Teodor Tomasz Jeż

ZUSIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

Część druga.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

Część trzecia.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

ŻUSIA

powieść współczesna w trzech częściach

Jeż Teodor Tomasz

Część pierwsza.

I.

Dziwić się potrzeba niektórym współziomkom naszym, uciekającym z kraju. Dlaczego się wyprowadzają? Zapytania im tego się nie zadaje; lecz mimowolnie przychodzi ono na myśl, gdy się widzi ludzi, mieszkających ciasno chodzących piechotą, doznających niedostatku gdy mogliby na własnych śmieciach żyć, jak u Pana Boga za drzwiami. Co ich z kraju wyprowadziło? Jestto zagadka do rozwiązania dla nich samych najtrudniejsza.

Coś ich wyprowadziło.

Coś wyprowadziło państwa Alfredostwa Pieckich z Gajów do Wiednia.

Niedostatku oni doznawać nie mogli, majątkowo bowiem stali świetnie.

Gaje, stolica dóbr obejmujących duży w podolskiej glebie obszar, były rezydencja państwa. Ciążyło ku nim folwarków dziesiątek, nietylko niosących dochody donośne, ale zapewniających właścicielowi onych to poważanie, jakiem się cieszą śmiertelnicy, w których kieszeni bliźni czują pieniądze.

Poważanie bliźnich, mieszkanie dogodne, dostatek we wszystkiem taki, że tylko mleka brakło ptasiego, wszystko to opuścili dla miasta.

I z jakiej racji ?

Możnaby za odgadnięcie racji grube oznaczyć premium, będąc pewnym, że nikt nie odgadnie.

Dla resursów umysłowych, jakich dostarczają miejskie zakłady naukowe i artystyczne? — dla towarzystwa? — dla komfortu?

Jako żywo! Komfort w Gajach nic nie pozostawia do życzenia. Towarzystwo składało się z sąsiedztwa, w którem dobrać sobie można było osobników płci obojej, odpowiadających pojęciom, temparamentowi i humorowi pana Alfreda i pani Alfredowej, jak w orkiestrze wtóry odpowiadają prymom. Co się zaś resursów umysłowych tyczy, te dla obojga państwa były literą prawie martwą. Oboje państwo Pieccy byli to sobie "simplices servi Dei," którzy się na naukach i sztukach wcale nie znali. Pan Alfred kończył wprawdzie Theresianum i nie najgorzej się uczył, ale mu z głowy wszystko wywietrzało, wszystko tak dalece, że nie wiedział, czego się w tej sławnej szkole uczył. Pani Alfredowa na pobycie na pensji znakomitej, tak samo wyszła. Małżeństwo pod tym było względem zgodne, że do nauk najmniejszej nie czuło inklinacji, uważając je za rodzaj zajęcia fachowego, za rzemiosło, od imania się którego uwalniał ich majątek. W takim samym mniej więcej stosunku stali oni do sztuk plastycznych i wszelakich innych. Nie przemawiały one do nich. Odwiedzali galerje i muzea, bywali na koncertach i w teatrze, ale dla tego, ażeby się nie wyróżniać od ludzi. Obojętnie oglądali malowidła i rzeźby; obojętnie słuchali muzyki i śpiewu.

Więc — dla czegóż mieszkali w Wiedniu ?

Dla czego?

Sami oni nie wiedzieli.

Zamieszkiwali, i już.

Cóż tam robili?

Co inni. Lato spędzali gdzieś u wód; resztę zaś roku przebywali w stolicy, w charakterze konsumentów, spożywających strawę, jaką im podawano.

Ulokowali się wygodnie, wystawnie, nawet przy pomocy tapicerów, którzy im urządzili salony i saloniki, buduary, salę jadalną, gabinety i pokoje sypialne z szykiem wielkopańskim. Pan i pani nieznali się na tem, zostawili im przeto wolną rękę, a ci, radząc się mody, stworzyli cacko istne, przedstawiające się pod postacią kombinacji mebli i ozdób dobranych wedle kształtów i barw.

— Fiuu! — odezwał się hrabia Karol Brzęcki, brat starszy hrabiny Pieckiej. gdy ją po raz pierwszy w Wiedniu odwiedził. —Szyk... szyk... Podejrzewam Alfreda o nieczyste zamiary.

— O jakież nieczyste zamiary podejrzewać go można? odparła hrabina.

— O jakie!... Niechno ja się z nim rozmówię.

Rozmówienie się nastąpiło wnet, pan Alfred bowiem zjawił się niby na zawołanie.

— Karol cię o nieczyste podejrzewa zamiary... zainterpelowała go żona.

— Naprzykład? — zapytał.

— Kroisz na ministra... — odpowiedział pan Karol.

— Z czegóż to miarkujesz ?...

— Ze wszystkiego, co tu oglądam... Co za przepych!

— I... przepych: zkąd znów! zaprotestował pan Alfred.

— Podobne stoły, fotele, dywany, firanki, znajdziesz u Piotszylda chyba.

— Rotszyld przecie nie minister.

— Zapewne... Jemu o to nie chodzi, i dla tego też nie jego, ale ciebie podejrzewam... Takie meble !

— Czyż to dla mebli ministrem zostać można ?

 — Jeżeli Suerberg za takie samo umeblowanie salonu, z którem się na wystawie popisał, dostał złoty medal to ty, nie będąc tapicerem, ale hrabią galicyjskim, nic o złoty medal, lecz się chyba o tekę ministerjalną ubiegasz.

 — Hm... — mruknął pan Alfred, uśmiechając się.

 — A co!... zawołał pan Karol. — Trafiłem, co ?

 — Trafiłeś, mój kochany, jak kulą w płot... Ani o tem myślę....

 — Przecie'?..

 — Gdyby mi nawet tekę ofiarowano, kto wie, czy bym nic odmówił...

 — Czemużeś się tak pokażnie instalował?

Czemu?... Trzeba się było urządzić jakoś... Zgłosiłem się do Suerberga; on mnie i Milci zypytał, rozpytywał, znudził nas i zdaliśmy się na niego...

Pan Karol głową kręcił, okiem znawcy po sprzętach powodził i odezwał się po chwili:

 — Więc zamierzacie na stałe w Wiedniu się osiedlić?

 — To jest... — odrzekł pan Alfred. — To od Milci zależy.

 — Od Milci?... —. pochwyciła hrabina. — Mój pan przyznać nie chce, żem mu żoną posłuszną i uległą... Jego wola jest mi prawem...

— Ktoś-by pomyśleć gotów, że to prawda — zaprotestował mąż.

Słowa jednego i drugiego brzmiały akcentem żartu.

— Koniec końcem — zaczął pan Karol

— czyjaś wola się stała, żeście się państwo z Gajów do Wiednia przenieśli?

— Milci...— odpowiedział mąż.

— Fredzia... — odpowiedziała żona.

— Albo się przyznać nie chcecie, albo sami nie wiecie.

Sami nic wiedzieli. Świadczyło to o zgodności ich małżeńskiej. Jakoż w rzeczy samej, w wyższych i najwyższych, w średnich, w najniższych warstwach społecznych trudnoby znaleść małżeństwo zgodniejsize. Kochali się? Ij — nie koniecznie. Pobrali się przed laty kilku dla tego, że tak wypadło. Hrabiemu Pieckiemu wypadło się ożenić; więc się zeszli zbliżyli, porozumieli, trochę ludzie zapośredniczyli i skleciło się małżeństwo. Młoda para odbyła podróż poślubną; w rok z czemś później, urodziło się im dzieciątko płci niewieściej; stosunek ich wzajemy wzmocnił się ciaśniejszym węzełkiem, ale nic sprowadził pomiędzy nich ciepła, odmiennego od tego, z jakiem jedno do drugiego odnosiło się przed ślubem. Było to dobrane do temporamentu dozgonne stowaszyszenie składające się z dwojga członków płci odmiennej. Spółka życiowa ułożyła się dla nich sama przez się. Mąż istniał dla siebie, żona istniała dla siebie; schodzili się na wspólnym gruncie i na gruncie tym nie znajdowali nic, co by ich dzielić albo też łączyć inaczej, niż byli złączeni, mogło. Dobrali się, to jest, w tej, sferze, w której harmonia małżeńska bywa dosyć rzadką, przystali do siebie.

Zamieszkali w Wiedniu, pomimo że nie wiedzieli, które z nich pierwsze pomysł ten powzięło, ani też, zkąd się on wziął.

Tego rodzaju ekspatrjowanie się nie jest u nas rzadkością. Domów polskich sporo mieszka w Paryżu bez żadnej słusznej racji. Rodzin polskich niemało wyniosło się czasu onego do Drezna i tani pozostało, pozostawiając po sobie potomstwo, dla którego obcą już jest mowa rodzinna; "Niemców" podobnych i w Wiedniu nie brak. Przodkowie ich zgoła nie wiedzieli, dlaczego gniazda sobie nad modrym pozakładali Dunajem.

Do takiego rodzaju przesiedleńców należeli hrabstwo Pieccy.

Nie było im w Gajach źle. Zachciało się im do Wiednia.

Hrabia Karol Brzdęcki podejrzewał szwagra o jakieś daleko sięgające zamiary. Podejrzewali go i inni, wszyscy prawie, co go znali — "prawie" dlatego, że się znajdowały wyjątki które jasno sobie sprawę z pobudek tego państwa Piecckich "exodu" zdawały. Do wyjątków między innymi należał pan Kaniowski, rządca dóbr hrabiego. Ale o tem potem. Tymczasem zaznaczyć należy fakt podejrzenia, mającego swoją racje.

Pan Alfred uchodził za człowieka z głową, za mędrca "in partibus", stojącego ponad stronnictwami i przekonaniami. Nie był ani Stańczykiem ani demokratą, ani dzikim ani polakiem, ani austrjakiem, ani bezwyznaniowcem, ani klerykałem, ani socjalistą, lubo-ć był tem wszystkiem potroszę, ganiąc i chwaląc jednakowo wszystkie partje i wyznania, znajdując we wszystkiem strony złe i dobre, ujemne i dodatnie, i ręki do żadnej nie przykładając czynności. Gdy go ciągnięto i namawiano "ażeby przecie..." odpowiadał:

— Nadejdzie pora... nadejdzie...

Owoż, owe do Wiednia przenosiny wzięto powszechnie za nadejście pory.

— Pan Alfred jakąś wytnie sztukę... — powiadano. Zwąchać musiał pismo nosem...

— Owa !.. — powiadał na stronie pan Kaniowski. — Jeżeli co zwąchał, to wiedenki chyba... Alo i to..

I w tym względzie wątpliwość wyrażał, z uwagi na temperament hrabiny zwłaszcza.

Gdyby hrabina uczuwała w sobie potrzebę "upadania z gracją", tę potrzebę, którą studja psychiczne francuskie podniosły do wysokości cnoty, wzbijającej się na szczyty na skrzydłach grzechu, zapewne by to cokolwiek na pana Alfreda oddziałało. Hrabina wiedziała o tych psychicznych potrzebach i o przywiązanych do nich urokach, czytywała bowiem dosyć pilnie, co się o tem pisze. Ale czytywała dla przyiemności własnej, dla przepędzenia czasu. Sprawiało jej to satysfikcję, gdy się dowiadywała o doskonałej istocie, ulegającej słabościom natury ludzkiej, raz z tym, to znów z owym. Nie stosowała jednak tego do siebie nie odczuwając tych słabości w sobie. Dla niej, bohaterki najsławniejszych romansów, były tem, czem dla widzów w cyrkach akrobaci. Publiczność zręcznością ich interesuje się i bawi, ale komuż na myśl przychodzi: na linie tańczyć i koziołki wywracać? W ogromnej większości czytelnicy, wobec przykładów, jakie, w romansach znajdują, są jak widzowie wobec akrobatów cyrkowych. Wyjątkowo ten i ów skusić się i pociągnąć. da. Bez tego, rodzaj akrobatyczny by zginął. Ogół atoli na przedstawienia chodzi, "seht der Fratze zu, " płaci i bawi się. Tak się bawiła hrabina wzorami psychicznemi, co świadczyło że ciałem i duszą należała do tego ogółu szarego i pospolitego, który nie czuje w sobie wyższych polotów. Nie stanowiła wyjątku, pomimo, że do zwyjątkowania się posiadała prawo i podniet nie mało.

Przedewszystkiem majątek. Jakie on prawa daje i jak za podnietę służy, o tem rozpisywać się nie trzeba.

Następnie — tytuł. O ileż urok upadku hrabiny wyższym jest od upadku pokojówki! W gruncie rzeczy jest to jedno i toż samo; w psychicznem jednak oświetleniu, jeden schodzi w dół, drugi wznosi się na szczyty heroizmu.

Dalej — młodość. Hrabina Piecka, w momencie zamieszkania w Wiedniu, liczyła lat dwadzieścia sześć skończonych.

Wreszcie — piękność. Pani Amelia nie mogła wprawdzie iść o lepsze, pod względem wdzięków z wiedenkami — raczej z typem kobiecym, jaki Wiedeń produkuje. Nic gasła jednak. Była ona przedstawicielką typu odmiennego: słuszna, szykowna, rysów twarzy regularnych, szafirooka szatynka, w wyrazie oblicza i uśmiechu miała słodycz ujmującą. Podobać się mogła i podobała się niejednemu. Mogłaby nawet temu i owemu głowę zawrócić; na to jednak potrzeba było, ażeby się trochę postarała — ona zaś nie starała się wcale. Przy tych stosunkach towarzyskich, jakie w salonach naszych panują, kobieta, co się o intrygę miłosną nie stara, nie zawróci głowy ani jednemu z amatorów wdzięków niewieścich, chociażby podobną była do Afrodyty w chwili, kiedy ta niewierna Wulkana małżonka z piany morskiej wyszła. Piękność bez kokieterji, jest obrazkiem. Obrazek się podoba, nawet zachwyt wzbudzić może; ale zachwyt tego rodzaju żadnych za sobą nie pociąga następstw. I piękność pani Amelji następstw zasobą nie pociągała. Jaśniała ona w Wiedniu, jak gwiazda; patrzano na nią, jak na gwiazdę. Szło od niej światło, nie ciepło; ku niej też również z ciepłem się nie zwracano.

— Piękna hrabina Piecka...

— O, piękna!...

W teatrze ku jej loży zwracano binokle; na balach podziwiano jej postawę.

Wszyscy uznawali jej piękność. Nikt do niej nie przymykał.

Hrabinie o to nie chodziło, nie dla tego, żeby uczuwać miała wstręt do psychicznych eksperymentów, nie przez pruderję żadną, ale raczej przez lenistwo ducha, pochodzące z temperamentu. Zadawalała się tem, co jest; nie szukała wrażeń osobliwych, bo jej nic, żadna ducha i ciała potrzeba ku poszukiwaniom tym nie pociągała. Neuropatja, choroba taka w sterze, w której się obracała, pospolita, jej się nie czepiła. Jeżeli jeździła do wód i kąpiel, to dla tego, żeby się od innych nie różnić. Dla tej samej racji, może by się z jakim księciem, albo z podlejszego gatunku przedstawicielem wielkiego miasta zahazardowała, gdyby w niej jaki chociażby najcieńszy nerw ku hazardom wysoko romansowym kiedy zadrgał. We względzie tym w organizmie jej panował spokój, spokój zupełny, absolutny, niczem niezamącony i zamącić się nie dający, usposabiający ją do utycia z czasem.

Spokój ten oddziaływał na pana Alfreda. Żona drogi mężowi nie wskazywała i mąż postawał na tem, co miał w domu Po za domem nie gonił za rozkoszami dorywczemi Uregulował sobie życie, niby zegarek i spychał godzinę po godzinie, wliczając w to i te godziny, w których się setnie nudził. Potrąciwszy bowiem spanie. śniadanie, obiad, wieczerzę, klub, porę ubierania się i rozbierania, wreszcie przechadzkę, przejażdżkę, bywanie w izbie, na manewrach, w teatrze, przyjmowanie u siebie, zawsze pozostawało sporo czasu, z którym nie wiadomo było, co robić. Przywykł jednak do tego. W Gajach się nie nudził, ale — co tam! Znał przysłowie: "Co było, a nie jest"... i znosił z rezygnacją ciężar tych godzin paru, które w oczach jego nabierały znaczenia ofiary, pomimo, że idea ofiary, jeżeli go nie przejmo wała wstrętem, to była dla iego najzupełniej obojętną. Z innego jeszcze punktu widzenia wychodząc, uważał nudy za chorobę w rodzaju kataru, od którego w pewnej roku porze wykręcić się nic sposób.

Gdy go choroba ta napadała, próbował zażegnywać ją myśleniem.

Myślał — niekiedy o niebieskich marzył migdałach.

— Gdybym miał miliard majatku. miałbym pół miliona dochodu rocznego co czyni tysiąc czterysta dziennie... Co bym z tem robił?

Rozmyślanie w tej materji zajmowało go nieraz tak żywo, że godziny nudów upływały, jak jedna chwilka.

Niekiedy zwracał się myślą do Gajów, i majątkowe swoje analizował interesy.

Interesy jego stały dobrze. Majątek na czysto niósł trzydzieści pięć tysięcy złotych reńskich, które pozwalały mu żyć. Musiał jednak żyć skromnie. Temu przypisywał nudy i dlatego roił o miliardzie, jako o cyfrze, normującej dostatek.

— To dopiero fortuna rzeczywista — powiadał sobie.

Fortuny takiej z Gajów wyśrubować nie sposób. Dałoby się jednak coś po nad trzydzieści pięć tysięcy wyciągnąć.

— Co?... i jak?...

Na tem polu zrajdował się na gruncie pozytywnym, zaprowadzał oszczędności w administracyjnych wydatkach, podnosił czynsze dzierżawne od folwarków i młynów, urządzał w lasach wyręby, zarybiał stawy, bydła opasowego liczbę powiększał, pisywał o tem wszystkiem do Kaniowskiego i odczytywał jego odpowiedzi, wykazujące, co robić można, czego robić nie można i co wymaga nakładu, któryby się zapewne znalazł, gdyby "państwo hrabiostwo" mieszkali nie w Wiedniu, tylko w Gajach.

— Jaki on mądry... — mówił do siebie pan Alfred — Nakład by się nie na jedno znalazł, gdybym Kaniowskiego oddalił i sam u siebie za rządcę stanął...

Wydawało się mu to tak potwornem że analizowania interesów majątkowych na czas jakiś zaniechał: wolał o niebieskich marzyć migdałach — uważał to za przyjemniejsze i korzystniejsze... w stosunku do nudów.

Choroba ta napadała i panią, nie nie tak często i nie z takim naciskiem, miała bowiem na nią lekarstwo w czytaniu, do którego pan czuł wstręt nieprzezwyciężony. Sam widok książki na nerwy mu działał, pomimo, że nerwowym wcale nie był. Akceptowało gazety i to umiarkowanie o tyle, ażeby nie uchodzić za ignoranta w oczach ludzkich. Za to pani czytała, i czytaniem zabijała nudy, które zresztą odwracały niej od zajęcia, jakim się dama światowa oddawać musi. Śród zajęć tych, na pierwszem miejscu stały stroje. Pozycja ich w budżecie była poważna, nie taka atoli, jak w budżecie dam, mogących się nie liczyć z wydatkami. Sześć tysięcy florenów — cóż to znaczy ? Księżna Quiepsek za jednę riwierę zapłaciła dwa razy tyle, a hrabia Łopaciński na bal polski do mazura któremu się, niby sztukom akrobatycznym, przypatrywać mieli książęta, sprawił sobie żupan, przy którym każdy guzik kosztował pięć tysięcy złotych reńskich. Wedle tego miarę biorąc, pani Alfredowa miała o czem myśleć w dniu każdym od jednego do drugiego Nowego Roku. Okrywać siebie — a dziecko? Hrabstwo przyjechali z hrabianeczką dwuletnią. Tej także okrywanie się należało z każdym rokiem kosztowniejsze.

Obok okrywania szło wychowanie.

To ostatnie interesowało hrabiostwo pod względem nie tyle treści co wydatków. Wydatki na ten cel inaczej się przedstawiały w Wiedniu, inaczej w Gajach. Z Gajów oddaną by została dziewczynka Siostrom, czy to we Lwowie, czy w Jazłowcu i rodzice by nie wielkim stosunkowo kosztem spełnili swój obowiązek. Nie mieli by się o co troszczyć. W Wiedniu zaś, obok tego, że ów stosunkowo nie wielki koszt stawał się kosztem dotkliwym, wyłom mnaczny czyniącym, nie wypadało dla Galicji pomijać zakładów, protegowanych przez osobistości najwyższe. Cóż by za sens miało przeniesienie się z Gajów do Wiednia?

Nad tą kwestją państwo Alfredostwo głęboko się zastanawiali i często ją na stół w chwilach swobodnych wytaczali.

 — Gdybyśmy Żusię do Lwowa lub do Jazłowca odwieźli, co by na to ludzie powiedzieli?...

 — Dawajcie jej edukację domową... — odezwał się hrabia Karol, przy którym razu pewnego kwestją ta się wytoczyła.

 — Koszty straszliwe... — rzekła pani Alfredowa.

 — Wcale nie... Zależą one od gatunku metrów i guwernantek, za których przed nikim sprawy zdawać nie jesteśmy obowiązani... Metrowie jedni biorą po dziesięć reńskich, drudzy po pięćdziesiąt centów za godzinę... Weźcie do domu bonę francuskę, albo angielkę za reńskich paręset; skombinujcie dla Żusi lekcje, do których się znajdą studenci na kiwnięcie palcem, metr, lub nauczycielka muzyki również się znajdzie; w końcu, przy tylu zakładach, troszczyć się nic ma co — i edukacja świetna wyszykuje się sama przez się... Księżna Lindenstein nie inaczej swoją córkę wychowywała...

 — Księżna Lindenstein!... — wtrąciła hrabina tonem przekąsu.

— Że rozgaduje... bo dziwaczka, w czerwoną się bawi... Ale jest w Wiedniu niemało dam du haut parage, co się tego chwytają sposobu... Zakłady wysoko protegowane zalewają żydóweczki, rychtujące się na księżny...

 — Tak... tak... — potwierdził hrabia Alfred.

 — Nie ma rady... W wieku przemysłu żyjemy i do przemysłu stosować się należy: za pomocą jak najmniejszych nakładów osiągać rezultaty jak największe... Moja rada: nie klasztory, nie pensjony nie szkoły wysoko protegowane, ale bona i reszta, jak mówiłem...

 — Cóż ty na to. Fredziu?... — zapytała pani.

 — A ty na to co?... — zapytał pan.

 — Ja się z Karolem zgadzam...

 — I ja zgadzam...

 — Żusia, jak się zdaje, wyrośnie na niebrzydką istotkę... To coś znaczy, jako grunt edukacyjny.. Można być głupiuteńką, jak sroka i mieć powodzenie.

 — A!... — zaprotestowała bez uniesienia hrabina.

 — Żusi nie życzę być głupiuteńką... — pochwycił pan Karol. Chciałem jeno przez to porównanie wskazać, że bez tej nawet cennej zalety, droga w Wiedniu dla istot niebrzydkich, bez względu na wychowanie ściele się sama... Czy nie bywa u was który z tuzów?... — zapytał, patrząc na siostrę.

 — Nie ubiegamy się o to... — odpowiedział pan Alfred.

Panu Karolowi chodziło o odpowiedź nie szwagra, ale siostry. Ta milczała: odpowiedź atoli czytać się dała na jej obliczu, gdyż przyjęła zapytanie z takim spokojem, że hrabia Karol wątpić nie mógł o nieistnieniu żadnej pomiędzy jego siostrą, a którym z najdostojniejszych członków towarzystwa, styczności.

 — To zaszczyt za kosztowny... — dodał hrabia Alfred.

 — Korzystny jednak niekiedy...

 — Naprzykład?...

 — Czy nie chcesz stanowczo kierować się na ministra?..

 — Na jakiego?...

 — Chociażby Galicji...

 — Ani mi to w głowie...

 — Na twojem miejscu, pchałbym się do jakiejś ambasady...

 — Ba... toby mi się podobało... Paryż...

 — Nie odrazu... — pochwycił pan Karol. — Przejść byś musiał pierwej przez Marok, Bukareszt...

 — Zgodziłbym się i na to...

 — Zgodziłbym się... Czemuż się nie starasz'?.. Pieczone gołąbki nic spadają same do gąbki. To się tylko żydom zdarzyło z kuropatwami; ale też żydzi są na wyjątkowych u Pana Boga prawach... Ty byś się musiał postarać, a byłby z ciebie ambasador świetny... Dyplomatyczny zawód w sam raz dla ciebie... Stworzonyś na dyplomatę... Staraj się jeno...

 — A jak?...

 — Starajcie się oboje...

 — Jak?... powtórzył pan Alfred zapytanie. Pani Alfredowa, która w milczeniu i, jak się zdawało, z uwagą słuchała powyższej pomiędzy bratem, a mężem rozmowy, skorzystawszy z chwil przerwy, jaka po ostatniem mężowskieru. zapytaniu nastąpiła, zapytała:

 — Cóżby się stało z Justyną?...

 — Z jaką Justyną?... — odparł pan Karol.

 — No... z Justyną, niańką Żusi...

 — Cóżby ona w Maroko, naprzykład, robiła?...

 — W jakiem Maroko?...

 — W przypuszczeniu, iżby tam Alfred ambasadorem został...

 — Nic nie wiem o tem.....

 — Wszak o tem była mowa...

 — Jam myślałała o bonie francuzce, przy którejby Justyna była może zbyteczną...

 — Małe, nieporozumienie... — roześmiał się pan Karol. — Justyna i bona w kąt idą w obec ambasady... Cóżbyś, kochana siostro, na ambasadę powiedziała?..

 — Nic; chyba tylko, iżby był kłopot z przenosinami..

 — To prawda... — rzekł pan Alfred. — Kaniowski mnie mocno piłuje, a piłuje za przeniesienie się z Gajów do Wiednia: o, tożby piłował, gdybyśmy się daiej jeszcze przenosili!... I to właśnie teraz, kiedy propinacja zagrożona!...

Hrabia Karol zlekka ramionami ruszył; hrabia Alfred zapytał:

 — Cóż tam z tą propinacją?

 — Co!... Rozciągają ją, ci prawo, ci w lewo, chłopstwo pije i ratyfikuje ogłoszenie karczmy za świętą.

 — To mu się udało... -- wtrącił pan Alfred.

 — Udało się. Ukanonizował karczmę; dowód, że u nas wyrazy odpowiednie wynajdować umieją tylko nasi stańczycy...

 — Nasi?... Nie nasi, bo nie moi: ja się do nich nie przyznaję...

 — Ty się i do demokratów nie przyznajesz..

 — No... nie...

 — Tyś, kochany mój Alfredzie, urodził się na dyplomatę... Dlategom ci ambasadę podsunął...

 — Gdyby nie przenosiny.. — odezwała się hrabina.

 — Prawdziwy sęk... — dodał hrabia.

 — Ej, co tam!... — zareplikował pan Karol. — Z przenosinami możnaby się załatwić..

 — A Kaniowski?...

 — I Kaniowskiego ugłaskać by się dało... Rzecz w tem, że się wam, moi państwo, trochę starania dołożyć nie chce...

 — Starania?...

 — Wszystko od Kaniowskiego zależy... — odezwał się pan Alfred. — Kaniosio nam brykać nie daje...

 — Cóż znów z tym Kaniosiem!... Oddaliście się mu w niewolę, czy co?...

 — My jemu, on nam...

Hrabina g stem podkreśliła odpowiedź mężowska, i zmieniła materję rozmowy. Zwróciła ją na Kaniowskiego. Czy zrobiła to niechcący, czyli też był to pretekst, którego się chwyciła skwapliwie ? — pytanie. Rozwodziła się nad tem, że to człowiek uczciwy i na interesach się znający.

 — Ale nieszczęśliwy... — westchnęła.

 — W czem-że go losy prześladują?... — zapytał pan Karol z lekkiego przekąsu akcentem...

 — W pożyciu domowem...

 — Jejmość figluje?... zbytki mu płata?...

 — Nie to... A! pani Rozalii nic nie ma do zarzucenia...

 — Pamiętani ją... Głowy zawracała i nieprzystępną była..

 — Ale — ciągnęła hrabina — dzieci i tu umierają.. Rodzą się na to, ażeby świat witać i żegnać... Tak było z trojgiem...

Dochowali się chłopca jednego, i to: zdaje się kaleki...

Znów rozmowę na dyplomatyczną karyerę szwagra nakręcił pan Karol. Pan Alfred zapytał w końcu:

 — Cóż ci tak chodzi o to, ażebym się na wielkiego wykicrował człowieka?..

 — Gdybyś znalazł na drodze brylant, czybyś go do szkatułki schował, czyli też kazał oprawić na spinkę, pierścionek lub ferniuar dla żony ?...

 — Więc niby to mnie do brylanta przyrównywasz?...

 — Oczywiście. Chciałbym cię oprawić...

 — Oprawiaj.. - odparł pan Alfred, śmiejąc się. — Jeżeli mi ofiarują, ambasadę... przyjmę, czemu nie, ale nic byle jaką... Marokańską, naprzykład, odmówiłbym. Do Paryża bym pojechał z ochotą.

Zeszła gawędka na ton żartobliwy. Pan Karol nie żartem chciał szwagra promować.

Zachcenie to wyrobiły pobudki osobiste.

Hrabia Karol Brzdęcki — złoty, w latach młodych młodzieniec, w latach owych "zadawał szyku". Ponieważ doniosłemi rozporządzał dochodami, więc w sferze swojej pełnił funkcję prowodyra. Młodzież go otaczała, pochlebcy sit; do niego cisnęli, panny na wydaniu tkliwe na niego zwracały wejrzenia. Lecz on swobodę cenił i siebie cenił wysoko. Od małżeństwa nie uchylał się; owszem, chciał pojąć za małżonkę, jeżeli nic Sapieżankę, to Sanguszkównę, Potocką, Lubomirską, Zamojską. Strzelał wysoko; ufając swojej postawie i swemu tytułowi, dwom zaletom, które się opierały o rezerwę kilku folwarków, pozwalających mu prezentować się szykownie na każdem miejscu i pod każdym względem. Podróżował, występował, bawił się. Gdzie go nic było? Wiedeń znał na wylot, Paryż również, odwiedzał i Warszawę. Tu. tam, wszędzie: we Lwowie nawet, protegował sztuki piękne w najpiękniejszej onych przedstawicielstwa sferze: w osobach aktorek, śpiewaczek, tancerek i w ogóle posiadaczek ponęt niewieścich, przystępnych dla tych, co się na tem znają i z groszem się nie liczą. Tą drogą, wytkniętą, przytem przegranemi tu w bakara, owdzie w ruletę, dobijał się ręki i na tej drodze spotkał go pierwszy zawód.

Dostał odkosza.

Dostał od kosza, zanim się oświadczył.

Jedna z księżnych czy hrabin (wymienić nazwiska do rzeczy nie należy), mających trzy córki na wydaniu dom mu wymówiła.

 — Przepraszam pana — mówiła słodkim głosem, ale ja jako matka, oświadczyć panu muszę, że pan nas kompromitujesz. Na to pozwolić nie mogę. Przepraszam pana, bardzo przepraszam.

Gdyby go ścigały Furje za jakąś zbrodnię, krzyki ich nie wydałyby mu się wstrętniejsze.

 — Bodajeś się wściekła, babo przeklęta! — wyraził się o matce.

Wyrazy te z tem większym wypowiedział naciskiem, że chodziło mu nietylko o skojarzenie się węzłem małżeńskim, ale oraz o oczyszczenie folwarków z długów, jakie na nich skutkiem hojnego protegowania sztuki zaciążyły. A był tak pewny, że to nastąpi. Pewność czerpał w tem, że w protegowaniu sztuki, reprezentowanej przez arcytwory natury w połączeniu z wyrobami modniarek i jubilerów, spółzawodniczył z rodzonym ojcem tej, o którą chciał się oświadczyć.

Spotkał go jednak zawód.

Zawód ów byłby go o rozpacz przyprawił, gdyby nie siła ducha, która mu wskazała drogę wyjścia z kłopotliwego położenia.

Siła owa wskazała mu: dzieweczki teutońskie grzane w parze kotłów fabrycznych, wyrabiających miliony właścicielom onych fabryk i ojcom owych dzieweczek; szlachcianeczki, córki ojców dowcipnych, co się od ruiny uchronić i sporo jeszcze dorobić potrafili; żydóweczki wreszcie anioły opiekuńcze, którym rodzice "z krydkiem i ołówkiem" skrzydła anielskie u ramion upięli. Rzucił się pomiędzy nie młodzieniec; przerzucił się od dzieweczek teutońskich do szlachcianeczek, od tych do żydóweczeki pokilkuletniej pracy syzyfowej, od ojca jednej z tych ostatnich, męża wielce szanownego, następujące usłyszał wyrazy:

 — Pan golec... całkowity golec... Ja to panu mówię po przyjacielsku... Jabym panu córkę dał, ale pieniędzy bym nie dał... Że ona pana niby to kocha, niech kocha... na, zdrowie jej., niech za pana idzie, kiedy taka głupia.

 — Bodajeś zdechł, żydzie przeklęty! powiedział sobie na pocieszenie.

Było to na tej drodze niepowodzenie ostatnie. Dziwiło ono hrabiego Karola tak samo; jak dziwiło pierwsze. Zkąd poszło pierwsze, zkąd ostatnie? Myślał nad tem i dla żyda znalazł usprawiedliwienie w tem, że się ostatecznie zaszargał.

 — Musiał huncwot śledztwo zarządzić i doszedł. Przed żydami podobne rzeczy nie ukryją się w tajemnicy. Ale księżna? Księżniczka okazywała gotowość pochylenia się mi w ramiona. Książę mi sprzyjał... Dlaczegoż księżna ? Czyż i ona śledztwo zarządziła?

Pan Karol o jednej nie wiedział, a raczej nie myślał rzeczy, o tem mianowicie, że kategorja hrabiów w Galicji dzieli się na trzy gatunki: gatunek dobry, gatunek niezły i gatunek podły. Pierwszy trzyma się zwłaszcza sztywnie względem ostatniego i osobliwego trzeba nacisku okoliczności nieprzyjaznych, ażeby pierwszy gatunek spokrewnił się z trzecim, złożonym z wnuków, niekiedy z synów wychrztów, handlarzy, ekonomów, kucharzy i t. p. Do tej właśnie kategorji wchodziło hrabstwo pana Karola. Książę co w nim w uprawianiu sztuk pięknych spółzawodniczył, nie miał córek na zbyciu Rekuza przeto z tej strony, pomijając wszelkie względy majątkowe, hrabiego Brzdęckiego spotkać musiała. Hrabia z niej sobie sprawy zdać nie umiał. Posądzał księżnę o śledztwo. Księżna do żadnego śledztwa uciekać się nie potrzebowała, od pierwszego bowiem przedstawienia się jej młodego i świetnego hrabiego uprzedzoną była przez spółzawodniczego z nim księcia, że nazwisko jego nie figuruje w żadnym ze starych herbarzy. Tego było dosyć, ażeby mu odmówić ręki księżniczki posażnej. Lubo odmowy tej wytłómaczyć sobie nie umiał, bardziej go jednak bolała odmowa ręki dziewicy, której prababki siadywały nad brzegami rzek babilońskich i słuchały wiatrów, wiejących w lutnie zawieszone na wierzbach. Ten wypadek go irytował.

 — Luby — szeptała mu przy okazji każdej — kocham ciebie...

 — Luba — odpowiadał.

A ona mu na to:

 — O, mój aniele! pójdziem połączeni przez świat ten zimny, przez życie bez celu...

 — Bez celu? niekoniecznie — myślał sobie, obliczając swoje długi na mniej więcej czterykroć sto tysięcy złotych reńskich, a jej posag na pewnych pięćkroć sto tysięcy — srebrnych.

Miał rzecz za zupełnie pewną.

Aż tu — trzask!

Spostrzegł się że budował chatkę na lodzie.

Miał ją za gmach wspaniały, a to była chałupa. Spotkał ją też los tej, którą dziad i baba zbudowali również na lodzie.

Rozpacz go ogarnęła. Ale siła ducha podtrzymała.

Przyiął wyrok losu i rozpoczął żyć psim swędem.

Znajomości i stosunki dawniejsze ułatwiały mu przewijanie się wśród ludzi, którym, dzięki nabyciu pewnych kwaliflikacyj, umiał się stawać potrzebnym niekiedy. Przy rozprawach honorowych, naprzykład, przy zakładach na wyścigach, interwencja jego bywała poszukiwaną. Na wyścigach dosiadał koni, gdy w programie zaznaczonem było jeżdżenie "samych panów", a któremu z panów zabrakło determinacji, zwłaszcza przy skakaniu przez przeszkody. Przy kartach również jego obecność i udział miały swoje znaczenie, a znaczenie podnosiła do wysokiej potęgi sprawa o uczyniony hrabiemu Karolowi w Wiedniu, w "Joekey-klubie" zarzut, skutkiem którego odbył się sąd honorowy i hrabia wyszedł czysty, jak brylant. Mimo to jednak, brylantowości tej gatunek budził wątpliwości i podejrzenia nawet.

 — Gra szczęśliwie — powiadano.

 — Kombinuje — odpowiadali jedni.

 — Hm... hm... ? — pomrukiwali inni.

Ponieważ z dawniejszych folwarków pozostały mu dwie wioski, więc. lubo cały dochód takowych szedł na opłacanie należytości, hrabia uchodził za posiadacza ziemskiego i używał wszystkich, przywiązanych do tego stanowiska społecznego, praw. Chciał z praw tych korzystać. Podawał się na kandydata do sejmu i do rady państwa z większych i mniejszych posiadłości, jako też z miast. Za każdym razem jednak przepadał. We względzie tym wszelako doświadczenie do jednego ciekawego doprowadziło go odkrycia: sam przepadał, ile razy z kandydaturą własną występował, ale każdego popieranego przez siebie kandydata przeprowadzał.

Jako agitator wyborczy okazał się nieocenionym. Umiał zalecić polakom, rusinom, żydom stańczyka, demokratę, urzędowca, dzikiego mameluka, klerykała, bezwyznaniowca, każdego, co się do niego o pomoc zgłosił. Przy wyborach powszechnych, gdyby mógł być wszechobecnym, przeprowadził by wszędzie kandydatów swoich. Ponieważ to było rzeczą niemożliwą, poparcia jego skuteczność musiała być ograniczoną i istotna jej korzyść okazywała się gdy następowały wybory dodatkowe. Wówczas otrzymywał listy: "Mości Hrabio," albo, "Kochany Hrabio," albo, "Jaśnie Wielmożny Hrabio," albo, "Jaśnie Owiecony Panie," listy, których treść w następujących zawierała się wyrazach "Czy mogę liczyć na ciebie?"

"Możesz, — odpisywał — ale bez nakładu pieniężnego pomoc moja nie na wiele by się przydała. Kto smaruje, ten jedzie."

Tłómaczył następnie, że powodzenie zależy od rozumnego zużytkowania nakładu.

No, i rzecz się robiła.

I hrabia Karol, nie orząc ani siejąc, żył jak ptaki niebieskie, ubierał się, jak się ubierają lilje polne. Umiał się stawać potrzebnym tym i owym. Tych i owych promował.

Naleganie przeto na szwagra, ażeby się o zajęcie stanowiska urzędowego starał, pochodziło w części z nawyku promowania ludzi, w części z pobudek; mających na celu widoki osobiste.Życie psim swędem dobrem było jako okaz siły ducha nie upadającego ani pod ciężarem rekuzy książęcej, ani pod ciosem od kosza żydowskiego. Ale nie nadawało się ono na długą metę:

Wszystko kończy śmierć. Rzecz to wiadoma, nawet bez poetycznych księdza Baki dowodów. Stanowi ona metę ostateczną, do której dochodzić potrzeba po drodze bądź wyboistej, bądź gładkiej. Hrabia Karol, któremu już czterdziestka w oczy zaglądała, żyjąc jak ptacy niebiescy, a strojąc się jak lilje wodne, myślał jeszcze, że obok tego byłoby dobrze mieć grunt pod nogami. Nastręczały mu się wprawdzie synekury, ale liche — przy bankach, przy kasach, przy towarzystwach dobroczynności, lub nawracania murzynów afrykańskich, przy akademji — albowiem i licho płatne (parę tysięcy reńskich np.: cóż to za płaca!... ) i ubezwładniające na polu działalności obywatelskiej (na posadzie np. archiwisty, nie mógłby brać udziału w wyborach, dodatkowych zwłaszcza), i wywołujące prawie krzyki ze strony głupiej tromtadracji, nie uznającej potrzeby, ani pożytku płacenia za nic, zrujnowanym hrabiom.

Z tych przeto powodów, promocja szwagra, który ponieważ był do niczego, był przeto do wszystkiego: do teki ministerjalnej, do naczelnej komendy armji, do ambasady jakiej, do przewodniczenia robotom publicznym, do kierowania oświatą, do infuły biskupiej. O tem ostatniem jeno myśleć dla niego nie można było. Młoda a do tego ładna żona, stała w tym względzie na przeszkodzie. Zatem, ponieważ to rzecz niemożliwa, niechby przynajmniej Alfred na ambasadora wyszedł... "Byłby on ambasadorem tytularnym, ja rzeczywistym... Ej pani siostra, gdyby ona jeno zechciała."

Z panią siostrą jednak trudna była sprawa. Czy udawała, że nie rozumie, czy też rzeczywiście nie rozumiała podmawiań brata: podmawiania jego albo mimo uszów puszczała, albo też okazywała im oporność chłodnego, flegmatycznego temperamentu, nie lubiącego schodzić z drogi bitej na ścieżki ze słyszenia jeno znane Wolała o ścieżkach tych opowiadania słuchać, aniżeli samej się na nie puszczać. Najmniejszej w sobie do tego ochoty nie czuła, pomimo, że okazja nastręczała się jej nieraz.

Była piękną.

Piękność posiada własność zwracania na siebie uwagi.

Ileż razy do słuchu jej dochodziły szepty z ust męzkich i ust niewieścich! Pierwsze objawiały uwielbienie, drugie rozmaite uczucia, niezawsze przychylne. Pierwsze wołały: O, ty piękna! Drugie wołały: Po co taka piękna? Przechodziła śród jednych i drugich, jakby tych szeptów nic słyszała.

Przed balem polskim, o którym gadaniny stolicę gwarem huczącym napełniały i do którego się państwo Alfredostwo, jak zwykle szykowali, przyjeżdża do nich hrabia Łopaciński, na przewodnika tańców jednogłośnie przez spółrodaków wyznaczony - fikalski nad fikalskimi — fortancerz na całą Europę słynny, przyjeżdża i natychmiast po przekroczeniu proga woła:

 — Nie z wizytą do hrabstwa dobrodziejstwa!... nie z wizytą, tylko z interesem!... Hrabia mi wybaczy!... Hrabina — skłonił się z akcentem, któryby oceańczyk wziął za symboliczny wstęp do zaklinań czarnoksięzkich — mi wybaczy!...

Hrabia i hrabina zaręczyli, że wybaczą — Interes zwraca się wprost i wyłącznie do hrabiny.

 — O cóż chodzi? — zapytała. Hrabia Łopaciński przybrał minę poważną i ta zaczął:

 — Na balu naszym.. — odchrząknął. — Balowi naszemu... — znów odchrząknął. — Bal nasz... hm... obecnością swoją książę zaszczycić, raczy... Książę i księżna i księżniczka i arcy... i arcy... i arcy...

Nie mógł się zatrzymać na "arcych", aż odetchnął z głębi piersi i po odetchnienia ciągnął dalej:

Owóż na balu naszym, ażeby pokazać naszego mazura, tak niby przyzwoicie, w świetności całej, więc ja... ja ośmielam się zainwitować hrabinę dobrodziejkę do pierwszego mazura, w pierwszej parze.

 — Proszę pana... odrzekła pół protestacji tonem.

Hrabina mi nie odmówi... - prosił — Czyż nie. ma kogo innego?..

 — Ależ... bo to.. niby to jest ale niby nie ma.. A trzeba się niby pokazać... Książę, księżna, księżniczka.. Ten mazur, pani hrabino, o!... ten mazur... — tu glos zniżył i półgłosem prawił:

 — Hrabia Taafe, hrabia Kalnoky, Potocki. Ziemiałkowski sam o... Pani hrabina ze mną w pierwszej parze... Czy mogę liczyć na to?...

 — Jeżeli to panu ma przyjemność sprawić..

 — Mnie tylko?.. O, nietylko mnie... Europa, że tak rzeknę, cała Europa niby... Dziękuję, dziękuję!...

Poprosił o karnet, zapisał swojo nazwisko i pożegnał, spiesząc się z załatwieniem mnóstwa przedbalowych interesów.

Pani Alfredowa na balu prowadziła sławnego mazura wespół z najsławniejszym na

Europę, Azję, Afrykę etc. fortencerem. Sprawiła wrażenie ogromne. Widzowie gapili się na nią. Prześlicznie bo wyglądała w białej powiewnej sukni, w diademie na głowie, słuszna, polotna majestatyczna, obok hrabiego Łopacińskiego.

Taniec ją ożywił, oblicze się uśmiechem oblało, oczy zajaśniały, pierś szybszym wzniosła się oddechem, a wejrzenia zwracała w stronę to jednę to drugą jakby kogoś szukała, czy wzywała.

Po tańcu też, jakby na wezwanie, stawił się przed nią, prowadzony z oznakami uszanowania przez pana Karola, młody człowiek w mundurze

 — Mam zaszczyt przedstawić waszej książęcej mości hrabinę Amelię Piecką — przemówił pan Karol z ukłonem i usunął się.

Młody człowiek obok hrabiny usiadł. Ona się wachlowała i tak wachlarzem manewrowała, że nim sobie oblicze i gors zasłaniała. Książę coś cedzonym sposobem łamaną prawił francuszczyzną. Pani Alfredowa: "tak... " "zapewne" - odpowiadała.

II.

Teraz, to z wizytą i z podziękowaniem mówił hrabin Łopaciński, zasiadając na fotelu, w salonie państwa Alfredostwa. pomiędzy panią po jednej, a panem po drugiej stronie, nieopodal od kominka monumentalnego, na którym, osłonięty ekranem ażurowym, suty gorzał ogień.

Z podziękowaniem — powtórzył dobitnie, kiwnąwszy głową zamaszyście z góry na dół ku hrabinie.

— O, panie — odparła.

— A, ba. — zaczął, nadając minie akcent uroczysty. — Nasz bal. Wiedziałem ja, co robię, zamawiając sobie panią do pierwszego mazura, w pierwszej parze. "Łopaciński Łopaciński" gadają sobie, "fortancerz", a tymczasem ten fortancerz ma na karku głowę, nie dla proporcji tylko...

Zatrzymał się i wąsy pogładził, jakby czekając, aż przejdzie wrażenie słów jego ostatnich. Hrabia i hrabina na głowę jego spojrzeli.

W rzeczy samej, na spojrzenie a nawet na zatrzymanie na niej wzroku na dłuższą nieco chwilę, zasługiwałała ona. Był to bowiem łeb mający familijne niejakie ze łbem byczym podobieństwo. Czoło niewysokie, czupryna nisko ostrzyżona, wąsy duże, mało co mniejsze od smolkowskich na świat cały sławionych broda w wachlarz, wszystko to osadzone na tułowie silnie związanym i nieco nad wysokość i miarę średnią przechodzącym, oto, jak sławny fortancerz wyglądał. Po wyczekaniu przeto, odsapnął i tak dalej prawił:

-- Głowa?... Wiedzieć, potrzeba, że co się rozumu tyczy, mieści się on w głowie, naprzód nie tara, gdzie ludzie myślą, nie tu, (palcem sobie w czoło stuknął), tylko gdzie indziej, a potem, rozchodzi się po całem organizmie ludzkiem, (ręce wyciągną' i korpusem ruch wykonał) i wchodzi w nogi... Rozum w nogach taki dobry, jak w głowie, to pewne, a dowodem na to nasz mazur. Pani dobrodziejko! — zwrócił się do hrabiny.

— O, panie! -- odparła hrabina.

— Nasz — powtórzył z naciskiem — nasz to jest: pani dobrodziejki i mój

— Ja. cóż ? — zaprotestowała.

— Proszę się jeno nie wymawiać, nasz to jest: pani dobrodziejki i mój. Natura moja taka, ze żadnej zalety ani zasługi tylko sobie przyznać nic lubię. Co nie, to nie, Zasługa spada na mnie i na panią.

— Jakaż zasługa? — zapytała.

— Jaka? odparł zdziwiony. — Jaka? Toście państwo chyba gazet nie czytali?

Zapytanie tyczyło się hrabiego Alfreda. Hrabia odrzekł:

— No tak... przeglądałem..

— Gazety w bęben biją... w taraban. To, to niby nic? co? Mazur, mazur, panie. Oho, to nie nic. Na cały świat to idzie. A tu ? Czy uważała pani, jakem to ja przed księciem księżną, księżniczką i arcy... o! manewrował? Uważała to pani?

— Wyznam panu — zaczęła, niewiedząc, jaką dać odpowiedź — mnie się ów mazur wydal.. jak mazur zwyczajny.

— Co? A! Pani tak mówi przez skromność. Był to mazur nie zwyczajny, ale nadzwyczajny, fakt... fakt faktyczny polityczny, dyplomatyczny ekonomiczny, organiczny, mytyczny i socjalistyczny.

Hrabina przy wyrazie ostatnim wyraziła zdziwienie.

— Tak, tak — z zapałem hrabia Łopaciński przy swojem obstawał. Socjalistyczny... Mazura rozum głównie w nogach. Socjalistów zaś rozum, w czem? Czy także nie w nogach? Trzeba ich widzieć, gdy burdę zrobią, a policja się pokaże, jak oni natenczas cały rozum pakują w nogi; jak nogami przerabiają; jakie wycinają susy, antrszaty, hołubce nawet! To też mazur, biorąc rzecz ministerjalnie, do wszystkiego się, przystosuje i jest taktem faktycznym, politycznym dyplomatycznym, organicznym, ekonomicznym., mytycznym i socjalistycznym. Miała zresztą pani dowód. Książe Manfred, jakeś tylko pani po mazurze przysiadła, natychmiast do pani się zbliżył i rozmawiać z panią raczył. Nie zbliżał się i nie rozmawiał z nikim, tylko dla mazura... O, czy to nic? Co? Czy to nie bedzie mało konsekwencyj szeroko i daleko idących? Co? Wiedziałem ja, co robię, inwitując panią Ministrowie, posłowie, żaden proszę państwa, ani Ziemiałkowski, ani Potocki, ani Gołuchowski, ani Grocholski, ani Smolka, żaden, a dlaczego?

— Dlaczego? — powtórzyła hrabina, widząc, że gość na. odpowiedź zdaje się czeka

— Dlatego, że to głowy, tylko głowy, bez rozumu w nogach. Ot, co. Opatrzność zesłała fortancerza na wykazanie, na czem polega rozum istotny. Mówię to, nie dla tego, ażeby się chwalić. Ja się chwalić nie lubię ani przyznać sobie jakichś zasług wyłącznych. O, nie! Ale co prawda, to prawda. Wiedziałem co robię, zamawiając sobie panią. Jam to sprawił, że książę Manfred z panią rozmawiać raczył. O czem? jeśli zapytać wolno?

 — Przyznam się panu — odpowiedziała hrabina, tonem zakłopotania — Przyznam się, że... że...

— Siniało! — odezwał się hrabia Łopaciński.

— Nic pamiętam...

— Wszelki duch Pana Boga chwali! zawołał, a. w tonie wykrzyku tego brzmiało zdumienie.

— Coś on mówił, ale...

— Po niemiecku?

— Bardzo złą francuszczyzną. Mocno kaleczył i może dlatego, z pamięci mi słowa jego wypadły. Możem go nawet nic rozumiała

Hrabia Łopaciński wyglądał, jak człowiek, co dokonał wielkiej i bardzo trudnej pracy i, po dokonaniu takowej, spostrzegł się, że się trudził nadaremnie.

— Przepraszam pana.

— Ah! pani — odparł trąc sobie dłonią czuprynę na ciemieniu. — Ha, no! Nie ma co W klubie podszedł do mnie, czego nigdy nie robił, jenerał von Schalnbube i mówił mi, że, dzięki pani jego wysokość stał się zamyślonym. Cóż mu pani powiedziała?

— Nic.

— Panie hrabio, co pan na to? zwrócił się do pana Alfreda.

— Nie wiem Nie uznaję się za kompetentnego w tej materji sędziego.

— Masz, hrabio, rację. W materji tej sędziego, sądu, trybunału potrzeba. Pozywam panią — rzekł, wstając; i nadając wyrazom swoim akcent żartobliwy — przed trybunał potomności.

Uściskawszy panu Alfredowi dłoń, powiedział mu: Dowidzyska w klubie.

Ta wizyta, a raczej, to, co gość w ciągu niej nagadał, nie sprawiło na hrabstwu Pieckich wrażenia jakieby na kimś innym było sprawiło zapewne.

Po odejściu pana, Łopacińskiego, przybyło kilka płci obojej osób z wizytami. Przez cały wizytowej pory ciąg, gaście gości zmieniali i o czem innem, tylko o balu, rozmowy nie było. Tkliwość dam dzwoniła tonem podniesionym Pyta nia tyczące się rozmowy z księciem Manfredem, powtarzały się jedno po drugiem, jednakie we względzie treści różne co do formy Niektóre z pań powtarzały krążące o rozmowie owej podania winszując "kochanej hrabinie" trafności odpowiedzi.

— Kto inny na miejscu "drogiej" pani, nie potrafiłby znaleść tak odpowiedniego wyrazu — mówiła jedna.

— Kochana hrabino — mówiła druga pozyskałaś wdzięczność publiczną.

Pani Alfredowa, po rozmowie z hrabią Łopacińskim miała się na baczności Do nieświadomości we względzie tego, co powszechna ciekawość prawiła, nie przyznała się; na zapytania dawała odpowiedzi wymijające, na insynuacji odpowiadała bądź gestem bez znaczenia, bądź uśmiechem dwuznacznym

— Co to znaczy? — zapytała męża, gdy najście wizytowe przewaliło się przez salon jak lawina przewala się przez łąkę górską.

— Ii... zachciałaś.. —- odrzekł. — Nie mają ludzie czego lepszego do czynienia, więc strzępią sobie na czem bądź języki. Czy w rzeczy samej nie pamiętasz ?

— Nic a nic. Coś tam brzęczało za wachlarzem, alem na to nie zważała... Zmęczył mnie Łopaciński, odpoczywałam..

Następnie, mowy o tem między małżeństwom nie było. Pan Alfred poszedł na papierosy; pani zaś, którą w karnawale oczekiwało jeszcze paręna salonach balowych wystąpień. zajęła się studyowaniem toalet w dziennikach mód. Ważna sprawa. Zajęciu temu oddają się z jednakim zapałem wszystkie niewiasty.

Hrabina Piecka miała się zawsze na baczności ażeby, broń Boże, nie przeholować w rachunkach z krawcami i modiniarkami. Czyniła, to nie dla jakichś względów ekonomicznych, ani przez żadne poświęcenie, ani też przez skąpstwo, ale ulegając bezwiednie zaczynowi harmonji, tkwiącemu w jej duszy.

Zaczyn ów w tym, nie w innym, przejawił się kierunku. Gdyby się przejawił w innym kto wie, coby z niej było. Tak zaś, ograniczył się na sferę pożycia małżeńskiego, w odniesieniu do której przestrzegała harmonii, nic! wywołując scen domowych, nie szukając sposobności przyprawienia mężowi rogów i nie narażając go na wydatki, bez którychby się obejść można.

Może co do strojów, inna jeszcze działała podnieta. Przypuszczać nie można, ażeby pani Aljredowa o piękności swej nie wiedziała. Jeżeli wiedziała, to może wiedziała i o tem, że piękność zdobi sama przez się i do uwydatnienia jej zupełnie zbytecznemi są drogie materje, klejnoty i różne kosztowne dodatki. Może o tem wiedziała. Bądź co bądź, studja nad dziennikami mód, którym się oddawała, miały na celu regulowanie w kierunku tym wydatków tak, ażeby nie przekraczały sześciu tysięcy zł rocznie. I było ubogo, ale chędogo, nawet wytwornie, krawcowe bowiem i modniarki, przekonawszy się, że hrabina Piecka "skąpi", nie prowadziły jej na pokuszenie i w interesie własnym piękną kobietę stroiły gustownie. Dobrzeby na tem wyszły, gdyby się dowiedziano, że szkaradna suknia damy, z którą książę Manfred rozmawiał, wyszła z tej a tej pracowni krawieckiej! Pani Alfredowa, mimo rzekome swoje "skąpstwo" służyła im za reklamę.

Tak to się nieraz dziwnie sprawy ludzkie układają.

Trafiła się żona, co męża na stroje nie rujnowała i pracownic strojów jej w tem pomagały.

Dziwne to — bardzo dziwne!

Zdarzają, się bowiem kobiety skąpe co na wszystkiem oszczędzają: ważą kromki chleba do stołu, liczą krupy, z praczkami się kłócą, służbę głodzą, ale mężowskiej kieszeni nie żałują na polu spółzawodnictwa, na którem o lepsze idą spódnice, staniki, narzutki, kapelusze, buty, pufy, kolje, bransolety, riwiery, chustki do nosa etc.

Hrabina Piecka nie spółzawodniczyła na tem polu. Nos sobie wycierała w chusteczkę batystówą wprawdzie, ale tego gatunku, którego tuzin kosztuje 60 razy mniej, aniżeli 600 florenów. Mimo to. ladzie kształt zewnętrzny odmierzając, na chusteczkę najmniejszej nie zwracali uwagi. Mogłaby być nie batystowa, nie lniana, ale bawełniana, jeszczeby uwagi nic zwrócili. Uwagę absorbował nos hrabiny, troszyneczkę zadarty, co jej nadawało minę impertynencką i zarazem imponującą. "Noli me tangere!" biło od niej, powstrzymując w oddaleniu przyzwoitem wielbicieli. Admirowano ją — z jednego mianowicie punktu widzenia, jako model. Modelem wdzięku wrodzonego, w kształty wcielonego, przedstawiała się ona publiczności wiedeńskiej w ogóle; w szczególności jednak, jako model. służyła przemysłowi trudniącemu się wytwórczością modniarką któremu czyniła reklamę.

Działo się to jej strony nieświadomie. Jej chodziło oto jeno. ażeby wydatki na stroje i w ogóle na odzież, trzymały się ściśle w granicach 6 000 zł., o nie więcej Wytwórcom zaś i wytwórczyniom modnych okazów chodziło o to ażeby o każdej części odcienia, o każdej ozdóbce figurującej na hrabinie Pieckiej, mówiono: "To z pracowni Y. " "to z magazynu Y," "to roboty Z." Wytwórcy i wytwórczynie do tego stopnia mówienie podobne cenili, że się dopuszczali względem publiczności podstępów takich, dzięki którym hrabina Piecka w jednej i tej samej sukni występować mogła razy kilka, i żaden z najbieglejszych elegantów domyśleć się tego przeciwko regułom przyzwoitości straszliwego wykroczenia, nie był w stanie. Nie domyślono się naprzykład, że suknia, w której hrabina zwróciła na siebie uwagę młodziutkiego księcia Manfreda, osłaniała jej postać po raz — o zgrozo drugi.

Gdyby się coś podobnego komu przyśniło, o, toż by w towarzystwie powstał okrzyk oburzenia! Tajemnica w tajemnicy utonęła, i z niej takie wynikło następstwo, że pracownia, z której ta po raz trzeci przerobiona wyszła suknia, zarzuconą została zamówieniami przez wszystkie najmocniej szanujące się damy z najwyższych sfer towarzystwa stolicy naddunajskiej.

Przed wnijściem do tej pracowni od dziesiątej mniej więcej rano do li wieczór stały szeregi karet, przy których policja utrzymać musiała a które przedstawiały kolekcję wielkich koni, wielkich nazwisk, książąt, hrabiów, baronów egzotycznych i domorosłych, starych i nowych, rodowych i finansowych, urzędowych i prywatyzujących. W liczbie ich znajdowały się pojazdy wysokich dygnitarzy, jako też potentatów bankowych, wywodzących ród swój od Jakóba syna Izaaka Pracownia w formalnem była blężeniu, w oblężeniu tem draźliwszem, że wódz onej, wielki wódz smaku modnego, uczeń wielkiego Wertha, artysta od korsarzów, talji. fał dów, tiurniur i ogonów, ulotnił się.

Inaczej mówiąc uciekł.

Uciekł wódz, mistrz, artysta.

Uciekł — nie przed oblężeniem jednak, ale dla oblężenia.

W momencie, w którym załoga jego składająca się z bardzo szykownych panien, umiejących wysoką klijentelę miłemi ujmować słówkami, wykładała interesantkom, każdej z osobna, estetyczną doniosłość kokardek, szlareczek, węzełków, marszczeń i t. p., w zastosowaniu ich postaci, w momencie tym mistrz zakołatał do apartamentu hrabstwa Pieckich.

 — Hrabina.... — zapytał i dodał, kartę swoią wręczając: — Interes pilny...

Bez tego dodatku nie zostałby może wpuszczony z powodu zajęcia, jakiemu się hrabin; pilnie oddawała.

Siedząc nad dziennikiem mód, wybierała dla siebie suknię balową, jak najtańszą i jak najgustowniejszą. Co do warunku pierwszego, z  tym się ułatwiła jako tako. Wyrachowała, iżby mogła mieć suknię za mniej więcej sto zł. Z drugim atoli, rady sobie dać nie mogła. Wybierać miała w czem - zdecydować się nie umiała.

Wierzyła w modę, jak w przykazanie Boże. lecz nie znajdowała w niej tej, co w tych ostatnich jedności Rozmaitość przedstawiająca się pod postacią form i barw, deseni i dodatków różnych bałamuciła ją. Zakłopotana srodze, wpatrywała się w rysunki i nie wiedziała, co począć. Już się miała zaryzykować i na chybił tratił, wziąść pierwszy lepszy wzór, gdy jej oznajmiono przyjcie mistrza z interesem

 — Ach!... — odetchnęła, jakby jej z piersi ciężar spadł.

Mistrz wszedł pospiesznie.

 — Jakżem panu rada! odezwała się — pomożesz mi...

 — W czem ? — zapytał.

 — W wybraniu sukni balowej...

 — Mam już dla pani wybraną.

 — O ? — zdziwiła się.

 — Nie pozbyła się pani sukni blado-kanarkowej ?

 — Blado kanarkowej — zapytała,

 — Tej... pamięta pani? — przypominał.

 — Przerabianej dwukrotnie?

 — Tej samej...

 — No? więc?

 — Przerobimy ją raz jeszcze, podkładając spódnicę niteczkami złotemi, które będą wyglądały jak haft pajęczynowy. Nadamy przeto spódnicy lustr o efekcie cudownym. Gdy zaś do niej dodamy szarfę ukośną, przewiniętą girlandą półukrytą w fałdach, będzie to coś... coś... o czem Wiedeń będzie miał długo do mówienia.

 — Ależ to będzie kosztowało — wtrąciła hrabina.

 — Nie panią... nie panią — z protestającemi gestami odparł mistrz.

 — Nie mnie?

W zapytaniu tem czuć się zdawało zdziwienie, skutkiem którego mistrz odpowiedział z lekkiem zakłopotaniem w głosie.

 — To jest... pani zapłaci... ale, ale nie tyle, co byś pani za nową suknię zapłacić musiała. Przeróbka liczy się mniej.

 — Ile naprzykład?

 — Nie wiem na pewno.

 — Mniej więcej ?

 — No tak — pomyślał chwilkę: — trzydzieści do czterdziestu florenów.

 — Dobrze... w każdym razie, nie więcej jak czterdzieści.

 — Nie więcej.

 — Na pewno?

 — Niechże się pani ze mną nie targuje! — odezwał się z akcentem niecierpliwości i z naciskiem na wyraz "ze mną", chcąc zapewne dać przez to do poznania hrabinie, że on należy do potentatów, nakładających haracz dowolnie i niecierpiących we względzie tym objekcji najmniejszych.

Wnet jednak akcent zmienił i dodał:

 — Daję pani na to słowo honoru...

 — Kiedy tak, więc... Ale — zaczęła, jakby sobie coś nagle przypomniała. — Przeróbka! Gdyby to komu w oczy wpadło, byłabym zgubiona.

Mistrz się uśmiechnął i palcem o dekę piersiową lekko się stukając, odparł:

 — Ja... ja biorę na siebie, że to w oczy nie wpadnie nikomu.

 — Czy nie może się z panien która w pracowni wygadać ?Żadna się nie wygada, bo żadna nie będzie wiedziała. Mnie o to bardziej, aniżeli pani chodzi. Niechże się pani hrabina na mnie zda i mnie zaufa co do fasonu, kroju i gustu, a także i co do tajemnicy, którą zachować musimy nawet wobec hrabiego.

 — Czy tak?

 — O, tak! Mężczyźni niestety długie miewają języki.

 — Tę wadę przypisują głównie kobietom.

 — Niesłusznie. Ja w obronie płci pięknej staję ze stanowczością całą, opartą na doświadczeniu. Mężczyzn się wystrzegać należy, mężczyzn szczególnie.

 — A pan? cóż? nie mężczyzna ?

Mistrz dłonie zacisnął, uśmiechnął się, głowę przechylił i odpowiedział:

 — Trafnem jest zapytanie pani hrabiny. Tak; mężczyzną jestem, ale gatunku odmiennego. Kapłana mody zobowiązują śluby, śluby zakonne tyczące się wyłącznie tajemnic damskich. Tajemnice wszystkie są mi wiadome i wiadomemi być muszą, inaczej bowiem, nie zdołałbym maskować ich wobec świata. Na masowaniu tajemnic damskich w obec świata szkoła moja, moje kapłaństwo polega.

 — Czyż są tam tajemnice jakie?

 — Ah! pani hrabino. Ileż dam mógłbym w opinji towarzystwa zgubić, gdybym cząstkę jeno wiadomych mi ich tajemnic odkrył. Ale z dna studni wrzucony przedmiot wydobyć można, ze mnie żadna potęga tajemnicy damskiej nie wydobędzie. 0, nie.

 — Więc? — zapytała.

 — Niech mi pani hrabina zaufa i o nic się nie troszczy.

 — Pod warunkiem ? — zaczęła.

 — Że zaufanie pani nie przeniesie złotych reńskich czterdziestu — podchwycił. — Ale do dał — i ja ze swojej strony waruneczki podam.

 — Proszę.

 — Pani hrabina wysokość kosztu fasonu dla własnej zachowa wiadomości

 — To się rozumie.

 — Dla tem pewniejszego zaś rachowania rzeczy całej w tajemnicy, przerobienie sukni nastąpić powinno tak, ażeby o tem służba nie wiedziała.

 — Cóż to trudnego ?

 — Nie byłoby to trudnem, gdybym nie potrzebował obejrzeć jej na pani.

W rzeczy samej, było to rzeczą nic łatwą. Hrabinie wypadało się przebrać, przebrać się w pokoju toaletowym, pozostającym, równie jak i szafy z odzieżą, pod dozorem i zarządem panny służącej, istoty należącej do rodzaju stworzeń obdarzonych od natury językami długości nadzwyczajnej. Mogłaż ona tajemnicy nie zdradzić? Było to rzeczą nieprzypuszczalną. Kapłan mody jednak znalazł na to sposób:

 — Wyślij ją pani gdzie daleko...

 — Prawda, odrzekła hrabina.

Panna służąca została wyprawiona, i oględziny starej sukni odbyły się w jej nieobecności. Że jednak włożenie jej i zdjęcie nie mogło od być się bez pomocy, pannę służącą przeto zastąpiła kobieta, której widok zdziwił nieco mistrza.

Była to bowiem kobieta nie tutejsza. Od wiedenek i od niewiast z okolicy pochodzących różniła ją przedewszystkiem odzież. Biust osłaniała koszula lniana, pod szyją wstążeczką związana i w wyszywaniach na piersiach i ramionach przyozdobiona. Na piersi zwisało jej z szyi sznurów kilka paciorków i korali, z pomiędzy których wyglądał medalik srebrny. Głowę otaczała chustka na podobieństwo turbana, a na spódnicy w ciemno żółte pasy, przewijały się ciemnego kwiecia girlandy. Spódnicę podtrzymywał w biodrach pas czerwony, a z pod niej u spodu wyglądały nogi bose. Te ostatnie stanowiły osobliwość w Wiedniu. Bose nogi w stolicy, rywalizującej z Paryżem ? Bose nogi w grodzie, o którym proroctwa głoszą, że będzie stolicą świata ? Bose nogi na dworze kobiety, co nietylko do składu towarzystwa wyborowego należy, ale w składzie tym zajmuje stanowisko gwiazdy ? Wprawiło to w głębokie zdumienie mistrza, którego fach polegał na złoceniu gwiazdom promieni. Przeniósł z nóg kobiety na jej oblicze wejrzenie i powiedział sobie w duchu: "Nie tutejsza".

Oblicze jej znamionowało pochodzenie odrębne wśród międzynarodowego tłumu zapełniającego stolicę wielonarodowego państwa.

W Wiedniu, wskutek mieszania krwi, urobił się typ brukowy, który, gdyby zanalizowanie onego było możebnem, wykazałby pierwiastki najróżnorodniejsze. Złożyły się na takowe: wschód i zachód, północ i południe. W Wiedeńczyku rzetelnym znajdzie się po odrobinie: włoch, niemiec, węgier, turek, hiszpan, rumun, słowianin etc. Słowiański pierwiastek czysty bardzo jest rzadkim, a przytem i on dzieli się na gatunki, których okazy rzucają się w oczy w świeżych przybyszach z za Karpat, z nad Dunaju, z gór Ilirskich, z gór Bałkańskich, Rhodopskich, z nad wybrzeży morza Sinego, lub Czerwonego, z nad Dniestru, Wisły, Wełtawy.

Rzucają się one w oczy i zastanawiają. Coś w nich uderza, jakaś osobliwość w kształtach postaci, jakiś szczególny akcent w ruchach, jakiś rys charakterystyczny, nadający wyraz obliczu.

Ten to wyraz zafrasował mistrza od mody, gdy od nóg bosych kobiety, na jej fizjgnomię wzrok przeniósł.

 — Nie tutejsza... — rzekł do siebie.

Że zaś nie był etnografem, ale krawcem, na tem więc poprzestał. Gdyby krawiectwo pozostawało w jakiej z rzeźbiarstwem styczności, przypuszczać należy, iż by zatrzymał dłużej uwagę na niektórych uwagi godnych szczegółach pomiędzy głową a nogami. Szczegóły te tyczyły się budowy szykownej i silnej — szykownej pomimo, że, wedle wzorów sądząc, kobieta liczyła lat około pięćdziesięciu. Mimo to była szykowna, co przy wzroście bardziej aniżeli średnim, kwalifikować ją mogło na model. Krawca to jednak nie obchodziło zgoła. Zdumiały go bose nogi; na oblicze spojrzał; uwago przelotnie — że nie tutejsza — uczynił, i zajął się modelem swego fachu, brzemiennym reklamą.

Ubrana w suknię koronkową, hrabina obracała się przodem i stroną odwrotną przed mistrzem, a ten myślał, miarkował, notował, znaczył, to się zbliżał, to oddalał, rzucał wyrazy oderwane, niekiedy dłuższemi okresami wypowiadał głębokie myśli, osnute bądź około kokardy, bądź fałda, bądź wycięcia gorsu, bądź ujęcia w pasie, bądź tiurnury, bądź gipiury, bądź innej jakiej tym podobnej ważnej rzeczy.

Hrabina od czasu do czasu swoje wygłaszała zdanie, zazwyczaj przez ministra milczeniem pomijane Udało się jej jednak coś takiego powiedzieć, co go z cierpliwości wyprowadziło, zwłaszcza, że właśnie obmyślał z falistej tkaniny na lewem biodrze ułożenie, nadające kibici akcent. Ona mu szyk myśli zburzyła.

 — Ach! — zawołał. — Nie troszcz się, hrabino, o nic, nie myśl o niczem, ja wszystko obmyślę, wszystko zrobię!... Wszystko zrobię i nawet ubiorę ciebie!

Nic się bardziej pani Pieckiej podobać, nic jej bardziej dogodzić nie mogło. Całego odrazu zbyła się kłopotu. Podziękowała mistrzowi swemu. Ten suknię zawinął i z sobą do fiakra zabrał.

Po odejściu artysty, hrabina do kobiety bosej rzekła:

 — No, chwała Bogu...

 — Chwała Bogu — powtórzyła kobieta. — Ależ ten niemiec paniusię moją namęczył... namęczył!...

 — Cóż robić, Justyno. Gdybyś na mojem była miejscu, i ty byś się tak męczyć dała...

 — Gdybym na paniusi miejscu była, w Gajach bym sobie siedziała, jak królowa jaka...

 — Tak.. zapewne.. Gaje co innego, Wiedeń co innego.

 — O, tak — westchnęła — że co innego, to co innego...

 — Poukładaj-że w szafie porządnie, żeby Liza ( imię panny służącej ), gdy wróci, nie spostrzegła się, że tu przewracane było. Nie potrzeba, ażeby wiedziała, że suknia kanarkowa do krawca poszła...

 — Co ją to obchodzi? — odrzekła Justyna, zawieszając w szafie pozdejmowane z kołków przedmioty.

 — A Żusia? — zapytała hrabina.

 — Ceruje...

 — O?...

 — Napierała się, żebym ją cerowania uczyła... no... i, gdy mnie paniusia zawołała, wetknęłam jej w rączki pończochę pokazałam i dziecko moje siedzi nad nią..

 — Przyprowadź ją.

Po chwili w buduarze, do którego się hrabina po konferencji z krawcem udała pojawiła się dziewczynka, wykazująca sobą nie więcej nad pięć do 7 lat wieku. Z nią razem weszła i Justyna, pełniąca przy niej funkcję niańki. Dziewczynka szła przodem, ona za nią — szła i patrzała na dziecko w sposób, do którego by się zastosować dało dokonane przoz Ujejskiego tłómaczenie z Chopina: "Oj, patrzy stara matka na swego pieszczocha; oj, tylko jedna matka tak patrzy i kocha!"

Kochanie macierzyńskie biło z oczu kobiety, którą z hrabiną łączyły stosunki służebne wprawdzie, ale ścisłe i poufne, a sięgające czasów przyjścia hrabiny na świat. Justyna ją mamczyła, następnie we dworze została, aż córka jej mleczna za mąż wyszła i ją z sobą zabrała. Stanowiła ona żywy dworski inwentarz, do osoby hrabiny przywiązany. Pomiędzy dwiema temi kobietami zadzierzgnął się węzeł serdeczny, nierozerwalny.

Ze strony Justyny węzeł ów wzmacniała wdzięczność.

Na dworze hrabstwa Brzdęckich znalazła ona nie samą tylko służbę: znalazła ona ucieczkę, tę ucieczkę, co od rozpaczy broni. Położenie jej, lat temu dwadzieścia kilka, było jednem z tych co wyjścia nie pozostawia. Odepchnięta przez rodzinę, wzgardą okryta wobec mieszkańców wsi, myślała o zakończeniu zgryzot jednym rzutem w toni stawu, w którym się przeglądały wierzby.

Przenikała więc ją boleść sroga, a tem większa, że wydała na świat dziecię nieżywe. Znikąd pociechy.

Do uszu, do serca biednej kobiety szturmowały zewsząd potępienia i złorzeczenia. Ucieczkę przed tym szturmem ofiarował jej dwór, który nietylko ją zasłonił, nietylko dobrem słowem spotkał, ale dał jej w ręce jeszcze dzieciątko malusie, takie samo jak to, co jej z rąk wydarto. W tera dzieciątku odzyskała stracone. Pokochała je, jak własne, karmiła, nosiła, polubiła; w jej oczach rosło, na pannę wyrosło, panna za mąż wyszła, matką została — dziecię jej dla Justyny miało znaczenie wnuczęcia.

Wrosła w rodzinę.

Matkę mamczyła; córkę niańczyła.

Żusia byłą jej oczkiem w głowie. Ona ją najpierwsza na rękę wzięła, następnie nie odstępowała od niej. Mianowała ją naszą, jakby w wydaniu jej na świat, pomiędzy, nią (Justyną), a hrabiną zachodziła wspólność. Uważała siebie za babkę dziewczynki jasnowłosej, przez którą spotęgowało sio wrośnięcie jej w rodzinę hrabstwa Pieckich, zżycie się z nią.

Nie wpłynęło to jednak na przystosowanie się do niej takie, ażeby nie zatarły się cechy, charakteryzujące sferę społeczną, z której wyszła.

Nie — bynajmniej.

Justyna Justyną była, i Justyną pozostawała na pańskich posadzkach.

Po posadzkach deptała bosą nogą.

Czyniono jej z tego powodu uwagi, spotykały ją przekąsy, służba ją wyśmiewała. Ona na to nie zważała. Zrozumieć nie mogła, dlaczegoby miała wkładać na nogi pończochy i trzewiki na pokojach zaopatrzonych w podłogi gładkie, kiedy obchodziła się bez takowych na grudzie, na ściernisku, na bruzdach, latem i zimą.

Trzewiki ? — pończochy ?

Wydawały się jej one zbytkiem grzesznym.

Zobowiązywały ją bowiem, jakby śluby, zwyczaje, wśród których wzrosła — może wspomnienia drogie rozkosznych na bosaka z miłym wycieczek.

W wiekach średnich, jak wiadomo, mistyczne do sukienki przywiązywano znaczenie Wierzenia i przesądy ludowe, są to zabytki do niepoznania niekiedy zmienione, w gruncie jednak wypływające ze źródła bijącego w odległej przestrzeni. Być przeto może, że Justyna nieświadomie ze źródła tego zaczerpnęła wstręt do pończoch i trzewików, jakoteż przywiązanie do odzieży włościańskiej. Mogła była wykierować się na "pannę". Nie uczyniła tego.

Przywiązanie do swojszczyzny było u niej silniejsze nad wszystko i obejmowało nietylko odzież, ale całą sferę życiową, do której odnosiło się jej dzieciństwo, w której jaśniały dla niej wspomnienia świetlane lat dziecinnych i uroków kochania, zamroczonych w końcu smutkami i rozpaczą Z przywiązaniem tem wiązało się ściśle przywiązanie do dwóch dziewczynek pańskich, co je na ręku swojem wynosiła, i z których jedna wyrosła, druga rosła na wielką panię.

A ona je — płoszki — hodowała mleczem istoty własnej, karmiła je ducha swego treścią, — treścią, którą hrabina przetworzyła po swojemu, która w hrabiankę wsiąkała do przetworzenia się w przyszłości, stosownie do współdziałania pierwiastków i wpływów tak przychodzących z zewnątrz, jakoteż wydzielających się z tego duchowego wnętrza, na którego podstawie formują się skłonności, powołania, temperamenty charaktery indywidualne.

Któżby zbadać potrafił te pierwiastki, te wpływy, ten temperament, jaki się za sprawą wzajemnego czynnników zewnętrznych na wewnątrz i na odwrót oddziaływania w duszy człowieczej odbywa?...

Chemia psychiczna jest zaledwie przeczuwaną, przebijająca się z trudem wielkim przez psycho-fizyologię, pełną zagadek i znaków zapytania. Że hrabina miała coś w sobie z Justyny, co ją wykarmiła i do snu jej śpiewała, to rzecz pewna. To "coś" atoli tkwiło w głębi, a przy tem nie posiadała przymiotów materjału budowlanego w takim stopniu, jaki nabyła później. Justyna była wówczas jeszcze za młodą. To, czego mlecznej córce swojej udzielić mogła, nie skonsolidowało się w niej samej dostatecznie. Pod wpływem smutku, z jakim do dworu przyszła, chwiała się nakształt brzózki wyrosłej wypadkiem zdala od brzozowego lasku, wśród drzew innego rodzaju. Chwiała się, cienia nie dawała, soku nie puszczała. Potrzeba było dla niej czasu na przystosowanie się do gruntu, z zachowaniem na grządkach pałacowych natury własnej. Nastąpiło to z latami.

Do hrabianki Pieckiej Justyna przystąpiła z zasobem materjału dojrzałego. Mogła się wychowance malusiej udzielać swobodnie, dzięki zaufaniu, jakiem ją matka obdarzała, jakoteż, dzięki dystrakcji, jaką hrabinie sprawiało życia w wielkiem świecie, od czasu zwłaszcza przeniesienia się z Gajów do Wiednia.

Z Gajów Justyna niechętnie się wyprowadzała.

 — Do czego to, jasna pani ?... Na co nam ten Wiedeń?... — pozwalała sobie czynić uwagi, gdy przenosiny postanowione zostały.

 — Tak trzeba, tak wypada... tłumaczyła jasna pani.

Tłómaczenia lepszego, hrabina udzielić nie mogła, albowiem sama nie wiedziała dobrze co ją i męża do stolicy państwa prowadzi.

Zrazu powstał był zamiar przeniesienia się do Lwowa, do stolicy kraju. Nie wiadomo, któremu z nich przyszło na myśl:

 — Nie lepiej-że do Wiednia, zamiast do Lwowa ?

Następnie do zapytania tego przylgnęły uwagi: "Co Wiedeń, to nie Lwów." "Co stolica państwa, to nie stolica kraju." "Wszystko jedno, wisieć za jednę, czy za dwie nogi".

Nic słuszniejszego, niż uwagi powyższe. Rozstrzygnęły one kwestję i zneutralizowały epozycję Justyny której szczególnie do przekonania trafiła ostatnia.

— To prawda — rzekła. — Kiedy wisieć. to wisieć wisieć... no, ale ja od Żusi nie odstąpię...

I nie odstępowała od niej.

Dziecinny pokój w Wiedniu, wyglądał jak w Gajach. Ta sama kołyska, takie same sprzęty te same piosenki i przemówki i żarty i powiastki i zabawki. Dziecina zasypiała przy cichej melodji, napełniającej jej słuch szmerem łagodnym, gdy zaś najpierwsze brzaski pojęć w głowinie jej świecić poczynały, słuchała opowiadań o dziadzie, co w czerwonych butach stał we wrotach i spotykał powracające kozy, które rozpytywał, czy jadły one, czy piły, albo o kozie co miała pół boku obdartego, nóżkami tupała, rożkami podrzucała i ogonkiem zamiatała. Bez liku podobnych opowiadań snuła z siebie Justyna, zrazu o dziadach i kozach, dalej babach, czarownicach, rycerzach, dziewicach, smokach, latawcach o gwiazdach rozkochującyh się w dziewczętach, o wężach porywających księżniczki, o kozakach odjeżdżających za Dunaj etc. Końca temu nie było. Coraz znajdywała coś nowego, co przypuszczać kazało, że Justyna częścią powtarzała rzeczy zapamiętane, częścią nadrabiała własną wyobraźnią i z niej pełną garścią czerpała.

Ciekawe wypadały komentarze. Żusia zwracała niekiedy szczególną bądź na jakąś osobistość wydatną, w opowiadaniu odgrywającą rolę, uwagę, i zapytywała naprzykład razu pewnego o kozę.

 — Nie widziałaś kozy ?... odparła Justyna.

 — Ptaszek?

 — Ale gdzie tara!... Ptaszek przecie nie ma czterech nóg...

 — Nie ma?

 — I nie ma rogów...

 — Nie ma ?

 — Ani brody..

 — Ani brody ?...

 — A mleko, czy daje?..

 — Ptaszek mleka nie daje — odpowiedziała dziewczynka.

 — Otóż widzisz, koza ma cztery nogi, ma rogi, ma bródkę i mleko daje.

 — Jak krowa?...

 — Niby tak, jak krowa, niby nie tak... Krowa wielka, koza mała. Kiedyś ja tobie kozę pokażę.

Wychodząc na spacer, oglądała się Justyna za zwierzęciem, które chciała dać wychowance swojej poznać. Długo się nie trafiała okazja potemu. Aż się dostała do ogrodu zoologicznego. Kiedy się tam raz znalazła, doznała sama wrażenia podziwu w obec okazów królestwa zwierząt. W milczeniu przechodziła od kraty do kraty, prowadząc Żusię za rączkę i otwierając szeroko oczy na strusie, żyrafy, antylopy, jelenie łosie i inne stworzenia o kształtach niezwykłych. Milczała, zapytań dziecka nie słyszała i w duchu sobie powiadała:

 — Mój Boże, Boże!... a ja tego nigdy nie widziałam.

Nagle krzyknęła:

 — Aha! o!...

Pochwyciła Żusię na ręce, a wskazując jej, mówiła:

 — Widzisz ? patrz !

 — Co ? — odezwało się dziecko zdziwione.

 — Nie widzisz? Toć to nasza... nasza...

 — Co?...

 — Cóż, jak nie koza! Widzisz? Patrz... Przypatrz się dobrze.

Dziewczynka oczęta wlepiła. Justyna objaśniała:

 — O, widzisz: cztery nogi, dwa różki, bródka, ogonek.,. Ogonek zawsze nosi do góry i mleko daje.

 — Tylko ją o to poprosić...

 — O co?

 — Ażeby mleka dała ?

 — Eh, nie — odparła Justyna. Kozę się doi tak, jak krowę. Obok niej się przysiada i doi. Kiedyś to zobaczysz.

Justyna westchnęła i rzekła:

 — Kiedyś przecie wrócimy do Gajów.

 — I tam są kozy ?

 — Są, mówię tobie...

 — Takie same ?

 — Takusieńkie same. To nasza, prawdziwa nasza. U nas tego boża wola. Najwięcej kóz trzymają żydzi, ale i u chrześcijan ich nie brak, u ludzi biednych. Przypatrz się dobrze tej — palcem wskazała.

Żusia się przypatrywała.

 — Bo to nasza powtarzała Justyna — Widzisz, u niemców kóz nie ma, kiedy tę tu na pokaz trzymają...

Poszły dalej. Justyna znów krzyknęła:

 — O! Dalibóg, że i to nasza! Okrzyk ten odnosił się do owcy.

O owcy się pomiędzy niańką a dzieckiem gawędka zawiązała. Justyna opowiadała o usługach, jakie owca ludziom oddaje, o wełnie, o przędzy wełnianej, o tkaninach, podnosząc to usługi do jak największego znaczenia. Według niej, owca dobrodziejstwuje niemców, węgrów, francuzów, arabów nawet. Te cztery narodowości wymieniła i dodała:

 — I wszystkich ludzi chrzczonych i niechrzczonych, jacy tylko są na świecie.

 — Owca nasza — powtórzyło dziecko.

 — Nasza... nasza prawdziwa..

Odtąd, ile razy w ogrodzie zoologicznym z małą hrabianką była, nie omieszkiwała uwagę jej na znajdujące się. w kraju naszym zwierzęta domowe zwracać i znaczenie podnosić. Z kolei odszukała wołu, konia, psa, odszukała drób: kury, kaczki, gęsi, indyki, gołębie. Natrafiła na zwierzęta dzikie. Niektóre z nich, jak: wilka, lisa, jastrzębia, wronę, klątwami obarczała; nad niektórymi z pochwałami się rozwodziła. Względy jej szczególne posiadała sroka, zapowiadająca gości.

 — Słyszysz, jak skrzeczy ? Otóż ona u nas nie skrzeczy tak daremnie, jak tu... Przylata na podwórze i jeżeli na płocie zaskrzeczy, pewnikiem goście przyjadą.

Opowiadania te, był to niejako zrąb edukacji hrabianki Dziecko przejmowało od niańki najpierwsze wyobrażenia, najpierwsze pojęcia, które je wprowadzały w świat fantastyczny, odniesiony do gniazda rodzinnego. Żusia się rozdwajała; mieszkała w Wiedniu, przebywała w Gajach, opromienionych światłem uroczem, bijącem od wytworów wyobraźni, zaczerpniętych ze skarbnicy skazek, baśni, podań, klechd.

W Gajach przebywała myślą dziecinną; za myślą szło serce — serduszko, uderzające w takt pierwszych owych poczuć egoistycznych, znamionujących uczucia dziecinne. Żusia widziała, siebie w Gajach w roli tej, mniej więcej, jaką odegrywa Goplana w Balladynie. Wystawiała siebie w otoczeniu Chochlików, Skierek, Sylfów, pozostających na jej usługach, bawiących ja, pomagających jej, pomagających we wszystkiem, naprzykład w cerowaniu pończoch.

Gdy do matki, po jej z krawcem konferencji, z pończochą w ręku weszła i obok niej na dywanie miejsce zajęła, po głowinie jej snuły się dziwy rozmaite, mające styczność z kazką, której opowiadanie Justyna, przez hrabinę zawołana, przerwać musiała. Żusia historję snuła dalej sama. Wezwanie do matki przerwało tę czynność. Weszła do buduaru hrabiny z odmętem w główce, podniosła oczęta na matkę — uśmiechnęła się; przeniosła wejrzenie na niańkę i jęła igłą w zasnowie cerowniczej dłubać. Justyna patrzała na nią z dumą, niby na swoje arcydzieło.

 — Cóż Żusiu... cóż mi powiesz?... odezwała się hrabina.

 — Nic, mamo...

 — Przecie?

Zamiast odpowiedzi, dziewczynka poważnie wyciągnęła z zasnowy igłę.

 — Cerujesz? - zagadnęła hrabina, biorąc jej z rąk pończochę i przypatrując się robocie. Dobrze, bardzo dobrze... To Justyna ciebie nauczyła ?... Żusia na niańkę z uśmiechem spojrzała.

 — To bardzo dobrze — ciągnęła hrabina.

Nauczyłaś się cerować... Czy wiesz, że będziesz się i czego innego uczyła?

 — Czego, mamo? — zapytała dziewczynka zaciekawiona.

 — Różnych rzeczy, naprzód czytać i pisać, potem grać, potem malować, a przytem mówić językami obcemi...

 — Po niemiecku?

 — Po niemiecku, po francusku, po angielsku, po włosku...

Justynie się oblicze przeciągnęło; w oczach zaświeciło niezadowolenie, które ustąpiło miejsca wyrazowi aprobacyjnemu, gdy o słuch jej obiły się następujące dziewczynki wyrazy:

 — Ja nie chcę po niemiecku...

 — Czemu? zapytała hrabina.

 — Dlatego, proszę mamy, że niemcy szwargoczą...

Hrabina na Justynę spojrzała, palcem jej dobrotliwie pogroziła i rzekła:

 — Toś ty jej to powiedziała...

 — A ja, proszę jasnej pani... Alboż to nie prawda ? Szwargoczą i ani dojść, czego oni chcą.

 — Nie powtarzaj tylko tego ludziom..

 — Ta co ja mam komu powtarzać! Jabym tylko chciała, żeby do naszej Żusi nie stanęła taka madmozela, jak ta, co jasną panią męczyła... Pamiętam, ah! nieraz mi się płakać chciało...

 — Jakoś to tam będzie odrzekła hrabina.

III.

Suknia owa, która po raz trzeci przeróbce podległa, stała się wypadkiem epokowym. Gdy wypadek ów zajął stanowisko czynu dokonanego, artysta od strojów damskich przedstawił się hrabinie z ogromnym w ręku bukietem, który jej w hołdzie złożył.

 — Niech on będzie wyrazem mojej głębokiej i do śmierci niewygasłej wdzięczności.

 — Toć chyba jam panu dziękować powinna.

 — O! pani... Jesteś sprawczynią mojej sławy, fundatorką przyszłości...

 — Tyleś pań pan odział i wszystkie świetnie...

 — Zapewne... Żadna jednak tak chlubnie pracowni mojej nie przedstawiła, jak pani.

— Nie miałam tej intencji...

— Wiem o tem, i właśnie brak ze strony pani intencji to sprawia, żeś arcymodelem... Worth w Paryżu, ofiarowałby ci, hrabino miljon w prezencie. Ja na taki prezent zdobyć się nie mogę; mimo to, ośmielam się o laskę cię prosić. — Ależ panie — odparła hrabina — o cóż chodzi ?

 — Chodzi o to, ażebyś się pani hrabina, ubierała w mojej pracowni.

 — Nie czynięż tego od czasu, jak mieszkam w Wiedniu?

 — I — ciągnął mistrz dalej — ażebyś mi wskazówek nie dawała, ani mnie o cenę nie pytała. Zostaw pani to wszystko mnie, a ja ciebie w niczem nie zawiodę. Badźmy otwarci: karty na stół! Pani mi czynisz reklamę, któraby mnie krocie kosztowała, gdybym jej na innej szukał drodze. Czy to nie jasne ?

Hrabina, niebiegła w arkanach handlowych, nie domyślała się, jaką pełni funkcję. Wzmianka o cenie, na drogę jej nie naprowadzała. Zainteresowała ją atoli ze względu na ograniczone środki, jakiemi rozporządzała, odparła przeto:

 — To dobrze. Bylebym przepłacać nie potrzebowała.

 — O !... — zaczął mistrz.

Lecz ona go do słowa nie dopuściła.

 — Bo to teraz takie ciężkie czasy — ciągnęła — i jeszcze cięższe nadchodzą... Córka nam podrasta...

 — Rozumiem to, pani hrabino. Niech pani będzie spokojną... Żadnej sukni, droższej nad pięćdziesiąt, nie wydam pani z mojej pracowni i żadna z dam wielkiego świata nie będzie lepiej od pani ubraną... Przyjmuje pani taki układ?

 — Przyjmuję... — odpowiedziała bez namysłu.

 — Na jak długo ?

 — Dopóki pan zechcesz...

 — Dobrze podchwycił krawiec, zadowolony przyjęciem warunku, w którym zawierał się podstęp.

Hrabina podstępu, polegającego na zobowiązaniu się warunkowem nie dopatrzyła. Trudnoby to zresztą było. Któraż piękna i młoda kobieta światowa przewiduje, że młodość minie, piękność zgaśnie, nim zaś to nastąpi, nadejdzie epoka przekwitania, wymagająca sztucznych podpór i ogromnych nakładów?

Mogłaż przewidzieć, że będzie kiedyś musiała stroje drogo opłacać ? Tem trudniejszem przewidywanie takie było dla hrabiny Pieckiej w momencie, kiedy pozostawała pod wrażeniem wielkiego tryumfu, jaki osiągnęła na balu dworskim, dzięki sukni po raz trzeci przerobionej. Chłodny jej temparament moderował uniesienia. Głowa jej nie zawróciła się do tego stopnia, ażeby się fali porwać dała. Niemniej przeto hołdy zadowolenie jej sprawiały i zarazem poruszały żółć w łonie współzawodniczek, uważających się za powołane do grania roli dwoistej: płanet około których krążą satelici, i satelitek, krążących około płanet Zależy to od gruntu, odbijającego się w stosunkach towarzyskich.

Grunt wiedeński jak grut berliński, tą się odznacza osobliwością że się na nim znajduje większa, aniżeli w innych stolicach obfitość osobistości, zajmujących stanowiska wydatne płanetarne rozmaitego rodzaju. Śród rodzajów jeden szczególnie na zaznaczenie zasługuje, jako rcheologiczny zabytek W wiekach średnich dużo rodów wykierowało się było na pestki zarodowe, przeznaczone na wydanie pni i konarów, w cieniu których rozkwitać miały mocarstwa, które przez nie ocienianemi być miały. A choć wiele z nich bądź pozostało w stanie zarodków, bądź też zeszło do zera, nie raniej jednak nie przestają one wydawać płonek, z których każda niemal ogromne daje nadzieje -- nadzieje niebotyczne, niziszczające się zazwyczaj.

Jedną z tego rodzaju płonek był Manfred.

Budził on nadzieje ogromne dla powodów wielu, a naprzód dla tego, że posiadał dolną wargę dużą i nie trzymającą się górnej. Znamionowało to rasę, a zaznaczało się tem, że mu język wyłaził. Hojna matka przyroda obdarzyła go językiem za długim i za grubym. Mówiąc bełkotał i trudno się zrozumieć dawał; dlatego zapewne wolał odzywać się mało i rzadko. Milczał i myślał. Że zaś rezultat myślenia wyraził się pod postacią wynalazku, mającego z rzemiosłem wojskowem niejaką styczność, przypisywano mu przeto w kierunku tym uzdolnienia, mające go wyprowadzić wysoko, na czoło armji. "Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał hydrze", etc.

Manfred łba hydrze nie urwał i nie był dzieckiem w kolebce, liczył bowiem lat jedenaście z czemś, kiedy odkrył sposób rozstrzeliwania much. Wieść o tem zaintrygowała sfery wysokie. Zadecydowano, że się w milczącym młodzieniaszku objawiło powołanie. Dodano mu z jednej strony, biegłego w rzeczach pokoju duszy nauczyciela księdza, z drugiej, biegłego w rzemiośle wojskowem, barona von Schaubube.

Pod dyrekcją dwóch tych wielce szanownych mężów, młody na bochatera kandydat rósł i rozwijał się, rozstrzeliwując muchy tak długo, aż mu się zastosowanie do praktyki genjalnego wynalazku znudziło. Znudziło mu się to, a na na miejsce wynalazku nie przychodziło nic innego. Czy się genjusz wysilił? Dyrektorowie nie przypuszczali tego, owszem, wedle zamyślania się i przerywanego niekiedy bełkotem milczenia najdostojniejszego pupila sądząc, podejrzewali go o głębokość, ukrywającą w sobie skarby pomysłów wielkich.

 — To latorośl, która się rozwinie — powiadał nauczyciel.

— To młodzieniec piękne budzący nadzieje, mówił baron.

Podejrzenia te opierały się na głębokości milczącej a dumającej, która, zaniechawszy wojennych operacji przeciwko muchom, milczała i dumała dalej. Z tego powoda w kółku poufnem, zatytułowano młodzieńca: "jego głębokością".

Z kółka poufnego tytuł ten wymknął się na zewnątrz, i wywołał zainteresowanie się wydzielające tę "latorośl" z pośrodka mnóstwa "latorośli" tegoż rodzaju. Obserwowano ją z ciekawością, gdy podrastata. Ciekawość potęgowała się w miarę, jak się kształtowała. Obserwacja odnosiła się do wszystkich szczegółów, składających się na osobnikowość młodego człowieka badaną z punktu płanetarnego. Oddawała się temu szczególnie płeć piękna

Głębokość jego głębokości nic przestawała zajmować księdza i barona, którzy, każdy ze swego punktu, zbadać ją usiłował. Jeden i drugi równocześnie prawie, dostrzegli wydobywające się z niej promyki niby. Nastąpiło to w czasie, gdy "latorośl" liściem się już okryła.

 — A... — zaturbował się ksiądz, składając ręce i pochylając głowę. — Byle się szatan nie wmięszał i ku bramie zatracenia go nie pociągnął...

O... — zaturbował się baron i chrząknął chrząknięciem rycerskiem — byle się nie zaszłapał.

Jego głębokość bywała na łowach, recepcjach, balach, prowadziła się poprawnie i poważnie, i wydzielała z siebie promyki, których studjowanie specjalnie przypadło w udziale baronowi, powołanemu z natury funkcji swojej do asystowania publicznie jego głębokości.

Studyowanie to zajęło lat parę czasu i doprowadziło barona von Schaubube do rezultatu nie nader pocieszającego. Spostrzegł, że promyki wydzielają się w jednakowej ilości w obec każdej spódnicy i spódniczki, w jednakowej tak dalece, że nie czyni we względzie tym wyjątku spódnica starej nawet księżnej Lindestein, nie zasługującej na promyki, nie tylko dlatego że stara, ale i dla tego jeszcze, że była to księżna czerwona. Dostojny mąż nie umiał sobie fenomenu tego wytłumaczyć.

 — Miałożby to znaczyć, że dla jego głębokości wszystko jedno?

Nadaremnie uciekłby się do sposobów rozmaitych, mogących obserwację uzupełnić.

 — Donnerwetter!... — klął sędziwy baron, łamiąc głową nad sposobami. Nieraz mu się ten wykrzyknik wyrywał z ust w towarzystwie. Niejednokrotnie zafrasowanie postrzegano na poważnem obliczu męża, czuwającego nad latoroślą.

Nauczyciel bo się nie frasował. — Przejdzie to samo - myślał sobie bogobojny człowiek — nie przyszło pod postacią szatana. To szczęście że księżna Lindnstein taka stara i brzydka. Księżnej lękać się nie należy.

Baron medytował nad sposobami, frasował się, klątwy ciskał, wreszcie, pychę z serca zdejmując, jął się za sprzymierzeńcami oglądać.

Poszukiwał takowych w niewieścich szeregach, w niewieścich przedewszystkiem, raz dlatego, że promyki ku niewiastom się zwracały, powtóre dla tej naturalnej racji, że w szeregach niewieścich posiadał istotę, na którą liczyć miał niejakie prawo.

Siostrzenica jego, Włoszka z ojca, wyszła za Węgra niby — niby nie Węgra, Guiepseka, zajmowała stanowisko wydatne i była kobieciną, jedną z tych, co słyszą jak trawa rośnie. Pięknością się osobliwą nie odznaczała, miała jednak w sobie to, co często więcej aniżeli piękność waży: spryt. Niewielka śniadawa brunetka, zaopatrzona w oczki świdrujące, w czoło nizkie i duże usta, wyglądała na istotę, co się wszędzie wświdrować i wszystkiego dopiąć potrafi, w potrzebie zaś, uderzy i ugryzie. Z jej oblicza o rysach nieregularnych, biło coś ponętnego, pomimo że liczyła lat trzydzieści z okładem. Chciało się być przez nią ugryzionym i uderzonym. Pochodziło to może ztąd, że obok małżonka, dostojnego księcia Guiepseka, chłopa rosłego i ciężkiego, wyglądała na ofiarę.

Z wujaszkiem baronem von Sehaubube na jak najlepszej pozostawała stopie.

Baron się też do niej przedewszystkiem zwrócił.

 — "Huncwotka"... — powiedział sobie w duchu. Zawróciła głowy dwom ministrom i jednemu bankierowi. Bankiera mam jej za złe Żyd, kto to widział.. Ale — a!... Kobiety miewają nieraz gusta niepojęte. Że jednak ludziom głowy zawraca więc przydać się może.

Zawiązał z nią przeto, w jej buduarze rozmowę następującą:

 — Juljo !..

 — Wujaszeczku!...

 — Dwa słowa.

 — Chociażby i więcej...

 — Weź ty w opiekę swoją Jego Głębokość..

 — W opiekę guwernerską ?

 — Taak...

 — Młodzieniec oporny?

 — Niedomyślny...

 — A.. to dobrze... Postaramy się domyślność w nim rozbudzić i rozwinąć. Je m'en charge, wujaszeczku..

 — Kochane dziecko -- odrzekł baron, zastępując temi wyrazami wyrazy podziękowania.

Podziękowanie jednak na wiatr poszło.

"Kochane dziecko" nadaremnie rozwinęło całą taktykę formalnego oblężenia, napróżno się wysilało na podstępy urocze; bezskutecznie działało za pomocą zaprowadzonego do subtelności flirtu: taktyka, podstępy, flirt, na marne poszły — nie wywołały promyka ani jednego więcej.

Sędziwego męża przyprawiło to o rozpacz niemal. Okrzyk: "Donnerwetter !" coraz to częściej i dosadniej z ust mu się wyrywał.

Raz, gdy grał w klubie w bakarata, mając za partnera hrabiego Karola Brzdędzkiego okrzyk ten wyrwał się mu z ust, w ciągu jednej partji, razy mało że nie dwadzieścia. Co moment brwi marszczył, wąsy rozgładzał i klątwą ciskał. Że zaś wygrywał, takie przeto powtarzenie klątwy zdziwiło i zastanowiło hrabiego. Na barona spoglądał i nie mógł frasunku na obliczu jego nie dostrzedz.

Po grze przy jednym stoliku do wieczerzy zasiadali. Baron jadł z zawziętością, a bez namaszczenia gastronomicznego; wypił duszkiem — wino, niby wodę: brwi marszczył, usta wykrzywiał, przez nos czmychał, widoczna chmura frasunku okrywała szlachetne jego czoło. Otaczała je aureola frasunku. Hrabia Karol spoglądał na aureolę tę pilnie i w oczach jego widać było, że medytował nad nią.

"Czy nie dymisja dostojnemu mężowi zagraża?... Czy się nie zgrał?.. Czy pupil jego nie spłatał zbytku, którego końców w wodzie utopić nie sposób? Czy się on sam nie potknął? Czy nie to, czy nie owo? Może mu jezuita kurtę skroił?...

 — Baronie — odezwał się wreszcie.

 — Aha!.. - odparł tenże jakby przebudzony.

 — Ciebie coś gryzie...

 — O! tak... Gryzie mnie coś... Wydaje się mi, żem kością w zębach psa głodnego...

 — I zaradzili temu nie sposób?

 — Gdyby kto sposób wynalazł... bah!...

 — Ano?... z akcentem zapytania odpowiedział hrabia.

 — Czyś ty widział kiedy, hrabio, cygana, któryby nie ukradł podsuwanej słoniny?

Hrabia się zamyślił i po chwili odrzekł:

 — Może widziałem...

 — Może widziałem...

 — Jeżeliś widział, to wynajdziesz sposób... Rzekłszy to, opowiedział w krótkości, pożołniersku, sytuację, jaka się wytworzyła w skutek promyków, wydzielających się z Jego Głębokości.

 — Nie brałaż się do niego która?... — zapytał hrabia tonem, jakim lekarz pyta o recepty, zapisywane choremu, do którego wzywają go.

 — Brała...

 — Naprzykład?...

 — Księżna Guiepsek...

 — A?.. Ano... w razie takim, zaaplikować mu należy kontrast... impetyczkę zamienić na apatyczkę...

 — To idea!... wykrzyknął baron — ale zkąd apatyczkę wziąć?

 — O tem... pomyślimy...

 — Trzeba jednak, żeby to było coś smakowitego...

 — Naturalnie.

 — I... No... Ale... Hrabio, na ciebie się zdaję z ufnością całkowitą... — rzekł, wstając i na zegarek spoglądając. — Wszak się jeszcze spotkamy.

 — W klubie...

 — No, tak... Z ciebie człowiek doświadczony, praktyk.

 — Potroszę...

 — Rozstali się. Upłynęło dni kilka. Przez ten czas, hrabia Karol hrabstwa Pieckich nastrajał, i kiedy się znów z baronem von Schaubube zeszedł, oświadczył mu:

 — Mam osobę potrzebną...

 — O! doskonale!... No?

To ostatnie zapytanie tyczyło się manewrowania. Hrabia Karol zrozumiał to doskonale i odpowiedział:

 — Niech książę bal obecnością swoją zaszczyci...

 — Uhm? — zastanowił się baron i. po chwili zastanowienia, odrzekł: — Zresztą, co tam... Dobrze. Wszelako musi to przejść przez instancje i jeżeli na jakim progu ugrzęźnie... adio... ! A zatem... panie hrabio... w panu nadzieja...

Nadzieja w podwójnym wyraziła się kształcie: w jednym dla barona, w drugim dla pana Karola. Ten ostatni zaczepił ją o krescytywę szwagra, któremu w perspektywie ukazywał ambasady i starał się go do takowych zaoskomie. Wiedział, że nie przyjdzie to z łatwością. Leniwego ducha, pan Alfred nie dawał się popychać. Ale szedł w parze z żoną, gdzie ona, tam i on. Hrabia Karol na to liczył, wiedząc, że siostra była we względzie parzystości sobowtórem męża. Gdzie on, tam i ona. Hrabia Karol na to liczył, wiedząc, że siostra była we względzie parzystości sobowtórem rnęża. Gdzie on tam i ona. Kobiecość atoli pani Alfredowej dodawała mu otuchy, nie przepuszczał bowiem, ażeby się oprzeć zdawała pokusie, której siła abstrakcyjna tkwiła w próżności.

"Książe... o... — rozważał. — Kto inny nie mówię... Apatyczna Milci natura oparła by się

Apolinowi samemu, nie oprze się satysfakcji ubrania męża w rogi za sprawą księcia. To rzecz wprost niemożliwa, tem bardziej, że pomiędzy Alfredostwem doboru nie było i nie ma. Pobrali się i tyle. Ona zaledwie się domyśla, że on mąż, on, że ona żona. Nie sposób ażeby nie doznała zadowolenia, na myśl o żółciach zazdrości, gdy te obleją serca spółzawodniczek.

"Ta myśl sama przez się przyjdzie, jeżeli nasunie się jej nakształt robaczka, osłaniającego wędkę. Bądź co bądź, ona kobietą, a luboć nie wie, po co za mąż wyszła, po co z Gajów się wyniosła, po co w Wiedniu zamieszkała, próżności się nie obroni. Z innej zaś wychodząc beczki: jak nie wie po co za mąż wyszła, po co z Grajów się wyniosła, po co w Wiedniu zamieszkała, tak wiedzieć nie będzie, po co. dlaczego i jak w awanturę się wdała. Chodzi o to jeno, ażeby się nie spłoszyła. To nie trudno urządzić się da".

Tak rozmyślał hrabia Karol przed balem, upamiętnionym mazurem, odtańczonym pod przewodnictwem fortancerza pełniącego funkcję swoją z przekonaniem męża stanu. Hrabia Łopaciński głęboko w to wierzył, że wykonał niesłychanie subtelny i ogromnie doniosły manewr dyplomatyczny nogami.

 — A co — mówił do barona von Schaubube w klubie — a co nasz mazur!...

 — Famos... — odpowiedział baron.

 — Co to famos! On nie tylko famos!... Zobaczycie następstwa... Koniec dzieło chwali.

Baron z zagadkowym w oczach wyrazem na niego spojrzał i zapytał:

 — Czyś mówił z hrabią Pr?... Prd?... Prsz?... Pro?... Teufel... Z nazwiskami waszemi językowi człowieczemu do końca trafić nie sposób...

 — O kim myślisz, baronie ?

 — Wiem, o kim myślę, ale do nazwania, go potrzebowałbym gębę nabić kartaczami i wystrzelić.

 — Chrząszczewski — podpowiedział hrabia Łopaciński.

 — Jak? jak?

 — Chrzą-szczew-ski... — powtórzył, rozkładając wyraz na sylaby.

Baron uważnie wysłuchał i odrzekł:

 — Nie, nie to..

 — Grąbczewski.. — Nie...

 — Krzycki...

 — Jeszcze nie.

 — Któżby to Przczecki chyba..

 — Otóż to? — podchwycił jenerał. — On sam!... Jak go, hrabio, nazywasz?

 — Przezecki — wygłosił hrabia Łopaciński dobitnie.

 — Pr... Ps.. — począł baron próbować.

 — Przcz... — poprawiał hrabia

 — Psc...

 — Nie: Przez.. p. r, z, prz, p, r, z, c, z, przez...

 — Pisc...

 — Nie, nie tak...

 — Napisz-no mi tu, koniec końcem bowiem nauczyć się muszę wymawiać to nazwisko sakramenckie...

Zadzwoni! na lokaja i kazał mu przybory do pisania podać.

Dyplomata-fortancerz wykaligrafował wyraz: Przczecki.

Baron wyrazowi temu przypatrzył się; wąsy rozgładził. jakby na to ażeby nie przeszkadzały dźwiękom do wychodzenia z ust i zaczął nazwisko kaleczyć. Hrabia Łopaciński napróżno go poprawiał, dokładając cierpliwości; dokazał jeno tego. że baron płynnie wygłaszał: prrr; — po prrr atoli, przez dołączanie z, wychodziła potworność coraz to dobitniejsza. Barona to w końcu znudziło. Zaklął i rzekł:

 — Nie!... to darmo... Czemu się polacy nie nazywają, jak ty, hrabio?... Lopasinksa... idzie samo, płynie, jest nawet śpiewne... nieprawdaż?

 — O, tak — potwierdził hrabia.

 — To człowiek taki światowy, elegancki, szarmancki, model dżentlemana, nie gasnący na salonach najarystokratniejszych.

W ciągu powyższej barona tyrady, hrabiemu Łopacińskiemu twarz się przedłużyła, oczy szeroko, usta mniej szeroko się otworzyły, oblicze przybrało wyraz zdziwienia.

 — Tak się nazywać!.. Czy to się godzi ? Prrr.... Prrr.. Prrrst.. — jął znów baron odczytywać.

 — Ależ — zainterpelował go hrabia, rękę wznosząc.

 — Mimo wszelkie kwalifikacje ministerjalne...

 — Jakie kwalifikacje?... Co za kwalifikacje...

 — Dżentleman, wygadany, człowiek gładki... Pan go znasz zresztą...

 — Znam... Dziwi mnie jednak, że go znasz baron.

 — Jakżebym znać nie miał!.. W klubie z nim ledwie, że nie codziennie w bakara grywam.

 — Ty, baronie? z nim? W klubie... Noga jego w klubie nie postała...

Zdziwienie przeszło na barona.

 — No — zaczął.

 — Przczecki, to sobie taki, tak zwany fikalski.. "das heisst" — wytłómaczył znaczenie tego przez Bałuckiego wynalezionego przezwiska, chłopiec zgrabny, mazurzysta, obiecujący, ale co się ministerjalnych kwalifikacji tyczy... a!... zkąd... uhm!. — ramionami rzucił.

 — Nieporozumienie — zauważył baron.

 — Co do nazwisk... tak... — zaczął hrabia. Wielkąś i głęboką wyrzekł prawdę, prawdę na wskróś dyplomatyczną, prawdę niebotyczną, niezbitą... prawdę, tak.. Nazwisko Łopaciński, naprzykład...

Był to wstęp do jakiegoś dyplomatycznego wywodu, któryby się zapewne przeciągał, gdyby nie przeszkoda. Spadła ona niespodzianie i przerwała, rozmowę, a zjawiła się pod postacią hrabiego Karola Brzdęckiego. Jak skoro baron zoczył go wchodzącego do salonu, wnet zawołał:

 — Owóż i on !...

Wymówiwszy te wyrazy, wstał i na spotkanie hrabiego Karola poszedł. Spotkali się na środku salonu. Baron ujął rękę hrabiego pod ramię i rzekł:

 — Idzie...

 — Tak ?... — odrzekł hrabia.

 — Wczoraj cztery razy pytał o nazwisko hrabiny... Cztery razy!... Jest to coś nadzwyczajnego.. Nigdy się jeszcze nic podobnego nie zdarzyło..,

 — Hrabina wrażenie sprawiła?

 — Jakie? Widocznie, ma nią myśl zaprzątnietą, od czasu do czasu bowiem zaświecają mu oczy jak karbunkuły...

 — A?...

 — Cóż dalej?...

 — Dalej?... Sprawę posuwać naprzód... Kuć żelazo, póki gorące... co?...

 — Byłoby to dobrze, gdyby nie apatyczność strony przeciwnej... Postępować potrzeba powoli i ostrożnie — odrzekł hrabia.

 — Ostygnie...

 — Ponieważ na wrażenie zbierało się długo, to i ostygnięcie nierychło nastąpi..

 — Tak. hrabio, myślisz?...

 — Tak wypada z porządku rzeczy...

W milczeniu dwaj panowie usiedli na kanapie, baron się zadumał i po niejakimś czasie milczenia przerwał:

 — Trzeba przecie działać... — odezwał się.

 — Niezawodnie... — potwierdził hrabia Karol.

 — Jak? no?...

 — Uprawiać stosunek z hrabią Pieckim...

 — Co to za jeden ?...

 — Mój szwagier... mąż tej damy...

 — Ah! prawda — zawołał baron. — Hrabina Piecka... Tak. Jej mąż przeto?...

 — Bywa w klubie...

 — Grywa?...

 — Jakże!... Ale w winta tylko...

 — Nie znam go...

 — Najłatwiej się poznać... Chcesz baronie ?

Dwaj panowie stali i przechodzili z salonu do salonu, zatrzymując się tu i ówdzie dla zamienienia po parę słów ze spotykanymi znajomymi. Przegląd ten nie sprowadził pożądanego rezultatu. Pana Alfreda nie było ani przy żadnym ze stolików gry, ani w czytelni, ani w sali jadalnej, nigdzie słowem

 — Chyba się do teatru wybrał... zauważył hrabia Karol. — Może jednak nadejdzie jeszcze...

Baron nic na to nie odpowiedział i szedł dalej obok pana Karola z powrotem do salonu, z którego na przechadzkę wyruszyli i jakiejś odgrzewanej anegdoty opowiadanie rozpoczął, jednej z tych anegdot, których starzy wojskowi seciny w zapasie, mają — korzennej, a nieciekawej Hrabia jednem słuchał uchem, oczyma zaś rewidował salony i znalazł wreszcie, czego szukał.

 — Pewny byłem, że nadejdzie...

Hrabia Alfred siedział naprzeciwko hrabiego Łopacińskiego. Ten ostatni z ożywieniem, gestykulując, mówił głośno i po polsku, więc baron nie rozumiał, ale panu Karolowi w słuch wpadły wyrazy następujące:

 — Powiadam ci, panie Alfredzie, to wielka prawda, kolosalna prawda.. Gdyby nie nasze nazwiska, od których niemcom nagniotki na język nabiegają, wszystkie dykasterje, biura, dyrekcye, wszyskie ministerja byłyby przez Polaków obsadzone... Dlatego my dwaj mamy szanse wielkie... Pan Piecki, ja, Łopaciński... Nazwisko pańskie i nazwisko moje idą tak: tiuuu... niby woda płynie. Trzeba jeno, żebyśmy się starali.

 — Starali?... odparł pan Alfred.

 — Chodzili, deptali, kołatali..

 — Ij... daj mi czysty pokój !...

 — Nie dla siebie, nie dla siebie... Mój Boże! czy to mnie o to chodzi, ażebym ministrem został?.. Nie chodzi mi o to bynajmniej... ale gdybyś pan, panie Alfredzie, był ministrem sprawiedliwości, ja finansów...

 — Nie winszowałbym panu ministerswa finansów.

 — Czemu?...

 — Zawikłane...

 — Poradziłbym na to...

 — Ciekaw-em, jak?...

 — Zdusiłbym żydów, niechby na mnie szli na skargę do pana, gdybyś był ministrem sprawiedliwości. Żydowi, co by do ciebie ze skargą przyszedł... w kark... za drzwi... i byłaby sprawiedliwość. co?... he?..

 — Ph! — pyknął hrabia Alfred.

 — A jużbym ja z nich wydusił bebechy... Pięść zaciśniętą pokazał.

W tym momencie hrabia Piecki hrabiego

Brzdęckiego przed sobą w towarzystwie sędziwego barona spostrzegł.

 — A... — zaczął.

Hrabia Brzdęcki, wpół maskując się baronem, dokonał wedle form etykiety przedstawienia tego ostatniego.

Hrabia Piecki wstał i dłoń do uścisku nowemu znajomemu podał.

 — Miło mi.. Zaszczyt prawdziwy...

 — Oddawna — odparł baron pragnieniem mojem było poznać człowieka tak dystyngowanego, iak pan, "Herr Graf von Pieska'".

 — Ah!.. i ja. co do pana, panie baronie męża tak znakomitego, to samo czułem pragnienie... Proszę mi wierzyć, że... że szczęście zaszczyt...

Przy zamianie frazesów powyższych, panowie pozajmywali miejsca przy stoliku złożonym, świecącym politurą na fladrze palisandrowym. Ten sam stolik rozłożony przybierał formę kwadratową i przedstawiał się z powierzchownością zieloną, ujętą w politurowane ramy. Do rozłożenia potrzebnym był rozkaz jednego z członków klubu. Po rozkaz zapewne zjawił się lokaj, lecz odszedł, nikt bowiem na niego uwagi nie zwrócił. Członków zajmowała rozmowa.

 — Muszę — mówił baron do pana Alfreda powinszować panu...

 — Czego, baronie?

 — Tryumfu na balu polskim żony pańskiej, "von Gräfin von Pieska..."

Hrabia Łopaciński, na wzmiankę o balu i tryumfie, grabo odchrząknął, mocno się zmarszczył, chciał coś powiedzieć, lecz nic nie powiedział, pomyślał sobie jeno.

Pomyślawszy westchnął i odsapnął. Nie od razu uwagę na to, co się mówiło, zwrócił; gdy zaś zwrócił, nie zaciekawiła go zgoła rozmowa. która się toczyła około wybryku czyjegoś konia. Konie mało hrabiego Łopacińskiego obchodziły. Nie była to jego specjalność. Niewielką wagę przywiązywał do wyścigów nawet — krytykował je niekiedy surowo. Polityka, a właściwie dyplomacja: oto pole, na którem czuł się mocnym. Nie wiedział i nie rozumiał coby na polu tem konie do czynienia miały, i dlatego nie interesowały go one.

Co innego bale. Bale uznawał za czynnik potężny, a tem potężniejszy, że się posługiwał płcią piękną, pełniącą funkcję czółenka tkackiego w snuciu działalności dyplomatycznej. Kobiety przeto w wielkiej u niego były cenie, a ostatni bal wysoko w jego oczach podniósł hrabinę Piecką. Wysoko ją w oczach jego pod niósł, liczył na nią; w głowie jego układała się jakaś, na rachubie tej uparta, głęboka kombinacja, gdy pan von Schabube do głowy mu wsunął kwestję nazwisk, połączoną z perspektywą tek ministerialnych. Stało się to dla niego objawieniem, upomnieniem.

Po mózgu mu deptać poczęły nazwiska, modyfikowane stosownie do ministerialnej kwalifikacji: Lopasinksa, Pieska,.. Długi szereg nazwisk po tych dwóch następował, aż trafił na nazwisko Smolka.

"O! — pomyślał. — Gdyby się on, zamiast Smolka, nazywał Smorzczka, nigdy by się wysokiego nie dochrapał stanowiska, nigdy by, mimo jego wąsy i inne zalety, takie zaszczyty i takie łaski na niego nie spłynęły! Nazwisko dyplomatyczne: Smolka — Lopasinksa. O!...

Cóż go, w obec takich kombinacji ważnych obchodzić mogło bryknięcie jakiegoś tam konia!

Przerwałby tę rozmowę, gdyby przerwanie podobne nie gwałciło reguł przyzwoitości. Z jego strony dosyć już było nieprzyzwoitości, że w takowej udziału nie brał. Dosyć już było nieprzyzwoitości, że się nadąsaniu oprzeć nie mógł. Nadąsał się i słuchał, pomyśliwając od czasu do czasu:

"Kiedyż się to nareszcie skończy ?"

Tymczasem baron, który był w werwie opowiadania, przypomniał sobie zdarzenie, które miało miejsce, kiedy był wypuszczonym świeżo z Theresianum podporucznikiem w dragonach.

 — Byłem młody, lat dwadzieścia prawił. — Pułkiem dowodził graf von Gruben, który umarł feldzeigmeistrem, a miał wówczas lat sześćdziesiąt z górą. Pułkownikowa nie liczyła więcej jak trzydzieści. Pojmujecie panowie, jakiem być musiało położenie kobiety młodej i pięknej bardzo pięknej, o, tak pięknej że gdy ją z dzisiejszemi porównywam pięknościami, jedna tylko hrabina von Pieska porównanie z nią wytrzymuje.

To zainteresowało hrabiego Łopacińskiego, z racji kombinacji, do której hrabinę wkluczał. Nastawił słuch. Sędziwy mąż, na którego oblicze wspomnienia młodości wywołały rozjaśnienie ciągnął dalej:

 — Pojmujecie panowie, jakiem było położenie takiej kobiety, przyklejonej do starego niedołęgi. Nieboszczyk feldzeigmeister von Gruben był znakomitym jenerałem, ale przytem niedołęgą, co jedno drugiemu nie przeszkadza...

Tu się baron roześmiał, słuchacze mu zawtórowali.

 — W młodości, zaczął po śmiechu, inaczej było. Miał do kobiet szalone szczęście. Gdy został pułkownikiem, ożenił się. Powiadano, że się ożenił nie dla siebie. Wziął kobietę młodą, piękną, bardzo piękną i cnotliwą. Pojmujecie panowie, jakiem było jej położenie w pułk u pośród zgrai młodych oficerów, polujących na cnotę niewieścią. Pojmujecie panowie?... — zapytał.

Hrabia Piecki głowę potakująco skłonił; hrabia Brzdęcki "parbleu!" z ust wyrzucił, hrabia Łopaciński wąsami ruszył, oczekując z niecierpliwością końca opowiadania.

Baron jednak cierpliwowość jego na torturach rozciągał.

 — Tu mąż niedołęga, tu zgraja młodych oficerów. "Fichtre!" Forteca w oblężeniu, szturm po szturmie.

 — Śród szturmujących najzawzięciej, pod chwycił pan Karol — byłeś ty, baronie.

 — Nie — odparł baron z przyciskiem. — Obserwowałem z boku, studjując sztukę oblężniczą.

 — Którąś aplikował później.

 — No, tak... pod Komornem przykopy prowadziłem.

 — To sztuka inna — bąknął pan Karol.

— Inna, nie inna. Wierzcie mi, moi panowie, pomiędzy fortecą, a cnotą niewieścią zachodzi identyczność. W Komornie na bramie namalowana dziewczyna pokazuje figę, a z ust jej wychodzą wyrazy: "Komm, morgen". Dlatego się ta forteca Komorn nazywa. To identyczne, całkowicie identyczne, przekonałem się, studjując szańce, mury, podmurowania, Postrzegłem, że koledzy szturmują rozsypką. Jeden drugiemu przeszkadza. Przeszkadzali też jeden drugiemu dragoni i... pojedynkowali się. Pojedynki na szpady, na pałasze, na pistolety, wywiązywały się jeden po drugim, sprowadzając rany, które się goiły, kalectwa, które pozostawały i do dymisji zmuszały i śmierci, które z regestru wykreślały.

 — Kompromitowało to pułkownikową — zauważył pan Karol.

 — Bynajmniej. Adwersarze przecie nie publikowali istotnej wyzwań przyczyny. Służył ku temu lada pretekst, nieporozumienie przy grze w karty, słówko jakieś nieznaczne, spojrzenie flirtujące cokolwiek. Preteksty nie osłaniały przyczyny istotnej, znano ją powszechnie, znał ją nawet pułkownik, który się uśmiechał jeno, ile razy się do niego o pozwolenie na pojedynek zwracano. "Schön, gut", powiadał i pozwolenia udzielał. Dyplomata O, hrabia von Gruben był to wojskowy dyplomacją podszyty.

 — Hm — odchrząknął hrabia Łopaciński, którego opowiadanie coraz to bardziej zajmować zaczynało a wzmianka o dyplomacji stanowczo zaciekawiła.

 — Dyplomacją podszyty — powtórzył baron.

 — Zobaczycie to panowie przy końcu... Oficerowie tedy, jak-em mówił, operowali rozsypką, otaczając pułkownikowę gromadnie wszędzie, na wizytach, na balach, na rautach, koncertach, w teatrze, na wycieczkach. Patrzyłem na to i myślałem sobie: "Taka operacja oblężnicza psu na buty się nie przyda" Za najbardziej chybioną uważałem wycieczki, spacery. Od czasu do czasu, nad wieczorem, pułkownikowa miała zwyczaj czynić przyjażdżki konne. Oficerowie jej towarzyszyli. Pamiętam te przejażdżki, tu się sędziwy baron uśmiechnął — pamiętam: ona przodem, my za nią. Bywało nas po dwunastu, piętnastu, dwudziestu... "Donnerwetter!..." Coż to było !...

Westchnął stary i przerwał opowiadanie na chwilę. Korzystając z pauzy, hrabia Łopaciński wsunął:

 — Sytuacja dyplomatyczna.

 — O, tak — odparł baron, i jam się tego najpierwszy domyślił. Dyplomacja nasza, to jest oficerów młodych na tem polegała, ażeby wyśrubować się na adjutanta pułkownikowej. O to spółubiegano się usilnie.

 — "Gdzie tu dyplomacja? — pomyślał hrabia Łopaciński. — Ale, czekajmy. Będzie tu jakieś meister-stück."

Jakoż nie zawiódł się.

 — Galopując przy odwrotnej stronie — słowa jenerała w dalszym ciągu — podziwiałem "echt" estetyczne kształty, wyrastające z siodła w postaci posągu wychodzącego z pod dłuta Praksylelesa. Zachwycały mnie one. Do ocenienia należycie piękności kobiecej, potrzeba ją tak badać. Badałem więc. Rekognoskowałem i... czegóż doszedłem?... Oto, hrabina von Gruben, ile razy pogoda sprzyjała, odbywała konno samotną przejażdżkę. A — pomyślałem — to już coś.. Posuwałem rekognoskowanie dalej, gromadząc wiadomości i wskazówki w widokach szturmu. Wypadek rozwiązanie sprowadził. Koń bryknął i fortecę zdobyłem...

 — Jakże się to odbyło? — zapytał hrabia Piecki, najmniej pomiędzy słuchaczami ciekawy.

 — A oto, jak: Rekognoskując, znalazłem się pewnego majowego poranka na drodze, którą spodziewałem się, że pułkownikowa przejeżdżać będzie. Drogą przechodziła u stóp góry lasem porosłej, wzdłuż strumienia z szumem po kamieniach biegnącego. Poranek był prześliczny, pełen woni kwiatów i szczebiotania ptasząt słowik kończył swoje nokturny,

 — Jak to baron poetycznie opowiada — wtrącił pan Karol.

 — Bo też się rzecz ułożyła poetycznie. Zeszedłem nad strumień i kiedym dla obserwacji na drogę wracał, wynurzyłem się z gąszczu w chwili, gdy półkownikowa nadjechała. Może nagle ukazanie się, przestraszyło konia: bryknął i jezdczyni przez łeb mu się zwaliła Zrobiło się to w jednem oka mgnieniu. Zdobyłem się na tyle przytomności i zręczności, żem hrabinę w powietrzu pochwycił. Zemdloną odniosłem nad strumień.

 — I zdobyłeś fortecę... — dodał pan hrabia Karol.

 — Gdybym był w warunkach takich nie zdobył, byłbym się ze wstydu pod ziemię schował.

 — I koniec? — hrabia Łopaciński tonem człowieka w oczekiwaniu zawiedzionego zapytał:

 — Nie koniec, ale początek. Zdobycie fortecy było przełamaniem lodów. Cnota na lodach odpłynęła i nie powróciła, aż na starość, a nieobecność jej spowodowała pośpiech, z jakim następnie awansował hrabia von Gruben, w którego domu wysokie figury często gościć lubiły.

 Mojem zdaniem — zaczął hrabia Łopaciński — ta dyplomacja mojem zdaniem... mojem zdaniem...

 — A mojem zdaniem — przerwał hrabia Karol - dobrzebyśmy zrobili, gdybyśmy partyjkę zagrali.

Propozycja została przyjętą. Lokaj klubowy rozłożył stolik, podał karty, kredki, szczoteczki i czterej panowie oddali się zajęciu, będącemu dla umysłu, czem są dyby dla nóg.

IV.

Z łatwością domyśleć się można. że. opowiadanie o hrabinie von Gruben, była to inwitacja wysłana pod adresem hrabiego Alfreda. Apatyczność jego żony podchodziła pod ten sam mianownik, co cnotliwość pułkownikowej. Tej ostatniej przełamanie lodów, świetne dla jej małżonka sprowadziło rezultaty. Są jednak małżonkowie i małżonkowie. Jedni, wzorem nieboszczyka von Gruben, ku świetnym rezultatom podążają, innym nie chodzi o takowe.

Pan Alfred marzył wprawdzie niekiedy o miliardzie; ale naprzód marzył o takowym wówczas, kiedy się nudził, powtóre, nie myślał zgoła starać się o dojście do takiej ogromnej fortuny; potrzecie wiedział, że do fortuny, jeżeli prowadzi teka ministerjalna, to nie sama przez się ale, przy pomocy zabiegliwości, do której nie czul w sobie ochoty najmniejszej.

Nie miał ochoty, nie zaś uzdolnienia, co się bowiem uzdolnienia tyczy, nie rozumiał, w jakim względzie, w jakim kierunku, na jakiej drodze zabraknąeby mu go mogło. Wyobrażenie miał o sobie wcale dobre. Miał się, krótko powiedziawszy, za geniusz, nie zapoznany, ale taki, co się dać poznać nie raczy Dlatego, gdyby mu co ofiarowano przyjąłby a kto wie, możeby i nie przyjął.

O zajęcie stanowiska wysokiego chodziło nie jemu, ale dwom ludziom: panu Karolowi, chcącemu się za pomocą szwagra pod reparować i hrabiemu Łopacińskiemu, któremu ćwiekiem w łeb dyplomacya wlazła i, skutkiem rozmowy o nazwiskach polskich z baronem Schaubube, ukazała się pod postacią nową. a jasną i ponętną. "Teka ministerjalna - — phi!" Ponętnem to było, odkrywało bowiem perspektywę ważnych następstw, przedewszystkiem zaś "duszenia żydów." Wymagało jednak ofiary: zmodyfikowania Łopaciński na Lopasinska i Piceki na Pieska.

Wybrał Pieckiego na towarzysza dla siebie z racji hrabiny. Kobiety w dyplomacji tyle znaczą! Hrabinę mazur wyprowadził na dyplomatyczną drogę. Był to powód aż nadto dostateczny, ażeby małżonkowi jej dać stanowisko w gabinecie. Było to koniecznem. Na drodze stała przeszkoda: potrzeba zmodyfikowania nazwiska.

"Piecki — Pieska?... — powtarzał sobie hrabia Łopaciński w myśli. A nuż szlachcica mucha ukąsi i zmodyfikować nie zechce! Bo to nasza szlachta taka: muchom się powodować daje... muchom!... To nieszczęście!.. Uprze ci się szlachcic, jak osioł i ani rusz naprzód, trzeba go za ogon w tył ciągnąć. Już ja Pieckiego pociągnę, o !...

Ufał sobie i w wyobraźni własnej kreślił obraz, który go w zachwyt wprawiał. Widział siebie, ministra finansów, w mazurze, w pierwszej parze z hrabiną Piecką, panią ministrową sprawiedliwości. Zachwycało go to, naprzód jako obraz, ale bez porównania bardziej i mocniej jako krok dyplomatyczny.

Minister w mazurze! minister fortancerz!

Co za wrażenie na Europę, na cały świat!

Minister finansów!

Układał sobie, że zmieni guzy. Myślał o tem dawniej, ale zadłużył się na guzy po 5, 000 zł. sztuka, i nie mógł zdobyć się na ponowienie wydatku o wiele znaczniejszego. Obliczył, że koszt guza przyzwoitego, guza należytego, odpowiedniego godności szanującego siebie człowieka, koszt takiego guza wynosić powien 25 do 30 tysięcy zł. Wydatek taki przedstawiał się mu pod postacią zadania nierozwiązalnego. Mnożenie dawało w rezultacie 360 tysięcy. Pożyczyłby — na to był zdecydowany, ale na udzielenie pożyczki, zdecydować by nie zdołał żadnego żyda w żaden żywy sposób.

Sposób i decyzja znalazłyby się, gdyby został ministerem finansów.

"Huncwoty! — z pożyczkami by mi się napraszali."

Bardzo mu więc chodziło o zdobycie teki dla siebie i dla hrabiego Pieckiego.

Po balu polskim nadchodził bal dworski. Hrabia Łopaciński nie ubiegał się o udział w takowym; winogrona za wysoko dla niego wisiały, uważał je przeto za kwaśne, tłumacząc, komu należy: że na salonach dworskich mazur zbyt podrzędną odegrywa rolę. Etykieta go przygniata i obniża Przytem fraki są "de riguer" on zaś do traka nie miał, jak się wyrażał, "przychapienia". Guzy przy fraku — gdzie je przylepić?

 — Głupstwo — powiadał.

Powiadał to samo i hrabia Piecki, ale zaproszenie otrzymał. Zaproszenie dla siebie i dla hrabiny.

Odmówić nic wypadało

Nie wiedział, zkąd na niego spadł ten zaszczyt.

 — Widzisz — rzekł do żony.

 — Widzę — odrzekła.

 — Cóż ty na to?

 — A cóż!...

Rozmówili się. Że jednak panu Alfredowi chodziło o źródło zaszczytu, bez któregoby zaszczyt nie mógł się obejść, napadał więc tych, których o sprowadzenie takowego podejrzewał.

 — Toś ty mi, panie Leopoldzie, szpasika tęgiego urządził.

"Leopold" było to hrabiego Łopacińskiego imię chrzestne

 — Ja! ?... — zaprotestował. — Wszelki duch!...

 — Któż?

 — Czy ja wiem! Ale... Zamyślił się.

 — Co ? - zapytał pan Alfred

 — Słuchaj no... Tu idzie nie o kpiny.

 — Wiem mniej więcej, o co idzie.

 — Wiesz mniej, aniżeli więcej.

 — Naprzykład?

 — Zgłoś się na bal nie jako graf Piecki, ale jako, graf von Pieska.

 — To jest... niby: graf z pieska...

 — Nie to, ale bo widzisz.

 — Ja się na taką kombinację nie piszę — Nie chodzi o to, ażeby się pisać na to, lub na owo, ale o to, ażeby tekę ministerjalną uchwycić.

 — Kpisz, czy o drogę pytasz? zareplikował hrabia Alfred

 — Posłuchaj-no mnie, panie Alfredzie. To nie kpiny. Kpinami szlachta nasza wszystko zbywać lubi Nie mówię togo do niebie, broń Boże; ale tak, w ogóle. Pora jednak pozbyć się tej słabości, tego występku tej zbrodni.

 — Z wysoka bierzesz wtrącił pan Alfred.

 — Tej zbrodni! — wykrzyknął pan Leopold; po chwili dodał głosem perswazji, i wziąć się w kupę..

 — W kupę, hm...

 — Inaczej nie dojdziemy do celu

 — To prawda.

 — A więc, kochany panie Alfredzie, nie graf von Piecki, ale graf von Pieska.

 — Co to, to nie.

 — Czemuż? zapytał hrabia Łopaciński tonem proźbą nabrzmiałym.

 — Ośmieszyłbym się.

 — Ale byś został ministrem.

 — Niech mnie ministrem zrobią, nic niemam przeciwko temu ale nie wstąpię do gabinetu z wyglądającym z pod półfraka ministerjalnego lisim ogonem.

 — Ha! Na innej trzeba będzie kołatać drodze.

 — Wymawiam sobie jeno ażeby, podchwycił hrabia Alfred, — kołatanie się bezemnie odbywało. Chodzi mi o to tem bardziej, że twoja, kochany hrabio, niezłomność, wróży bardzo dobrze. Minister sprawiedliwości będzie z ciebie zuakomity. Będziesz żydów grzmocił, co się wlezie. Ja będę dusił, ty grzmocił. Zrobimy porządek. "Addio!"

Rozmowa powyższa miała miejsce w gabinecie hrabiego Alfreda, w gabinecie zaopatrzonym w sprzęty ministerjalne. Biura szerokie suknem zielonem obite, posiadające szuflady, szufladki pułeczki, pulpity, było to najszlachetniejsze "bureaux" ministerjalne, szafy i pułki nosiły techniczną nazwę "bibliotlieque-ministre"; fotele krzesła, kanapy pod tęż nazwę podchodziły, niemniej jak przybory do pisania wytworne i eleganckie, ułożone porządnie i symetrycznie. Ułożenie nie było dziełem tapicera.

Hrabia się do tego nie wtrącał, tylko następnie przestrzegał nienaruszalności układu pierwotnego. Nie wolno było przestawiać, ani posuwać.

Lokaj, co sprzątał i prochy ścierał, powinien był wszystko na swojem kłaść miejscu, nie wypróżniając stojącego obok kosza, aż się napełni. Owóż kosz ów od lat trzech, jak hrabstwo w Wiedniu zamieszkali, napełnił się kopertami zaledwie do połowy. Świadczyło to o niewielkiej rozległości korespondencyjnej. Hrabia mało pisywał, rzadko też listy otrzymywał.

Biuro jego przechowywało pierwotną, nadaną mu przez tapicera dziewiczość. Taką

samą dziewiczość zachowywała biblioteka, świecąca nieobecnością książek. Za to nie brakło biustów ustawionych dla ozdoby, przedstawiających wielkich mężów: Tacyta i Cycerona w togach, Gothego i Schillera w perukach, Napoleona I i cesarza Aleksandra I w mundurach, orangutana i goryla w stroju natury. Te dwa ostatnie służyły do urozmaicenia perspektywy. Perspektywicznym wymaganiom czyniły zadość jak wszystko, co się w gabinecie włościeiela Gajów znajdowało. W szafach nawet perspektywy nie brakło: nie zasłaniały jej książki, których brak panu Alfredowi bynajmniej nie zawadzał, albowiem uczuwać się nie dawał.

Po odejściu hrabiego Leopolda, czas jakiś hrabia Alfred pozostawał w absolutnym ducha spokoju. Nie myślał o niczem — zapewne wypoczywał — po rozmowie dyplomatycznej. Powoli, stopniowo, nakształt powracającej fali, myślenie zaczęło mu do głowy napływać i wpłynęło pod postacią zapytania:

 — Ki djabeł mi tę inwitację sprokurował?

Podejrzywałein Łopacińskiego dla tego, że mu dyplomacja we łbie pokutuje; ale nie: byłby się przyznał. Czy nie Karol?

Wraz ze sformułowaniem się zapytania tego, lokaj wszedł i podał kartę wizytową.

 — Prosić — rzekł hrabia, nie ruszając się z kanapy, na której wpół leżał.

 — Do salonu ?

 — Nic, do mnie.

W chwilkę później zjawił się pan Karol. który po przywitaniu się ze szwagrem i zajęciu miejsca na fotelu, rozpoczął rozmowę od zapytania:

 — Jakże ci się podobał stary von Schaubube ?

 — Ot, niemczysko.

 — Zachwycony tobą.

 — Jest bo czem. Czemże go zachwycić mogłem?

 — Hm ?.. Ot podobałeś się staremu i kwita.

 — Ale, ale: słyszałem dostaliście inwitację.

 — Toż nie twoja sprawka?

 — Zkąd-że!...

 — No, widzisz. A jam był przekonany, żeś to ty nam ten zaszczyt sporządził. Podejrzywałem dyplomatę, alem mocniej podejrzewał ciebie.

 — Niesłusznie

 — Zkąd-że się to wzięło?

 — Widocznie w górze mają dla ciebie widoki.

 — Nie gadaj!

 — Jeżeliś się o inicjatywę nie starał, to niczego innego domyślać się nie można. Wieloński dla usankcjonowania swego świeżo nabytego hrabstwa i ciężkim trudem wykołatanego szabelaństwa, tłucze się po Wiedniu, jak Marek po piekle, pcha się z audjencji na audjencją. Ziemiałkowskiego po rękach całowali... inwitacyi nie dostał.

 — A nazywa się Wieloński.

 — Więc cóż z tego?

 — Gdybym się przezwał Pieska, wnet bym ministrem został.

 — Mógłbyś zostań i bez i bez tego.

 — Chyba — I Łopaciński się w końcu na to zgodził.

 — Cóż on?

 — Ano, on i ty uwzięliście się na wypchanie mnie na stanowisko wysokie. Pchajcie!

Dasz się pchać ? — z uśmiechem zapytał pan Karol.

 — Cóż mam począć ! Uwzięliście się na mnie. Mnie satysfakcję sprawia patrzenie na wasze zabiegi.

Pan Alfred nie pytał szwagra, czy będzie na owym balu, o który się tak ubijano.

Nie potrącał tej materji przez delikatność. Od czasu niechonorowej sprawy w klubie, z której pan Karol wyszedł z honorem, niemożliwem się stała pokazywanie go w zbyt widnych miejscach. Zrobił się z niego gość żenujący. On to sam rozumiał i nie narzucał się, wybierając te jeno drogi i ścieżki, na których zużytkować mógł zdolności swoje i maskując manewry, któremi się posługiwał. Zaproszenie hrabiostwa Alfredostwa było jego dziełem Wykombinował je do spółki z baronem von Schaubube na rzecz promyków, jakie widok hrabiny Amelii wywoływał w oczach księcia Manfreda, w którym podejrzywaną gienialność potrzeba było koniecznie poruszyć. Grenialność ta bowiem ugrzęzła, niby wóz w błocie. "Latorośl" tyle obiecującą rozpromienił nieco widok pani Alfredowej, a stosunek jej do pana Karola wprowadził w styczność. z nim "latorośli" tej piastuna.

Oto źródło, z którego inwitacja wypłynęła. Hrabia Alfred, dzięki mądrości, jaką sani sobie przyznawał, źródła dojść nie był wstanie. Zaciekawiło go ono. Rozmówił się z żoną, zapytał hrabiego Łopacińskiego. pogadał z panem Karolem; spostrzegłszy jednak, że dochodzenie wymagałoby starań szczególnych, dał temu pokój.

Na balu hrabina wystąpiła w sukni, podszytej tajemnicami, znanemi jeno jej i krawcowi. Krawiec w tym wypadku bodaj czy nie stanął na równi z Fidiaszem. Gdyby spytać tych, co dzieło jego na posadzkach salonów, przy blasku świateł ulewnych, na tle zwierciadeł, złoceń, barw oglądali, kto wie, ażaliby mu nie przyznali nad Fidjaszem wyższości. "Te" zwłaszcza, to jest, damy. zdanie to wyrażały wyrazem, podziwu, roziskrzonego oprawianą w uśmiechy urocze zawiścią. Utworów Fidiasza żadna by tak nie podziwiała i żadna by się w obec nich tak nie uśmiechała.

Może się niejednej żółć rozlała i na żółto oblicze zabarwiła, ale barwa ta, acz patrjotyczna w Wiedniu, przez blansz i róż przebić się nie mogła. Tryumf krawca był zupełny.

Tryumf krawca był zupełny, ale nie jedyny.

Wraz z nim tryumfowała hrabina Piecka.

Tryumfowała nietylko jako manekin służący do wykazania doskonałości pracowni krawieckiej, ale sama przez się Ściśle rzecz biorąc, nie była ona najpiękniejszą śród okazów wdzięków niewieścich, jakich dostarczył Wiedeń dospółki z prowicją i zagranicą. Piękniejszych odniej snuło się sporo.

Ona atoli miała w sobie coś swego własnego, coś co ją wyodrębniało, co jej cechę indywidualną nadawało: jakiś akcent szczególny. Było-li to tem, co pan Karol "apatycznością" nazywał? Może. Apatyczność śród niewiast, którym ubrana w formy światowe zalotność nadawała cechę wspólną, które jedna drugą przedrzeźniały, posługując się w jednym duchu krygami, flirtażem i wszelkiemi sposobami, mającemi na celu usidlanie osobników płci odmiennej, apatyczność śród niewiast tego rodzaju odbijać musiała. Musiała się wydawać osobliwością. Osobliwość każda uderza.

Bez szukania przeto przyczyn nadzwyczajnych, w tej osobliwości że hrabina Piecka w tłumie istot, ubranych w suknie powłóczyste, zajętych usidlaniem istot we frakach i mundurach zachowywała istotną, z natury jej płynącą obojętność, w tej osobliwości przyczyny jej tryumfu szukać należy.

Oglądano ją zdaleka i zbliska

W gronach formujących się przypadkowo, mówi no o niej i we wszystkich językach powtarzano: "Piękna".

Młodzi i starzy, żonaci i żonatymi być mający dostojnicy kazali ją sobie przedstawić i, do niej się przysiadając, prawili jej łaskawie komplimenty.

Z ust do ust podawano sobie wiadomość: "Mała hrabina".

Oznaczało to. że ta uderzająca osobliwością jakąś piękność, jest małżonką drążkowego hrabiego, że z nią zatem sprawa nie może być trudną.

W tym sensie wiadomość przyjmowały tigury wysokie jako też bogacze, którzy patrząc na nią, oczy przymrużali, od stóp do głowy wzrokiem ją mierzyli i zachwycali się.

Zachwycał się i książę Manfred.

Zachwycał się i cmokał.

Dostojnicy chodzili z "małą hrabiną" w taniec. Zaszczyt ten spotkał ją trzy razy. Zamierzał i on zaszczyt ten jej wyświadczyć, ale zdecydować się nie był w stanie, czuł bowiem, iżby zemdlał, gdyby ją w polce, czy w walcu w pół objął. Zemdlałby na pewno. Poprzestać więc musiał na admiracji zdaleka, co barona von Schaubube napełniało radością niewysłowioną.

 — To pójdzie — mówił do siebie — to się stanie ostrogą, od której młodzieniec, jak koń arabski, naprzód ruszy.

Uznawał przytem przestrogę pana Karola, który radził nie naglić, ale systematycznie posuwać rzecz dalej i dalej, ograniczając posuwanie na dostarczaniu sposobności,

"Der Kerl (t. j. pan Karol) doświadczonym jest w rzemiośle".

Rzemiosła nie nazywał, musiałby bowiem i do siebie zastosować to miano (der Kerl) wzgardliwe.

Hrabiostwo, z balu wracając, znaleźli się w karecie jedno obok drugiego.

 — No, Bogu dzięki — odezwał się hrabia, dając przez to do zrozumienia, że rad jest powrotowi do domu.

 — Bogu dzięki — zawtórowała hrabina.

 — Tyś się jednak nie nudziła, jak ja. Parę razy, o mało-m nie zasnął, siedząc.

 — Mnie się nic podobnego nie przytrafiło.

 — Nie przytrafiłoby się i mnie, gdybym był tak, jak ty, chwytany. Nie opuściłaś tańca chyba ani jednego

 — Zdaje się — odrzekła od niechcenia i, nie żenując się męża, ziewnęła należycie i głośno. Otóż będę spała — dodała.

 — Nie zaśnij jeno nim dojedziemy — tonem przestrogi rzekł pan Alfred. — Byłby kłopot z przeniesieniem cię do łóżka.

Kłopot ten nie nastąpił. Przenosiny z karety do łóżka uskuteczniła pani Amelia przy pomocy nóg własnych.

Gdy się do sypialni swojej dostała, doznała uczucia zadowolenia na widok łóżka.

 — Prędzej, prędzej nagliła pannę służącą, co się do rozbierania jej z szat balowych stawiła.

Nie zrobiła tego nawet, czego nie zaniedbuje żadna z powracających z balu kobieta: nie dokonała ostatniego w zwierciadle rzutu oka napostać swoją. Dopuściła się występku. Wiedziała, jak wyglądała przed balem, nie obeszło jej zgoła, jak wyglądała po bala.

 — Prędzej, nagliła służąca.

I ta pospiesznie odpinała, zdejmowała, ściągała, rozsznurowywała, rozcinała, aż hrabinę rozebrała ze wszystkich obsłon. Nie pozostawiła jej atoli w stroju Ewy. Koszulę dzienną zastąpiła co rychłej nocną i pani Alfredowa do łóżka się już kwapiła, gdy Liza rzekła:

 — A włosy?

 — Ah! — odrzekła hrabina z akcentem niechęci i usiadła na krześle, zalecając słażącej, ażeby nie marudziła.

Gdyby nie to, byłaby spać poszła w koafiurze balowej.

Służąca się spieszyła, mimo to jednak, nie mogła rozplatać warkoczów, czesać i zwijać włosów z pośpiechem takim, ażeby zapobiegła ziewaniu, które panią Amelię opanowało, i uprzedziło klejenie się powiek, które się same zlepiały. Wreszcie włożyła jej na głowę czepeczek. Senna weszła do łóżka i nim głowę na poduszce złożyła, już spała.

Jakaż dama światowa zdobyłaby się na coś podobnego ?

Któraż po powrocie z balu najprzód by się uważnie nie obejrzała, następnie godzin paru nie spędziła na odtwarzaniu w pamięci zdarzeń, dotyczących szczegółów i szezególików chwil, spędzonej na arenie publicznej ?

Bal dla kobiety jest popisem, z którego stanowiący o powodzeniu stopień otacza zagadkowość. Na balu rozpoznać się on nie daje: przeszkadza temu, jeżeli nie upojenie, to samo roztargnienie. Odgadywaniu oddać się można dopiero w osamotnieniu, w ciszy, w obec zwierciadła. służącego do sprawdzania domysłów i przypuszczeń.

Następnie to zwykle po rozmowie z panną służącą, zadającą zapytania i czyniącą spostrzeżenia i po odejściu jej trwa, — trwałoby bez końca, gdyby nie znużenie, które nakoniec uczestniczkę balu przemocą prowadzi do łóżka, nie na to atoli, ażeby zasnęła, ale ażeby w dalszym ciągu snuła odgadywania aż do wprawienia nerwów w rozdrażnienie gorączkowe. Wówczas doza morfiny, udzielona przez jednego z oddanych na usługi dam światowych lekarza, nerwy uspokaja i sen sprowadza. Wynikają ztąd następstwa smutne, te atoli nie należą tu do rzeczy.

Pani Alfredowa po dworskim balu zasnęła tak, jak zasypiają dziewczęta wiejskie po zżęciu kopy na łanie. Głowa do poduszki, i już. Liza musiała jej kołdrę na ramiona naciągnąć Spała snem twardym, kamiennym, poświstywała zlekka przez nos i spała do dziesiątej nazajutrz jednym ciągiem O dziesiątej obudziła się. Było to obudzenie się przedwstępne. Byłaby sobie jeszcze pospała, ale jej przeszkodziła Justyna.

Justyna z Zusią na kolanach siedziała pod oknem i, jak skoro ziewnięcie hrabiny usłyszała, wnet się odezwała:

 — Dzień dobry paniusi!... Paniusia śpi, a to już dziad z za dziesiątej przyszedł góry.

 — Aaa, ha — ziewnęła hrabina na ostateczne rozbudzenie. Któraż to?

 — Południe niedaleko. Na dworze taka szaruga, że niech Pan Bóg jedyny broni. Przychodziliśmy już dwa razy do paniusi na dzień dobry z ŻusiąDziewczynka podeszła do matki do łóżka, ta ją ucałowała, obok siebie posadziła i Justynie odpowiedziała:

 — Późno-śmy przyjechali,... zmęczyłam się... a !...

 — Paniusia dużo, musi być, tańcowała.

 — Tańcowałam, ale mnie nie tyle zmęczyły tańce, które szły z regiestru.

 — Z regiestru? tańce? — podchwyciła zdziwiona Justyna. — Któż to widział takie tańce!...

 — Taki zwyczaj.

 — O, już to te zwyczaje wiedeńskie. Bodaj ten z piekła nie wylazł, co Wiedeń wymyślił !... Prawda, że się tu człowiek na dziwa napatrzy, jak te żyrafy naprzykład z temi szyjami długiemi na parę chłopów, albo te słonie z trąbami zamiast nosów, albo te krokodyle, o których powiadają, że ludzi połykają, ale wolę ja nasze Gaje bez żyraf, słoniów, krokodylów. Gdzieżby kto w Gajach przy tańcowaniu o regiestrze pomyślał! Tańcuje sobie, kto zechce i już. Te regiestry to niemieckie wymysły. I paniuńcia — zapytała w końcu — wedle regiestru hop?

 — Coś tak, moja Justyno,

 — A toć ja, dalibóg, uciekłabym od takich tańców na kraj świata, do jakiego lasu.

Wszczynała kwestje, przedebatowaną już nie raz i nie sto razy. Może dlatego, ażeby tej kwestji nie wznawiać, hrabina się odezwała:

 — Nie wiesz, czy pan hrabia już nie śpi?...

 — Ot, nie wiem. Jak-em tu szła, cicho było po tamtej stronie.

 — Dowiedz-że się.

Po odejściu jej, hrabina przygarnęła dziecko do siebie, a gładząc jej czołko, zapytała:

 — Żusia była grzeczna ?

 — Tak, mamo.

 — Nie słyszałaś, jak mama przyjechała ?

 — Nie słyszałam... Alem ja wiedziała?

 — O czem ?

 — Że mama i papa pojechali, ale powrócą...

 — Chybaż przypuszczać niemogłaś, iżbyśmy nie powrócili?.. co?..

 — Ja nie wiem.

 — Iż byśmy nie powrócili do Żusi?

 — Justyna opowiadała o matce, co odjechała i nie powróciła.

 — Opowiadała ci o takiej matce ? To była chyba matka bardzo zła.

Rozmowę matki z córką przerwało wejście Justyny.

 — Jasny pan śpi — odezwała się głośno. Hrabina spojrzała na zegarek i pocisnęła za dzwonek. Zjawiła się Liza z po za portjery.

 — Co pani rozkaże?

 — Kąpiel.

Panna służąca znikła, a po chwili słyszeć się dał szum wody, lejącej się z kranów do wanny w łazience oddzielonej od pokoju sypialnego dwiema izbami.

Gdy szum ustał, panna służąca powróciła.

 — Gotowa — rzekła.

Hrabina kołdry odrzuciła i z łóżka się zsunęła, wsuwając nogi bose w ciepłe, mięką flanelą wyłożone, a z wierzchu w hafty przyozdobione pantofelki. Cudne to były nogi i piękne pantofelki. Przysłonił je długi, ciepły szlafrok, który okrył postać kobiety o kształtach posągowych. W chwilę później kształy te w całej wystąpiły świetności. Harmonia linij, urok zaokrągleń, życiem dysząca karnacja, barwa skóry, ton całości pełnej ruchu w nieruchomości, wszystko to na jeden króciutki momencik przedstawiło się oczom Lizy. Szkoda, że na miejscu Lizy nie znalazł się jaki Apelles, albo Praksyteles!

Ten króciutki momencik starczyłby mu na zaopatrzenie się w natchnienie na długo — na życie całe. Tak zaś, pozostało to bez następstw. Hrabina w wannę się zagłębiła, a Liza za nią stanęła i na głowie jej czepeczek nocny na czepeczek kauczukowy zmieniła.

Kąpiel wzmocniła panią Amelię i oczyściła jej ciało z mikroskopijnych przylepek, napełniających sale balowe zarazkami, które obsiadają gors, ramiona, oblicze, nogi, uda kobiece i przy usłużnem spółdziałaniu potu, szczepią choroby straszliwe.

W wonnej wodzie pluskała się, myła, mydła nie oszczędzała; gąbkami się wycierała; wreszcie, nad nią Liza prześcieradło rozpostarła i ona się. w nie zawinęła.

 — A, jak to dobrze! — rzekła.

Te słowa wielką w sobie hygieniezną zawierały prawdę.

Po balu się wyspała należycie i oczyściła z tych rozkoszy balowych których wyrazem są zarazki

Zdaje, się że hrabina Piecka, acz hygieniczny czyn na sobie spełniła spełniła takowy nie dlatego, ażeby o hygienie pojęcie miała i do jej przepisów się stosowała, ale dlatego, że ją instynkt prowadził i zachcenia budził, a środki pozwalały zachceniom dogadzać. Dogodziła więc takowym. Wykąpała się należycie.

Z łazienki przeszła do izby toaletowej i tam powierzyła się Lizie, która ją czesała, w bieliznę świeżą przyodziewała, pończochy wkładała, w gorset sznurowała, stroiła i wystroiła.

Strój był to poranny. W ubraniu takiem dama wielkoświatowa pozwala siebie jeno podglądać profanom nienależącyin bądź do otoczenia jej najbliższego, bądź do wybrańców, którym wolno więcej, niż ogółowi śmiertelników. Tym ostatnirn wolno oglądać, tamtym podglądać. Pani Amelia — zaznaczyć to należy — nie troszczyła się ani o tych. ani o tamtych, z tej prostej przyczyny, że nie wytworzyła sobie koła wielbicieli faworyzowanych. Nie starała się o to. Zatem, gdy ją Liza wystroiła i do przejrzenia się w zwierciadle wezwała — obejrzała się i rzekła.

 — Dobrze.

Rzuciła jednak wyraz ten tak obojętnie, że Liza usta fobie przygryzła

 — Możeby tę wstążeczkę czerwoną na błękitną zmienić? — zapytała, wskazując kokardkę na rękawie.

 — Jak chcesz — odpowiedziała. Mnie się zdaje, że i czerwona ujdzie.

 — Jeżeli ujdzie, niech zostanie.

Liza, panna służąca wysokiej sfery, należąca do arystokracji służbowej, dlatego się jeno hrabiostwa Pieckich trzymała, że była dobrze i regularnie płatną, i dlatego starannie około hrabiny chodziła, że fach swój szanowała. Inaczej, czuła się na cudzym niby gruncie. Brakowało jej ze strony pani sprawozdań z życia salonowego i zwierzeń z sercowych inklinacyj; brakowało jej tych gawędek poufnych, przy których kamerjery odegrywają rolę powiernic i powierzycielek. Raziła ją ta dama wielkoświatowa, co powracając z balu dworskiego rozespana, nie ma przy rozbieraniu się do powiedzenia nic innego, jak tylko: "Prędzej, prędzej", — następnie, jakby się w niej paliło, do łóżka włazi i chrapie. Co to za dama taka! Liza bardzo liche miała o hrabinie wyobrażenie; posądzała ją nawet o pochodzenie podejrzane; trzymała się jej atoli ze względów pozytywnych i służyła jej poprawnie.

Poprawnie ją też ubrała. Kwestji wstążeczki dotknęła w duchu szykany. Wiedziała z góry, jak ją rozstrzygnie hrabina, która w rzeczach gustu nie posiadała zdania własnego. Przy poruszeniu kwestji przez Lizę, przemówił w niej nie gust, ale głód. Odezwała się:

 — Ciekawam, czy brabia już wstał, pójdź, dowiedz się.

Rzekłszy to, udała się do buduaru, dokąd Liza przyniosła jej wiadomość, że hrabia już wstał, że się ubiera i naznacza hrabinie schadzkę w jadalnym pokoju.

Schadzka nastąpiła niebawem. Hrabiostwo spotkali się w obec stołu, na którym samowar szumiał i serwis śniadaniowy w komplecie oczekiwał na użytek odpowiedni. Hrabina podała mężowi czoło, ten ją w czoło i w rękę od niechcenia pocałował, a zajmując przy stole miejsce, zapytał:

 — Dobrze spałaś?

 — Jak zabita. A ty ?

 — Jak kamień... Nie przeskodziło mi bynajmniej że-m się zdrzemnął trochę na salonach. Ha! — westchnął. — Powiem prawdę, nie życzyłbym sobie być drugi raz do tej pańszczyzny wezwanym.

 — Ani ja — rzekła pani Amelia.

 — Tyś się nudziła przynajmniej.

 — Tak... zapewne; ale, bodaj, czy bym się nie wolała, aniżeli za przerzucaną z rąk do rąk piłkę ludziom służyć. Nie sprawia to przyjemności. Kto wie, jakie ręce kobietę obejmują?

 — Hu, hu, — grubo się zaśmiał hrabia i dodał: Przecież to wszystko tacy eleganci, galantomy... phii.

 — Tak, o! tak... Jednakże..

Hrabinie brakło tego smaku wybrednego, co się w wielkim urabia świecie. Nie znaczyło to, iżby się ona zabawić i potańczyć nie lubiła, ale inaczej, w innych warunkach. W Wiedniu, wszedłszy między wrony, musiała krakać jak i one, wolałaby jednak zabawę szczerą, otwartą, nie mierzoną na tempa, nie krępowaną przez etykietę.

Wołałaby taką zabawę, ale bezwiednie, sama sobie preferencji własnej wytłumaczyć nie umiała. Wydawało się jej, że jak jest, tak być powinno i szła za innymi, a gdyby jej zapytać, dokąd dąży, od powiedziećby musiała słowami które biskup Krasicki w usta cielęciu włożył: "Ja nie wiem, lecz przedemną biegnie innych wiele".

Luboć przyrównanie pięknej i takj ak hrabina Alfredowa, w wielkim świecie zaznaczonej kobiety, do cielęcia, wydać się komu może niesmacznem, nikomu się atoli nietrafnem nie wyda. Natura hrabinę w szeregu istot za innymi boz zdania sobie sprawy, podążającymi umieściła. Więc ona podążała pomimo, że zadowolenia w tem niedoznawała.

Tej samej reguły i mąż jej się trzymał.

Dobrane to małżeństwo z jednakiem z balu powróciło uczuciem i nie miało sobie dużo do mówienia. Pani Alfredowa w męzkiej towarzystwa połowie, widziała mieszające się fraki i mundury, jak się w kalejdoskopie kolory mieszają, w żeńskiej zaś, zauważyła kilka trenów osobliwych, kilka dekoltowań przesadnych i kilka jeszcze do ubrania odnoszących się szczegółów, mających wielkie, w oczach kobiecych znaczenie. Hrabia mniej na te szczegóły zważał. Spostrzeżenia jego zwracały się ku osobistościom i wyrażały się w sposób następujący:

 — Nie wiesz ty, pytał żony -- co to była za jedna w sukni morągowatej z guziczkami z tyłu.

 — Która? zapytała pani Amelia.

 — Ah! ta.. ta... Girlandę z różyczek malutkich na ukos przez suknię przewinęła.

 — Suknia morągowata ? Girlanda z różyczek? — przypominała sobie hrabina, wiedząc, co to różyczki, ale nie wiedząc, co to właściwie za kolor morągowaty.

Tańczyła z oficerem w wielkich epoletach nie uważałaś chyba.

 — Brunetka?... blondynka?...

 — Nie wiem, ale fain kobiecina, o! fain. Założyłbym się, że się do drągala ma. Winszuję drągalowi. Dwa razy taki, jak ona, mógłby ją sobie do kieszeni schować. I zapewne to zrobi, jeżeli ją wykraść zechce... fain babina!...

 — Któż on taki ?

 — Licho go wie.

 — Może wykradać nie będzie potrzebował. — Może.. Przesunęli się mimo mnie raz i drugi; zauważyłem czułą tę parę i obserwowałem ją zdaleka. Oho — pomyślałem sposobisz ty rogi dla szczęśliwca, co jest małżonkiem twoim.

 — Czy się nie mylisz ?

Przysięgać nie belę, ale nie chciałbym być mężem tej damy. Tak czule patrzyła!...

 — Tańcząc, trzebaż przecie na tancerza patrzeć.

 — Patrzeć i patrzeć, to dwa. Tęż samą damę obserwowałem, gdy tańczyła z innymi. Patrzyła, ale nie tak. Co za różnica!... Satysfakcję mi sprawiało porównywanie tej różnicy.

A zapytał, nie zauważyłaś damy w białej sukni, pod spodem różowa, na głowie wianeczek zielony, prątkami djamentowemi przetkany ?

 — Mocno dekoltowana ?

 — Tak, czy wiesz, co to za jedna?

 — Nie wiem..

 — Baronowa Sielberg.

 — Bankierowa?...

 — Bankierowa lat pięćdziesiąt z okładem, ma dorosłych synów i córki zamężne.

 — Nie widać po niej, żeby była młodą, ale się wystroiła, jak osóbka młodziutka.

 — A brzydka!...

 — Nie piękna...

 — Tańca nie opuściła ani jednego. Ciągle ją brano Ile razy się mimo mnie w rozpędzie walcowym, czy półkowym przesuwała, ochota mnie zbierała nogę jej podstawić.

 — Zbytki ci się po głowie kręcą, zauważyła hrabina

 — Niechby się baba była rozciągnęła.

 — Także satysfakcja !...

 — Satysfakcja, jak każda inna. Babie się podobało starą torbą potrząsać i grys z niej sypać, mnieby się podobało oglądać tę torbę rozciągniętą na podłodze. I gdybym był jej nogę podstawił.

 — Dajże pokój — upominała go hrabina. Nie mów nawet o czemś podobnem

 — Ciekawym, czemu nawet mówić nie można. Mówi się, bo się mówi. Przecież nie przypuszczasz, żeby tancerkom na balach nogi chciał podstawiać.

 — Ale ludzie, co słyszą, powtarzają.

 — Ależ ja mówiłem nie przed ludźmi, tylko przed tobą.

Na tym punkcie małżenstwo się posprzeczało przy śniadaniu, którego spożywanie świadczyło, że sprzeczka najmniejszego na apetyt nie wywarła wpływu. Apetyt służył jednemu i drugiemu do końca, przy końcu zaś, po nieporozumieniu śladu nie pozostało. Harmonja powróciła sama przez się, a wyraziła się w sposób następujący:

 — Dziś bym wizytom nie była rada, odezwała się hrabina.

 — I ja bym rad nie był — zawtórował hrabia.

 — Nie przyjmujemy więc nikogo?

 — Nikogo.

 — Ani Karola, ani Łopacińskiego, z których nie jeden, to drugi, a może jeden i drugi stawią się niechybnie, celem dowiedzenia się, jak tam poszło. Łopaciński wietrzy dyplomację; Karol zaś... uhm ?.. coś on wietrzy także. Ten i ten napastują mnie: jeden teką ministerjalną, drugi ambasadę wepchnąć - by by mi chciał. Hm... niech próbują. Co mi tam !.. Ale dziś ich nie przyjmiemy.

Przycisnął dzwonek, lokaj się stawił; pan Alfred dal mu stosowny w ogóle rozkaz, dodając szczególne polecenie tyczące się panów Karola i Łopacińskiego.

 — Powiedz im, żeśmy się pomęczyli i w łóżkach leżymy.

Gdy lokaj odszedł:

 — Hm.. — odrzekł na dworze plucha, a miałbym ochotę przejść się. Wieczorem chciałbym do klubu zajść dla tego niemczyska, który się do mnie jak klajster szewski lepi.

 — Dla jakiego niemczyska? — zapytała hrabina.

 — A dla tego barona Schaubube. Licho wie, zkąd przyszło temu dziadowi, raptem się we mnie rozmiłować. W klubie mnie nie odstępuje i parę już razy dał mi do poznania, że chciałby się tobie przedstawić.

 — Jam go chyba nigdy nie widziała

 — Stary, łysy, z ogromnemi siwemi wąsiskami, ochmistrzaje księciu Manfredowi, temu... pamiętasz? co się do ciebie przysiadł i coś mówił a tyś niewiedział, co.

 — Łopacińskiego to srodze zgorszyło. O ileżby się bardziej zgorszył, gdyby się dowiedział, że nic a nic nie wiem, co na balu dworskim do mnie kto mówił. W uszach mi raz po raz coś brzęczało, a jam się za tobą oglądała, chcąc ci dać znak do odjazdu. Gdzieżeś się schował?

 — Ten stary mnie przy sobie posadził i bawił komplimentami pod twoim adresem.

 — O?... — zdziwiła się. Zdobyłam w nim sobie admiratora.

 — Który kiedyś u stóp twoich hołd powinny złoży; tylko nie dziś. Gdyby przyszedł znajdzie drzwi zamknięte.

Hrabina skinieniem głowy zaaprobowała słowa męża.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej