Jan Kazimierz Ordyniec

ŻYCIE NAPOLEONA BONAPARTEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ŻYCIE NAPOLEONA BONAPARTEGO

poprzedzone obrazem rewolucii francuzkiej. Tom. 1

Ordyniec Jan Kazimierz

ROZDZIAŁ I.

OBRAZ REWOLUCJI FRANCUSKIEJ.

Zwracając oczy na przeszłość, trudno jest, jakkolwiekby wielkiej wagi były wydarzenia, przypomnieć sobie dokładnie uczucia, jakiemi w ciągu ich byliśmy miotani, i odmalować wszystkie obawy, nadzieje, niespokojności i zawady, którym czas i los nadały koniec tak dla nas nowy i niespodziewany. Kiedy rzeka wzbiera nagle w naszych oczach, kiedy huk jej nurtów brzmi w uszach, zaledwie natenczas przypomnieć sobie możemy stan rzeczy przed powodzią; niechże się wody uciszą, niech wejdą spokojnie do swego zwyczajnego łożyska, a jeszcze nam trudniej będzie wydać wiernie postrach; jakim nas ich wzburzenie przejęło. Taka jest moc teraźniejszości nad naszemi zmysłami, i imaginaciją, iż potrzeba nadzwyczajnego natężenia, by znowu wyszukać w umyśle znikłe uczucia i wypadki co je obudziły. A przecież jest to cel, jaki sobie historyja zamierza. Będzie ona napisana bez pożytku, bez korzyści czytana, jeżeli z opowiadania nie można wydobyć prawdziwej idei poruszenia, jakiego doznawali świadkowie wydarzeń opowiadanych. Z tego to stanowiska skreślić należy obraz historyi Francii i Europy, począwszy od wojny Amerykańskiej, o której ledwo już tylko starcy za dni naszych zapamiętać mogą.

Pokój zawarty w Wersalu roku 1783. zdawał się na długi czas zapewniać Europie spokojność. Swieże wydarzenia zmodyfikowały i złagodziły cierpką niegdyś i dumną mowę narodów rywalizujących. Pod słabym a raczej nieszczęśliwym rządem, Anglija okupiła pokój panowaniem swojem w Ameryce północnej i złożeniem swej władzy nad temi osadami. Ta strata już sama z siebie dość wielka, jeszcze większą zdawała się w oczach narodu, co widząc stargane związki spólnego szczepu i zniszczone korzyści wyłącznego handlu, dumał boleśnie nad wojnami przedsiębranemi i wyłożonemi skarbami, w obronie pomyślności pięknego kraju, którego wyrzec się musiał. Chwała oręża brytańskiego tak świetna podczas pokoju w Fontainebleau, prawie całkiem się zaćmiła. Pomimo pięknej obrony Gibraltaru, ogólny wypadek wyprawy lądowej był okropnym ciosem, zadanym wojennej sławie Anglików; pomimo świetności i szczęśliwie nadarzonych zwycięztw Rodneya, brzegi Anglii zostały znieważone, floty jej musiały chronić się do swojich portów: gdy tymczasem bandera sprzymierzonych mocarstw przebiegała zwycięzko kanał la Manche. Z drugiej znowuż, strony, smutny wypadek nierównej walki, dotknął boleśnie ducha publicznego, przerażonego na widok całej Europy łączącej się wspólnem uczuciem nienawiści i zazdrości przeciwko morskiej przewadze Anglii. Nienawiść ta objawiła się w zbrojnym związku narodów północy, który pod nazwiskiem neutralności nie czem innem był, jedno uorganizowanem sprzymierzeniem przeciwko wielkiej Brytanii zamierzającej panować na morzu. Do tych, wszystkich przyczyn zniechęcenia, dodać jeszcze należy bezczynność handlu w ciągu długich wojen, upadek kredytu i zmniejszenie się wartości gruntów, skutki nieuchronne przejścia ze stanu wojny do stanu pokoju, nim kapitały wynajdą znowu swoje zwyczajne kanały krążenia. Bacząc na to, poznała Anglija: że musi oszczędnie pozostałych swojich środków używać i podnieść budowę swojej potęgi, zapewniając sobie długie lata pokoju i odpoczynku. Wilham Pilt zręczny szczególniej w swojich finansowych pomysłach, zajął się, wprowadzeniem w dochody publiczne nowego systematu, któryby mogł bydź zarazem i zyskowniejszy dla narodu i mniej uciążliwy dla kontrybuentów. Nie podobna tedy było i pomyślić, aby jaki cel dumy narodowej, miał przeszkodzić mu w dokończeniu tak potrzebnego działania.

Francija, naturalna rywalka Anglii, nie tak, wielkie korzyści i chwałę odniosła z tej walki, by chciała tak prędko rozpocząć tę próbę. Widziała ona wprawdzie upokorzenie dawnego swego nieprzyjaciela, upokorzenie to było po części jej dziełem; lecz jako pospolicie zdarza się tak narodom, jak szczególnym indywiduom, opłaciła ona drogo roskosz swojej zemsty. Finanse jej  zarządzane następnie przez wielu ministrów, których ograniczone widoki nie rozciągały się za granicę potrzeb chwilowych, były natenczas w przerażającym stanie. Najśmielsi i najbardziej przedsiębiorący ministrowie, cofnęliby się niezawodnie na samą myśl nowej wojny, albo, też jakiego środka, któregoby wojna miała bydź wypadkiem.

Hiszpanija była wrównymże stanie wycięczenia; została ona wciągniona, do związku utworzonego przeciw Anglii, nietylko skutkiem układów familjnych, zawartych pomiędzy Hiszpańskimi i Francuzkimi Bourbonami, ale jeszcze bardziej powodowana gorącem i silnem życzeniem odzyskania napowrót Gibraltaru. Obrażona już oddawna doma Kastylijska, widząc tę ważną warownię w ręku cudzoziemców heretyków, poklaskiwała głośno, skłaniając się do wojny łudzącej ją nadzieją odebrania tej twierdzy, i popierała cała, potęgą państwa olbrzymie usiłowania rozwinione dla dopięcia tego celu. Lecz te ogromne przygotowania i straszliwe środki natarcia, zwykle w podobnych okolicznościach używane, uchybiły zupełnie celu swojego. Królestwo Hiszpańskie odurzone a oraz i zawstydzone tem niepowodzeniem, zrujnowało się kosztami tego kolosalnego przedsięwzięcia. Uderzenie na Algier w 1784. i 1785. roku, wyczerpało do reszty ostatki jego wojowniczego zapału. I tak Hiszpanija wpadła nanowo w konieczną bezczynność, zniechęcona niepomyślnym skutkiem swego ulubionego zamiaru, i nie mając więcej ani środków, ani potrzebnej odwagi, by pomyśleć o nowem przedsięwzięciu.

Z drugiej strony monarchowie, mający udział w tej wojnie, nie posiadali ani tej działalności ani tej dumy, coby mogła ich kraje pociągnąć znowu do rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich. Klassyczny wzrok historyka Gibbona, widział w usypiających na tronie Bourbonach, Arkadijusza i Honoryjusza, najsłabszych i najniedołężniejszych ze wszystkich cesarzów rzymskich, a Jerzy III tyle miał prawości i szlachetności w charakterze: iż nie chciał mącić pokoju ze smutkiem podpisanego, albo też starać się pochwycić nazad prawa, których zrzekł się uroczyście, lubo niechętnie. Odpowiedź jego dana posłowi Zjednoczonych-Stanów, godna jest zaiste pamięci: — "Ja ostatni zezwoliłem na pokój oddzielający Amerykę od mojego państwa; ale teraz kiedy jest już podpisany, najpierwszy sprzeciwiać się będę wszelkim usiłowaniom dążącym do jego zerwania. "—

Dowcipny pisarz, dopiero co powołany, lękał się podobno po charakterze i dumie północnych monarchów, owych przyczyn zamieszania, które nie istniały w zachodniej części Europy. Lecz Katarzyna, widoki zdobyczy zwróciła najbardziej ku swojim granicom z zachodu i południa", a finanse tego państwa, ogromnego wprawdzie, ale ubogiego w dostatki i ludność w porównaniu z innemi, były obciążone długami przez rozrzutność dworu, który chciał zarazem rozwijać świetność Azijatycką i używać wszelkich wymysłów cywilizacij Europejskiej. Dodajmyź jeszcze, że ten kolos miał coś powolnego i ciężkiego w rozwinięciu sił swojich, i że wojska Rossijskie niezawsze były równie szczęśliwe w wojnie z mniej licznemi ale bardziej wyćwiczonemi wojskami króla Pruskiego. Tak więc Rossija, podobnie jak i inne mocarstwa Europy, zdawała się raczej uczuwać potrzebą, by dać spocząć swojim olbrzymim członkom, aniżeli pożądać niepewnych zdobyczy. W roku 1784. w epoce, kiedy zamiary jej względem Turcii na połowę tylko zostały dokonane, chociaż wszystko skąd inąd zdawało się sprzyjać ich uzupełnieniu, w tej mówie epoce, rada ona była, że mogła zrzec się swojich widoków. Nowy dowód: ze Rossija nie tylko szczerze zamyślała o pokoju, ale nawet czuła potrzebę opierania się najpowabniejszym nadziejom zdobyczy, które tak szczęśliwie przez cztery lata przywodziła do skutku.

Sam, Fryderyk pruski, co już oddawna stał się duszą polityki europejskiej siłą swego umysłu i talentów, sam Fryderyk mówię, tyle doznał niebespieczeństw w ciągu awanturniczego i częstokroć niespokojnego panowania, iż nie chciał starości swojej na nowe przygody narażać. Królestwo jego rozciągające się od brzegów Bałtyku aż do granic Hollandii, składało się z wielu odosobnionych cząstek, i sam tylko czas mógł nadać im jednorodność, tak potrzebną w monarchii. Nawykły do badania znamion czasu, Fryderyk, musiał zapewne postrzedz tę massę uczuć i mniemań, zażywianych przez owego ducha badania bez granic, który sam nazywał Filozofiją; uczuć i mniemań, co mogły wkrótce zniewolić monarchów do uzbrojenia się w jednej sprawie" i co mogły zarazem stać im odtąd na przeszkodzie i nie dozwalać by niszczyli siły swoje- jedni przeciw drugim z korzyścią wspólnego nieprzyjaciela.

Nie podzielał tych zajmujących widoków, które nie pokojiły Fryderyka pod koniec jego żywota, cesarz Jóżef II. Nie mając tej przenikłości umysłu, ani tej trafności w sądzeniu o rzeczach, chciał jednakowoż iść w jego ślady jako reformator i zdobywca. Niesłuszna by było zaiste odmawiać temu panu znakomitych talentów, i szczerej chęci wżycia ich ku pomyślności swojich narodów; ale zdarza się częstokroć pomiędzy monarchami, że talent, a nawet cnota, jeżeli jej używają bez względu na czas i okoliczności, może się stać nieszczęściem ich rządów. Zdarza się nieraz także, iż monarchowie udarowani temi osobistemi przymiotami, ufając swojej własnej zręczności, przenoszą (jeżeli nic są przynajmniej nauczeni w surowej, szkole przeciwności) tych polubieńców, co pochwalają i rozwijają ich zdania, nad poradców niezawisłych, których doświadczenie mogłoby poprawić nierozważność ich kroków. Tak więc pomimo osobistych i uznanych zalet Józefa II. znakomite talenta, jakie mu przyznawano powszechnie, szczerość jego niewątpliwa i patryotyzm chęci, w epoce, o której mówimy, obudził więcej obawy i nieukontentowania pomiędzy jego poddanymi, aniżeliby mógł obudzić monarcha, któryby tylko poprzestał na rządzeniu przez swojich ministrów, i prowadził niedołężne życie według praw etykiety, wpośród uciech swojego dworu. A tak cesarz Józef, przez swoja nierozważne zamiary reformy, a przynajmniej przez nagłe i dowolne wykonywanie swojich planów, obudził okropne zaburzenia pomiędzy narodami, których los pragnął polepszyć. Skutkiem swojej polityki zewnętrznej, narażał on w tymże samym czasie na niebespieczeństwo, powszechny pokój Europy i Austryja stawała się punktem, w którym zerwanie mogło się począć. Zdawało się zaiste że cesarz potrafił nareszcie pogodzić w swojim umyśle i wyobrażenia filozoficzne, jakie wyznawał, i zbyteczny egoizm, jaki okazywał względem prowincij zjednoczonych, otwierając naprzód Skaldę, a potem burząc warownie pograniczne, które im dozwolono mieć dla zasłonienia się od napadu ze strony Francii. Przez pierwsze pozyskał tylko lichą summę, za którą sprzedał swoje żądania i wstyd, ze się niewdzięcznością wypłacił za posługi wyświadczone przodkom jego od prowincij zjednoczonych; ale pozbawiając Hollandiją warowni zasłaniających jej granice, wyzwał niejako wypadki, równie smutne dla Austryi, jak dla całej Europy.

Z innej znowuż strony, reformy zaprowadzono przez Józefa II. usposabiały umysły do nowości, mających się poźniej uskutecznić na większą skalę, przez ręce silniejsze i surowsze. Zniesienie zakonów religijnych, i użycie ich dóbr na potrzeby ogólne rządu: mogło do pewnego stopnia pochlebiać protestantom; ale uważając pod względem moralnym, to zajęcie własności indywiduów, albo korporacij, jest naruszeniem najświętszych zasad sprawiedliwości. Niepodobna jest uniewinnić rabunku tego rodzaju, sądząc go bydź potrzebnym, albo korzystnym dla państwa; bo nie ma potrzeby mogącej usprawiedliwić niesłuszność, nie ma dla kraju pożytku, mogącego wynagrodzić pogwałcenie wiary publicznej. Józef był jeszcze pierwszym pomiędzy monarchami katolickimi, co nie znał attrybucij uroczystej powagi, jakiemi religija otacza osobę najwyższego kapłana. Bezpożyteczna i, poniżająca podróż Piusa VI. do Wiednia, podała poźniej Napoleonowi niejakiś rodzaj przykładu j usprawiedliwiła postępowanie jego z Piusem VII.

Inne znowuż nowości, mniej jeszcze mogące się usprawiedliwić, a również niebespieczne: rozszerzyły trwogę i nieukontentowanie w najpiękniejszych prowincij ach Austryjackich, ktoremi najrozsądniejsi monarchowie rządzili z umiarkowaniem i miłością prawdziwie ojcowską. Niderlandy Austryackie pozbawione twierdz pogranicznych, zostały otwarte dla najpierwszego zdobywcy, któryby zechciał je pochwycić. Możnaby powiedzieć, że systemat cesarza dążył do wyniszczenia owej miłości ku monarsze i poszanowania dla jego rządów, które w czasach nieszczęścia tak skutecznie zastępują mury i warownie. Historyja domu Burgundskiego podaje na każdej karcie dowody zamiłowania Flamandczyków w wolności, i zapału, jaki zawsze okazywali w utrzymaniu przywilejów nadanych im od panujących. W tym to kraju i pomiędzy tym narodem, uskuteczniał Józef swoje plany reformy tak nieubłaganie, iż zdawało się, że chciał nagle rozstrzygnąć sprawę wolności i despotyzmu, staczając walkę ze swojimi poddanymi.

Nowości te we Flandryi nie ograniczały się, tak jak w innych prowincyach, do samego tylko stanu duchownego, lubo i te mocno zniechęciły kraje katolickie; ale rozciągały się jeszcze do najistotniejszych gałęzi cywilnego rządu. Reforma zagrażała nawet i administracii sądowej; pieczęć wielką, powierzaną dotąd kanclerzowi stanów, oddano ministrowi cesarskiemu; rada stanu, złożona z urzędników mianowanych przez cesarza, otrzymała attrybucije zostawione dotąd komitetowi nieustającemu stanów Brabantskich; uniwersytety poddano pod nowy zarząd; urzędnicy wystawieni na uwięzienia dowolne, odsyłani byli do Wiednia, zamiast coby mieli bydź sądzeni w swojim kraju i według praw krajowych. Flamandczykowie poglądali na te nowości z uczuciem właściwem wolnym narodom, i mocno oburzali się na ostatnie wypadki Ameryki północnej, ogromnego państwa, które dla przywłaszczeń daleko mniej dotkliwych, zrzuciło jarzmo matki ojczyzny. Stany podały w tej mierze energiczne reklamacije, odrzuciły postanowienia obalające ich swobody konstytucijne, i na poparcie swojej patryotycznej oppozycii, wzięły się do broni.

Ale niedosyć na tem, w tymże samym czasie kiedy rozjątrzał tak nierozmyślnie stany i naród Flandryjski, Józef II. nakłoniony przez Katarzynę II. chwycił się dumnych zamiarów tej monarchini względem Turcii, Unikając przeto napozór burzy podniesionej lak nierozważnie, przyjął chwilowo przedstawienia poddanych swojich Flandryjskich, odstąpił, środków, które ich mocniej jątrzyły, i potwierdził przywileje narodu w czasie swego radośnego przybycia (jak je nazywano). Ten pozor umiarkowania, był tylko podstępem pokrywającym jego zamiary. Bo zaledwo zgromadził we. Flandryi dostateczną liczbę wojska do uskutecznienia swojich despotycznych widoków, wnet zrzucił maskę i przez najgwałtowniejsze działania wojenne, chciał obalić konstytuciją uznaną przez siebie i uskutecznić dowolne nowości, których wyrzec się przyrzekł. Przez dwa lata żyła Flandryja w tym stania potłumianego wprawdzie, ale powszechnego a głębokiego nieukontentowania, i czekała tylko przyjaznej pory, by odzyskać nanowo swoję wolność i zapewnić zemstę. Kraj ten podobny był do ogromnego składu materyjałów palnych, które natychmiast buchnęły, skoro pierwsze iskry Francija rzuciła. Niewątpliwa także, iż stan prowincij Flamandskich, czy go uważać będziemy z wojennego, czy politycznego stanowiska, stał się poźniej jedną z głównych przyczyn zwycięztw rzeczypospolitej francuzkiej. Sam Józef zniechęcony i pożerany smutkiem, umarł w epoce pierwszych zamieszek, które tak nierozsądnie wywołał. Zazdrośny podwójnej chwały prawodawcy i wojownika, i posiadając nawet potrzebne talenta ku jej nabyciu; zostawił sławę wojenną splamioną powodzeniem Turków, którymi pogardzał, a piękne swoje prowincije Niderlandskie i Węgry, gotowe w każdej chwili do powstania. Epigramma napisane w Wiedniu na szpitalu waryjatów, podobno mogłoby posłużyć za nader trafny nagrobek dla tego monarchy, niegdyś będącego przedmiotem tylu nadzieji i miłości: Josephus ubique secundus, hic primus (1).

Zaburzenia we Flandryi uważać można jako symptomata nowych zdań rozszerzających się zcicha po Europie, a poprzedzających wielkie wybuchnienie. Tak słabe wstrząśnienia ziemi, zapowiadają pospolicie rewoluciją powszechną. Toż samo powiedzieć można O krótkiej rewolucii Hollenderskiej w roku 1787. podczas której dawne stronnictwo Louwesteina zachęcone od Francij, odniosło zupełny, ale przemijający tryumf nad stronnictwem Sztatudera, odjęło mu dziedziczny urząd naczelnego dowódcy wojska i zamieniło, albo usiłowało zamienić konfederacyą prowincij zjednoczonych na stan czystej demokracii. Było to także jednem ze znamion dawniejszych czasów. I w rzeczy samej, mieszczanie znakomitszych miast, lubo całkiem przeciwni żądanióm większości stanów, ciała rycerskiego, znaczniejszych właścicieli i nawet gminu samego, a wszystkich prawie przywiązanych ze zwyczaju i z zasad do domu Orańskiego: wspierali rewoluciją z takim zapałem, z tak czynnym pośpiechem, iż widoczna była, że wielką część średnich klass dręczyła żądza rozszerzenia swojich swobód, usiłując tak w prawodawstwie jak w administracii kraju nabyć więcej wpływu, aniżeli miały pod panowaniem dawnej konstytucii oligarchicznej. Ale rząd rewolucjjny Hollenderski, nie prowadził się rozsądnie. Pierwej bowiem nim uorganizował swoje siły, albo osłabił siły nieprzyjacielskie; pierwej nim sobie zapewnił pomoc i protekciją Francii, ani skłoniwszy do współdziałania malkontentów Niderlandzko-Austryjackich, uwięził księżnę Oranii, siostrę króla Pruskiego i tym sposobem dał temu monarsze powód wdania się, z którego też on nie zaniechał korzystać. Wojska jego pod dowództwem lisięcia Brunszwickiego, zalały. Niderlandy, i bez wielkiego oporu weszły do Utrechtu, Amszterdamu, i innych miejsc, całą siłę stronnictwa republikanckiego stanowiących. Fryderyk Wilhelm przywrócił powagę domowi Orańskiemu, oddał mu jego przywileje i potęgę. Republikanie Hollenderscy w czasie krótkiego panowania swego, nie okazali się bydź dosyć umiarkowanymi i popularnymi; to też nagły i prawie konieczny ich upadek nie obudził żadnego żalu. Owszem nawet widziano podobieństwo utrzymania pokoju Europy, tym bardziej, że Francija dosyć zajęta własnemi interesami, nie chciała się wdawać w sprawy prowincij zjednoczonych.

Katarzyna II. uskuteczniając swoje zamiary, wojnę Szwecii i Turcii wypowiedziała; ale nieprzyjacielskie kroki i z jednej i z drugiej strony rozpoczęły się na dawny sposób, to jest: stoczono jednę albo dwie bitwy i zabrano jaką warownią albo prowinciję swemu Sąsiadowi. Wdanie się Francii albo Anglii, których zarówno powinno było obchodzie utrzymanie równoważnej potęgi w Europie, mogłoby było bezwątpienia położyć koniec tym zajściom; lecz już wtenczas tłoczyły się owe wielkie i niesłychane dotąd wydarzenia, które nakoniec przygotowały i doprowadzimy do dojrzałości rewoluciją Francuzką,

Rzecz nasza zewszech miar wymaga, abyśmy skreślili obraz tej epoki, najważniejszej może w dziejach całego świata, dla swojego rozwinienia i skutków. Już sam ten wyraz obudza zaiste w umysłach wstręt albo podziwienie; wszelako zarówno czuli na korzyści niezawisłości narodowej (powiada Walter Scott), jak na pożytki wynikające ze sprawiedliwych i opiekuńczych praw, tudzież z czynności stałego, a oraz umiarkowanego rządu: powinniśmy przeglądać wypadki z taką bezstronnością, jak ten, co zwróciwszy oczy na przeszłość, nie doświadcza już tego uczucia rozdrażnienia i przykrości, z jakiem sądził o nich zarówno ze wszystkimi współczesnymi, w czasie samego ich trwania.

Rzuciwszy okiem na stan Europy, widzieliśmy ją zlekka zamieszaną niesnaskami niemogącemi trwać długo. Lecz we. Francii tysiące okoliczności, już z ogólnego położenia kuli ziemskiej, już z właściwości samego?, kraju wynikających, mieszało się tak jak cząstki różnorodne w kotle czarownicy mieszają się na wyprowadzenie szeregu okropnych, lubo przemijających zjawisk, kończących się na straszliwem objawieniu władzy despotycznej wojskowej z całym jej orszakiem, nakształt owej uzbrojonej głowy z Ladi Macbeth poprzedzającej widmo tragedii.

Pierwsza i najgłówniejsza przyczyna rewolucii, była to odmiana zaszła w umyśle Francuzów, względem ich rządu i króla Uległość bez granic monarsze, była we Francii od niepamiętnych czasów jednym z rysów najmocniej charakteryzujących naród. Widział on w tem tytuł zaszczytu dla siebie; gdy tym czasem Anglicy widzieli w nim tylko przedmiot śmieszności i wzgardy. Zdawało się im bowiem, że ten zbytek uległości musi koniecznie zagasić wszelkie wyobrażenie patryotyzmu. Wszakże to uczucie nie miało swojego źródła w duchu niewolniczej uległości; owszem wynikało ono ze szlachetnej zasady. Francija dumna jest i zakochana w czynach bohaterskich i chętnie się przywiązuje do sławy swojich rycerzy. Aż do panowania Ludwika XV, król Francuzki w oczach swojich poddanych był wodzem, a naród wojskiem. Wojsko powinno ulegać surowej karności, wódz powinien wykonywać nieograniczoną władzę; ale żołnierz bez wstydu dźwiga jarzmo ciężące nad jego stanem, a bez którego niepodobna by było prowadzić go do zwycięztwa.

Każdy więc dobry Francuz poświęcał ochotnie ze swojej wolności wszystko to, czego potrzeba było do uczynienia jego króla wielkim a Francii zwycięzką. Z takiego systematu wypływało: że król uważany był nie jako indywiduum zasiadające na tronie, ale jako jedyny reprezentant dostojności królestwa. W tem uczuciu znajdowało się wiele szlachetności, bezinteresowności i patryotyzmu. Wyobrażenia te obudziły się na nowo po zakończeniu wszystkich pasem rewolucii, na widok nadzwyczajnych tryumfów człowieka, co będzie przedmiotem następnych tomów niniejszej historyi, a który w wielu okolicznościach przez czyny trudne prawie do uwierzenia, umiał obudzić nieraz owe starodawne poświęcenie się Francji dla swojich królów.

Szlachta podzielała z monarchą korzyści, jakiemi miłość narodu otaczała jego osobę. Jeżeli król uważany był za najpiękniejszą ozdobę państwa, to szlachta znowuż, podobna była do dyjamentów mniejszej wartości, których blask podnosił jeszcze świetność korony. Jeżeli król był naczelnym dowódcą, to oni byli wyższymi oficerami, potrzebnymi wykonawcami jego rozkazów, a każdy szlachcic powinien był ze swego stopnia przykładać się do honoru i chwały narodu. W epoce tedy, w której panowały takie wyobrażenia, nie mogły się podnosić szemrania przeciw przywilejóm szlachty, równie jak przeciw powadze prawic samowładnej monarchy. Odróżnienia indywidualne zdawały się bydź prawem właściwem urodzeniu; i gdyby jaki mieszczanin uskarżał się był ze nie posiada swobód służących szlachcic, to w jego daremnych skargach widzianoby tylko mowę szaleńca, oburzającego się na nikczemność swojego rodu. Zaczem Francuzi zachwyceni swojem urojeniem, śpiewali, tańczyli, oddawali się wesołości narodowej w takiem położeniu, w jakiem najmniejszy czyn podobnej i tak wielkiej cierpliwości, byłby uważany od wyspiarzy ich sąsiadów za prawdziwą zniewagę. Francuz Plebeusz zapominał o nędzy i potrzebach swojich, mając uczestnictwo w chwale francuzkiej.

Jeżeli obywatel Paryża ustąpił kroku ostatniemu z oficerów wojskowych, to łatwo pocieszał się stąd czytając w gazecie zwycięztwa Francuzów. Jeżeli udział jego w podatkach był nieprawnie albo nierówno ustanowiony, to uroczystość publiczna, widok nowo wzniesionego pałacu, były niejako dlań dostatecznem wynagrodzeniem. Patrzał on na karuzel, dziwił się wspaniałości Wersalu i przejmował z roskoszą promieni tak wielkiej światłości mówiąc w sobie: ze te budowy świadczyły w oczach 'wszystkich ludzi o świetności jego kraju. Taki stan rzeczy, jakkolwiek był tylko łudzący, zdawał się jednakowoż urzeczywistniać wszystko dopóki trwało złudzenie owych prawodawców, którzy chcieli utworzyć zasób szczęśliwości publicznej, skądby każdy członek mógł czerpać w potrzebie. Kiedy monarcha rozwijał swoje wdzięki albo swoję zręczność na łowach, lub goniąc do pierścienia: to patrzący byli niejako uczestnikami zabawy. Jeżeli Ludwik cieszył się widząc wznoszący się na swoje rozkazy okazały Wersal i wspaniałą kolumnadę Louvru: to Francuzi poglądali z podziwieniem na postępy pracy, i uszczęśliwienie poddanych wyrównywało nawet może uszczęśliwieniu założyciela. Byli oni podobni ludzióm, którym niedogodnie jest w czasie wielkiego ścisku na teatrze; lecz którzy przecież zapominają przykrości gorąca i natłoku zachwyceni świetnością widowiska. Słowem, polityczne mniemania i prawdziwe uczucia Francuzów na początku XVIII wieku, nader trafnie odmalowane były w owym napisie znajdującym się na pałacu ich narodowym: — "nie masz na ziemi takiego narodu jak Francija; żaden naród nie ma takiego miasta jak Paryż ni takiego króla jak Ludwik. "

Tak więc Francuzi chlubili się ową mniemaną wyższością, jaką sobie przypisywali, tym trudniej było wywieść ich z błędu, ze zatykali uszy na wszelki głos cudzoziemski, coby zechciał im dowieść niedoskonałości ich rządu i korzyści takiego stanu, w jakim poddani używają większej swobody. Owe zbytnie przywiązanie do swego kraju, owe wyłączne uwielbienie dla konstytucii, która nim włada: obudza w nas zazwyczaj pewny rodzaj pogardy ku innym rządom i systematowi ich politycznemu. Francuzi pod panowaniem Ludwika XIV. zamiłowawszy swoje instytucije, ani pomyśleli nawet ażeby inny jaki skład rządu zasługiwał na ich uwagę. jeżeli zaś kiedy przelotnie zastanowili sio, nad zawiłą konstytuciją swojich współzawodników sąsiadów: to wnet porzucali ten przedmiot jako niezrozumiały, a moie nawet nieraz wyrzekli kilka wyrazów politowania nad biednym monarchą, co tyle był nieszczęśliwy stąd, że stał na czele rządu iak zacieśnionego w swojem działaniu i zawikłanego tylolicznemi przeciwnościami. Lecz jakkolwiek jest z politycznym błędem, w którym zostawał naród Francuzki przez zbytek poświęcenia się; wszelako niesłuszna by była oskarżać go o nikczemność i podłość umyślił. Niewela mieści w sobie wyobrażenie upodlenia; a upodlenie dla Francuza jest gorszem nad wszelkie nieszczęście. Daleko lepiej sądził Burke o tym narodzie, uważając go bydź zaślepionym przez wysokie wyobrażenie honoru i wierności romantycznej, i że dla istniejącego ducha publicznego, co kazał mu w panującym szacować los ojczyzny swojej, skłonił się do posłuszeństwa biernego.

Za panowania Ludwika XIV wszystko dążyło do zażywiania tego uczucia, które honor narodowy stowarzyszało z wojnami i przedsięwzięciami króla. Świetność tryumfów znamienujących pierwszą część jego panowania, Kazała go przez długi czas uważać za dyktatora Europy. W tym to właśnie okresie mniemanie powszechne, jakie powzięto o jego gienijuszu, jego zwycięztwa za granicą, okazałość w królestwie: wzmocniły owe wyobrażenie, ze wielki monarcha sam tylko jest bóstwem opiekuńczem i reprezentantem wielkiego narodu, którego władzę sprawował. Niepomyślności i smutek zasępiły ostatnie życia jogo chwile; lecz wyznać potrzeba na zaszczyt narodu Francuzkiego, że jego poświęcenie się bez granic dla Ludwika w szczęściu, nie zaprzało się wtenczas, kiedy los zdawał się opuszczać dawnego ulubieńca swego. Francija wyprawiła swoję młodzież, dla wynagrodzenia strat swego podeszłego monarchy, i uczyniła to z również siałem przedsięwzięciem, lubo może z niniejszem weselem, jak kiedy chodziło o utrzymanie i rozszerzenie pierwszych jego zwycięztw. Nadarzyło się zaiste Ludwikowi uczynić z tronu punkt środkowy a jedyny, około którego miała poruszać się powszechna administracija, i przywiązać do siebie, jako do reprezentanta królestwa, całą wagę, jaką w innych krajach przyznają całemu ciału narodowemu.

Monarchja Francuzka otaczając się wszystką powagą samodzielnej władzy, potrafiła nader zręcznie zapewnie sobie zarazem wsparcie dwóch pomocniczek największy wpływ na ducha publicznego wywierających, to jest: wezwała, w pomoc dla utrzymania jej religija i literaturę. Kościół gallikański bardziej poddany królowi, mniej od Papieża niż w innych katolickich krajach zawisły, udzielił tronowi tej tajemniczej i nadprzyrodzonej potęgi, co bezpośrednio niby z prawa boskiego wynika, i ciskał wyroki kary zgotowanej dla naruszycielów prawa boskiego przeciwko tym, coby się poważyli ograniczać prerogatywy królewskie, albo tez z bliższego stanowiska roztrząsać zasady jego powagi. Znał bardzo dobrze Ludwik XIV posługę tak wielkiej wagi, i wywdzięczał się za nią ciągłem, a nawet skrupulatnem uszanowaniem i skwapliwością w zachowywaniu wszystkich obrzędów jakie nakazywał kościoł; i tym sposobem jeszcze ściślejszem czynił w oczach narodu owe już i tak ścisłe przymierze ołtarza i tronu. Zastanawiając się nad postępowaniem prywatnem tego monarchy, obudzi się moie jakaś wątpliwość o szczerości pobożności jego, zważając jak mało wpływu wywierała ona na inne jego życie; lecz jeżeli zastanowimy się nad sprzecznościami tak często natrafinjącemi się w umyśle ludzkim, osobliwie w podobnej okoliczności: to zaiste wahać się będziemy, azalii to postępowanie, jakie mu nakazywały podobno i sumienie i przyzwojitości polityczno, możemy hypokryziją nazwać? Wreszcie, jeżeli głębiej tę rzecz Weźmiemy: to zawsze przyjdzie nam wyznać, że hypokryzija skąd inąd tak różna od religii, jest niejako świadkiem przemawiającym za tąż samą religiją, podobnie jak cień dymu poświadcza o bytności czystego i jasnego płomienia. Wie byłoby może hypokryzii religijnej, gdybyśmy nie czuli pewnego stopnia uszanowania dla religii; bo niktby nie zadawał sobie trudu by przybierać maskę nie mającą w sobie przecież czegoś szanownego: te zaś względy dla zewnętrznych form religii, są niejako hołdem dla nauk, które ona podaje. A zresztą hypokryta przyodziewając się cnotą, jakiej nie ma, daje przynajmniej przykład mogący stać się użytecznym dla drugich, lubo te oznaki pobożności są znieważeniem tego, co przenika wszystkie ludzkiego serca tajniki.

Z innej znowuż strony, Akademija założona od przezornego Richelieu, spajała w niejaki sposób całą literaturę francuzką w jedno ciało, pod bezpośrednią opieką monarchy, do którego dobroci, jak mniemano, każdy z jej członków miał odwoływać, się we wszystkiem, nawet aż do środków utrzymania swojego bytu. Magnaci na wzór monarchy, naśladowali ten rodzaj opiekuństwa. Na wzór króla, co rozdzielał pensije i dawał zasiłki znakomitszym uczonym swojego państwa i magnaci także dawali przytułek i opiekę innym literatom zamieszkującym w ich pałacach, żywiącym się u ich stołów i przypuszczonym do ich społeczeństwa pod zaszczytniejszemi nieco warunkami aniżeli artyści i muzycy, którzy nauczali, albo też zabawiali panów w zamian za udzieloną sobie gościnność. Pisarze ci znajdując się w tak wątpliwem położeniu, musieli koniecznie utwory swoje zastosowywać do gustu i interesu swojich protektorów. Sławili oni przez pochlebstwo wyższość króla i magnatów nad resztę narodu; a naród obojętny podówczas na wszelką literaturę zagraniczną, czuł wzrastające i rozszerzające się poszanowanie swoje dla rządu, a to za przyczyną płodów tych ludzi utalentowanych którzy kwitnęli pod jego opieką.

Taki był systemat monarchii Francuzkiej, i taki trwał aż do pokoju w Fontainebleau. Lecz zasady jego mało pomału podkopywane były; zupełna prawie lubo cicha rewolucija nastąpiła w opinii publicznej. Monarchija podobna była owym starożytnym wieżom odłupanym od swojich fundamentów, i które, pierwsza burza albo najmniejsze wstrząśnienie ziemi mogło zamienić w zwaliska. I jakież przyczyny sprawić mogły tak zupełną zmianę w krótkim przeciągu pół wieku prawic? Będziemy tego wnet poszukiwali', wszakże to uskutecznić się tylko da przez rozbiór szczegółowy stopniowego skażenia, jakie zwolna, koleją czasu, wkradało się do wszystkich stanów.

Zwróćmy naprzód uwagę na to: ze w tych ostatnich czasach nieszczęśliwe skutki zbytku i próżności sprowadziły upadek całkowity wielkiej części wyższej szlachty Francuzkiej; wyrażenie oznaczające w tym kraju dostojne familije i zamożną szlachtę, czyli naturalną arystokraciją państwa. Za Ludwika XIV, ciało to jakkolwiek, podupadłe i nie mające tyle znaczenia ile mieli przodkowie jego w historyi, istniało jeszcze że tak powiem w swojich własnych pamiątkach, i ukrywało zawisłość swoję w jakiej utrzymywał ich monarcha, pod zewnętrzną barwą wystawy i okazałości, tudzież wielkiej wagi przywiązywanej do przywilejów dziedzicznych. Bardziej zbliżona aniżeli jej następcy do tej epoki niezapomnianej jeszcze, kiedy wyższa szlachta Francuzka z wasalami swójimi składała rzeczywiste wojsko królestwa: przedstawiała ona ciągle dotąd, przynajmniej idealnie, plemie owych bohaterów za czasów rycerskich, z których każdy gotów był iść w ślady swojich naddziadów, gdyby okoliczności wymagały zwołania pospolitego ruszenia szlachty feodalnej i wasalów, stosownie do organizacii feodalnej dawnego rycerstwa Francuzkiego. Lecz wkrótce zniknęło to omamienie. Obronę państwa we Francii zarówno jak i w innych krajach, poruczono czynności wojska stałego; a pod koniec XVIII, wieku, szlachta wyższa Francuzka przedstawiała nader smutny kontrast w porównaniu ze swojimi poprzednikami.

Klassa wyższej szlachty już i tak zanadto liczna, a tem samem nie mogąca utrzymać wszystkich praw swojich do znaczenia, pomnożyła się jeszcze nierozważnie przez nowo potworzonych członków, rachowano w całem królestwie około ośmdziesiąt tysięcy familij wyższej szlachty; a cały ten stan podzielał się na rozliczne klassy poglądające na siebie wzrokiem zazdrości albo pogardy.

Już i tak zbyt wielki był przedział pomiędzy szlachtą wyższą dawną, a nową. Pierwsi byli dawnej instytucji; przodkowie ich przez usługi rzeczywiste lub domniemane wyświadczone narodowi, wsławili się na obradach, albo na polu bitwy. Ci zaś, znaleźli łatwiejszy przystęp do wielkości, zakupując własności gruntowe, urzędy albo dyplomata, szlacheckie. Każdy z tych środków nader dogodnych, częstokroć przyozdabiał tytułami i zaszczytami ludzi, którzy winni byli bogactwa swoje podłym i nieprzystojnym zatrudnienióm, albo też generalnych dzierżawców i lichwiarzy, których naród uważał i nazywał pijawkami publicznemu Takie tedy liczne przyłączenia do uprzywilejowanego ciała szlachty wyższej, nie harmonizowały z pierwotnym jej składem; zaczem poszło iż rozszczepienie i podział wkradły się skoro pomiędzy jej członki. Potomkowie dawnego rycerstwa francuzkiego dumnie i ze wzgardą poglądali na tych nowych ludzi, co może wyszedłszy z pospolitego motłochu, prawem bogactwa domagali się uczestnictwa w przywilejach arystokracii, Z drugiej znowuż strony liczne były pobudki rozdziału nawet pomiędzy samąż dawną szlachtą wyższą, to jest pomiędzy tymi co jeszcze w majątkach swojich znajdowali środki utrzymania swojej godności, a tymi, i to w nierównie większej liczbie, co nie mogli dopiąć tego celu jedno przyjmując pensije od narodu. Z tysiąca blizko familij, z których jak rachowano składała się dawna szlachta wyższa, nie było więcej nad trzysta domów mogących utrzymać dostojeństwo swoja bez pomocy tronu. Ubożsi zatem rościli sobie wyłączne prawo do stopni wojskowych, do urzędów publicznych i do wolności od podatków; i to były jedyne ich środki, a środki uciążliwe dla państwa i nienawistne dla ludu, chociaż nie były odpowiednie korzystne dla tych co je posiadali. W samej nawet służbie wojskowej, uważanej jako prawo urodzenia, klassa szlachty wyższej o której mówimy, rzadko przechodziła pewne granice. Niektórzy po długich usługach dochodzili czasem do stopnia generała, albo otrzymywali zarząd jakiego małego miasta.; ale najbogatsze nagrody za życie przepędzone w obozach zostawione były wyższej, zamożnej szlachcie. Stąd musiało pójść koniecznie iż, pomiędzy tak znaczną liczbą szlachty marniejącej w ubóstwie a nie mogącej wyjść z niego za pośrednictwem zwyczajnego przemysłu; wielu z nich musiało jąć się czynności mnie) przystojnych, albo tez poniżających: stąd domy ger hazardownych i miejsca rozpusty uczęszczane byty i utrzymywane od osób, których urodzenie, tytuły i ozdoby me mogły oswobodzić od podejrzenia nader blizko dotykającego honoru ich i ubliżającego powadze całego ciała.

Wymieńmy tu trzeci jeszcze poddział tego stanu, to jest magnatów, czyli ludzi pierwszego rządu, których wielka część żyjąc na dworze piastowała wielkie urzędy koronne i krajowe, i szlachtę prowincionalną, przemieszkującą w majątkach swojich na prowincii.

Ta ostatnia klassa mało pomału poszła w powszechną pogardę, czego atoli prawdziwie żałować Wypadało. Wyśmiewali ją i pogardzali dworacy najgrawając się z prostoty jej form; szydziła szlachta nowo utworzona dumna bogactwami swojemi, gardząc ubóstwem owych starożytnych lubo podupadłych familij.

Lecz podobno silny wieśniak — niemniej jest chlubą państwa, jak i prosty szlachcic, który osiadłszy na wsi żyje z własnych dochodów pośród swojich wasalów, i staje się tym sposobem opiekunom i naturalnym sędzią rolnika i ludzi użytecznych sobie, a nawet w potrzebie najmocniejszą podporą ich praw i swojich przeciwko przywłaszczeniom rządu, albo tez obrońcą wolnym i niezachwianym praw korony przeciw nowościom Fanatyzmu politycznego. W samej tylko Vandei szlachta połączyła swoje interesa i losy z interesami i losem swojich dzierżawców; to tez tam tylko była ona we właściwem sobie położeniu, była w stanie zaszczytnym szlachty mieszkającej w swojich majątkach i wypełniającej święte powinności przywiązane do charakteru właścicieli gruntowych; co zaś najbardziej zasługuje na uwagę, to to: ze sama tylko Vandea obstawała za dawnymi właścicielami, konstytuciją i, religiją państwa; bo też tam tylko szlachta i rolnicy przestrzegali pomiędzy sobą naturalnych stosunków patrona i klienta, wiernych podwładnych i panów życzliwych i wspaniałych. W innych prowincijach Francii, mówiąc w ogólności szlachta nie zachowała żadnego wpływu, żadnej władzy nad wieśniakami, którzy pozwolili sobą kierować ludziom należącym do kościoła, do sądownictwa, albo do interesów. Ci ostatni powszechnie, mieli więcej nauki, talentów i znajomości świata, aniżeli owa biedna szlachta prowincionalna tak nie na swojem miejscu i niewygodnie w granicach swego stanu, jak gdyby była uwięziona w lochach swojich spustoszałych zamków, owa biedna szlachta, co nie mogła niczem ważyć się z rzeczywistą wyższością bogactw i nauki tak powszechnie rozszerzonych w klassie, którą niby pogardzała, oprócz samych tytułów i zapleśniałych pergaminów. Otoż dla czego Ségur w swojich pamiętnikach wystawia szlachtę wiejską za czasów jego młodości, jako łudzi płochych, nieświadomych, kłótliwych, odstręczających od siebie klassy średnie wiece mające nauki, leniwych, rozpustnych i przepędzających wolne chwile swoje, po kawiarniach, na teatrach i po bilarach.

Familije bogate i magnaci poglądali na to upodlenie niższej części swego stanu, nie tylko bez żalu ale podobno nawet z radością. O ile oni przekroczyli granice swojich attrybucij naturalnych, o tyle szlachtą wiejska pozostała z drugiej strony tych granic. Ci magnaci nader trafnie postępowali drogą przodkom ich od Richelieu wytkniętą. Zamiast coby mieli wystąpić jako naczelnicy i przewodnicy naturalni szlachty niższej i prowincionalnej; to zajmowali się tylko intrygami, dla wyjednania od monarchy urzędów dworskich, dostojeństw krajowych, nowych tytułów, nowych ozdób, słowem wszystkiego, co

tylko pochlebiało ich próżności, a odróżniało od szlachty niezawisłej. Zresztą wychowanie ich i nałogi, nie mogły żadną miarą pogodzić się z wyższością myśli i poważnem postępowaniem. Gdyby zabrzmiała trąba, to bezwątpienia wnetby odpowiedzieli na wezwanie; ule czytanie fraszek, zabawy najczęściej dziecinne i płoche, ciągłe upędzanie się wynajdywanie rozrywek, nieustanny szereg intryg bądź miłośnych, bądź politycznych odnoszących się do lichych interesów; wszystko to czyniło ich tak nieznacnąymi w pokoju, jak owe niewiasty dworskie, wieczny przedmiot ich żądzy i wyszukanej grzeczności (2)

Tymczasem kiedy wyższa szlachta Francii błąkała się goniąc za temi fraszkami; prokuratorowie, baillowie, plenipotenci, intendenci, słowem różnego nazwiska ludzie, posiadali rzeczywiste znaczenie, którem pogardzili ich kommittenci, posiadali taki kredyt i powagę, ze na nich tylko poglądając zapominano o właścicielu oddalonym i niedbającym: a oni stanowili tym sposobem w kraju klassę ludzi mało różniącą się od klassy middlemen w Irlandii. (3) Ci agenci pochodził z rodu plebeiskiego, a professija ich wymagała by znali dobrze kierunek interesów, kiedy zarządzali interesami swego pana. Wielu z nich przyszło do dóbr i do majątku wciągu rewolucii, nakształt owych zręcznych wezyrów, co zajmują władzę którą sułtan oddaje im za roskoszne próżniactwo. Możnab słusznie powiedzieć o wyższej szlachcie: ze by ła zawsze ozdobą Francii, ale ze już więcej nie była jej tarczą. Dzielna wprawdzie i szlachetna, posiadała nawet świetne talenta; ale związki pomiędzy nią a stanami niższemi, na które powinnaby była wywierać wpływ stosunkowy i prawny, zostały zerwane. Rdza czasu rzuciła się na wszystkie ogniwa łańcucha widzącego cale ciało nieznacznem stopniowaniem-, łańcucha już gwałtownie nadwerężonego w niejednym punkcie, a nawet zerwanego z pogardą. Szlachta wyższa- odrzuciła" już ze wzgardą najpiękniejszą ozdobę swej szaty, to jest przychylność i szacunek szlachty prowincionalnej, rolnikowi wieśniaków: korzyść tak naturalnie stowarzyszoną z jej stanem w dobrze urządzonem państwie i zagrunntowaną na tak szanownych zasadach, ze ten co nią pogardza albo ja, niweczy winien jest wysokiej zdrady ze tak rzekę, względem swojego stanu i całego społeczeństwa. Wszakże ta zmiana uskuteczniła się we Franaii do tego stopnia, że można było porównać szlachtą do paradnej szpady, której rękojeść przyozdobiona jest kunsztem i przepychem i może błyszczeć w dniu parady, lecz której głownia złamana jest albo z podłogo kruszcu ukuta.

Pozostaje nam jeszcze zastanowić się, nadtem, iż niezawiśle od wszystkich tych rozróżnień panujących pomiędzy szlachtą wyższą; samo ciało dzieliło się istotną różnością mniemań politycznych. Wielu jego członków dotkniętych trudnemi okolicznościami państwa, gotowych było przyczynić się według swojej możności do jego odrodzenia, poświęcając szlachetnie swoje przywileje. I tacy byli za reformą pierwiastkowej konstytucii Francii. Lecz oprócz tych światłych ludzi, wyższa szlachta liczyła na nieszczęście wielką liczbę, członków ogołoconych ze wszelkich spobów, nie posiadających żadnej korzyści odpowiednej ich godności, a którzy tak przez swoje urodzenie jako też, wychowanie, stawali się bardziej jeszcze niebespiecznymi i rozwiązłymi. Plebejusz upadły na sławie dla swojich postępków, albo przywalony nędzą będącą ich wypadkiem: idzie łatwo w zapomnienie, z którego bogactwa jego albo też osobiste przymioty jedynie go tylko wydobyć mogły, ale człowiek pochodzący ze znakomitego rodu posiada częstokroć środki, jako żądzę, zemszczenia się na społeczeństwie, za odrzucenie go tym mocniej dotykające, iż przekonany jest ze na niezasłużył. Takimi byli owi młodzi rozpustnicy rzymscy pomiędzy którymi Katylina znalazł towarzyszów wyrównywających swojemu wodzowi talentami i zepsuciem; takim był ów sławny Mirabeau, wyrzucony niejako ze swego stanu jak bezwstydny rozpustnik, który nakoniec wystąpił w szranki rewolucijne w charakterze najwyższego reformatora i powszechnego obrońcy interesow gminu..

Kościoł, ta druga podpora monarchii, nieopierał się na fundamentach trwalszych nad szlachtę. Mówiąc w ogólności, powiedzieć można ze już oddawna wyższe duchowieństwo przestało tak ściśle zajmować się swojem powołaniem jak przynależy, albo wykonywać je w ten sposób, aby zasłużyć na szacunek i przychylność u łudzi.

Kościoł katolicki zestarzał, a na nieszczęście nie było w jego mocy odświeżyć swojich nauk, albo też tak udoskonalić swoję konstytucyą ażeby mogła harmonijnie odpowiadać postępom znajomości ludzkich. Pretensije do niemylności ustanowione i utrzymywane w czasie średnich wieków, pretensye których ani mógł zaniechać ani zmodyfikować według oświaty czasowej; zagrażały nakształt owych wieży zbyt ciężkich na swoję podstawę i mogących pociągnąć do upadku budowę którą miały wspierać. Vestigia nulla retrorsum (nie masz drogi napowtót): taka była zawsze dewiza Rzymu. Kościoł nic nie mógł tłómaczyć niczego złagodzić, niczego ustąpić, bez sprzeciwienia się swojemu systematowi niemylności.

Mówiąc po ludzku, byłoby może korzystniej i dla katolicyzmu i dla samego chrystianizmu, ażeby kościoł Rzymski posiadał środki zrzeczenia się niektórych swojich pretensyj. Lecz ten kościoł nie śmiał wykonywać tej władzy: i stąd to podobno pochodzi owa wielka schizma podzielająca świat chrześcijański, a która inaczej nie miałaby nigdy miejsca, albo przynajmniej nie rozszerzyłaby się lak i nie przybrała tego charakteru nieufności, jaki okazuje. W każdym razie kościół rzymski zachowując władzę duchowną nad tak piękną cząstką chrześcijaństwa, nie byłby przywiedziony do konieczności albo bronienia swojich propozycij, albo też poglądania na pomięszanie najistotniejszych i że tak powiem żywotnych nauk Chrystianjzmu z temiż spornemi propozycijami a przeto cały systemat religijny wystawiony na pogardę niedowiarków. Najoświeceńsza i najwięcej nauki mająca część narodu francuzkiego, popadła prawic powszechnie w tę drugą ostateczność. Bezbożność nastając na owe pretensye kościoła rzymskiego zręcznie z nich umiała korzystać, podając jakoby one były właściwe samejże religii chrześcijańskiej. Duchowieństwo katolickie powikłane obowiązkiem usprawiedliwienia wszystkich owych wymysłów Judzkich, nie było jednym z najlepszych obrońców nawet i w najlepszej sprawie. Możnaby wprawdzie przytoczyć zaszczytne wyjątki; wszelako wyznać potrzeba, że wielka cześć duchownych piastujących wyższe dostojeństwa duchowne, słabo zajmowała się, obroną nauki kościoła, albo też rozszerzeniem swojego wpływy i poglądała tylko na kościoł, jako na schronienie, na łonie którego kasztem pewnych zrzeczeń się warunkowych mogła przepędzać dni swobodne w niedołężnym spoczynku i przyjemnej obfitości. Co do tych, którzy surowiej sądzili; ci w obronie kościoła polegali tylko na ścisłem ograniczeniu prassy i zabronieniu wolnego roztrząsania. I coż więc stąd wynikło? Oto, co zwyczajnie wynikaj. Wiele indywiduów, których publiczne badania, w przedmiotach teologicznych byłyby oświeciły umysły, musiało pozostać w ukryciu, zakończyć na wyrzeczeniu się samegoż chrystianizmu i stać się niedowiarkami, w, miejscu coby mogli bydź jeszcze chrześcijanami.

Oddawna także gwałtowne spory Jezuitów i Jansenistów; przyczyniły się do poniżenia powagi kościoła, a nadewszystko członków wyższego duchowieństwa. Kłótnie te wykryły na jaw wiele nadużyć i szpetności. Wątpię nie można ze pod płaszczykiem religii częstokroć ukrywały się prześladowania; ale podobno w żadnej. epoce duch intrygi, nienawiści, potwarzy i złośliwości, me szkalował bezczelniej form świętych; a ślepy gmin i lekkie umysły zwaliły to wszystko na religija.

Liczba owych duchownych, obojętnych na Utrzymanie nauki kościoła i na wypełnianie powinności od niego przepisanych, wzrosła znacznie odkąd większe beneficija przestały bydź nagrodą obyczajów, pobożności, talentów i wiadomości; odkąd zaczęto je rozdawać młodym magnatom mało dbającym o zatarcie lekkości swojich dawnych nałogów świątobliwością nowego powołania, a którzy uważali tylko kościół za środek swojego bytu. nie wchodząc bynaymniej w to: ze potrzeba usilnie starać się o przywrócenie kościołowi i postępowaniem, i nauką owej powagi, którą już zaczynał tracić. Pomiędzy rozmajitemi promocijami, których sławny ów regent, książe Orleański dał gorszący przykład; jedna osobliwie najmocniej przyczyniła się do nieukontentowania z hierarchi kościelnej, nawet w najznakomitszych jej dygnitarzach. Bo w rzeczy samej, czyż podobna było uszanować purpurę rzymską na osobie niecnego Dubois ?

Można było spodziewać się, co też, istotnie powiększej części i na stąpiło: że cześć; dla charakteru proboszczów i wdzięczność jaka, obudzały ich posługi, gdy im samym tylko powierzone było wyłączne staranie o zbawieniu dusz, wynagrodzą w niejaki sposób to lekceważenie, jakiego wyższe duchowieństwo było naówczas przedmiotem. Pewna jest, ze ta szanowna część duchowieństwa i miała i godna była mieć wielki wpływ pomiędzy swymi parafijanami, lecz ci proboszczowie marnieli naówczas w niedostatku i zapomnieniu. Byli oni ludźmi: mogliż więc poglądać obojętnie na swojich przełożonych opływających w dostatki żyjących swobodnie, a często nawet znieważających swoję suknią, albo też postępujących wbrew naukom, jakie dawać z siebie byli powinni? Skutkiem tych tak naturalnych uwag, proboszczowie musieli koniecznie podzielać mniemania średniej klassy, której stanowili szanowną cząstkę, i z którą codziennie w ciągłej zostawali styczności. Pójdźmyż dalej za tem rozumowaniem, a wypadek jego rozciągnie się do ich osobistego położenia. Jeżeli przywileje wyższej szlachty były bardziej szkodliwe aniżeli pożyteczne dla kraju: nie zachodziłażli tedy podobna okoliczność i co do kościoła? Jeżeli zaś urzędy publiczne otwarte odtąd dla wszystkich, miały bydź sprawowane przez najgodniejszego i najzdolniejszego: to czyliż dostojeństwa duchowne z tejże samej przyczyny nie powinny były bydź dostępniejszemi dla tych ludzi, co z pokorą sumienną wypełniali przykre obowiązki przywiązane do miejsc podrzędnych, dla ludzi co mieli prawo ubiegania się w porządku następstwa hierarchicznego o wyższe dostojeństwa kościelne? Nie omylimy się zaiste przypisując owym duchownym niemniej słuszne w zasadach, jak natchnione przez interes osobisty uczucia To tez wkrótce dało się widzieć, ze znaczna część proboszczów podzielała mniemania polityczne pospólstwa, z którem otwarcie połączyła się pomnażając tym sposobem. ogromną siłę pierwszych poruszeń rewolucii; ale postępowanie ich, skoro tylko poznali jakie niebespieczeństwo zagraża wszystkim zasadom religii, powinno uwolnić duchowieństwo francuzkie od pomówienia o egoizm; bo zaiste żaden stan wzięty w massie, nie narażał się szlachetniej od nich na prześladowanie i nędzę, by tylko w całości wyniósł swoje sumienie.

W ciągu tych względnych rozdzieleń i szlachty i duchowieństwa, uważanych jako odnogi państwa, kiedy i jedna i drugie traciły powszechnie swój kredyt w narodzie, kiedy ich przywileje obudzały zawsze nieukontentowanie lubo ich potęga nie była jeszcze przedmiotem obawy, kiedy pretensije do wyższości, którą nie zawsze usprawiedliwiały przymioty osobiste okrywano pośmiewiskiem i nie nawidzono; to niższa klasa, czyli jak. ją. wtedy nazywano stan średni, nabyła stopniami takiego znaczenia, jakiego nie było przykładu za czasów feodalnych, do których odnosił się starożytny początek rozróżnienia stanów królestwa.

Stan średni nie składał się już tak jak zapanowania Henryka IV. z samych mieszczan i mniejszych kupców, żyjących w niewielkich miastach królestwu feodalnego, wychowanych że tak powiem na wasalów szlachty i duchowieństwa, których zbytki podawały mu środki utrzymania się. Handel i osady rozszerzyły wszędzie zamożność za pośrednictwem źródeł, z których szlachta i duchowieństwo czerpać nie mogły. Stan średni nietylko miał w ręku swojem wielką część kapitałów, ktoremi mógł obracać i stanowić tym sposobem arystokracyą finansową Francii; ale przytem jeszcze posiadał liczne i obszerne. własności gruntowe.

Uważmy nadto jaki wpływ wielu plebejuszów wywierało w charakterze wierzycieli na tę biedną: szlachtę która uciekała się do ich worka, wtenczas kiedy druga część klassy średniej zyskiwała na bogactwie i znaczeniu o tyle, o ile majętni patrycijusze biegący na swoję zgubę tracili pod temi obudwoma względami. Paryż przyszedł do najwyższego stopnia rozwinienia, a mieszkańcy jego w takimże stosunku pozyskali znaczenie. Umiejąc zręcznie korzystać ze zbytku i rozrzutności dworu i dworaków, zgromadzili oni skarby w takiej mierze, jak rząd i klassy uprzywilejowane zubożały. A tak wzbogaceni, mogąc swojim familijom podać wszelkie korzyści wychowania, starali się niejako okupić niższość swego urodzenia i postawie swoje dzieci w takim stanic, ażeby mogły grać znakomitą rolę na teatrze, do którego ich majątek albo opinija publiczna zdawały się powoływać. Słowem powiedzieć można bez pomówienia o przesadę, że średnia klassa więcej nabywała bogactwa, wpływu i władzy rzeczywistej, aniżeli nawet kiedy posiadała je szlachta. Stan średni podobny do wezbranego potoku groził za każdą chwilą skruszeniem owych starożytnych i nadpsutych warowni przywilejów i swobód, poza któremi przecie szlachta chciała jeszcze bespieczeństwa szukać.

Nic zgadzało się, to z naturą człowieka, ażeby najodważniejsi, najrostropniejsi i najdumniejsi członkowie tej klassy, ktora umiała już cenić swoję potęgę i kredyt, duli się dłużej powodować systematowi politycznemu, co mieścił ich w rzędzie społecznym daleko, niżej, aniżeli indywidua równe im we wszelakich względach, oprócz kunsztownej wyższości urodzenia albo dostojeństw kościelnych. Wie podobna leż także było, aby ta klassa miała spokojnie poddawać się dogmatom feodalnym udzielającym szlachcie wolności od podatków dla tego, ze służyła narodowi na polu bitwy, a duchowieństwu, ze zanosiło modły do Najwyższego. Te przywileje jakożkolwiek mogły się usprawiedliwić w czasie feodalności która je zrodziła; ale w wieku XVIII, kiedy już wiadomo było powszechnie, że szlachtą wojskowa i duchowieństwo pobierały pensije za posługi których teraz wyłącznie sami nie oddawali krajowi, bo każdy wyrobnik zarównoż, posiadał i męztwo do wojny i wiadomości potrzebne do modlitwy; w wieku XVIII, kiedy właśnie rolnictwo i rzemiosła nie stany uprzywilejowane dostarczały państwu rąk i talentów: te przywileje mówię stały się tylko fikciją prawną a niedorzeczną w tej epoce.

Otoż więc klassa bogata, liczna, wspierana w swojich widokach całą życzliwością pospólstwa, idzie jak ogromne wojsko uderzyć na przywileje szlachty i duchowieństwa; duma i osobisty interes, najpotężniejsze działań ludzkich sprężyny, podżegają ją do wymagania blizkiej reformy.

Emmery, znakomity zgromadzenia narodowego członek, zacnego charakteru i wielkich talentów, z wielką szczerością rzucił i rozwiązał pytanie. W ciągu prywatnej rozmowy ze sławnym markizem de Bouillé, gdy ten ostatni wyznał swoje zasady rojalizmu i nienawiści przeciw nowej konstytucii, a której dla tego tylko uległ, że król ją zaprzysiągł: — słusznie Wacpan tak utrzymujesz w swojim charakterze szlachcica, — odpowiedział Emmery ze szczerą otwartością; — i ja podobnież myślałbym na miejscu WPana; lecz będąc adwokatem i plebejuszem, pochwalam tę konstytuciją, ktora i mnie samego i drugich ludzi mojego powolania wydobyła ze stanu nicości i pogardy, w jakim nas rewolucyi znalazła.

Nakoniec jeżeli zastanowimy się nad położeniem. względnem trzech ciał konstytucijnych królestwa w chwili, kiedy rewolucija miała wybuchnąć: to widoczna jest, przypuszczając starcie się stronnictw, że szlachta i duchowieństwo przy poróżnieniach panujących w tych klassach, szczęśliwe będą jeżeli potrafią uratować część swojich przywilejów; gdy tym czasem stan średni, potężny liczbą i zgodą, oczekuje tylko chwili natarcia i obalenia gwałtownie wszelkiego systematu politycznego, skoro tylko uda mu sit; zrobić najmniejszą szczerbę w dawnej konstytucii. Lally Tollendal skreślił obraz trzech stanów w tych krótkich wyrazach; " stan średni chce zdobywać; szlachta chce zachować to co posiada; duchowieństwo zostaje w bezczynności, postanowiwszy jąć. się strony zwycięzkiej. Jeżeli jest we Francii człowiek, coby rad widział zgodę a pokoj: to tylko sam król. " —

(1) Józef wszędzie II. a tu pierwszy.

(2) Żeby mieć dokładny a ciekawy obraz sposobu tycia szlachty Francuzkiej lat temu sześćdziesiąt; można odczytać pierwszy tom pamiętników pani Genlis. Gdyby pomiędzy nimi znajdowało się było jakieś zajęcie się ważniejsze, nad owe śmieszne fraszki, które opisuje ona tak przyjemnie: to zaiste nie uszłoby to było uwagi tak dowcipnego dostrzegacza.

(3) Midlemen, ludzie średni, pośredniczący pomiędzy panem ziemi a dzierżawcą. Jest to klassa faktorów, którzy biorą w dzierżawę jaki majątek, aby go potem wydzierżawiać, zazwyczaj cząstkowo i za wyższą opłatą

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej