śmierć Safiry, widzieć można w obrazie Poussina w Luwrze; Dorkasy, przepyszny utwór Lesueura. Ś. Piotr i dwóch innych Apostołów stoją u łoża umierającej Dorkas. Ubogie wdowy ukazują płacząc przemożnemu pośrednikowi suknie które dla nich szyła święta niewiasta. Ś. Piotr wskrzeszający Tabithę, obraz Costanzi, jest w zbiorze watykańskim.

Więzienie ś. Piotra i cudowne jego uwolnienie przez anioła nadto nastręczały szczegółów malarskich i dramatycznych, żeby go nie mieli często wystawiać malarze, w rozmaitym stylu. Massaccio odmalował ś- Piotra w więzieniu, poglądającego przez kraty okna; ś. Pawła stojącego zewnątrz i kommunikującego ze świętym towarzyszem (Akta Apo. XII 7). Rafael tenże przedmiot malował w Watykanie (8).

Gerard Honthorst, który celował w przedstawianiu świateł sztucznych, uczuł się naturalnie powołanym także do malowania sceny, objawienia z niebios. Rembrandt wylał na nią wszystkie cudnej swej palety światła i cienie; ale nikt tylekroć nie powtórzył tej sceny, co Steenwick, sławny architekturysta, którego była ulubionym tematem. W Windsor i Hampton-Court, nie mniej nad pięć czy sześć obrazów wystawia pod ciemnemi sklepieniami, to ś. Piotra i Anioła, to ś. Piotra i straż; za motywa służących akcessorjom słupów przysadzistych i odrapanych murów.

Najszczególniejszą i najpolarniejszą legendą z historji ś. Piotra, jest walka jego z Szymonem czarownikiem. Ten oszukaniec, zadziwiał żydów swemi cudami w Jerozolimie; ale inwencje jego i czary, przewyższyły wkrótce prawdziwe cuda Apostoła: jak niegdy sztuki magów egypskich upadły przed władzą istotną proroka Aarona.

Ś. Augustyn daje nam miarę charakterug wałtownego Xięcia Apostołów, charakteru w podaniach zachowanego, pisząc że gbyby go był mógł ś. Piotr pochwycić, byłby go w sztuki rozszarpał. Czarownik, ustępując nadprzyrodzonej sile, której przemódz niemógł, rzucił nieużyteczne w morze martwe, złamał czarnoksięzką, i uciekł do Rzymu, gdzie naprzód Cesarz Klaudjusz, potem Neron, wielce go poważali. Ś. Piotr, wcale nie chcąc dozwolić mu spokojnego zwycięztwa, nawet daleko, poszedł za nim do Rzymu, gdzie we dwa lata potem, złączył się z nim ś. Paweł. Dopóty opowiadanie może się podpierać zgodnością swoją z pismem, następna jego część jest tylko legendą.

Szymon, chwalił się władzą niebieskiego pochodzenia, a zwłaszcza że mógł umarłych wskrzeszać. Piotr i Paweł o bezbożność go oskarżając, wyzwali, aby cudu tego dokazał w obliczu Cezara. W istocie, sztuki czarownika były bezskuteczne, gdy dwaj święci przywrócili do życia umarłego młodzieńca. W wielu innych razach, podobne wyzwania wstydem tylko nakarmiły Szymona, zawsze zwyciężanego przez Apostołów. Nareszcie, obiecał wznieść się w powietrze w przytomności Cezara i ludu. Uwieńczony laurem, wspierany przez posłusznych mu szatanów, rzucił się w istocie z wierzchołka wieży, i kilka chwil zdawał się unosić w powietrzu; lecz ś. Piotr padając na kolana rozkazuje szatanom rzucić go; a Szymon nagle ciśniony, rozbija się u nóg jego.

Stare bardzo i ciekawe malowanie al fresco, z tej legendy zdobi mury Katedry w Assiżu: przypisują je Giunta Pisano, żyjącemu przed Giott'em. Postać czarownika, zawieszonego w przestrzeni i podtrzymywanego przez; szatanów, dziwnie fantastyczna. Otley sztychował ten obraz, do swego zbioru, starych malarzy włoskich.

Poźniej, około 1770, Battoni malował podobny do Kościoła kartuzów w Rzymie. Miano go mozajkować; ale po namyśle, porzucono, gdyż legenda nie dość się zdala autentyczną, do tak uroczystego jej przedstawienia.

Między różnemi obrazy na murach kaplicy Brancaccio, o której już wspominaliśmy, najcudniejszy jest: Stawienie się śś. Piotra i Pawła przed Neronem, gdy byli oskarżeni o pogardę posągów Bóstw pogańskich. Kompozycja obrazu wyborna. Na prawo siedzi Cezar na tronie, z obu stron stoją radzcy i słudzy. Fizjognomje, urozmaicone sztucznie, wyrażają ciekawość czczą w jednych, głębokie myśli u drugich, uważne rozmysły u niewielu. Dwaj Apostołowie i ich oskarzyciel (Szymon czarnoksiężnik) zajmują pierwszy plan. Postawa śmiała ś. Piotra, wskazującego u nóg leżący skruszony bałwan, zajmuje nadewszystko i daje obrazowi pożądaną jedność, ognisko.

W tejże kaplicy, jest także zmartwychwstanie młodzieńca (siostrzeńca Cezara wedle legendy). Ś. Piotr zajmuje środek kompozycji, odznaczającej się liczbą i rozmaitością figur i twarzy. U nóg jego klęczy młodzieniec, wyrwany z niewczesnego grobu. Trupia głowa i kości rozsypane do kota przypominają, ze powstał z martwych.

Powszechnie utrzymują, że ś. Piotr został umęczony w Rzymie, w czasie pierwszego prześladowania Chrześcijan, za Nerona, gdy tyran obwinił go o spalenie stolicy. Przerażony męczeństwy Chrześcijan braci, Apostoł opuścił Rzym, lecz uciekając Appjiską drogą, stanął rażony widzeniem. Chrystus ukazał mu się idący ku miastu. "Gdzie idziesz, Panie? zawołał zbieg święty, zadziwiony. Domine, inquit, quo vadis? A Chrystus mu odpowiedział: "Idę do Rzymu, abym tam powtórnie ukrzyżowany został." I widzenie znikło.

Ś. Piotr, sądząc słusznie że słowa te były rozkazem powrotu i poddania się męczeństwu, które mu groziło, zwrócił się natychmiast i wszedł do grodu Cezarów. To widzenie kilku znanych obrazów jest zadaniem. Rafael malował je do Watykanu (Sculpsit Bonasone); Nicolo Alunno, w obrazie z r. 1492, Cavalucci na małym obrazku ciekawym, w zbiorze Luwru i nareszcie Annibal Caracci, którego nie wielkie płótno, starannie bardzo wykończone, może służyć za wzór zwykłej jego manjery. Znajduje się w Galerji Narodowej Londyńskiej.

S. Piotr zatrzymany został wkrótce po powrócie i skazany na ukrzyżowanie. Sam prosił z cudownym duchem pokory, aby go ukrzyżowano głową na dół; iżby mógł cierpieć więcej i w sposób ohydniejszy od Boskiego swego nauczyciela. Najstarszy obraz tego męczeństwa (d'Agincourt XII. z rękopismu illustrowanego) wystawia go, w istocie, wzniesionego na krzyżu; nogami do góry, okrytego tuniką, której fałdy zawiązano u stóp (9). W obrazie Giotto, w Watykanie, krzyż stoi wśród dwóch metae (kamienie nadbrzeżne Cyrku). Dwadzieścia dwie figur żołnierzy i widzów, otaczają okropne kary narzędzie, a kobieta chrześcianka obejmuje je rękoma. W górze, aniołowie unoszący do niebios, w glorji, duszę ś. Męczennika. Masaccio malował ten sam przedmiot dla kaplicy Brancacci, Michał Anioł z niego utworzył jeden z najsławniejszych swych fresków w CapelIa Paolini w Watykanie. Wielka ta kompozycja zawiera niemniej czterdziestu kilku figur, ś. Piotr przybity na krzyżu, który kilku ludzi podnieść usiłuje z ciężkością. Piękny obraz Gnida zawiera tylko trzy figury: świętego i dwóch katów. Rubens, którego ukrzyżowanie ś. Piotra, było ostatnią pracą, odmalował je do ołtarza Kościoła ś. Piotra w Kolonji. Główna figura, zajmująca prawie cały obraz, pełna jest siły, prawdy, naturalności, ale skonanie starca, zbyt wiernie oddane, przykre sprawia wrażenie.

Czasem wystawują ś. Marka ze ś. Piotrem, święty Marek bowiem był jego towarzyszem i tłumaczem w Rzymie. Tak odmalowani są w ślicznym obrazie Bonvicino, w galerji Medjolańskiej. Apostołowie są razem: ś. Piotr czyta, ś. Marek rozwija zwitek pargaminnwy i trzyma kałamarz: rzekłbyś że ukończył Ewangelją i poddaje ją pod sąd swego duchownego nauczyciela.

Częściej wszakże towarzyszem Piotra bywa ś. Paweł i dwie ich postacie prawic zawsze bywają połączone. W najstarszych Kościołach, wystawiani bywają z dwu stron ołtarza, lub z dwóch boków przy Chrystusie. Gdzieindziej często widzimy postać Zbawiciela, lub Matki Jego z Synem ze ś. Piotrem na prawej, Pawłem po lewej ręce; dwóma kolumnami, dwóma stróżami Kościoła (10).

Ś. Paweł, chociaż; apostolstwo przyjął po Wniebowstąpieniu Chrystusa, idzie zaraz po ś. Pietrze, i liczy się do pierwszych świadków wiary chrześcijańskiej. Ze wszystkich Apostołów, najwięcej pewnie zajmuje, najwyraźniej znany jego charakter i życie, i z dokumentów najautentyczniejszych. Zbytecznem byłoby żądać co nadto, czego się dowiadujemy z akt apostolskich. Co się tycze legend, nie wiele one o nim wspominają. Najstarsze tradycje malują go jako człowieka małego, chudego, z orlim nosem, wysokiem czołem, jasniejącemi oczyma. Uważmy przecię, że malarstwo, ograniczając się tłumaczeniem myśli prostemi kształty i nie mogące zastąpić, jak natura, zewnętrznych ułomności, umysłowemi dary; musi, niezbyt ściśle trzymać się realności wspomnień współczesnych; odstępować niekiedy nawet od prawdy. Dla wyrażenia wspaniałości, mądrości, energii ś. Pawła, malarz nie może nie podnieść jego wzrostu, i nie nadać mu poważnej fizjognomji (11).

Wystawić go drobnym, małym, chudym, nieznaczącym, i zatartym przez otaczających, byłoby to poświęcać prawdę potrzebną, wielką, prawdę wrażenia, drugiej prawdzie małej, niepłodnej, prozaicznej, stanowiącej całą zasługę anegdot i historycznych powiastek.

To też we wszystkich prawie obrazach ś. Pawia, którego bardzo często pojedyńczo malowano, ma on postawę wspaniałą, zręczną i wynioślejszą nawet od ś. Piotra. Starano się zachować mu powierzchowność greckiego filozofa i nadać rysom wyraz zamyślenia odcechowujący ludzi myśli od ludzi czynu. Twarz owalna, włosy kręcące się naturalnie, broda długa i rozpuszczona. Attrybutem jego miecz, którym miał głowę ściętą. Powszechnie dają mu go w lewą rękę. W prawej trzyma Ewangelją.

Zauważmy tu też, że miecz zwykle jest dawany za godło tym, którzy od niego zginęli. Czasem wyraża on pobożną walkę chrześcijanina z ciałem i światem. 8. Paweł sam w dwu miejscach porównywa słowo Boże do miecza (Ef. VI. 17. Heb. IV. 12). Jeśli ś. Paweł oparty jest na mieczu wbitym w ziemię, miecz ten oznacza męczeństwo jego; jeśli trzyma wzniesiony do góry, jest symbolem wojny wypowiedzianej światu w imie Chrystusa przez odważnego bojownika, słowem Bożem "mieczem ducha. " Czasem Apostoł ma dwa miecze: w takim razie jeden jest attributem, drugi emblematem: znajdujemy to tylko na bardzo starych obrazach. We fresku Attila Rafaela, ś. Piotr i Paweł mają miecze, ale tu już wcale nie figurycznie. Wystawiono ich tu, jako istotnych wojowników, zbrojnych tez w broń ziemską.

Musiały być, w pierwszych czasach po zgonie ś. Pawła, obrazy jego twarzy; bo ś. Chryzostom powiada, że miał jeden taki w izbie, w której zwykł był zamykać się do pracy. Dwa najdawniejsze przecię dziś znane, nie domagają się nawet autentyczności. Jeden jest rysunkiem na murze katakumb w cmentarzu Priscilla; z podpisem: Paulus Pastor, Apostolus. Święty, ubrany w todze rzymskiej (Bosio p. 519). Drugi w Katakumbach Neopolu; ubrany w prosta tylko tunikę.

Wielka bardzo liczba obrazów z życia s. Pawła nie dozwala nam dokładnie ich wyliczyć. Ograniczamy się przedstawieniem w porządku chronologicznym przedmiotów, z kilką postrzeleniami stosownemi.

Wyraźna jest wzmianka, że ś. Paweł przed nawróceniem swym, przytomny był ukamienowaniu ś. Stefana, czasem tez mieszczą go między postaciami podrzędnemu tej krwawej sceny. Lecz uczucie uszanowania, dla którego malarze unikali wystawiania zaparcia się ś. Piotra, wstrzymywało ich też od malowania ś. Pawła w tej scenie okropnej. Powiemy otem szczegółu wie, mówiąc o ś. Stefanie.

Następnie, zdarzeniem najistotniejszym życia jego było nawrócenie; wypadek artystom ulubiony, akcessorjami dramatycznemi raczej i malowniczością swoją niż istotną ważnością.

Nie dziw że często bardzo ku niemu się zwracali. W ogólności, epizod ten traktowano na wielką skalę, z wielką liczbą osób. Paweł upada lub leży już na ziemi pod koniem, oślepiony. Koń czasem się spina olśniony światłością, czasem tarza się rozciągniony na drodze. Przytomni, żołnierze, jedni uciekają, drudzy dopełniają przerażającego zamięszania obrazu. W górze postać Chrystusa siedzącego w chwale, czasem sama, czasem otoczona aniołami i świętemi. Te główne dane, urozmaicają się nieskończenie, rozkładem osób, ich liczbą, postawą, wyrazem uczuć. Chwila tego wypadku opisana, jest powszechnie przyjętą. Z tego textu nic sławniejszego nie utworzono nad fresk Michała Anioła, w Capella Paolina, służący za pendant ukrzyżowaniu ś. Piotra, o którem mówiliśmy wyżej. Jest to kompozycja potężna, a podobno ostatnia tego genjalnego człowieka. Na dalekim planie, ciągnie się długi sznur żołnierzy; wchodzący na wzgórze. Chrystus zdaje się rzucać z nieba, otoczony orszakiem aniołów. Paweł, zachowujący wiele szlachetności pomimo postawy upokorzonej, zdaje się osłupiałym. W całym układzie tej wspaniałej sceny, panuje godność, powaga, którą mało malarzy zachować potrafili, gdyż przedmiot łatwo daje się prozaicznie tłumaczyć. W Muzeum W Brytanji jest sztych wielki Beatrizet'a z fresku tego zrobiony. Karton Rafaela z tegoż przedmiotu, zatracony został, robiony był do Kobierców Watykańskich; kompozycja przecież znana jest, ale nie dochodzi wybornego dzieła Michała Anioła. Piękny obraz Rubensa w Leigh-Court, nie mniej jest sławny; ale tu wywrócony jezdziec wcale się być nie zdaje W możności podniesienia i odzyskania życia, lepszy daleko koń siwy, za nim wspinający się i cofający. W całym obrazie on podobno najpierwszy. W sztychu Alberta Dürera, deszcz kamienisty spada na ś. Pawła i jego towarzyszów.

Osobliwszy też jest wykład tego podania przez Łukasza z Lejdy. Kompozycja z mnóstwa figur złożona. Widać Pawła olśnionego światłością, w pośród dwóch łudzi wiodących go pod boki; trzeci przerażonego prowadzi konia. Kilka żołnierzy i jezdzców idą za niemi, cały orszak powolnie kieruje się w prawo. W oddaleniu odrysowano scenę pierwszą, ś. Pawła zrzuconego z konia i oślepionego widzeniem niebieskiem: Sztych ten niezmiernie rzadki, jest w Muzeum W. Brytanji.

Cuyp dal nam nawrócenie ś. Pawła zapewne w celu tylko ukazania kilku koni w różnych postawach. Apostoła koń siwo jabłkowaty, wedle zwyczaju, podskakuje uciekając, przerażony. Wspomnim maluczki obrazek pełen życia Vincenzio, Malo, znajdujący się w Hampton Court (83).

Ś. Paweł, po nawróceniu uleczony przez Ananjasza (akt. Ap. IX. 17) rzadko widywany. bywa. Malowali go Vasari, Pietro di Cortona i Cavalucci (12).

Żydzi biczujący Pawła i Silasa; przez Mik.

Poussin wzięci byli za przedmiot obrazu. Za główną grupą widać Radę starszych, która skazała na karę dwóch opowiadaczy Ewangelji. Tenże malował Pawła i Barnabę przed Sergiuszem (Acta. XIII. 7) i Extatyczne Widzenie ś. Pawła, gdy widzi sam siebie niesionego przez aniołów (ad Cor. XII. 3). Dwa razy malował je Poussin coraz odmiennie.

W Kartonach Rafaela (Hampton-Court) ś. Paweł najlepiej jest przedstawiony: Historja czarownika Elymas`a, Paweł i Barnaba w Lystra, a nadewszystko Kazanie ś. Pawła przed Areopagiem; dają nam trzykroć jedną postać, coraz w innej postawie, z innym wyrazem, zawsze pełną energji i godności. Co do rysów twarzy, Rafael całkiem wyrzekł się podania, i nie zachował wcale typu jaki wskazało. Gęste włosy spadają na czoło ś. Pawła, a nos nić ma orlego kształtu.

Oprócz wielkich Kartonów z życia ś. Pawła, ułożonych dla Kobierców, Rafael wykonał, w mniejszych rozmiarach, serją rysunków prześlicznych, z których Kartony zaginęły. I. Szaweł prześladujący Chrześcijan. II. Marek rozstający się z Pawłem. III. Paweł nawracający żydów w Antiochji (act. XIII. 16). IV. Paweł zaciągniony do namiotników (akta XVIII. 3). V. Paweł wyszydzony przez żydów. VI. Paweł błogosławiący. VII. Paweł przed Gallusem. Wszystkie były sztychowane.

Ś. Paweł każący nawróconym w Efezie (acta XVIII. 19) wybornie malowany był przez Perino del Vaga, Bonasone sztychował ten obraz. Toż samo ślicznie zrobione przez Le Sueur'a dla cechu złotników Paryzkich. Było zwyczajem ze co roku, nad. 1. Maja cech ten, na pamiątkę jakąś, ofiarował do Kościoła Nôtre-Dame, wielki obraz religjiny. To było przeznaczenie utworu Le Sueur'a. Malarze najsławniejsi, starali się o zamówienie podobnych obrazów, których wystawienie na widok, odbywało się bardzo uroczyście. Le Brun, współzawodnik Le Sueur'a, otrzymał zamówienie, a jego Męczeństwo ś. Andrzeja, wykonane we Włoszech bardzo starannie, umiejętnie i z wielką imaginacją, wielce się do wsławienia go przyczyniło, Le Sueur chwytając sposobność mierzenia się z nim, postarał się na maj następnego roku (1649) malować; i wybranym będąc, potrafił talentem wybór swój usprawiedliwić.

"Powodzenie obrazu było najświetniejsze, powiada ostatni jego biograf, ś. Paweł każący w Efezie zataił ś. Andrzeja. Prawda, że nie zaparłszy się bynajmniej zwykłej sobie prostoty, bez przesady; nie zapominając prawdy, Le Sueur nic nie zaniedbał mogącego nadać świetność kompozycji i zrobić na widzach głębokie wrażenie. W tym, obrazie tyle jest życia! tak ciepłe tony, tak wspaniały rysunek, chociaż, na pierwszy rzut oka zdaje się grzeszyć akademiczną przesadą, lecz lepiej rozebrany przekonywa że poza ożywiona jest jednak prawdziwą, wyraz, gesta, pełne naturalności; jednem słowem są to tez same przymioty, które spotykamy w innych obrazach Le Sueura, ale pędzel silniejszy i ekzekucja staranniejsza."

Le Sueur ożywił kompozycją, grupą czarówników nawróconych, którzy znoszą swe księgi i składają na spalenie u stóp apostola.

Paweł, po nawróceniu, uciekający z Damaszku (acta IX. 25) znajduje się w zbiorze Perino del Vaga, wypadków z życia ś. Pawła. Przyszły Apostoł zsuwa się z okna, do kosza zawieszonego na sznurach. Jedyny to raz podobno, traktowano ten przedmiot, którego szczegóły nadto są prozaiczne, aby najidealniejszy pędzel, mógł z nich coś prawdziwie wielkiego wycisnąć. Zdrowe pojęcie i smak dobry nie dozwalają umieszczać osoby świętego w położeniu dwuznacznem i prawie śmiesznem. Ś. Piotr walczący ze smokiem (zwycięzca grzechu) znajduje się tamże.

Paweł przed Felixem, malowany był przez Hogartha dla Lincolns, Inn-Hall. Jest to obraz bardzo charakterystyczny, nie sceną lub świętym, ale jako utwor Hogartha. Ś. Paweł w okowach i oskarżyciel jego Tertullus są na pierwszym planie, Felix i żona jego Drusilla siedzą na tronie wyniesionym w głębi; przy Felixie stoi arcy-kapłan Ananjasz. Kompozycja niejest zła; głowy ożywione i mówiące; wyrażają dobrze gniew, przestrach, powątpiewanie, uwagę; ale panuje w całości i wyborze typów, coś tak nieszlachetnego, nizkiego, zdradzającego nieśmiertelnego Karykaturzystę (13).

Hogarth poźniej, ten sam przedmiot obrał dowcipnie, wyszydzenie malarzy flamandskich, porywających się invita Minerva, na religjine przedmioty. Właściwe im dziwaczne anachronizmy, akcessorja różnorodne, pospolita wierność ścisła wykładu, cudnie są sparodjowane, na obrazku, w którym Paweł (dla małego wzrostu) stoi na drewnianym stołeczku, a żartobliwy aniołek podpiłowuje mu nogę. Tertullus ubrany w peruce, todze, i kołnierzu adwokata hollenderskiego.

Rozbicie się okrętu ze i. Pawłem; ś. Paweł zrzucając; żmiję obwinioną na ręku, często by wały malowane; ostatni przedmiot przewybornie przez Le Sueura.

Jedną z licznych scen, w których ś. Pawełi Piotr połączeni są na jednym obrazie, jest antjocheńska dysputa, o której wspomnienie w liście do Galatów (XI. 2). "A gdy Piotr przybył do Antiochji, stawiłem mu się i oparłem, bo był godzien nagany." Jest to przedmiot obrazu Guida, teraz w Medjolanie, w pałacu Brera. Ś. Piotr siedzi, a ś. Paweł w postawie wyrzuty czyniącego, stoi naprzeciw niego. Myślę ze Łukasz z Lejdy toż samo chciał wydać w sztychu delikatnie rysowanym, na którym ś. Piotr i Paweł zdają się żywo rozprawiać. Oba siedzą na ziemi; ś. Piotr trzyma klucz w prawym ręku, drugą pokazuje księgę leżącą na kolanach. 23. Paweł, zabiera się odwrócić kartę, a prawą ręka zdaje się Piotrowi coś wyrzucać. Prawa noga sparta na rzuconym od niechcenia mieczu. Męczeństwo ś. Pawła miało miejsce w Rzymie, w dwunastym roku panowania Neronowego. Jako obywatel rzymski, nic podlegał ani ohydnej torturze, ani ukrzyżowaniu, któreby mu się dla ucznia Chrystusowego, jak Piotrowi, zdawało zapewne zbyt świetną i wielką śmiercią. Został więc ścięty. Wedle legendy, głowa jego trzykroć odskoczyła od ziemi, a ze trzech tych miejsc dotknionych, trzy źródła wytrysły. Ta śliczna allegorja, wykładana polem była w sensie literalnym, Kościół blizki w Rzymie, poświęcony został tego cudu wspomnieniu. Zowie się dotąd Kościołem Trzech-Wodotrysków.

Rzadkie są, nie wiem czemu, obrazy ścięcia ś. Pawła. Giotto malował ścięcie do Watykanu. Wedle przyjętej tradycji ś. Piotr i Paweł, razem cierpieli śmierć męczeńską. W obrazie Ni-colo dell'Abate (galerja Drezdeńska) ś. Piotr przytomny jest śmierci Pawia. Ten klęczy u kloca drewnianego, a kat podnosi miecz do ścięcia. W głębi, dwóch oprawców trzymają ś. Piotra, klęczącego na swym krzyżu i modlącego się gorliwie.

W górze, w chwale, widać N. Pannę; trzyma na ięku dzieciątko Jezus, dające palmy dwóm aniołom, i wskazujące na męczenników. Chociaż talent Nicol'a, nie usposabiał go do tego rodzaju dzieła, wykład bardzo wierny, kompozycja pełna uczucia poetycznego. Rozejście sie śś. Piotra i Pawła u Ostjiskiej bramy, za ktorą straceni być mieli, malowane było przez Lanfranca.

W czasie uwięzienia Apostołów wiochach Mamertińskich, dwaj stroże więzienia (Processus i Martinian) tak byli uderzeni zapałem ich i pobożnemi mowy, że się nawrócili, ochrzczeni zostali, i publicznie uznali chrześcijanami. Poźniej stała ich wiara, pozyskała im męczeństwo. Valentin malował z tego obraz. Z niego zrobiono mozajkę, zdobiącą Kościoł ś. Piotra w Rzymie.

Podania co do relikwji śś. Piotra i Pawia, są różne. Wedle niektórych, ciała zamęczonych złożone zostały przez Katechumenów Chrześcijan w Katakumbach Rzymu, i zamknione w jednym grobie.

Po upływie blizko dwóch wieków chrześcianie Grecy czy wschodu usiłowali je unieść, ale Rzymscy się temu oparli. Byt nawet bój niejaki oto, w skutek którego Rzymianie zwyciężyli, a dwa ciała przeniesione zostały do Kościoła Watykanu, gdzie spoczywają w wspanialej trunie starannie umieszczonej w Kościele. Między sztychami w dzieiach, Ciampini i Bosio są dwa nie zgrabne obrazki, przypominające te wypadki. Pierwszy wyobraża walkę chrześcian rzymskich i wschodnich, drugi wystawia chwilę, przeniesienia zwłok do Watykanu. W tych dwóch starych malowidłach umieszczonych pod portykiem starej Bazyliki ś. Piotra, z przyjemnością spotykamy typy tradycjonalne, rysy trochę grube, brodę krótką i kręconą, czoło łyse ś. Piotra, twarz owalną i długą brodę świętego towarzysza.

Zresztą, zauważym, ze układ włosów i długość brody czasem bywają różne; ale nie ma i jednego przykładu, w obrazach lepszych, ważnego odstąpienia od warunków typów fizjognomji Apostołów.

Nim ukończym tak rozciągłe traktowany przedmiot, winniśmy ważne uczynić dla malarzy postrzelenie..

Często bardzo mieszają wskrzeszenie Eutyclius'a, wzmiankowane w aktach Apost. (XX. 9) z legendą o Patroklesie, podczaszym Nerona, który jak Eutychus spadłszy z wysokiego okna, przywołany został do życia przez ś. Pawła. Scena autentyczna działa się w Troadzie: legendy miejscem jest Rzym, plac przed pałacem Nerona. Należy jeszcze pilnie uważać, żeby nie zmieszać tych powieści z legendą przywiedzioną o upadku Szymona czarownika.

Po ś. Janie, Piotrze i Pawie, powszechna cześć należy się najpierwej ś. Andrzejowi; przynajmniej pod względem malarskim uznano pierwszeństwo jego nad innych. Był on bratem Szymona Piotra, i pierwszym powołanym do apostolstwa. Pismo prawie nic o nim nie mówi nadto, i wpisuje tylko imię jego i w poczet opowiadaczy słowa Bożego (14).

Legenda dodaje niektóre okoliczności. Opowiada ona, że po Wniebowstąpieniu Chrystusa Pana, gdy Apostołowie rozeszli się dla o-powiadania ludom Ewangelji, ś. Andrzej poszedł do Scytji, Kappadocji i Bythynji, tłumy nawracając na wiarę prawdziwą. Poźniej, po wielu próbach, wrócił do Jeruzalem, ztamtąd przeszedł do półwyspu greckiego, i nareszcie stanął w mieście Achajskiem, Patras. Tam mnóstwo nawrócił łudzi, między innemi Maximille, żonę prokonsula Aegeusza, i wymógł na niej publiczne wyznanie wiary chrześcijańskiej. Prokonsul, wściekły, kazał go pochwycić, skazał na biczowanie i ukrzyżowanie potem. Narzędzie śmierci jego nie zwykłego kształtu, składało się z dwóch ukośnie skrzyżowanych ramion.

Krzyż tego kształtu zowie się dotąd krzyżem ś. Andrzeja. (Chociaż tradycja powszechna jest tu najważniejszą, musiemy wzmiankę uczynić, ze różne o kształcie krzyża ś. Andrzeja były zdania.

X. Mery w swój Theologie des peintres opierając się na krzyżu w Marsylji zachowywanym i lnianym za ś. Andzeja krzyż daje mu kształt zwyczajny. Michał Anioł także w Sądzie ostatecznym, umieścił przy świętym, krzyż kształtu prostokątnego, zwykły).

Ś. Andrzej nie byt przybity ćwiekami do drzewa, ale przywiązany doń sznurami, okoliczności tej pamiętni byli wszyscy malarze śmierć jego wystawujacy. Legenda powiada, że ujrzawszy krzyż przygotowany dla siebie, Andrzej poklęknąt i oddal cześć winną znakowi Zbawienia; potem zwycięzko poszedł na mękę. Relikwje świętego przeniesione zostały a Patras do Szkocji (cząstkowo) w IV wieku, a od tej epoki, został patronem kraju, i patronem głównego rycerskiego orderu. On także patronem jest Rossyjskiego Rycerskiego orderu Krzyża ś. Andrzeja i Złotego Runa.

Malując go, dają mu zwykle, podobieństwo rysów i braterskiego coś, ze świętym Piotrem. Jest to starzec siwy, nieco barczysty; w rysach twarzy wyraz energji i ostrości nawet. W Wieczerniku Leonarda da Vinci, umieszczony jest zaraz za ś. Piotrem, czwarty po prawej ręce Zbawiciela. W obrazach wystawujących go pojedyńczo, lub w szeregu Apostołów, zwykle sparty na krzyżu swym i z Ewangelją w ręku. Fiamingo, który robił kolossalny posąc jego do Kościoła ś. Piotra, wystawił go z jedną ręką od niechcenia zarzuconą na krzyż, z drugą wyciągniono, jakby tym gestem, pobożną wspierał naukę: nie ma xięgi. Wzmiankowaliśmy obrazy wystawujące Powołanie śś. Piotra i Andrzeja; to też tu tylko zauważym, że najzwyczajniej przedstawiany bywa: Andrzej klęczący u nóg Zbawiciela, a Piotr, nie pewien jeszcze, wychodzący z łodzi; może to być zgodne z podaniami i prawdą historyczną. Czasami jednak, oba leżący u nóg Chrystusa.,

Znani tylko w życiu ś. Andrzeja trzy inne wypadki, przez malarzy wybierane: I Uczczenie krzyża, II Biczowanie i III Męczeństwo.

Najsławniejsze obrazy malowane z tych trzech danych, są bezwątpienia Guida i Dominiquina. Gdy freski Kościoła Sant' Andrea delia Valle i San Gregorio zostały im powierzone, a oba przedsięwzięli ubiegać się o lepszą, ubiegać z zapałem, z niechęcią nawet wzajemną: Dominiquino odmalował u San Gregorio Biczowanie ś. Andrzeja; powtórzył potem tożsamo, ale z wielkiemi odmianami u Saul'Andrea delia Talie. Gnido odmalował, do San Gregorio, s. Andrzeja cześć oddającego krzyżowi i męczeństwo ś. Andrzeja. Dominiquino z kolei, chciat teżsame traktować przedmioty, i dodaj w Sant' Andrea, Apotheose patrona. Z tych dzieł najpiękniejsze są męczeństwo Guida i Biczowanie Dominiquina. Pierwsze uwielbiane przez artystów, drugie łzy wyciskało wszystkim patrzącymi, Alurillo ukrzyżowanie świętego odmalował w wielkim obrazie ołtarzowym, dziś w Muzeum Madrytu; P. Miles z Leigh-Court ma szkic jego prawie ukończony. Przedstawił on swiętego przywiązanego do krzyża wysokiego bardzo, z dwóch pni drzew złożonego ukośnie Żołnierze, oprawcy, widzę w wielkiej liczbie, przytomni są Męczeństwu. Dwa anioły cudnej piękności, w górze w glorji umieszczone; trzymają wieniec i palmę. Toż męczeństwo przez najmłodszego Palma, w Muzeum Drezdeńskiem. Rubensa ogromny w tym przedmiocie obraz jest teraz w Madrycie. S. Andrzej oddający cześć krzyżowi, przez Andrea Sacchi, obraz odznaczający się wyrazem pięknym i prostym, znajduje się wkollekcji Watykanu. Składa się tylko z trzech figur: Ś. Andrzeja klęczącego u krzyża, na który pogląda z nabożeństwem pełnem zapału; żołnierza i kata niecierpliwiącego się zwłoką i naglącego o pośpiech.

S. Jakób major, (15) blizki krewny Chrystusa, z Piotrem i bratem jego Janem dzielił szczególne względy Bozkiego Nauczyciela, ciągle z nim podróżował, i był przytomny większej części wypadków opowiadanych w Ewangelji. Po Wniebowstąpieniu Zbawiciela, historją nie wzmiankuje nic więcej nadto, ze Herod ubił go własną ręką, prawie współcześnie ze śmiercią ś. Jana Chrzciciela. W dawnych tradycjach, wystawiony jest jako mąż charakteru gorliwego, uczuciowy, ale łatwo zapalający się gniewem, jak naprzykład w przekleństwach na niegościnnych Samaritanów. (Ew. Łuk. IX. 54) Leonard da Vinci, w Wieczerniku, umieścił go po lewej ręce Chrystusa. Z rękoma roztwartemi, z wejrzeniem oburzenia pełnem, zdaje się wyrzekać przeciw posądzeniu o zdradę (16).

Podanie o podroży jego do Hiszpanji dla opowiadania Ewangelji i założenia Kościoła chrześcijańskiego; jest tylko podaniem nie popartem historycznem świadectwem. Legenda rozciąga do dwóch lat pobyt jego w Hiszpanji, z kąd miał się udać do Jerozolimy i tam umęczony został. Wkrótce potem Ktezyfon i inni wystani przez Apostołów, dla rozszerzania na Zachodzie nauki Boskiej, unieśli z sobą ciało ś. Jakóba. Gdy siedli na okręt, mówi podanie, puścili go na wolą wiatrów i tak przypłynęli do prowincji Galicji w Hiszpanji. Panowała tam pewna Królowa, poganką jeszcze będąca, sławna że swego okrucieństwa. Ale u ciała świętego okazały się takie cuda, że ona i lud jej nawrócili się. Z jej rozkazu bogatą przygotowano trumnę, przeznaczoną na zwłoki cudowne, i miano nad nią Kościoł zbudować. Taki początek być ma Kościoła w Kompostelli sławnego pielgrzymkami całej Europy. Ś. Jakób stał się poźniej patronem Hiszpanii, a legendy tego kraju rozniosły sławę i cześć jego na obie półkule.

Przedstawiany sam, lub w szeregu Apostołów, ś. Jakób ubrany bywa w pielgrzymskie szaty. Ma kji pielgrzymi, sandały, a czasem kapelusz z konchami; z powodu, mówi legenda, że on pierwszy z Apostołów przedsięwziął daleką podróż, lub może przez alluzją do pielgrzymów grób jego nawiedzających. Prócz w Hiszpanji, mało gdzie znajdziemy obrazy ś. Jakóba; ale za to nie ma prawie Kościoła hiszpańskiego, gdzieby go nie było. Dwa najpiękniejsze są popiersie Murilla, i obraz w całej postawie Ribeir'y dla kaplicy w Eskuriale. Oba obrazy teraz w Muzeum Madryckiem.

Wedle hiszpańskiego podania, ś. Jakób przechadzając się raz z uczniami nad brzegami Ebro, miał widzenie N. Panny na wierzchołku kolumtiy jaspisowej. Rozkazała mu ona, pod jej imieniem zbudować w tem miejscu Kościół. Ztąd świątynia znana pod nazwaniem Nuestra Signora del Filar. Poussin odmalował to widzenie W obrazie będącym teraz w Luwrze.

Inna piękna legenda, o ś. Jakóbie, nastręczyła kilka obrazów. Król Moregat, powiada ona, zezwolił ohydnie na dań coroczną Królowi Korduby ze stu dziewic składać się mającą (783-788) w r. 844. Abderam II. (Al Muzaffer) dopomniawszy się tej feodalnej dani, u Króla Ramira I. ten wziął się do oręża i wystąpił przeciw Maurom, z całą ludnością męzką Galicji i Asturji (17). Wyzwanie Ramera, przyjmuje Abderam, obozujący nie daleko Logrono. Po dniu całym zaciętej walki, noc rozdziela bojujących. Ramir, spiący pod namiotem, widzi Jakóba ś. ukazującego mu się we śnie, oznajmującego że Chrześcijanie zwycięża. Budzi się, zwołuje prałatów i rycerzy i opowiada im sem swój. Ranek nadszedł, opowiada to jeszcze żołnierzom, przebiegając ścieśnione ich szeregi, i zachęca do wytrwania w nadziei pomocy niebieskiej. Ożywieni wyrocznią, która ich zapał podniosła, rzucają się do boju. W tem widzą ś. Jakóba na białym jak mleko koniu, białą powiewającego chorągwią. Prowadzi do napadu wojsko Chrześcijan które zwycięża stanowczo i 60,000 Maurów kładnie trupem na placu. Taką była sławna bitwa Clavijo, a odtąd wojennem hasłem Hiszpanów, było imie patrona, który dopomógł do odniesienia znakomitego zwycięztwa (18).

Malarze hiszpańscy nie zapomnieli legendy narodowej, tak dziwnie ponętnej dla artysty. W katedrze Sewilskiej jest ołtarzowy obraz, który uważają za arcydzieło Roelas'a wystawujący ś. Jakóba na koniu, z podniesionym mieczem, depczącego u nóg Maurów zwyciężonych. Zobaczyć także można, w kaplicy Eskurjalu, bitwę Clarijo, przez El Mudo. Tenże przedmiot przez Carreno de Miranda, znajduje się w galerji Luwru. Jest także wielki piękny sztych Martina Schöngauer'a wystawujący ś. Jakóba walczącego z Maurami. Na koniu, w sukni pielgrzyma, z kapeluszem o konchach. Niewierni leżą u nóg i uciekają.

Męczeństwo ś. Jakóba, malowane było przez Altichieri, do Kościoła San Giorgio w Florencji. Święty klęczy; kat podnoszący miecz, spogląda na niego z politowaniem. Może to nastręczyło także podanie. Powiada ono bowiem, że gdy ś. Jakób wiedziony byt na stracenie, łagodność jego i rezygnacja zrobiły wielkie na widzach wrażenie tak, że oskarżyciel jego nawet nawrócił się poźniej na wiarą chrześcijańską i umęczony został. Innych z życia ś. Jakóba obrazów ani wypadków nie znam.

To cośmy wyżej mówili o ś. Janie jako Ewangeliście, powtarzanie tu niepotrzebnem czyni. Dodamy tylko, że w bardzo starych obrazach, malują go starcom. Overbeck poszedł zatem zwyczajem w swych czterech Ewangelistach. Wszakże, ci coby przeciwko staremu podaniu byli, mają prawo pójść za przykładem uświęconym długą wielkich mistrzów praktyką. Może być że młodym powinien być wystawiany jako Apostoł, a starym, gdy go malują jako Ewangelistą.

Ś. Filip urodził się w Bethsaidzie, nad morzem Galilejskiem, i wedle wszelkiego podobieństwa był naprzód rybakiem. Jednym z pierwszych został powołany w ślady Chrystusa Pana. Zresztą Ewangelje nic o nim nie mówią. Wedle podania ukrzyżowany został w Hieropolis we Frygji, gdzie kazał przeciwko czci oddawanej ogromnemu wężowi (Cave's Lives of the apostles). W Wieczerniku jest trzecim po prawej ręce Chrystusa, z ręką na piersi, zdaje się zapewniać o swej niewinności.

Malują ś. Filipa powszechnie w sile wieku, fizjognomji łagodnej, prawie bez brody, on (19) charakteru miał być sympatycznego. Ma zawsze za attrybut krzyż różnego kształtu, czasem bardzo mały tak, że go w ręku niesie. Czasem wyniosły w kształcie głoski T; czasem długą laskę z krzyżem łacińskim u wierzchu. Krzyż ś. Filipa może mieć podwójne znaczenie, lub napomykając o męczeństwie jego, lub wedle legendy, która ukazuje go zwycięzcą bałwanów, zatrzymującym mór w Hieropolis, oprowadzaniem krzyża po ulicach miasta. W obrazach gotyckich otaczany bywa pokruszonemi bałwany, leżącemi u nóg jego. Trzyma Ewangelją w ręku.

Postać ś. Filipa przez Beccafumi, z księgą w ręku, bardzo znakomita i słusznie sławna, dla wyrazu wielkości rozlanego na niej. Piękny posąg tegoż świętego, znajduje się na facjacie Or san Michele we Florencji. Nieznam obrazów z jego życia, chociaż kazania przeciwko czci węża w Hieropolis, i śmierć tragiczna, wybornemi są, tematami dla malarzy (20).

Należy starannie uważać, ażeby nie mięszać ś. Filipa Apostola ze ś. Filipem Djakonem. Ostatni ochrzcił urzędnika z dworu królowej Kandacji (Ac VIII 35). Wypadek ten służył za przedmiot kilku pejzażom historycznym, w sposób wyborny pojętych. Claude, Salvator Rosa, Rembrandt, Cuyp. często go malowali; Jan Both także w pięknym obrazie galerji królowej w Londynie.

S. Bartłomiej, szósty Apostoł, zaledwie wzmiankowany z innemi towarzyszami w Ewangelji. Wedle podania był początkowo wieśniakiem, gospodarzeni. Po Wniebowstąpieniu Chrystusa, udał się do Indji, niosąc z sobą Ewangelją wedle ś. Mateusza. Poszedł razem ze ś. Filipem, do Hieropolis, opowiadał słowo Boże w Cylicji, Armenji, a przybywszy do Albanopolis, został jako chrześcijanin skazany na śmierć (21). Naprzód ze skóry odarty, potem ukrzyżowany, dostąpił palmy męczeńskiej. Relikwie jego zostały przyniesione z Cylicji do Benewentu, a ztamtąd do Rzymu. Pojedyńcze obrazy ś. Bartłomieja, wystawują go mężem silnym, z grubemi rysy twarzy, ogorzałego. Broda i włosy gęste i czarne. W jednym ręku trzyma Ewangelją, w drugiej nóż, narzędzie męczeństwa. Starzy malarze niemieccy i flamandscy, zachowali mu fizjognomją pospolitą i nóż też niezmiennie. Czasami nosi skórę zdartą na ręku, jak suknię zrzuconą. Tak Marco Agrati wystawił go w posągu zdobiącym katedrę medjolańską; posagu stawnym z dokładności szczegółów anatomicznych czyniących go najlepszym ecorché znanym, i z podpisu na podstawie. S. Bartłomiej ważne miejsce zajmuje w sądzie ostatecznym Michała Anioła, który wystawił go jedną ręką trzymającego skórę zdartą i ofiarującego ją Zbawicielowi, drugą podnoszącego zakrwawiony nóż. Jedynym dla malarzy wypadkiem jego życia było męczeństwo; wszakże szczegóły jego zbyt krwawe i oburzające, aby je wystawiać się godziło. Ribera jednak, ów genjusz straszny siłą, wybrał tę scenę jako stosowną dla swego talentu, i kilka razy ją malował starannie i z okropną prawdziwością szczegółów. Oprócz tego pozostały po nim szkice wykończone tegoż przedmiotu. Ze wszystkich obrazów tego rodzaju najlepszy podobno, bo najmniej przerażający jest obraz Agostino Caracci, dawniej własność Karola T, teraz w galerji Sutherland. Łatwo dostrzedz, że artysta miał na myśli męczeństwo Midas'a (22) i starał się legendę o ile możności złagodzić wpomniemem mytologicznem. W Cenacolo, ś. Bartłomiej ostatni na prawo Zbawiciela.

Mówiliśmy obszernie o ś. Mateuszu siódmym Apostole, tu tylko jedno jeszcze objaśnienie dodaję. Posąg wyborny tego świętego jest we Florencji, przez Lorenzo Ghiberti. Trzyma wielką księgę, ale nie ma więcej żadnego odcechowującego emblematu. Możnaby go łatwo wziąć za każdego innego z uczniów, lub za Platona nawet, którego na pierwszy rzut oka najwięcej przypomina.

S. Tomasz (23) nazwany Dydymus, był rodem z Galilei, rybakiem. Dwa razy głównie wspomniany w Ewangelji ś. Jana (XI 16. XIX. 10.) odznaczył się między Apostołami w tych okolicznościach: w Cenacolo, za ś. Jakóbem major stoi. Z dziwnych legend o nim, jednę tylko przywiedzieni, bo ta tłumaczy attrybut, który mu dają w ręce; to jest linją. ciesielską czy budowniczą.

Gdy Tomasz był w Cezarei, Chrystus Pan ukazał mu się i rzekł.

Król Indji Gondoforus, wysłał urzędnika swego Abanesa, aby mu przywiódł rzemieślników w budownictwie doskonałych, aby mu pobudowali paląc piękniejszy od Cesarza rzymskiego; uważajże, rozkazuję ci udać się do króla tego. Jakoż Tomasz pojechał. Gondoforus rozkazał sobie zbudować wspaniały gmach i dał na to potrzebne pieniądze. Poczem pojechał ów król i był dwa lata nieobecnym. Przez dwa lata ś. Tomasz miasto budowania pałacu, rozdał skarby zostawione ubogim. Powróciwszy król zagniewany wielce, rozkazał wrzucić ś. Tomasza do więzienia, i począł myślić sam, jakąby go śmiercią okrutną ukarał. Tym czasem brat królewski umarł, a król postanowił wystawić mu wspaniały grób. Ale zmarły, czwartego dnia po zgonie powstał nagle, usiadł i rzekł królowi: "Człowiek którego chcesz w mękach stracić, jest sługą Bożym. Wiedz, że byłem w raju, gdzie mi Aniołowie ukazali cudowny pałac, zbudowany ze złota i srebra, ozdobny drogiemi kamieniami i rzekli mi. To jest pałac, który budowniczy Tomasz zbudował dla brata twego Gondoforusa" — Gdy te słowa usłyszał król, pobiegł do więzienia, i wywiódł z niego pobożnego więźnia. Na co Tomasz mu rzekł: " Nie wiesz-li, że dla nabycia skarbów niebieskich, lekce potrzeba cenić ziemskie ? W niebie są bez liczby pałace wspaniale od początku świata zgotowane, dla tych, którzy posiadanie ich okupuję wiarą i dobremi uczynki " — Skarby twoje królu, mogą ci utorować drogę do jednego z tych gmachów, ale ich tam nie zaniesiesz z sobą."

Allegorja ta, tak naiwnie fantastyczna, nie potrzebuje objaśnień, dla ukazania głębokiego jej znaczenia i widocznej piękności. Zdaje się, ie ciesielska linja w ręku ś. Tomasza, przypomina jego posłannictwo budowniczego duchownego, i historją króla Gondoforusa. Czasem wszakże dają mu dzidę, lancę, narzędzie męczeństwa.

Jedynym przedmiotem, w którym ś. Tomasz gra rolę główną, jest wypadek powątpiewania i niewiary, gdy własnym oczom nie chcąc zaufać, Zmartwychwstaniu Pana zaprzeczał. Nie znaleźliśmy ani obrazu, ani sztychu z dawnych czasów, wyobrażającego ten epizod Ewangelji; chyba w szeregu wszystkich wypadków całego życia Chrystusowego. W nowszych szkołach włoskich, w dzieiach flamandczyków, częste za to jest niedowiarstwo ś. Tomasza. Dwojako zwykle przedmiot ten bywa traktowany.

Czasami ś. Tomasz, z wyrazem wątpliwości i bojaźni, kładnie rękę prawą w ranę Zbawiciela; czasem już odrzuciwszy wątpliwość, podnosi oczy w niebo, zdziwiony i uniesiony.

Do tych którzy przyjęli pierwszy moment, należy Rubens naprzód. Obraz jego bardzo znany, do arcydzieł należy. Malarz nadał rzadki stopień prawdziwości fiziogonmji świętego, przykładającego ręki do boku niebieskiej ofiary. Ś. Jan i Piotr stoją za nim. W obrazie Van Dyck'a, ś. Tomasz schylony naprzód, przygląda się ręce Zbawiciela.

Rysunek przypisywany Rafaelowi, wyobraża drugą chwilę. Nicolas Poussin przyjął ją także, w wielkim obrazie, liczącym dwanaście figur. Znany jest utwór Guerchin'a w Watykanie znajdujący się. Krytyka, jako błąd Ważny wymienia, że dwie główne postacie, widziane są z profilu. Malarz współczesny, Cainuccini, zajmował się tymże przedmiotem, do mozaiki umieszczonej u ś. Piotra.

Dziewiątym Apostołem jest ś. Jakób minor (24), czasem zwany ś. Jakubem sprawiedliwym. Blizki krewny Chrystusa, ukochany był od niego. Po Wniebowstąpieniu, był biskupem Jerozolimskim, gdzie się wsławił pobożnością, mądrością i miłosierdziem. Sławny list imię jego noszący odznacza się temi charakteryzującymi go uczuciami, Gorliwe nawracanie zburzyło przeciw niemu faryzeuszów, skrybów, a nadewszystko zazdrośny gniew wielkiego kapłana Anasza, zrzucili świętego z wyżyny murów kościelnych. Upadł wśród rozjuszonego ludu, a jeden z przytomnych rozbił mu głowę wałkiem od stępy.

Ta to pałka drewniana, odróżnia w obrazach Jakóba minor, od innych Apostołów. Wedle dawnej tradycji, tak był podobny do Chrystusa wzrostem i rysami twarzy, że trudno ich było rozróżnić (25).

Wedle tejże legendy Matka Boża mogła się była omylić miedzy niemi i dla tego to podobieństwa potrzebny się stał okropny pocałunek Judasza, wskazujący Jezusa oprawcom Piłata. To podobieństwo rysów zostało charakterystyką twarzy ś. Jakóba minor i zachowane było przez, malarzy znakomitszych. Leonard da Vinci nie zaniedbał w swoim Coenacolo nadać widzianej z profilu twarzy Apostola rysów do Chrystusa nieco podobnych. Stoi on piątym na prawo. Rafael poszedł także za tradycją w kompozycji swej z tego zadania i w Kartonie — Wymówki Piotrowi. Nie zdarzyło się widzieć obrazu z, życia lub śmierci ś Jakóba minor.

Ś. Szymon (26), nazwany gorliwym i ś. Juda (Tadeusz) czasem wystawiani bywają razem, bo wedle tradycji, byli bracią, i wespół opowiadawszy Ewangelią w Syrji i Muzopotamji, znieśli śmierć męczeńską. S. Szymon został rozmiłowanym na sztuki, a ś. Juda (27), naprzód przybity gwoźdźmi do krzyża, potem przebity strzałami, wedle jednych, zabity, wedle drugich, kijmy i dzidami. W obrazach tego świętego zwykłym attrybutem jest krzyż wywrócony, między strzały i czasem pika lub halebarda. Szymon zaś zawsze ma pilę, wystawiany bywa starcem, wedle tradycji i najstarszym z Apostołów. W Wieczerniku Leonarda, tylekroć cytowanym, ś. Szymon i Juda, są dwaj ostatni na lewo od Chrystusa.

S. Mathjasz (Maciej) (28), który był losem wybrany na miejsce zdrajcy Judasza, ostatni jest na liście Apostołów. Wedle legendy, umęczony w Kolchis, czy to dzidą przebity, czy ścięty toporem. Malarze włoscy przyjęli narzędzie pierwsze, niemieccy drugie, z podania. Nic widzieliśmy osobnego jego obrazu. Lecz, jeśli się nie mylę, ubior jego (Akta I. 26.) dostarczył przedmiotu kilku malarzom.

Co się tyczę Judasza Iskaijoty, ten tylko wystawiany bywa w dwóch razach, ale ważnych: Wieczerzy i zdradzie pocałunku.

Ograniczym się kilką uwagami. Ile razy malowano Judasza, celem było uczynić rysy jego twarzy jak najohydniejszemi, o ile sztuka mogła wyrazić najpodlejszemi. Nadano im znamiona zdrady, złości, przeniewierstwa, spodlenia; przesadzając prawie karykaturalnie typ twarzy żydowskiej, nasrożonej brodą i włosami rudemi. Leonard da Vinci opowiada: że kilka miesięcy szukał, w więzieniach i w szui pospólstwa, głowy którejby rysy przystały dla Judasza. Jednakże pomimo znanego talentu Leonarda w przesadzaniu poczwarnem rysów twarzy, mniej mu się udał Judasz niż śliczna szlachetna postać ś. Jana.). Przeciwnie zupełnie trafiło się Rafaelowi, choć on był per excellentiam, malarzem piękności. W tej nieporównanej kompozycji, którą sztychował Mark-Antonio, Judasz jest arcydziełem brzydoty moralnej, bez przesady w rysach twarzy: a malarz z Urbino, nie użył nawet sztuczki Leonarda, który swojego Judasza w cieniu umieścił, dla sprzeczności twarzy z innemi uczniami, silnie oświeconemu Chcąc się przekonać co może talent malarza w nadaniu charakterów i dramatycznym ich układzie, należy wpatrzyć się przedewszystkiem, w te dwie cudowne karty, Rafaela i Leonarda (31).

W wieczerzy Giotto, Judasz sam jeden na pierwszym planie, rękę wyciąga do pułmiska. W Poussin'a, ściska worek w ręku i wyślizguje się z izby. Luca Signorrelii, malując ustanowienie eucharystji, wystawił Chrystusa w chwili gdy poświęconą hostją rozdziela między Apostołów; Judasz ściąga swoją w rodzaj kieszeni czy worka wiszącego u pasa (32). Obraz to bardzo stary i ciekawy.

Szczegół ten zapewne nadto jest naiwny, aby mógł dziś być naśladowanym, ale przyznać potrzeba, że charakteryzuje wybornie epokę malarza.

Około r. 1591 Klemens VIII Papież zamówił u Barroche Wieczerzę do ołtarzowego obrązu u Santa Maria sopra Minerra. Malarz wymyślił wprowadzenie miedzy Apostołów szatana, który do ucha Judaszowi podszeptuje zdradę. Klemensowi VIII nie podobało się to i odpowiedział bardzo słusznie: che'non gli piacera che'l demonio si dimesticasse tanto con Gesu Cristo. " Rozkazano malarzowi zetrzeć tę niepotrzebną wcale figurę. W istocie dziwaczna ta myśl raczejby Flamadczykowi niż Włochowi przystała.

Schalken, w stylu prawdziwie niemieckim malował: "Judasza odbierającego trzydzieści srebrników.'' Scena w izbie oświeconej pochodniami. Rembrandt'a jest Judasz odrzucający zapłatę za krew. Nie znam innych obrazów, W którychby Iskariota grat główny rolę (33).

(1) Ś Piotr malowany bywa łysym, włosy i broda białe, tunika zielonawa, płaszcz żółty. J. I. K.

(2) Dodają niekiedy krzyż przewrócony, narzędziu jego. J, I. K.

(3) Należało zacytować jeszcze we Florencji, Kaplicy Brancacci (u Karmelitów) obraz z tegoż tekstu: Massolino da Panicale. (Fresk). J. 1. K.

(4) Malował także Lodovico Card. da Cigoli. J. I. K.

(5) Słówko tu z powodu Teniersa anachronizmów w ubiorach, zbrojach i t.p. Obrazy z historji Zbawiciela traktowane przez szkołę flamandską, nawet włoską, przedstawiają często anachronizmy ubrania, i t.p. zdaje się nam umyślne. Jest w tem myśl, którą nie wiem czy pierwszy dostrzegłem, czy mnie kto uprzedził. Historia Zbawiciela jest wiecznie żywą, przytomną, wiecznie i codziennie powtarzającą się; nie należy ona, rzec można, do jednej epoki, ale do każdej chwili, zdaje się nieskończenie ciągnąc i nigdy nie starzec. Codzień krzyżujemy Chrystusa tu to może wyrazić chciały anachronizmy; dla tego moie piękne sztychy M. Schoenganera nie rażą nas ubiorami gotyckiemi, a rozczulają i wzruszają, J. I. K.

(6) Szkoda ze autor obszerniej nic wspomniał o bardzo znakomitym obrazie Poussina. J. 1. K.

(7) Ingres malował toż samo do kościoła Trinitá del Monto w Rzymie.

(8) Jest to sławny fresk, przedzielony na pół oknem, które Rafael potrafił użyć w obrazie. J. I. K.

(9) Autor zapomniał widać fresku Ukrzyżowania ś. Piotra, wielce pierwiastkowego i naiwnie niezgrabnego w Assizie, przez Giunta Pisano. Sztychowany w l'Etrur. Pittrice. VI. (Nic. Pagnie G. Bardi). J. I. K.

(10) Charakterystyka ś. Pawła: wysokie czoło, rysy piękne, twarz pogodna, broda i włosy ciemne. Płaszcz szkarłatny, suknia zielona cięmna, księga i miecz. J. I. K.

(11) Jak gdyby przy małym wzroście, nie można odmalować wielkiego charakteru?? J. I. K.

(12) Mamy przed sobą wielki obraz Czechowicza naszego, z tego textu. Figury naturalnej prawie wielkości. Pomysł pełen idealności i wykonany przewybornie, ślepota Pawła tak widoczna !! Oczy duszy już otwarte. oczy ciała olśnione jeszcze. J. I. K.

(13) Mamy przed sobą sztych tego obrazu. Okropna parodja ! Wszystkie figury krótkie, szerokie, niezgrabna, najnimiejszej szlachetności. J. I. K.

(14) Ś. Andrzej malowany bywa: ogorzały, łysawy, siwiejący, atrybutem są ryby i krzyż właściwy. Suk nia ciemno-fioletowa, płaszcz biało-źółtawy. J. I. K.

(15) Zwykle: twarz ogorzała, włosy czarne lub ciemne, ubior pielgrzymi, płaszcz niebieski, suknia fioletowoczerwonawa; kij i miecz. J. I. K.

(16) Jedna to z najpiękniejszyclii najnaturalniejszych posiaci obrazu tego, który jest całym poematem! J. I. K.

(17) Romancero generał przypisuje ten heroiczny opór gorzkim wyrzutom młodej dziewczyny, która "nieprosząc o pozwolenie" wdarła się na radę, i energiczne anathema rzuciła na dań fatalną.

"Jeśli, rzekła, wyludnić chcesz i zgubić kraj twój, lepiej byś od razu zniszczył go ogniem; lepiej byś mężczyzn oddal im w dań i zakład i zakładnicy ci przerażaliby Maurów i wstrzymywali ich. Dając im sto dziewic, czyś pomysłał, że każda z nich dziewictwo traci i rodzi ci pięciu, sześciu nieprzyjacioł nowych ?"

"Lękasz się wojny? a więc Królu tchórzu, dziewczęta które na nieszczęśliwy los wydajesz, przyjdą z nią przeciw tobie; a począwszy wojnę, zwycięża, to niewiasty te mężne, a mężowie twoi zniewieścieli."

Na te słowa niektórzy się poruszyli. Król zawstydzony i upokorzony, postanowił umrzeć lub kraj zbawić. Zebrał wojsko, i wspierany przez chwały pełnego świętego Jakóba, wydał bitwę i zwyciężył,

(18) Nazwanie fortecy Siemancas sławnej składem archiwów hiszpańskich, wywodzą od Siete mancas siedmiu rąk, które ucięły sobie siedm dziewcząt przenosząc kalectwo, nad niewolą u Maurów,

(19) Ś. Filip wyraz twarzy przejęty wdzięcznością włosy i broda blond, suknia zielona blada, płaszcz jasno żółty, krzyż cienki jak u ś. Jana Chrzciciela. J. I K.

(20) Czasem z bardzo długą brodą w grupie Apostołów, zob. Boissi: Sul Cenacolo di Lionardo da Vinci.

(21) Autor zapomniał o Legendzie wywołania smoka z pod ołtarza Marsa, malowanej al fresco przez Fra Felippo Lippi a Maria Novella we Florencji. J. I. K.

(22) Ś. Bartłomiej: brwi nawisłe siwe, nos orli, broda okrywa prawie usta, wyraz twarzy szlachetny. Draperja czasem biała tylko. J. I. K.

(23) Czy nie omyłka, zamiast Marsjasza ? J. I. Kr.

(24) Broda i włosy krótko ucięte, trzyma dzidę i księgę. Suknia biało-zielonawa, płaszcz jasno-niebieski. J. I. K.

(25) S Jakób minor malowany zwykle z twarzą łagodną, włosy długiemi, brodą krótką, trzyma maczugę, płaszcz szkarłatny, suknia żółta, zawsze bosy. J. I. K.

(26) Dziwna rzecz, że Prof. Hess w Münich malując Apostołów do kościoła WW. Świetych, omyłką dał to podobieństwu ś. Jakubowi major? Jest-li to omyłka czy umyślna z jakich powodów zmiana? Świadectwo ś. Ignacego nie zostawia wątpliwości, ze podobieństwo do Chrystusa Pana należy do Jakóba minor.

(27) Ś. Szymon: głowa łysa, prawie bez brody, wzrok osłabły, oczy zmrużone. Przedstawiany bywa czytający. Suknia żółtawa, płaszcz oliwkowy. J. I. K.

(28) Ś. Juda: włosy krótkie, broda długawa, ryżawa, attrybuta miecz i strzały. Suknia czerwona z blikami żółtawemi, płaszcz szeroki cynamonowy. J, I. K.

(29) Malują go z gestem pokory i wdzięczności, włosy długie ciemne, broda długa, siwiejąca, suknia płowa, płaszcz niebieskawy. Topor w ręku. J. I. K.

(30) Nie pojmujemy czego można żądać więcej nad to, co wyrazić potrafił Leonardo, w tej twarzy nieprzesadzonej, a pełnej jakiejś bezwstydnej podłości. Poruszenie ciała i głowy wyborne? a co za myśl głęboka w tem, ze jeden tylko Judasz w całym obrazie maluje się ciemno na jasnem, gdy wszyscy inni jasno na tle ciemnem odstają ! Po tem jednem poznać już myślącego Leonarda. Wpatrzywszy się, w rysy zdrajcy, zadrżysz. J. I. K.

(31) Wyraz twarzy posępny, czoło zmarszczone. Sztychowany ten obraz u IV. Pagni.

(32) Jest obraz w którym Judasz gra rolę główną, ' a o którym tu autor nie wspomina: Zaprzedanie Chrystusa przez Angelico da Fiesole, bardzo znakomity. Scena na progu kościoła. Judasz z bezwstydnem zuchwalstwem się uśmiecha, kapłan płacący mu zdaje się odsuwać od niego i patrzy mu w oczy szydersko. Inne osoby doskonale wyrażają pogardę, zadziwienie, boleść. Obraz ten u Serwitów we Florencji. J. I. K.

(33) Obacz wyżej cytowany Ang. da Fiesole. J. I. K.

III. CZTEREJ DOKTOROWIE.

Ś. Hieronim, ś. Augustyn, ś. Ambroży i ś. Grzegorz wielki, byli na ziemi przedstawicielami najznakomitszemi kościoła wojującego, wyznawcami, ojcami, doktorami najprzedniejszemu Pisali, mówili, walczyli i cierpieli za zasady, za prawdy, za władzę i prawa kościoła katolickiego. To tez widzimy ich z dawna wystawianych w kościołach i miejscach cuci Bożej poświęcanych, umieszczonych w miejscu najstosowniejszem, obok Ewangelistów. Czasem obrazy ich ułożone są szeregiem, czasem w jedną grupę, lub zmieszani z innemi świętymi. W dwóch ostatnich razach, rozróżnić ich od siebie i innych świętych łatwo za pomocą tradycyjnie należących im attrybutów.

Ś. Hieronim malowany czasem bywa w ubraniu kardynalskiem. Częściej widzim go wpół nagim, z głową łysą, brodą okrytą gęstym włosem, członki wychudlemi, twarzą bladą i wyniszczoną cierpieniem, już to trzymającego kamień w ręku, już księgę lub pióro, zawsze prawie ze lwem.

Ś. Grzegorz zawsze uwieńczony troisrą koroną ( tiara, oznaka troistej korony Chrystusa. Korony przejednania, korony boleści, i korony chwały ), tjarą papiezką, ma na ramieniu, lub skrytą w fałdach sukni, białą gołębicę.

Ś. Ambroży i Augustyn, jako Biskupi, mają mitry i pastorały, a powszechnie też księgi. Czasem, lecz rzadko, postrzegać się daje na ś. Augustynie serce rozpłomienione przebite strzałą, przy ś. Ambrożym ul pszczół. Często zamiast pastorału, trzyma on węzlowaty bicz. Symbole te poniżej wytłumaczym.

Gdy wyobrażenia czterech Doktorów, są częścią ornamentacji architektonicznej kościoła, często odpowiadają czterem Ewangelistom: rzadzej daleko, Sibyllom. Sibylle jednak, stosowniej odpowiadają Prorokom, i tak je umieścił Michał Anioł. Na sklepieniu choru Santa Maria del Topolo  w Rzymie, znajdujemy w środku ukoronowanie Najśw. Panny ( inaczej tryumf kościoła ) a do koła w przedziałach przez jeden, czterech Ewangelistów i cztery Sibille, jako świadków na poparcie wiary chrześcijańskiej przywodzić się mogących.

Niżej, w czterech rogach, czterej Ojcowie co podtrzymywali i bronili kościoła, siedzą w czterech wgłębieniach.

Solvet seclum in favilla,
Teste David cum Sibylla

Sztych kolorowany tego stropu znajduje się w pięknym zbiorze Grünera.

Przykład podobny znajdujemy we freskach Corregia, zdobiących kościoł San Giovanni, w Pannie. W pośrodku jest Wniebowzięcie Chrystusa; dokoła dwunastu Apostołów, pod niemi w obłokach, czterej Ewangeliści, a obok nich czterej Doktorowie. Przy i. Mateuszu ś. Hieronym, i. Marek ze ś. Grzegorzem Łukasz z Augustynem; ś. Jan z Ambrożym.

W Luwrze bardzo ciekawy obraz wystawia czterech doktorów z symbolami właściwe mi Ewangelistom. Siedzą pod rodzajem baldachimu wzniesionego na cieniuchnych słupkach. Ś. Augustyn ma przy sobie orla, ś. Grzegorz wołu, ś. Hieronim Anioła, ś. Amboży lwa.

Jest jeszcze piękny szereg Ojców kościoła malowanych przez Fr. Angelico w kaplicy Watykanu; zwanej kaplicą Mikołaja V. Wszyscy stojący, w niszach, pod bogatemi baldachymami i gotyckiemi. Są to pełne prostoty i wspaniałości postacie.

We fresku Rafaela, zwanym la Disputa, czterej Doktorowie są w pośrodku środka ziemskiego ( jeśli tak rzec można ) obrazu. Ze wszystkich świętych i mędrców napełniających obraz, oni jedni siedzą; ś. Grzegorz i ś. Hieronim po prawej ręce ołtarza; ś. Ambroży i Augustyn z przeciwnej. Że dwaj ostatni jednakowo są ubrani i z jednemi godłami, malarz rzucił im od niechcenia księgi pod nogi, na których dla rozpoznania wypisał imiona.

Gnido w sławnym obrazie, teraz znajdujacym się w Petersburgu, wystawił Doktorów kościoła, znoszących się o jednym z najtrudniejszych dogmatów kościoła, o Niepokalanem poczęciu, Matki Bożej. Postacie cudne są głęboką myślą i szlachetnością ubrania, narzuconego dla pomnożenia jeszcze effeklu. Nad nimi, uniesiona w obłokach, podtrzymywana przez Aniołów, wzlatuje N. Panna, ubrana w suknią bielszą od śniegu. Ale ś. Hieronim tylko i ś. Ambroży sami tylko zdają widzieć ukazujące się niebieskie zjawisko.

Kilka razy Rubens malował czterech Doktorów. Znajomy jest dziś obraz. olbrzymi (w galerji Grosvenor ), na którym postępują jeden za drugim, składając wielką process ją; jakby we śnie wspaniałym widzianą. S. Hieronim idzie naostatku, odziany purpurową suknią kardynalską, przewracając karty ogromnej księgi. W innym obrazie tegoż Mistrza, znajdujemy czterech Doktorów siedzących i dysputujacych o Sakramencie Eucharystji. S. Hieronim palcem wskazuje jedno miejsce pisma, ś. Grzegorz schylony nad księgą, zdaje się chcieć przewrócić kartę. Dwaj pozostali słuchają z głęboką uwagą.

Jest trzeci jeszcze obraz Rubensa lub szkoły jego przynajmniej, w którym atirybuta Ojców unoszą w niebiosach Anieli nad nimi, oni poniżej dysputują.

W Muzeum drezdeńskiern, tenże przedmiot się znajduje, odmalowany wybornie przez Dosso Dossi. W górze w galerji, ukazuje się Stworzyciel czy też Messjasz. Wyciąga on rękę nad głową Najśw. Panny, klęczącej u nóg jego pokornie. W tej alegorycznej figurze, widzą niektórzy symbol wywyższenia kościoła. Ś. Grzegorz, ubrany w tjarę, trzyma pióro i tabliczkę, zdając się głęboko zamyślony. Toż ś. Augustyn i Ambroży, ubrany w szaty Biskupie. Ś. Hieronim sani jeden niebieskie widzi zjawienie, podniósł olśnione blaskami oczy, W Niebo.

Dość jest zda mi się, tych przykładów, zęby dać ideę jak rozmaicie wystawiano przedmiot, o którym tu mowa. Dodam jeszcze, że mając Ojców kościoła, malarze nie zawsze ograniczają się Doktorami kościoła łacińskiego, chociaż ci są najznajomsi powszechnie, a przy innych nawet, zawsze mają pierwszeństwo. Niekiedy do ich świetnego szeregu łączą ś. Chryzostoma, Athanazego, Bazylego W. ś Bonawenturę, a nawet ś. Tomasza z Akwinu. — Wszakże, dla uniknienia zamięszania, mówie « nich będziemy poniżej, w porządku jaki kalendarz wskazuje.

Ze czterech doktorów osobno wziętych jako przedmiot obrazów, ś. Hieronim nie zaprze. czenie jest najpopularniejszy. Nie przypisujemy tego jedynie charakterowi człowieka, charakterowi godnemu zajęcia i łatwo do wyobraźni przemawiającemu, ani wypadkom życia jego powołującym natchnienie artysty. Wielka ważność ś. Hieronima, pochodzi ztąd, że on się uważa za za pierwszego założyciela zakonów na Zachodzie, że tłumaczenie jego starego i nowego Testamentu, pozostało najautentyczniejszem, najpowszechniej przyjętem. Nie ma też zbioru obrazów, gdzieby nie było ś. Hieronima, albo pokutującego na puszczy, lub piszącego sławne swe tłumaczenie, lub rozmyślającego o tajemnicy Wcielenia.

Hieronim, urodził się, około roku 342 ery chrześcijańskiej, w Stridonium, w Dalmacji. Ojciec jego Euzebjusz, był bogatym; a że przyszły Doktór, okazywał dziwne usposobienia do nauk, posłano go dla dokończenia wychowania do Rzymu. Był to pobyt pełen niebezpieczeństw dla młodzieńca, owo miasto nieśmiertelne, dziwnie upadłe naówczas, pozbywszy z dawnej wielkości wszystko, prócz wielkiego zepsucia. Cezarowie już wniem nie mieszkali. Konstancjusz, przebiegłszy je z przepychem tryumfu, świeżo dał zakosztować znowu ludowi Rzymu pamiątki dawnych wspaniałych tego rodzaju uroczystości, od trzydziestu już lat tu niewidzianych. Z dawnych swobód, jedyną pozostałą były wolne żarty w Cyrku, których nikt nie raczył słuchać ani pomście; a z dawnego panowania obywatelstwa rzymskiego, pozostały tylko złote korony, ofiarowane jeszcze Cezarom. Zresztą, Rzymianie nieczuli, obojętni, wzruszali się już chyba głodem tylko, lub woźnicy jakiego uwięzieniem.

W tej to chwili, spytany coby myslał o Rzymie, Książe jakiś obcy (Hormisdas Pers), nic "zabawnego" w nim nie znalazł, chyba pewność, że i tu umierano jak gdzieindziej.

Hieronim natrafił tli na towarzyszów roskoszników, których zły przykład na niedobrą 'wprowadził go drogę: lecz dawszy się uwieść pokusom świata, miłość cnoty ugruntowaną nauką, zachował jeszeze w głębi serca. Wybrał sobie zawód prawniczy, i wsławił się kilką wymównemi obronami. Dożywszy lat trzydziestu, podróżował do Gallji i zwiedził szkoły tego kraju, już naówczas sławą pierwiastkową, przyszłą większą zapowiadające. Około tego czasu ochrzczony został i uczynił ślub bezżeństwa wiecznego.

W r. 373 przedsięwziął podróż na Wschód, da ugruntowania się w pobożności; jakiś czas przebywając wśród kraju uświęconego wspomnieniami Zbawiciela, przypatrzył się po drodze pustelnikom i ascetom Wschodu, których samotne życie tak wymownie opisał. Przykład ich rozpłomienił go i natchnął upodobaniem w życiu zakonnym. Wkrótce po przybyciu do Syrji, usunął się na pustynię Chalcida, na granicach Arabji i tam zamknąwszy się na lat cztery, żył z pracy rąk, ciągle nauce oddany.

Odmalował nam sam najdobitniej swego pobytu na pustyni. Próby, kuszenia, cudowne posty, cierpienia na ciele i na duchu; opowiedział z staraniem szczególnemi które dostarczyło artystom tyle przedmiotu że nic zmyślać, nic dodawać nie potrzebowali, wystawując z kolei dobrowolne męczarnie świętego Anachorety.

W jednym z jego listów czytamy:

"O! ileż razy, z łona pustyni, wśród nieskończonej samotności tej spalonej słońcem i zamieszkanej tylko przez pustelników, ile to razy, wyobrażałem sobie, żem powrócił do Rzymu i jego wspaniałości zbytecznych ! A przecież sani byłem, sam z sercem tylko pełnem goryczy. Członki wyschłe, okryte szorstką suknią, stwardniały od jej dotknięcia. Skóra, okryta narosłemi brudy, za Ethiopa wziąść mnie dozwalała. Płacz i jęki, były pracą moją każdodzienna, od rana do nocy. Jeśli sen napadł z nienacka, kości wychudłego ciała, co się ledwie z sobą trzymały, rozsypywały się po ziemi, na którą, padałem. "

Towarzyszami jego byli, jak powiada, skorpiony i dzikie bestje; schronienie, wgłębinie wśród skat i przepaści. A jednak, w tych dobrowolnie narzuconych sobie męczarniach, wśród poniżenia w którem upodobał sobie, ukazuje się otoczonym pokusami, dręczonym tysiącem zmysłowych żądz, nawiedzanym od ducha piekielnego; to znowu pocieszanym widzeniami i harmonją niebieską.

Walki z ciałem i duszą pomnażały się bojem z własnym rozumem. Zamiłowany w nauce, wielbiciel zapalczywy wielkich pisarzy starożytności klassycznej, szczególniej Platona i Cycerona; niecierpliwił się nieraz szorstką prostotą historyków chrześcijaństwa. Przywykły okupywać każdą przyjemność, pościł wprzód ściśle nim się odważył przeczytać mowę jaką rzymskiego Oratora, rozdział filozofa greckiego; i dla tem większego utrapienia siebie, zmusił się do nauki języka hebrajskiego, ku któremu czuł wstręt nieprzezwyciężony; wstręt ten miał za występek.

W czasie jednego z tych obłąkań chwilowych, będących skutkiem nie uchronnym ciągłego męczeństwa, zdało mu się ie słyszy dźwięczącą w uszy trąbę sadu ostatecznego, i głos anioła wołający go przed trybunał, strasznego sędziego: Kto jesteś ? pyta go glos straszliwy. Chrześcijanin, odpowiedział przejęty strachem Hieronim. Kłamiesz, odparł głos, nie jesteś Chrześcijanin, ale Cyceronjanin. Gdzie skarb twój, tam i serce twoje (1). Ś. Hieronim wytrwał przecięż, w niewdzięcznej nauce i zwyciężył trudności jakie spotykał w języku proroków. Poźniej, wycieńczony dysputami religjinemi na "Wschodzie podjętemi, po dziesięcioletnim tam pobycie, powrócił do Rzymu. Tu, widzimy go na resztą życia, poświęcającego się, z gorliwością pełną zapału, którego czteroletnia pokuta ugasić nie mogła, walce przeciwko dążnościom zniewieścienia duchowieństwa, zalecającego mu ubóstwo i powściągliwość religijną.

Wpływ jego na kobiety rzymskie był bardzo wielki. Ujarzmione, porwane wymównemi jego naukami, mnóstwo ich uczyniło ślub czystości, rozdało bogactwa swe ubogim, lub poświęciło życie pielęgnowaniu chorych. Wiele z nich wolały że pójdą za duchownym przewodnikiem do ziemi świętej, na pustynię, na Smierć. Najsławniejszą z jego Katechumenów była Paula, szlachetna matrona rzymska, pochodząca z rodu Scypionówi Grachow. W siądzenie na okręt Pauli świętej w porcie Ostji, gdy towarzyszyła Hieronimowi do Palestyny, jest przedmiotem jednego z najpiękniejszych obrazów Claude Lorrain'a. Ten to port morski wszyscy amatorowie zauważali w kollekcji X. Wellington. Marcella, inna kobieta nawrócona przez Ś. Hieronima, pierwsza zebrała w stowarzyszenie pewną liczbę pobożnych kobiet. Uważaną jest za założycielkę klasztoru chrześcijańskiego.

Po trzyletnim pobycie w Rzymie, i. Hieronim odjechał do Palestyny i zamieszkał w założonym przez się klastorze Betleemskim. Starcem już zgrzybiałym, czując blizką śmierć, nie bez trudności, podniósł wychudłe członki i rozkazał się przenieść do kaplicy klasztoru, gdzie po raz ostatni przyjął sakrament z rąk Xięży. Umarł w r. 420 zostawując po sobie, oprócz tłumaczenia pisma ś. wiele pism polemicznych, listów i kommentarzy.

Mato równie sprzecznych biografji, jak ś. Hieronima i Ambrożego; ascety marzącego, myślącego, surowego, pełnego zapału, i genjuszu dążącego do wzniesienia się, praktycznego, despotycznego prawie, który bronił tak odważnie władzy duchownej. Ojciec Ambrożego był Prefektem w Gallji, imię miał synowskie. Syn urodził się w Trewie, w r. 340. Opowiadają o jego dzieciństwie toż, co o Platonie i Archiloku, którym na ustach dziecięcych usiadł rój pszczół bez uszkodzenia ich. Była to symboliczna przepowiednia wymowy; a okoliczność ta tłumaczy, dla czego w obrazach ś. Andrzeja powszechnie rój pszczół mieszczą.

Świetnie przeszedłszy szkoły rzymskie, miody Ambroży wkrótce dostąpił pierwszych godności w kraju, mianowany Prefektem Aeniilji i Ligurji (Piemont i Genua). Zamieszkał w Medjolanie. Wkrótce po tem zmarł Biskup tameczny, a diecezja podzieliła się na dwa obozy, przy wyborze następcy. Katolicy chcieli jednego, Arianie drugiego. Ambroży zszedł na plac publiczny jako urzędnik, dla uspokojenia tumultu i przemówił do ludu z wymową tak przekonywającą, że wkrótce zgiełk zburzonych zastąpiło głębokie milczenie. Nagle, z głębi milczących tłumów, dziecięcy glos się odzywa: "Ambroży będzie naszym Biskupem" a wszyscy, przyjmując tę wyrocznią, jako glos z Nieba, usiłują zmusić prefekta, aby natychmiast wdział szaty Biskupie. Napróżno usiłował tysiącznemi prośby, ucieczką nawet, uniknąć dostojeństwa, którego lepiej od innych, widział obowiązki i niebezpieczeństwa, napróżno mówił, ze chociaż Chrześcijanin, nie był nawet ochrzczony; nic ludu powstrzymać nie potrafiło, a Cesarski wkrótce rozkaz utwierdził ten wybór miasta. Ambroży został ochrzczony, i w tydzień po tem, poświęcony na Biskupa Medjolanu. Odtąd, uważany jest, za patrona tego miasta. Naprzód rozdzielił między ubogich co miał bogactw zebranych i następnie poświęcił się gorliwie nauce pisma, starając się jałmużną i pracą obowiązkom nowego stanu zadosyć uczynić, stary i nowy Testament, powiada Milman, zyskał odtąd obrońcę w ś. Ambrożym odznaczającym się gorliwością niezbłaganą przeciw bałwochwalstwu, nienawiścią najmniejszego odstąpienia od form przyjętych przez wiernych, mądrą i mężną łagodnością, poświęceniem bez granic, oczyszczonym z wszelkiego widoku osobistego, sprawie wielkiej, całej ludzkości.

Dwie okoliczności charakterystyczne wżyciu i nauce ś. Ambrożego godne są uwagi: pierwsza gorliwości z jaką usiłował przywrócić cześć stanowi bezcennemu obu płci, dotąd uważanemu za sromotny. Powiadają, ze talent jego jako mówcy, w tym ulubionym przedmiocie; uczynił go postrachem matek, zamykających córki swoje przed tym świętym zwodzicielem. Lękano się aby zbyt wielu czystości nie pozyskał prosselitów. Następnie, druga okoliczność godna uwagi i jak niezmożoną odwagą starał się okazać wyższość duchownej nad świecką władzę. Ta zasada, przeciwko której w naszych czasach tyle odzywa się głosów, za Ambrożego, była koniecznym objawem idei chrześcijańskiej; ona jedynie mogła nieuchronną wywołać reakcją przeciwko pogańskiej sile. Obwołując wyższość Kościoła nad znikomemi królestwy doczesnemi, wznoszono pojęcia przebaczenia, sprawiedliwości, swobody, nad idee przeciwne okrucieństwa, przemocy; które rządziły jeszcze wielką częścią społeczności pogańskiej.

W dwu razach, Biskup Medjolanu, okazał nieugiętość swą, którą za święty obowiązek stanu uważał. Młody Cezar Gracjan, okazywał się zawsze przyjaznym Biskupowi. Gdy mało znany wojskowy Bretończyk, Maxym, podburzył wojsko i zmusił Cezara uciekającego do przebieżenia Gallji; powiadają że Gracjan wspomniawszy Ambrożego, przeczuwał jak cierpieć będzie z jego przyczyny, bolejąc nad nim Biskup Ambroży, płacząc nad Gracjanem, miał odwagę zażądać ciała jego od przywiaszczyciela.. Odmówił mu Maxym, bojąc się aby widok ciała nie wzbudził żalu u ludu i żołnierzy, ale za tę odmowę, Ambroży wyjednał i otrzymał przyrzeczenie, żenię będą napadać na Walenynjana.

Poźniej oparł się Justynie, która chciała prawa i władzę duchownych uszczuplić; ale najsławniejszym wypadkiem świętego życia jego, był postępek z Teodozjuszem, ostatnim z wielkich ludzi na tronie Cezarów. Jeśli co dać może ludziom wyobrażenie wysokie i szacunek wielki dla chrześcijaństwa, to widok tego kapłana, bez wojsk, bez wpływu politycznego, zmuszającego do zupełnego posłuszeństwa wojownika samowolnego, silnego monarchę przed którym wszystko padało. Dość było tego, żeby ustalić dogmat wyższości władzy duchownej i przygotować drogi Hildebrandowi, Perettim, Caraffom późniejszych wieków. Od ważniejszy od wszystkich swych sławnych następców, Ambroży nie miał za sobą żadnego przykładu, na którymby się wsparł, otrzymując stanowi swemu wysokie prerogatywy; nie podobna, wyobrażając sobie ile to przedsięwzięcie wymagało stałości, energji, odwagi, siły, nie uwielbiać kapłana, który je do skutku przywiódł.

Obdarzony wielkiemi przymioty, Teodozjusz opłacał dań słabości ludzkiej, częstemi zapędami gniewu, którym podlegał. Ważny rozruch, a ściślej biorąc, wielkie ludu zburzenie, wstrzęsło miastem Tessaloniką, urzędnik jeden zabity został i kilku jego przyjaciół; a to z powodu uwięzienia jakiegoś woźnicy cyrku, człowieka najpodlejszego zresztą, ale wprawnego w swej sztuce. Teodozjusz, w pierwszej chwili gniewu, oburzenia, rozkazał wybić wszystkich bez różnicy mieszkańców miasta. Edykt ten, naprzód odwołany, wydany został powtórnie na żądanie Ruffina; i siedm tysięcy osób, mężczyzn, dzieci, kobiet, starców, padli ofiarą nieludzkiego rozkazu. W tem zdarzeniu, Ambroży znalazł się, jak powinien był kapłan chrześcijański. Nie ukazał się on przed Cezarem, ale napisał list do niego, w którym imieniem Chrystusa, Kościoła i wszystkich Biskupów podlegających wpływowi jego; podawał w wyrazach najsilniejszych, powszechnemu oburzeniu, okrucieństwa pełną karę; nadto, skalanemu krwią niewinnych odmówił sakramentów. Próżno, prośbą i groźbą, Teodozjusz chciał go przełamać; napróżno ukazał się, otoczony wspaniałym orszakiem z liczną assystencją u wrót katedry Medjolańskiej żądając aby mu je otworzono. Przystępu do Kościoła stale mu odmówiono. Nawet, w dzień Bożego Narodzenia, gdy z prośbą znowu przyszedł, Ambroży ukazał się u wnjiścia i oświadczył odważnie, że jeśli zechce wedrzeć się do Kościoła, przejść musi po jego trupie. Koniec końców, po interdykcie ośmiomiesięcznym, Ambroży, pod dwoma warunkami, ustąpić się zgodził. Pierwszym warunkiem było, ogłoszenie edyktu, mocą którego nikt ukaranym być nie mógł, w mniej jak trzydzieści dni po osądzeniu i uznaniu winnym; drugim publiczna pokuta Cezara: Teodozjusz zgodził się na to. Odziany worem płóciennym, czołgając się po nagiej ziemi, z głową okrytą prochem i popiołem, pan świata stawił się u ołtarza Chrystusowego, prosząc o przebaczenie za krew niewinną, pośpiesznie i bez przyczyny wylaną, z jego rozkazu. Było to wielkie zwycięztwo, ciągnące za sobą wielkie skutki, pożądane w części; w części może nieprzewidziane i szkodliwe (2).

Musimy jeszcze ku czci ś. Ambrożego, inny wypadek życia jego przypomnieć. Za jego czasu raz pierwszy sąd wydal wyrok śmierci przeciwko heretykowi, pierwszą ofiarą nietolerancji miał paść Hiszpan pewien, zwany Prisciljan. S. Ambroży i Marcin z Tours protestowali przeciwko gruntowaniu dogmatu krwią ludzką; ale niechęć biskupów hiszpańskich przemogła i Prisciljan zabity został. Ambroży nie chciał nadal znosić się z Biskupami, których wpływ wywarł tak szkodliwy skutek, opinja powszechna w duchowieństwie stanęła przeciwko.

Człowiek co tak odważnie stanął wyżej wszelkiej siły na ziemi, pozyskał w mniemaniu powszechnem, dar czynienia cudów. Leczył cudownie i miewał widzenia ekstatyczne. Gdy poświęcać miał nowo zbudowaną katedrę Medjolańską, sen cudowny objawił mu nie znanych światu męczenników, Protazego i Gerwazego i miejsce w którem spoczywały ich zwłoki. Odkopano je uroczyście; orszak wspaniały przeprowadził relikwje do katedry. Złożone zostały pod wielkim ołtarzem i w skutek tego objawienia we śnie, Protazy i Gerwazy zajęli w martyrologu rzymskim znakomite miejsce. Ś. Ambroży zresztą, odznaczył się staraniem około wspaniałości obrzędów religjinych, którym przewodniczył. Zajmował się muzyką religjiną i od zakonników Wschodu przejął zaprowadzony przez się, sposób śpiewania mszy świętej, dotąd imię jego noszący.

Hymn Te Deum, nosi też imie jego: umarł w r. 397, klęcząc na modlitwie.

Historja zachowała pamięć siostry jego Marcelliny, która wytrwała w stanie bezżenności zakonnej i brata jego Satyrus'a, wprowadzonych do obrazów, z życia świętego Biskupa. Ś. Ambroży rzadko wystawiany bywa sam jeden; ale często bardzo w obrazach Najśw. Panny; jako Doktor Kościoła. W tym razie miewa szaty i mitrę biskupi, księgę w jednym ręku, pastorał w drugiem. Zwykły ul pszczół, za nim lub u nóg jego stawiany bywa. Bicz jest emblematem oznaczającym karcenie grzechów; w ręku ś. Ambrożego przypomina pokutę zadaną Theodozjuszowi, lub, wedle innych wykładaczy, wypędzenie Arjanów ze Włoch.

Różne wypadki z życia ś. Ambrożego malowane są alfresco w Kościele Medjolańskim Sant Ambrogio Maggiore.

Spór ś. Ambrożego z Theodozjuszem, nie natchnął tylu malarzy, ileby zdaniem naszym, Kajać był powinien. Pod samym względem malarskim, tysiące przedstawia ressursów kompozycji, rozmaitość grup, kontrasta charakterów, ubiorów, bogate tło architektoniczne i t. p. Galerja narodowa angielska, posiada bardzo piękny obraz zmniejszony z Rubensa przez Van Dycka, w tym przedmiocie oryginał jest w Belwederze Wiedeńskim. Scena pod wrotami kościelnemi. Cezar otoczony strażą, waha się niepewien i błaga wstępując na wschody. Na prawo, po niżej, ś. Ambroży, otoczony kapłanami, wyciąga rękę jakby przychodzącego odpychał. Jest sztych z Andrea del Sarte, wyobrażający Theodozjusza klęczącego przed Biskupem Medjolanu; w Luwrze mały obrazek Subleyra's: Pojednanie ś. Ambrożego z Theodozjuszem

Le Sueur malował Widzenie i. Ambrożego w chwili, gdy ś. Paweł wskazuje mu śś. Protazego i Gerwazego, do Kościoła ś. Gerwazego w Paryżu; w Luwrze wielki obraz tegoż artysty, Gerwazy i Protazy wzbraniający się pokłonić bałwanom. Stawa Kościoła ś. Gerwazego w Paryżu, nie mato się przyczyniła, do wsławienia obu śś. Patronów. Poussin, Le Sueur, Filipp Champagne, Sebastjan Bourdon, z kolei malowali obrazy z życia męczenników, o których tu nie miejsce rozszerzać się.

Ś. Augustyn, trzeci Doktor Kościoła urodził się w Tagascie, w Numidji, r. 354. Ojciec jego był poganin, matka ś. Monika chrześcijanka. Łącząc wielkie zdolności z wyobraźnią żywą i namiętnościami nie pohamowanemi, Augustyn na roskoszach wszelkich i różnorodnej nauce spędził burzliwy wiek młody. Nudząc się jedną wiarą przechodził do drugiej, nie rad z siebie, wahał się, przerzucał niespokojny i nie umiał stale zatrzymać. Matka jego święta, płacząc, modliła się za synem. Smutki, któremi nabrzmiewało macierzyńskie serce z powodu syna, przywiodły ją do stop Biskupa Karthaginy. Wysłuchawszy jej, odpuścił ją pocieszoną temi tylko słowy: "Idź w pokoju, syn łez tylu, nie zginie!" Wkrótce potem, Augustyn udał się do Rzymu, gdzie wymowa jego prawnicza zjednała mu wielką sławę i niemałe zyski. Wszakże, ciągle niespokojny, zawsze zwaśniony z sobą, nie miał pokoju, ani w zbytku pracy, ani w zbytku roskoszy. Z Rzymu udał się do Medjolanu, i przez czas niejaki, słuchając kazań ś. Ambrożego, uczuł się nawróconym nie bez wałki wewnętrznej nowej wierze. Sam Biskup Medjolanu ochrzcił go, w obecności Moniki, która, widząc swe najgorętsze życzenia ziszczone, prośby wysłuchane, wkrótce potem opuściła ziemię, na której swe posłannictwo spełniła. Po niejakim czasie poświęconym studjom theologicznym, Augustyn został Kapłanem i wkrótce potem Biskupem Hippony, małego miasteczka i obwodu, blizkich Karthaginy. Objąwszy swe Biskupstwo, nie chciał już więcej opuścić trzody powierzonej sobie, i odmówił wszelkich wyższych dostojeństw. Życie jego ubiegło w praktyce ciągłej wszelkich cnót religjinych. Posiadane bogactwa więcej do obcych i ubogich niż do niego należały; czas cały święcił nauczeniu swych owiec, już to każąc przed niemi, już pisząc dzieła, wkrótce rozchodzące się po całym chrześcijańskim świecie.

W r. 430, licząc już trzydzieści pięć lat Biskupstwa swego, świadkiem był oblężenia Hippony przez Wandalów. Pomimo okropności napadu i obrony upartej, Biskup nie zszedł ze swego stanowiska, i umarł w czasie oblężenia, mając lat siedmdziesiąt sześć. Mówią że Luitprand, Król Lombardów, przeniósł poźniej zwłoki jego do Pawji. Pisma ś. Augustyna, powiększej części apologetyczne i obronie dogmatu chrześcijaństwa poświęcone, liczne są i sławne. Uważany jest za patrona teologów i pobożnych uczonych.

Sam jeden dość rzadko malowany bywa ś. Augustyn. Gdy go przedstawiają pojedyńczo, zwykle stoi w postawie wspanialej, w ubiorze i mitrze Biskupiej. Czasem siedzący pisze, lub trzyma księgę i pióro. Emblematem jego jest serce przeszyte mieczem lub strzałą Ono wyraża gorącą pobożność jego i dotkliwe zgryzoty. Sam porównania tego używa w IX Księdze nieśmiertelnych swych spowiedzi. Przy Madonach często malowany bywa ś. Augustyn, a niekiedy i matka jego ś. Monika. On ubrany jako Biskup, ona w stroju zupełnie czar-

Nie możemy tu nie wspomnieć o nowym zupełnie obrazie A. Scheffera. Wyobraża on ś. Monikę na terrassie domu w Ostji, w czasie tej cudnej rozmowy, którą przywodzi w całości ś. Augustyn w Spowiedziach (rozdz. X. księga IX). Szczęśliwość świętej matki, zamyślenie i zapał syna, wypisane są dobitnie na bladem czole umierającej i w oczach jaśniejących przyszłego Biskupa. Zdaje mi się słyszeć wołającą uradowaną świętą matkę, syna łzami okupionego.

"Coż pocznę w życiu, i po coż mam żyć dłużej, gdy nie mam się już czego spodziewać ? Jedno było co mnie przy życiu trzymało trochę: chciałam widzieć cię chrześcijaninem i katolikiem przed śmiercią. Bóg mi dał o com go prosiła i nad to jeszcze, łaskę wielką, bo widzę że gardzisz znikomemi dobrami świata. Coż dłużej mam robić na świecie?"

Założyciel jednego z czterech wielkich zakonów, ś. Augustyn malowany bywa czasem, dający prawidła życia uczniom swoim. Przedmiot ten najczęściej się spotyka po klasztorach Augustjańskich. Także ś. Augustyn rozdający jałmużnę. Ale najpospolitsze dwa przedmioty są 1. Chrzest po nawróceniu, w Medjolanie, w przytomności ś. Moniki. Matka klęczy, w sukni wdowiej, szatach i kapturze czarnym, 2. Sławne widzenie, opowiedziane przez niego samego. Raz gdy się u brzegu morskiego przechadzał, starając się dopełnić rozprawę swą o ś. Trójcy, chociaż cały zatopiony w rozmyślaniu, postrzegł dziecię, które wykopawszy dołek na brzegu, przelewało weń wody morza, Spytane przez Biskupa o cel tej nieużytecznej pracy, odpowiedziało że wlać chcę w tę dziurkę wygrzebaną, wszystkie wody oceanu. To niepodobna! zawołał z litością ś. Augustyn — Nic bardziej niepodobna, odrzekło dziecię, jak tobie wyłożyć tajemnicę, nad którą tak głęboko rozmyślasz.

W obrazie natchnionym tym ustępem, przez Garofalo, teraz w galerji narodowej, Augustyn, siedzi na skale, nad brzegiem morza, ubrany w szaty biskupie, z księgami i przygotowaniem do pisania pod ręką. Wpatrującemu się w cudowne dziecię, ukazuje się z wysokości niebios N. Panna, otoczona chórem Aniołów. Za ś. Augustynem, stoi ś. Katarzyna.

Rubens malował to także i Van Dyck, w wielkich rozmiarów obrazie, należącym dziś do Lorda Methuen. Umieszczona tu także ś. Monika, klęcząca i modląca się. Murillo powtórzy! toż samo, Albert Dürer rysowali sztychował potem: opowiadanie bowiem to posiada urok mistyczny i malarski, który widocznie każdemu daje się czuć artyście.

Mało łudzi za życia, mniej jeszcze po zgonie, wywierali wpływ równy czwartemu kościoła Doktorowi, ś. Grzegorzowi, słusznie nazwanemu wielkim.

Urodził się on w Rzymie, w roku 540, z familji senatorskiej, i przez dwa lata spełniał urząd wyższy, pretora. Wkrótce jednak pomimo że się zdawał cały zajęty sprawami świeckiem!, zapał religijny tę epokę odznaczający, który miał być w jego rodzinie dziedziczny, zawładnął też jego duszą. Zaraz po śmierci ojca, poświęcił cały majątek, którym mogł rozporządzać na pobożne uczynki, i usunąwszy się do klasztoru ś. Andrzeja, którego był założycielem, przyjął tam święcenia i suknią. Od tej chwili cały się oddał nauce i modlitwie, gotując się do nowych obowiązków. Straszliwy mór objawił się w Rzymie, któremu zagroził wyludnieniem; Grzegorz nie zważając na zarazę i niebezpieczeństwo śmierci, poświęcił się ubogim i chorym. Ukrócenie tej klęski uważano za jego dzieło, za wyjednaną modlitwą jego i pośrednictwem, łaskę.

Około tego czasu Papież Pelagus umarł, a lud powołał jednogłośnie Grzegorza na jego miejsce; on jednak odepchnął ofiarowaną koronę i pospieszy! z listem do Cesarza Maurycego, prosząc go, aby wyboru ludu nie potwierdzał. Prośba ta wszakże wysłuchany być nie mogła, a wybor Rzymian potwierdzony został edyktem cesarskim; poczem Grzegorz opuścił Rzym, uciekł i skrył się w jaskini. Ludzie wysiani zanim, wkrótce go znaleźli, prowadzeni, wedle podania, niebieskiem światłem; odprawadzono go w tryumfie do Rzymu.

Zaledwie uwieńczony tjarą papiezką, wnet się okazał zdolnym dźwigania tego brzemienia. Wypadki jego panowania tak świetnego a tak burzliwego należą do historji; należy je odczytać, zwłaszcza u Pawia Diakona, historyka lombardskiego. Tu się ograniozym tylko kilką rysami życia jego i charakteru, wybierając te, które posłużyć mogą, do zrozumienia licznych obrazów, w których wystawiano Grzegorza wielkiego.

Ś. Grzegorz ze wszystkich papieżów, najstaranniej pracował nad utrzymaniem władzy swojej, a razem największą osobistą okazywał pokorę. On pierwszy nazwał się sługą sług Bożych, i ten tytuł przekazał następcom swoim. Święty wykład dogmatu religijnego skłonił go, do zniesienia niewolnictwa wszędzie gdzie zasięgał wpływ jego. Całe życie okazywał się równie nieprzyjacielem prześladowań i gorliwym nawracających opiekunem. Zabrano synagogi żydóm sardyńskim, na katolickie kościoły; oni odwołali się do sprawiedliwości papiezkiej, kazał je przywrócić im natychmiast. Jemu winni jesteśmy jedno z najtrudniejszych dzieł nawrócenia, chrzest Saksonów. Z jego rozkazu w r. 596, mnich Augustyn, ze czterdziestu missjonarzami, przeszedł królestwo Franków, dla dojścia do wyspy będącej gniazdem Saksonów. Odważni nawracający zaleceni zostali królowej Brunechildzie, a król Neustry Klotarjusz II dał im tłumaczów. Ethelbert królik Kentu, ożenił się był z Bertą, córką króla Franków Chariberta, a Prałat Liudhard towarzyszący królowej, już był zadziwił Saksonów świętobliwością życia. Ethelbert zgodził się na przyjęcie posłów Grzegorza, ale lękając się czarów, życzył sobie widzieć się z nimi pod gołem niebem.

"Historja kościoła, mówi Bossuet, nic nie przedstawia piękniejszego, nad wnijście mnicha Augustyna, do królestwa Kentu; z czterdziestą towarzyszami, krórzy krzyż niosąc przodem i obraz wielkiego Krola Pana naszego Jezusa Chrystusa, modlili się gorąco za nawrócenie Anglo-Saksonów."

Protegowani przez Ethelberta, missjonarze zamieszkali w ruinach starego kościoła zbudowanego przez Brelonów na cześć ś. Marcina, odkrytego przez żonę Ethelberta w okolicy Kantobery. Odprawili w nim Msza święty, przemówili do oczów pogan wspaniałością obrzędu, do serc ich wymową zrozumiałą a pociągającą. W dzień Bożego Narodzenia, ośmieleni przykładem królewskim, dwa tysiące Saksonów, ogłosili się nawróconeini. Radość Grzegorza świętego była tak wielka, że ją wyraził w liście pisanym do Patrjarchy aleksandryjskiego. "Rozum jego, mówi pewien historyk, zapewnił wytrwałość nawróconych, potrafił ich utrzymać w raz przyjętej wierze. Saksoni mieli zwyczaj obrzędy religijne łączyć z ucztami; Papież dozwolił obyczaj ten zatrzymać. W dzień uroczystości męczenników chrześcijańskich, wznoszono namioty do koła kościoła, a po obrzędach chrześcijańskich, wzywano nawróconych na ucztę, z dziękczynieniem Bogu za karm dany ludzkości!"

Nawrócenie barbarzyńców zachodnich, było dziełem lat ośmdziesięciu. Grzegorz nie dożył końca, ale pierwszy je począł. On także Lombardów, Arjan, nawrócił, gdy w r. 602 królowa Theodelinda, z natchnienia papiezkiego, naprzód potrafiła męża swojego Agilulfa o prawdziwości wiary chrześcijańskiej przekonać.

S. Grzegorz wiele wyjaśni! dogmatów. Jemu winien kościoł, nie pierwsze objawienie, ale wyjaśnienie i rozwinienie dogmatu o czyscu. Nienawidząc wszelką wojnę, prześladowanie, niewolę, wyższy był nad wiek swój, i godzien przewodniczyć postępowi, który przeczuwał. On wprowadził bezżeństwo księży, wspierając niem silnie kościoł, i dając tem miarę swej władzy. Wiele ceremonji ustanowił i liturgją oznaczył ściśle jaką być miała na przyszłość; officja księży, ubiory ich, muzykę pieśni przepisał. Sam przewodniczył nauczaniu śpiewaków po kościołach. "Doświadczenie, powiada Gibbon, dowiodło mu jak obrzędy wspaniale, uderzające, uśmierzają boleść, utwierdzają chwiejących się w wierze, wpływają na obyczaje i cywilizują ślepe tłumy. " Pisarze protestanccy oddając sprawiedliwość, nie śmieją nic mu zarzucić nad to co zowią przesądami, a co katolik rozumie głęboką wiarą wieku tamtego.

Miłosierdzie jego nie miało granic, czujność była nic znużoną. Wzór pasterzy, czul się odpowiedzialnym przed niebem za każdą owieczkę pieczy jego powierzoną; a gdy żebrak jaki zmarł na ulicy w Rzymie nie mając pomocy dostatecznej, Papież sani się potępiając za to, na kilka dni wstrzymywał się za karę od kapłańskich obowiązków, łani wiedział W ten sposób o błędzie i o pokucie.

Takim był ś. Grzegorz wielki, ostatni podobno z kanonizowanych papieżów. Cześć duchowna i świecka często mniej daleko ich godnym udzielane były; nikt: na nie nie zasłużył lepiej. W ciągu dwóch ostatnich lat swego życia, zdrowie nadwątlone wcześnie postami i czuwaniem przedłużonem, zupełnie go opuściło, spędził je na łosiu boleści, godnem zastępcy Jezusa Chrystusa. Umarł w r. 604, czternastego roku panowania swego. Zachowane jest po dziś dzień u ś. Jana Lateraneńskiego w Rzymie, łoże śmiertelne Grzegorza W. i mały kijek, którym wybijał Iaki, gdy uczył śpiewaków kościelnych.Ś. Grzegorz był dosyć wysokiego wzrostu i mężny w sobie. Cerę miał śniadą, włosy czarne, brodę rzadkawą. W jednym ze swych listów mówi o swym wielkim wzroście, jako o dziwnej sprzeczności ze stanem zdrowia i ciągłem osłabieniem jakiego doświadczał. Monasterowt ś Andrzeja przekazał swój, ojca i matki swej portret; imię ostatniej było Sylvia; została kanonizowana,. Portrety te widziane były we 300 lat po śmiecri jeszcze a obraz Grzegorza świętego dostarczył zapewne rysów malarzom, którzy go poźniej we swych obrazach przedstawiali. Widzieć go fam można zawsze wysokiej postawy, dość otyłego i wspaniałej powierzchowności: twarz szeroka i pełna, włosy i brwi czarne.

Najpopularniejszym z czterech Doktorów po ś. Hieronimie, jest ś. Grzegorz, mnóstwo jest wyobrażeń jego, dających się rozpoznać attrybutem zawsze im towarzyszącym, gołębicą emblematyczną. W galerji Bririgewater jest ś. Grzegorz na modlitwie, Annibala Carraci. Widziany wprost, klęczy na poduszce, w ubiorze papiezkim, z rękoma rozpiętemi i podniesionemi ku niebu. Gołębica z góry zlatuje ku niemu. Ośmiu aniołów otaczają go, tjara leży przy nim na ziemi. W galerji Sutherland, wielki obraz Guercino wystawia s. Grzegorza na ironie, z oczyma wzniesionemi; ręka wyciągnięta na rozwartej księdze, odwraca karły jej. Gołębica polatuje u nóg. Na lewo Papieża, ś. Antoni Padewski stoi, z linją. Na prawo i wprost bardziej, ś. Dominik. Za ś. Grzegorzem Anioł gra na violi. Przed nim drugi Anioł dziecię, trzyma tjarę.

Mnóstwo legend o ś. Grzegorzu, zaświadczają jak wziętym był; od wszystkich; wyrażają one cześć jaką miano dla niego, i wrażenie jakie świątobliwość jego, wymowa, miłosierdzie sprawiły na umysłach. Pisma jego, długo uważano za dyktowane od, Ducha świętego, niezmiernej są dotąd ważności. Legenda opowiada, że świadkowie naoczni widzieli gdy pisat Ducha świętego, w postaci gołębicy nań zstępującego i siedzącego na jego ramieniu. Ztąd ptak ten został właściwym mu attrybutem.

Podanie opowiada, ze gdy ś. Grzegorz był jeszcze mnichem, w mniejszym klasztorze ś. Andrzeja, żebrak przyszedł do wrót, jałmużny prosząc. Kilkakroć wsparty, powracał ciągle i powracał, probując jakby niewyczerpanej litości mnicha, tak, że Grzegorzowi jedno już tylko pozostało coś wartującego jeszcze, wszystko resztę rozdał. Miał tylko srebrne naczyńko, w którem mu matka jego Sylvia jedzenie przysłała. Oddał je nareszcie biednemu żebrakowi. Zostawszy Papieżem miał zwyczaj co wieczór powoływać do swojego stołu dwunastu ubogich, na pamiątkę liczby Apostołów. Jednego wieczora zdziwią go, że trzynastu, miasto dwunastu, ich postrzega. Przywołał swego sługę, pytając dla czegoby zwykły złamano porządek. Ten zrozumieć nie mógł, co mu zarzucano. Porachował przybyłych i nie naliczy! ich więcej nad dwunastu. Ś. Grzegorz nic już nie rzeki, choć dobrze wiedział ilu ich było po jedzeniu, przywołał osobę co się wcisnęła nie wołana, na wieczerzę. Kto jesteś? spytał jej. Jestem, odparł nieznajomy, ten ubogi, któregoś dawniej wspierał, imię moje Cudo, przezemnie otrzymać możesz, o cobyś prosił u Zbawiciela. Grzegorz postrzegt naówczas, że Anioł (inni mówi: sam Zbawiciel) siedział u jego stołu. Tę legendę często bardzo malowano, mnóstwo jest tych Wieczerzy ś. Grzegorza. Arcydzieło Vasur'egc teraz w Muzeum bolońskiem, jest z tegoż przedmiotu. Wprowadził on mnóstwo figur do obrazu, wszystkie są portretami i wyobrażają znakomitsze tamtego czasu osoby. Ś. Grzegorz sam jest portretem Klemensa VII. Gość cudowny ma rysy Jezusa Chystusa, wedle podania. Paweł Weronericzyk odmalował obraz w tymże rodzaju do refektarza jednego w Vicenza.

Mówią jeszcze, że dnia jednego, ś. Grzegorz odprawując Mszą świętą, ktoś z przytomnych uczuł w duszy bezbożną wątpliwość o istotnej przytomności Chrystusa w Hostji ś. święty Papież uczuł co się działo w duszy wątpiącego, i na jego prośbę, Zbawca ukazał się jak był na krzyżu, otoczony znakami męki swojej. Obrazy z tej legendy, zowią się Mszą ś. Grzegorza. Kilka ich znajduje się po mszałach illustrowanych XVI wieku. W brewiarzu Henryka VIII, w bibliotece bodlejańskiej (Oxford) wyborna tego rodzaju minjatura. Ukażującego się Chrystusa zdaje się podtrzymywać Anioł. Obraz z pierwszych malarstwa czasów, zachowany u Lorda Northwick, wystawia tenże przedmiot dość dobitnie. Oprócz celebrujących księży, kilka świętych z obustron stojących, świadkami są cudownego widzenia. W dziwacznym sztychu Alberta Durera, widać między narzędziami męki: głowę Judasza, worek jego i sznur. Sztych ten i drugi wcale różny z tejże legendy (Izaaka von Meckem) są w Muzeum W. Brytanji (3)

Cesarzowa Konstancja przystała prosić ś. Grzegorza o relikwię jaką śś. Piotra i Pawła. ) Wymówił się; za przyczynę dając, że dla zaspokojenia jej żądania nie śmiałby tak świętych zwłok poruszyć: ofiarował wszakże Cesarzowej część poświęconego całunu (brandeum), który okrywał ciało ś. Jana Ewangelisty. Dar ten z pogardą odrzuciła Cesarzowa. Natenczas ś. Grzegorz chcąc okazać, że nie natura rzeczy, ale wiara uświęca relikwie, położył brandeum na ołtarzu i po gorącej modlitwie, przebił je nożem. Z płótna tego, wytrysła krew i popłynęła strugą. Wypadek ten, zwany cudem dei Brandei, posłuży! także kilku malarzom za przedmiot obrazów. Andrea Sacchi oddał go na wielkich rozmiarów utworze, teraz w Watykanie. Grzegorz podnosi, aby go wszyscy widzieli, całun krwawy. Zdziwienie i przekonanie wyrażone na wszystkich twarzach, oddane są z wielkim talentem.

Najdziwniejszą ze wszystkich, jest bez wątpienia legenda o Cesarzu Trajanie.

"Trafiło się, powiada ona, że raz, gdy Trajan spieszył do boju na czele swoich legji, biedna wdowa, rzuciła mu się do nóg na drodze, prosząc i wołając głosem wielkim sprawiedliwości. Cesarz zatrzymał się aby jej wysłuchać. Ona wzywała pomsty za krew syna niewinną, wylaną przez syna Cezara. Trajan przyrzekł jej, że za powrotem wymierzy sprawiedliwość. Panie, odparła wdowa, a jeśli w boju zabity zostaniesz, kto mi sprawiedliwość odda? mój następca, rzekł Trajan. A ona na to, coż z tego przyjdzie ci wielki Cesarze, jeśli inny nie ty uczyni to, coś ty zrobić powinien? nie lepiej żebyś sam spełnił dobry uczynek, a nie drugiemu go przekazywal? Trajan to usłyszawszy zstąpił z konia dla rozpatrzenia sprawy, a przekonawszy się, ie miała słuszność, oddał jej własnego syna, na miejsce utraconego: a z nim bogatą odprawę. Poźniej, trafiło się, że ś. Grzegorz, w czasie jednej z codziennych swych przechadzek, począł rozmyślać nad tym czynem Trajana, płakał gorzko wspomniawszy, że człowiek tak sprawiedliwy jako poganin, zbawionym być nie mógł. I wszedłszy zaraz do kościoła, modlił się do Zbawiciela gorliwie bardzo, aby duszę wielkiego Cesarza, uwolnił od mąk, w których zostawać musi. W tem posłyszał głos: "Doz walam, rzekł on, na to o co się modlisz, dla ciebie, wybawię duszę Trajana; ale ponieważ modliłeś się za człowieka, którego sprawiedliwość Boża już potępiła, wybieraj z dwojga ekspiacji: albo dwa dni całe, doświadczysz płomieni czyscowych, albo słabym i cierpiącym zostaniesz na resztę życia. " Grzegorz drugą sobie obrał pokutę, i w ten sposób tłumaczą się słabości, którym podlegał ciągle wielki len człowiek, do końca życia.

Ta Historja Trajana była bardzo popularną; wybornie ona maluje charakter kapłana i nieskończonej litości pełne serce. Dante dwakroć o niej wspomina w Czyscu i Raju. Z objaśnień do Boskiej komedji, przekonywamy się, że podanie to nie było przyjmowane za całkiem pewne. Oto słowa nieśmiertelnego Danta w Czyscu.

"Tam na marmurze, wystawiona była chwała wielka Księcia rzymskiego, który cnotą swoją, wzbudził w ś. Grzegorzu przedsięwzięcie trudne a zwycięzkie.

Mówię o Cesarzu Trajanie. U cugli konia jego, by wisiała wdowa we Izach i strapiona. Do koła tłum liczny rycerzy, a nad głową, złote głowy orłów, kołysały się z wiatrami. Nieszczęśliwa zdawała się wołać wśród wszystkich — "Panie, pomścij śmierć syna mojego, który zabity został; serce moje boleści pełne.

A on zdawał się jej odpowiadać — "Poczekaj aż powrócę" — A ona jakby gwałtowną podbudzona boleścią:

— "Panie, a jeśli nie wrócisz?"

On znowu: "Ten który miejsce moja zastąpi, da ci sprawiedliwość " — Ona — "Do czegoż ci to dobro, które inny uczyni, gdy ty coś powinien, zaniedbujesz!"

On wreszcie — "Uspokój się, nie pójdę dalej, aż obowiązek mój spełnię. Sprawiedliwość chce tego, litość mnie wstrzymuję. "

Historja a raczej legenda o Trajanie, często wystawiana bywała po salach sądowych. Wyryto ją na jednym z kapitelów słupów pajacu dożów w Wenecji. Wdowa klęczy, postać sztywna trochę, ale wyrazu pełna, w górze, niekształtnemi głoskami:

Trajano, Imperatore, che die justizia a la vedova.

W Cenerla (blizko Belluno) ratusz zawiera trzy sądy (i Tre Giudizi) malowane przez Pompeo Amalteo: to jest, sąd Salomona, sąd. Daniela i sąd Trajana.

Modlitwa ś. Grzegorza za duszę Cesarza rzymskiego, jest wypadkiem znakomitym w życiu jego; malarze wyobrażający go klęczącego, pewnie ją mieć musieli na myśli. Między innemi; przypoinnim obraz z galerji Brigdewater.

Karl Vanloo na krótki czas przed śmiercią swoją, otrzymał polecenie, odmalowania w hotelu Inwalidów, kopuły kaplicy poświęconej ś. Grzegorzowi. Zaledwie miał czas dokończyć szkice. Liczą je do głównych jego prac, jest ich siedm: I. ś. Grzegorz rozdający majętność swoją ubogim. II. modlący się o ukrócenie morowego powietrza w Rzymie. III Ukrytego w jaskini, znajdują szukający, aby podnieść na tron papiezki. IV. Papieżem już, odbiera cześć od duchowieństwa należną. V. Msza ś. Grzegorza. Legenda Vanloo różni się od przywiedzionej, tu hostja tylko jaśniejąca promieniami. VI. Homilje ś. Grzegorza, które dyktuje pisarzowi. Siódmy obraz, mający być w pośrodku, wystawiał Apotheozę świętego, wznoszącego się W niebo, wśród glorji Aniołów.

J. I. Kraszewski.

(1) Może tę chwilę chciał wyrazie Giuseppe Nasini w pięknym obrazie u ś. Wawrzyńca we Florencji. Lew lezący u nóg świętego ryczy gwałtownie, przecież święty cały zajęty trąbą anielską, ryku jego nie słyszy. J. I. K.

(2) Tak chce autor protestant, J. I. K.

(3) Obaczyć obraz w tym przedmiocie Rafaela. J. I. K.

(Dalszy ciąg później)

PRZYPISEK.

Złota Legenda, której znaczną część umieszczamy, z dwóch względów zasługuje na uwagę. Autorem jej, jest Mrss Jameson, protestantka, umieszczona była w zbiorze przez tegoż wyznania ludzi wydawanym; a choć skażona nie raz właściwym im widzenia sposobem, zbyt widoczne jednak okazuje symptomata sympatji dla katolicyzmu, abyśmy je zapoznać mogli. Wyznanie; którego cała tu praca dowodzi, że sztukę najpotężniej natchnąć jest w stanie uczucie religijne; utwierdza się całym ciągiem tej pracy. Wiele tu szczegółów mało znanych, ciekawych, a dla naszych krajowych malarzy użytecznie posłużyć mogących, skłoniły do umieszczenia Legendy tej w naszem Athenaeum. Dla nieartystów nawet stanie się ona zajmującą, przywodząc legendy najpiękniejsze, a bardzo mało znajome powszechnie. Ukończywszy legendę całą, dodamy do niej dla krajowych malarzy, rzut oka na życia świętych polskich i legendy, które dostarczyły przedmiotu do obrazów, lub posłużyć ku temu mogą.

J. I. Kraszewski.

podnieść na tron papiezki. IV. Papieżem już, odbiera cześć od duchowieństwa należną. V. Msza ś. Grzegorza. Legenda Vanloo różni się od przywiedzionej, tu hosrja tylko jaśniejąca promieniami. VI. Homilje ś. Grzegorza, które dyktuje pisarzowi. Siódmy obraz, mający być w pośrodku, wystawia! Apotheozę świętego, wznoszącego się w niebo, wśród glorji Aniołów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. MARJA MAGDALENA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISEK TŁUMACZA POLSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

S. CECYLJA. S. KATARZYNA. S. BARBARA. S. MAŁGORZATA. SWIĘCI RYCERZE I T.D.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

S. KATARZYNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

S. BARBARA. — S. MAŁGORZATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA TŁUMACZA FRANCUZKIEGO W RÉVUE BRITANNIQUE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA TŁUMACZA POLSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIĘCI RYCERZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOTA TŁUMACZA W RÉVUE BRITANNIGUE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej