Kazimierz Chłędowski

ZYGMUNT KORYBUT

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.  

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

DODATEK. 

ZYGMUNT KORYBUT

Szkic Historyczny (1420 — 1428).

Chłędowski Kazimierz

I.

Najwięcej życia rozwinął naród czeski w husyckich walkach, i wtedy dążył  do unii z Polską. Jeden list papieża, jedna intryga niemieckiego cesarza Zygmunta, przeszkodziła połączeniu się Polski z Czechami.

Jeżeli jest prawdą, że naród w chwilach wzburzenia, w chwilach uniesienia, kieruje się uczuciem i sercem: to wzajemne sympatye Czechów i Polaków, nikogo dziwić nie mogą. Husyckie walki są chwilą uniesienia w historyi Czechów, a o tej chwili pisze nawet niebardzo nam przyjazny Palacki, że wtedy przyjaźń obu narodów dosięgła stopnia niewidzianego, ani przedtem ani w późniejszych czasach.

Niniejszy szkic przedstawi nam ową chwilę serdecznego zbratania się obu narodów, którego bodźcem był pociąg serca; przeszkodą zaś ujemną że tak powiem, germanizm: dodatną zaś duch bezinteresowności i poezyi, który wieje w dziejach Polski.

II.

Na wiosnę, roku 1413 pisał Albrecht biskup krakowski do Wacława patryapchy antyoochejskiego: „Przybył do nas Hieronim pragski: pierwszego dnia pokazał nam się z brodą, drugiego brodę ogolił i przybrawszy się w czerwoną tunikę wystąpił świetnie przed królem i panami. Przez kilka dni swego pobytu takie sprawił zamieszanie pomiędzy duchowieństwem i ludem, jakiego nikt pamięcią nie dosięgnie.... Ziemia nasza za jałowa, aby wydała owoce z jego ziarna, nasz ludek za maluczki, by pojął dogmata wielkiego filozofa." Hieronim był prawą ręką Husa, takie więc było pierwsze zdanie polskiego duchowieństwa o reformatorach czeskich. Nasz biskup chciał śmiesznością okryć posłannika Husowego, nie potrafił go jednak zupełnie potępić. Kiedy Hieronim bawił w Krakowie, nowa reforma jeszcze była zbawienną i chciała poskromić bezprawia i nadużycia duchowieństwa; dopiero później nieumiarkowanie i zazdrość kleru, popchnęły ją na drogę błędu.

Duchowieństwo więc polskie było wręcz przeciwne wszelkim reformom, zwłaszcza że na czele stał mąż nieugiętej woli, Zbigniew Oleśnicki. Husytyzm był reformą narodowo - czeską; kto był jego nieprzyjacielem, stawał w szranki z ludem czeskim.

W czasie o którym mowa, język czeski był w Polsce modnym, językiem dworu i wyższych sfer; polscy magnaci stali w wielorakich stosunkach z panami czeskimi. Nie dziw więc, że i religijne reformy z Czech płynące, wielkie miały wzięcie u naszych panów: to też świeccy dygnitarze starali się o ułatwienie przystępu reformatorom. Król nowo - ochrzczony nie miał przyczyny być nieprzyjaznym Czechom; brat królewski Witołd pochopny do nowości, bystry i oceniający ludzi według uzdolnienia, z radością przyjmował u siebie sławnych mężów z Zachodu; Hieronima pragskiego nawet radził się względem pogodzenia wyznań na Litwie.

Czesi podobnież szczerze i przyjacielsko przyjmowali u siebie Polaków, wielu ostatnich w Pradze mieszkało, Pod Grunwaldem widziano Czechów w, polskich szeregach: Jan Żyżka i Sokół z Lamberka walczyli pomiędzy najodważniejszymi, a pierwszy do późnego wieku strój polski zachował

Odczasu wystąpienia Husa, przyjaźń obu narodów szybko się rozwijała; Hus pisywał do króla Władysława , na którego dworze liczył już wielu stronników. Na soborze konstancyjskim podpisali polscy panowie (Janusz z Tuliskowa, Zawisza Czarny, Dunin, Boratyński, Balicki i inni) zarówno z Czechami adres za więzionym Husem do wysokiego duchowieństwa.

Adres nic nie pomógł, kler tryumfował: wsadził papierową koronę na głowę czeskiego męczennika i oddał go na pastwę płomieniom. Szyderska papierowa korona zamieniła się wkrótce na cierniową, która spadła na owych nauczycieli miłości Chrystusa! Płomień stosu w Konstancyi rozlał straszną łunę pożóg i mordów po całych Niemczech: ogniskiem były Czechy. Naród przyprowadzony do rozpaczy, nieznajdując sprawiedliwości, wzgardził sprawiedliwością; cały Zachód był mu wrogiem, jedni Polacy przyjazną podali dłoń: husyckie szeregi, polskich liczyły wojowników.

III.

Podczas gdy religijne zaburzenia groźnego nabrały charakteru, król czeski Wacław IV umarł, a z nim upadły nadzieje reformatorów, by cokolwiek na drodze pokojowej uzyskać mogli; następcą miał być Zygmunt Luksemburczyk cesarz niemiecki. Duchowieństwo ściśle papiezkie i część zniemczonej arystokracyi poszła za Zygmuntem; całe Czechy wolności pragnące zwróciły się ku Polsce: tam szukały ulgi w ucisku.

Przewódzcy partyi postępu, chcąc odrazu zniszczyć zamiary Zygmunta, wysłali w cichości, prawie potajemnie Hynka z Waldsteinu do króla Władysława, ofiarując mu czeską koronę. W kwietniu roku 1420 przybył poseł do Wolbrorna, skarżył się na okrutne postępowanie Witołda, lecz zastał króla niezdecydowanego. Jagiełło życzył sobie czeskiej korony i w tej mierze chciał się porozumieć z Witołdem; duchowni doradzcy jednak zanadto go powstrzymywali, aby się był odważył na krok stanowczy. Sprawa więc została w zawieszeniu; niektórzy posłowie wrócili do domu, Hynek tylko udał się do Witołda. Czesi nie mogli czekać, to też już w sierpniu tego samego roku wyszło drugie poselstwo, więcej głośne; lecz i to na nic się nie przydało, bo król nie chciał zatwierdzić czterech artykułów pragskich, w których Czesi żądali nieznacznych zmian w kościele.

Tymczasem Hynek z Waldsteinu nie zasypiał sprawy, zyskał Czechom Witołda; wskutek czego przywiózł z sobą, do Pragi (w czerwcu 1421) pełnomocnika Witołdowego W. Raczyńskiego, który oświadczył, że książe przyjmie ofiarowaną, mu godność. We wrześniu więc był sejm czeski w Kutnej - Horze, a tam postanowiono Witoldowi nadać godność króla czeskiego.

Znów poselstwo pod przewództwem Wilhelma Kostki z Postupie udało się na Litwę z oznajmieniem postanowień sejmu kutnohorskiego i zaproszeniem na tron. Witołd przyjął z radością posłów, ale oświadczył, że sam do Czech udać się nie może, bo Krzyżacy zagrażają, bezustannie jego rodzinnej ziemi; na namiestnika swego przeznaczył jednak siostrzeńca Zygmunta Korybuta, o którym sądził, że z godnością, potrafi dzierżyć trudne stanowisko.

Czesi zgodzili się na namiestnika i odtąd zwano Witołda „królem pożądanym". Zygmunt nie mógł natychmiast udać się w podróż i wysłał tylko część poselstwa do Pragi, obiecując osobiście przybyć z wiosną r. 1422. Wracających jednak posłów uwięził na Szlązku Hanusz książe opawski i oddał w ręce cesarza Zygmunta.

Abraham Niger żupnik w Wieliczce pisze z tej przyczyny: „Po całej ziemi polskiej a nawet i litewskiej, wielki krzyk i zamieszanie powstało z powodu uwięzienia tych Czechów. Mówią wszyscy, że czy król chce czy nie chce, jeżeli ich książe na wolność nie wypuści, będą się mścili za nich aż do krwi rozlewu, bo on (książe opawski) rozrywa związek między nami a braćmi naszymi Czechami uczyniony."

Witołd odpowiedział na to listem do mieszkańców Pragi, aby wysłali zbrojny poczet w celu uwolnienia posłów i przyjęcia Korybuta na granicy. Prażanie podziękowali za ostateczną decyzyę i napisali list do Witołda, który zamieszczam, jako przykład ówczesnych dyplomatycznych korrespondencyj w języku czeskim nadzwyczajnie jeszcze zbliżonym do polszczyzny. List ten brzmi:

„Nayyaśniejszemu Knyeziety a Panu, Panu Aleksandrowy jynak Witołdowy welykemu knyezi lytewskiemu y zemy ruskych etc. a krali czeskemu pozadanemu, Panu nassyemu milostywemu.

„My Purgmistr etc. Sluzbu nassy wskazujem se wssym poddanym poslussyenstwym odselajicz k'wassy Welebnosty wassye milost tohoto Lystu okazatele umysla nassyeho uplnye spraweneho, pokornye prosicz, aby Welebnost Wassie jey raczyła przierlyety mylostiwie, a jemu w tom czoz w teto myerzie na Wassy Welebnost od nas wznesie uwierzity, tak uplnye yakozbychom oto samy osobnie przied Wassy Welebnosty stojyecze rozmluwaty myely etc.

IV.  

Zygmunt Korybut siostrzeniec króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego, wychował się na dworze pierwszego. Jagiełło kochał go i otaczał najznakomitszymi ludźmi swego dworu, wpajając weń zasady katolickiej religii. Młody Korybut objawiał wiele bystrości i odwagi.

Podczas gdy się toczyły układy o czeską koronę, bawił Zygmunt w Trokach, i poznał wielu Czechów, podobając sobie w ich wolnomyślności i religijnych reformach, z radością przeto przyjął ofiarowaną mu posadę Witołdowego namiestnika. Wielka otwierała się przyszłość dla młodego Zygmunta: stanąć na czele ludu wykształconego, ludu walecznego, oprzeć się chytremu cesarzowi niemieckiemu i uszczęśliwić naród, miało urok nielada. Zygmunt miał przyjaciół w Koronie i Litwie, sprawa husytyzmu podobnież w niejednym ze szlachty znalazła zwolennika, niedziw więc, że pod sztandarem młodego księcia zebrało się pięć tysięcy dobrze uzbrojonego i odważnego rycerstwa. Był to podówczas królewski poczet, nie mała też z tej przyczyny radość napełniła czeską stolicę.

O przygotowaniach wszystkich, o namiestnictwie Korybuta, zgoła o całej wyprawie wiedział dobrze stary

Jagiełło, chociaż zazdrościł trochę powodzeniu Witolda. Podobnież uwiadomiono o wszystkiem papieża Marcina V. Witołd bowiem naradził się z posłem papiezkim Antoninem Zeno, który bawił wtedy na Litwie wcelu pojednania Litwinów i Polaków z Krzyżakami, i napisał o wszystkiem do Rzymu.

Po wielkanocnych świętach ruszył Korybut w drogę, lecz zaraz na wstępie napotkał trudności; stronnicy bowiem cesarscy mocni byli na Morawie, gdzie też przyszło do starć, a Korybut opanował miasto Uniszów i tam się jakiś czas zatrzymał. Przyjmował tam także Komunią, pod dwoma postaciami, aby zapewnić lud o najlepszych chęciach i zamiarze bronienia czterech artykułów praskich.

Korybut postępuje odtąd na swoją rękę, mało się troszczy o rozkazy Witołda, rozwija energią i samoistność znakomitą. Na Morawie jeszcze zwołuje sejm czaslawski i poprzysięga obronę czterech artykułów; panowie i miasta uznają go nawzajem zarządcę kraju.

Cztery artykuły, była to kość niezgody, która wywołała wojny husyckie, uniemożebniła unią Czech z Polską i stała się przyczyną ciągłych nieszczęść aż do soboru bazylejskiego, na którym duchowieństwo od pierwotnego oporu ustąpiło i przyznało wreszcie żądania Czechów. Lepiej późno jak nigdy, lecz słusznie zauważał jeden publicysta czeski: „O ileż lepiejby było odrazu i dobrowolnie zrobić to ustępstwo; nie jest to bowiem oznaką łaski ani siły, dawać to, co się dać musi!"

Mamyż obwiniać Korybuta, że zaprzysiągł cztery artykuły? nie, wyprzedził on tylko zgromadzenie duchownych, które w początkach mogło było nawet cokolwiek wykreślić bez ściągnienia burzy; cóż bowiem w tych artykułach było kacerskiego? oto następują:

„Wszystkim w ogólności i każdemu chrześcianinowi w szczególności wiadomo, czynimy i oznajmiamy: że jednota czeska (naród), w nadziei bożej jest dobrym chrześcianinem, i że z pomocą bożą takim zostanie, broniąc zasad swych ile jej starczy: majątkiem, życiem i śmiercią przeciw każdemu, ktoby bił na nie; że nie chce j nie domaga się nic innego, jak tylko owych czterech artykułów chrześciańskich, które w Nowym Zakonie przykazane są od Pana naszego Jezusa Chrystusa:

1. Aby Słowo Boże w całem królestwie czeskiem, swobodnie bez żadnej przeszkody przez chrześciańskich księży było opowiadane i głoszone.

2. Aby święta Komunia Ciała i Krwi Jezusa Chrystusa, pod dwiema postaciami chleba i wina, wszystkim wiernym chrześcianom, którym grzech śmiertelny tego nie zabrania, swobodnie była rozdawana.

3. Że wiele księży i mnichów świeckiem prawem włada i wielkiemi ziemskiemi dobrami wbrew przykazaniom Jezusa Chrystusa i sprzecznie ze swojem powołaniem duchownem, a z wielką szkodą panów stanu świeckiego; aby więc tymże księżom tak niestósowne władanie odjętem zostało i żeby podług ewangelii przykładnie żyli, stosując się do ewangelii Jezusa Chrystusa i świętych apostołów.

4. Aby wszystkie śmiertelne grzechy, a zwłaszcza jawne i inne nieporządki zakonowi bożemu przeciwne, mądrze i rozumnie od tych, co urząd do tego mają, we wszystkich stanach były karane; a zła i fałszywa opinia o tej ziemi naszej aby była oczyszczona, a tym sposobem, żeby ogólne dobro dla królestwa i narodu czeskiego zapewnionem było.

Jeżeliby zaś kto co złego, fałszywego i hańbiącego o nas pisał lub mówił, i na nas nastawa!, żądamy i prosimy aby takiemu niewierzono, bo on to z nieprzyjaźni i z nienawiści tak nas krzywdzi, jest więc fałszywym świadkiem. Albowiem przed Panem Bogiem i przed całym światem śmiało wyznajemy, że zaprawdę, nie ma w sercach naszych innej myśli, jak żeby z całych sił naszych i z całego mienia, naszego służyć Panu Jezusowi Chrystusowi i zakon Jego i przykazania ściśle wypełniać, jako na każdego dobrego chrześcianina przystoi. Wszystkiemu zaś temu złemu, zasadzie tej naszej przeciwnemu i każdemu coby nas od tego dobra chciał odciągnąć i odebrać według zakonu bożego sprzeciwiać się musimy, a według naszego powołania przeciw takiemu gwałtowi, zbrojną ręką prawdy i siebie bronić musimy. A jeżeliby jakim przypadkiem między nami co złego się stało, wyznajemy, że to nie z woli naszej, bo zaprawdę potępiamy wszelki grzech śmiertelny; a jeźliby komu się zdało, że ma od nas szkodę, to się stanie albo nieuniknioną, koniecznością,,, albo jako nieprzyjacielowi naszemu i Boga, którego zakonu bronić wszędzie i zawsze musimy. Wyznajemy nadewszystko, że jeżeli kto co złego w nas widzi, gotowi jesteśmy poprawić się i wszelką naukę podług Pisma Św. przyjąć."

Ostatnie wyrazy najlepiej malują ducha pojednawczego Czechów; czemu więc sobór konstancyjski był tak nieugiętym, trudno sobie wytłumaczyć, ale to pewna, że gdyby nie wytrwała uporczywość wyższego duchowieństwa, toby historya kościelna nie liczyła strasznych religijnych wojen!

Zdawałoby się więc, że nieuznanie powyższych zdań było błahym powodem, dla którego duchowieństwo polskie nie dopuściło unii z Czechami; lecz porównawszy ten powód z całym tokiem dziejów polskich, poznamy, że był to rzeczywiście ów odwieczny kierunek narodu, aby na karb swych idei, swych religijnych przekonań, poświęcić nawet największe korzyści.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej