Józef Weyssenhoff

ŻYWOT I MYŚLI ZYGMUNTA PODFILIPSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ANNEXA ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

LISTY FALBANKI

1

2

3

4

5

6

7

8

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

ŻYWOT I MYŚLI ZYGMUNTA PODFILIPSKIEGO

Józef Weyssenhoff 

ROZDZIAŁ PIERWSZY

NA PROWINCJI

Pociąg wlókł się rozpaczliwie, nocą, przez puste równiny. Ruch czasami słabł ostatecznie, zamierał, a wtedy kilka mętnych świateł i głos dzwonka, jakby poziewający, znamionował przystanki, na których nikt nie wsiadał ani wysiadał.

Leżąc dosyć wygodnie w osobnym przedziale wagonu, zasnąć jednak nie mogłem: brzęczały mi w głowie jakieś rytmy bez słów i bez treści. Gorączkowo oczekiwałem rana i świeżego powietrza. Zdrzemnąłem się nareszcie. Po paru godzinach, otworzywszy oczy, zobaczyłem jasną już szybę wagonu, więc chociaż zmęczony i połamany specjalnie, można powiedzieć „skolejowany”, usiadłem i patrzyłem przez okno.

Szarych słów nie wystarczy na oddanie wielkiej, cichej szarości mgły, co się rozesłała po mazowieckiej równinie przed wschodem słońca. Zalewa łąki zwartą chmurą, nad suchym polem przeciąga rzadką, leniwą powłoką, a lasy zatapia do połowy: widnieją tylko wierzchołki sosen czarne, jaśniejsze dębów, zielone brzóz. Już widać wszystko dobrze, bo anim się spostrzegł, kiedy wykradło się na niebo słońce. Tkwi teraz we mgle, niekształtne, znacząc tylko swe miejsce rozlaną różową plamą.

„Wsi spokojna, wsi wesoła!” Trzeba świeżości ranka i świeżości serca, żeby cię odczuć i pokochać, bo piękna nie jesteś, według tego, co pospolicie za piękne ludzie uznają w przyrodzie. Nie zwabisz żadnego turysty rozkochasz chyba marzyciela, co lubi oko puszczać po gładkich, bezgranicznych przestrzeniach, malowanych zbożami, zielonością i słońcem. Czuje cię jednak taki Chełmoński, najbardziej mazowiecki z malarzy, czują cię także może ci dwaj młodzi, co wyjechali konno z flintami przez plecy i ciągną drożyną polną, wąską jak miedza, milcząc. Konie ich także zdają się marzyć.

Wybrnęło słońce ze mgieł, coraz więcej złote na polach i w powietrzu. Kraj trochę zmienił się, zafalował. Są tu wąwozy zielone i folwarki z czerwonymi dachami, i ogrody żyzne. Piękne holenderskie krowy poważnie przyglądają się przechodzącemu pociągowi, myśląc, że te pędzące machiny zakłócają spokój pól, a nie wiedząc, że właśnie w pociągu siedzi ktoś, który ten spokój wchłania przez otwarte okno wagonu i opisuje ozdobną polszczyzną.

Ma się pod koniec lata; na polach już trochę tęskno, po zżętym zbożu zalegają żółto i różowo cieniowane ściernie, ale kartofle jeszcze zielone, nasienne koniczyny pałają nie panieńskim już, zawsze jednak świeżym rumieńcem, a do prosa, strojnego w kity o miedzianych błyskach, zbiec się musiały wszystkie przepiórki i kuropatwy. Może też są i cietrzewie w tych prosach na nowinie? Aż tu, mimo swąd lokomotywy, pachnie polowaniem.

Wychodząc z przedziału mego na korytarz, spotykam nagle pana Zygmunta Podfilipskiego, z którym, nie wiedząc o tym, podróżowałem całą noc od Warszawy.

— Jak to! pan jedzie w kierunku Lublina? Kiedyż pan wrócił z zagranicy?

— Przed paru dniami; teraz zaś jadę do Lublina, gdzie mam interesa, a potem do brata mego, Tomasza.

— Ja także.

— Bardzo się cieszę — ozwał się uprzejmie Podfilipski — że będę miał z pana towarzysza w Lublinie, bo przyznam się, że tych naszych „kompatriotów”, których zresztą cenię, będzie tam za wiele.

— A za kogóż mnie pan ma?

— No, no, nie wyciągaj mnie pan na komplimenty — odrzekł pan Zygmunt śmiejąc się i po przyjacielsku biorąc mnie za łokieć.

Nie zgadłem, w czym właściwie zawierał się kompliment.

Przeszliśmy do przedziału sąsiadującego z moim. Konduktor oddając ukłon służbowy zapytał Podfilip-skiego:

— Czy pan hrabia rozkaże sprzątnąć?

— Nie. Proszę mi zawołać mego strzelca.

Zjawił się brodaty Hans, wspaniały okaz tego pokolenia strzelców-Słowian, pochodzący ze Szląska, z Galicji, nie wiadomo skąd, którzy mówią zwykle paru językami, umieją służyć, strzelać, leczyć, informować, są, gdy się udadzą, nieocenionymi „vademecum”. Hans był przy tym trochę filozofem i perorował nawet wobec pana Zygmunta, na co ten w chwilach wolnych pozwalał.

W przedziale wagonu pachniało jak w kobiecej sypialni. Rozłożone przyrządy gotowalniane były dobre, angielskie. Skóra łosiowa pokrywała kanapę wagonową; podróżne ubranie, szare i miękkie, wisiało na haku, żółte buty doskonałej roboty, świeża koszula i bajeczny krawat były przygotowane do włożenia, gdyż pan Zygmunt był dotychczas w rannym stroju i w pantoflach. Przeprosiwszy zaczął się przy mnie ubierać z pomocą Hansa, gawędząc stosownie do okoliczności a odkrywając mi coraz nowe, wytworne szczegóły swej tualety.

— Wraca pan z jakiej wystawy ubrania, że tak wszystko około pana i na panu jest — non plus ultra?

— Powiem panu — rzekł — że lubię pewne wyszukanie w czystości i wygodzie. A następnie sądzę, że dla samego przykładu trzeba dbać u nas o te rzeczy. Nie dziw, że Zabłocki źle u nas wyszedł na mydle: przecie nikt mydła nie używa. Brud nasz przeszedł w przysłowie i to jedna z pierwszych reform do przeprowadzenia w naszej cywilizacji, czyli w naszym braku cywilizacji. Bo cóż to jest ta wytworność francuska albo lepiej angielska, którą nasi gardzą mieszając ją z tak zwaną zgnilizną obyczajów? Po prostu — higiena doprowadzona do artyzmu.

Higiena doprowadzona do artyzmu zaimponowała mi. Sam brudu nie cierpię, ale na „ostatni krzyk” elegancji, mimo usiłowań, nigdy zdobyć się nie mogłem. Teraz, wobec wykładu pana Zygmunta, rzuciłem po sobie ukradkiem spojrzenie. Ubranie miałem niezłe, ale nie podróżne, kapelusz miejski, zamiast koniecznej angielskiej czapki. Poprawiłem krawat, a on ciągnął dalej:

— Wyobraź pan sobie — niedaleko od miejsc, którymi przenosi nas ten „rapide”, zaproszony byłem w przeszłym roku na wiejską fetę — imieniny czy coś podobnego. Napatrzyłem się ja tam naszych urządzeń tualetowych i innych. Trwało to tydzień, z tańcami, polowaniem, fajerwerkami... Czy ma pan pojęcie o takich splendorach na wsi?

— Mam. Nigdzie nawet lepiej nie bawiłem się jak w podobnych warunkach.

— Bawiłem się i ja — nie tańcami, bo nie tańczę, nie polowaniem, bo było liche — ale obserwacją. Przyjeżdżamy zatem z Warszawy na noc w wigilię owego wielkiego dnia. Siedzi już mnóstwo osób — kolacja. Pomieszane fraki, surduty, nawet ranne ubrania. Panie jedne półwygorsowane, drugie zaszyte w czarne lub fioletowe worki. Hałas, służba traci głowę, gospodarz sam nalewa wino... Było tam jedno wino warte uwagi. — „Sąsiad dobrodziej niełaskaw... panie sędzio! — panie radco! — panie prezesie!” „Maman a de la salade?” — „J'ai.” Jednym słowem, wszystko doskonale, humory różowe, i mnie ogarnia jakaś serdeczność, odzywa się pokutująca tam gdzieś jeszcze we mnie szlagońska żyłka. Po krótkich tego dnia tańcach, niby po generalnej próbie — bo to dopiero wigilia dnia — idziemy spać. Dwór duży, ale osób na noc ze czterdzieści. Dostaję jednak osobny pokoik w oficynie dla siebie samego. Wdzięczny za tę atencję gospodyni domu (skądinąd miła osóbka), nie myślę już o wieczornych swych przyzwyczajeniach kąpielowych; zmęczony kładę się spać na wcale niezłej bieliźnie z cyfrą pani, pod kołdrą zrobioną widocznie ze starej sukni jedwabnej. Niech ją tam! do spódnic nigdy nie miałem wstrętu. Ale łóżko haniebne: materac złożony z trzech takich placków — wie pan? Mysz, bestia, chrupie w kącie i tańczy po zmiętych papierach. Nie spałem wcale aż do rana. Nareszcie zamierzam ubierać się. Na dużym jakimś meblu z szufladami stoi maleńka miedniczka i dzbanek wielkości nalewki do mleka. Po bezowocnych poszukiwaniach dzwonka spostrzegam przez okno kogoś ze służby, spoconego już od rana, lecącego na złamanie karku; łapię go i wypraszam sobie konewkę wody. Nie wziąłem ze sobą strzelca Hansa, z którym zawsze jeżdżę, bo mnie uprzedzono, że miejsca będzie mało. Rozwijam więc tub i chcę się zabierać do mycia, gdy stwierdzam znowu nieobecność ręczników. Drugi raz złapać owego rozpędzonego lokaja — wydaje mi się niepodobieństwem; zaczynam więc szukać. Aha —i zapewne w tych licznych szufladach umywalni znajdą się ręczniki? Ale szuflady szczelnie zamknięte. Jedną wreszcie otwieram podważając z dołu i wyciągam z niej przeróżne rzeczy: teczkę, słoik zapieczętowany z napisem „karp dwutygodniowy”, zatłuszczony papier pokryty cyframi, raport ekonomiczny z dóbr takich to, folwarku takiego — i wreszcie list z nagłówkiem: „Kochany Tadeuszu”. Tadeuszu...? To imię mego gospodarza! Rzucam zdumionym okiem na umywalnię i pękam od śmiechu: to przecie biurko pana domu!! Mieszkałem w jego kancelarii, ergo — myłem się na jego biurku.

Zaśmiałem się i ja, bo pan Zygmunt opowiada dobrze, a realizm tego stylu sprawdziłem niejednokrotnie na wsi. Ponieważ jednak ta scenka zajęła mnie stroną swą obyczajowo-komiczną, wyobrażałem sobie dalej zebranie wiejskie, powabne przez tryskającą swobodę życia, żartów, zdrowej gimnastyki i rozkosznego zmęczenia. Rozweselony pytałem:

— Ale bawiliście się doskonale?

— No, tak, to dobre na jeden dzień i raz na trzy lata. Ja wyniosłem się zaraz po imieninach, rankiem. Widzi pan — te obyczaje mogą się nadawać do opowiadań i anegdot, ale są w gruncie smutne. Kiedy się patrzy na brud naszych chłopów, na brud nieludzki Żydów, na brud ulic, domów, mieszkań, a nie znajduje się czystości nawet u ludzi zamożnych i osłuchanych o cywilizacji, człowiek zadaje sobie pytanie: toż to są moi rodacy? — no i wyjeżdża za granicę. Przecie ja we Francji, w Tyrolu, w Prusach mogę od biedy mieszkać u prostego chłopa.

— A cóż pan pocznie we Włoszech?

— Włoch, przyznam się, nie lubię. To nie dla mnie kraj, a nawet te przechwalone zabytki ich dawniejszej cywilizacji — to stara moda.

— Panie! — zaczynałem już mówić chwytając za miecz estetyczny, kiedy dłuższy świst lokomotywy oznajmił zbliżanie się do Lublina.

Zamąciły się obrazy sielskie. Na widnokręgu dymi kilka kominów fabrycznych, wystrzeliło kilka wież, zapstrokaciło się od kolorowych domów. W porannym świetle wyglądało to żywo, ozdobnie, zamożnie. Chciałem zwrócić uwagę Podfilipskiego na ten widok, ale przypomniałem sobie wnętrze miasta, nadzwyczajne zabytki średniowiecznej architektury przy biednych uliczkach — i nie mając jakoś nic nadto do powiedzenia, zamilkłem.

W Lublinie każdy z nas miał osobne sprawy; spotkaliśmy się dopiero przy późnym śniadaniu. Dla mieszkańców wsi, przybyłych z okolic, była to pora obiadowa, więc tłum w niewielkich pokojach najlepszej miejscowej restauracji był znaczny. Znalazło się paru znajomych, do których przysiedliśmy się. Kilkanaście osób jechało przez Lublin w powrocie z prowincjonalnych wyścigów, a w niewielkim mieście, gdy „panowie przyjadą”, czyni się zaraz pełno. Wyrazy turi , start, finish wymawiano głośno z pewną arystokratyczną wyższością, czasem znów w kombinacjach angielsko-polskich, jak na przykład: „szkapa finiszowała siarczyście”. Te rozmowy prowadzili przeważnie młodsi. Jeden z nich, dziarski, opalony chopiec, targował się z drugim o konia, przy czym udawał Żyda; trwało to pół godziny wśród stałego efektu i wybuchów zdrowego śmiechu.

Nie wiedzieli ci wszyscy, że obok nich, pobłażliwie milcząc, siedzi jeden z najbieglejszych w Polsce znawców koni i wyścigów. Gdyby kto nawet wymówił nazwisko Podfilipskiego, umilkliby.

Towarzysze, którzy nam przypadli w udziale, byli innego gatunku. Obaj z głębokiej prowincji, rzadcy nawet goście w Lublinie. Jeden z nich, pan Apolinary, należał do ginącego już typu szlachty, takiej, jaką ją sam Pan Bóg stworzył, zadowolonej z siebie, a nigdy z urodzaju.

— Cóż tam słychać ex publicis? — pytał nas.

— Tyle, ile piszą w gazetach. Czas jest dość cichy.

— Kiedy ja, dobrodzieje moi, nie czytuję gazet.

— Jak to! żadnej?

— A żadnej. Chciałem się kiedyś do gazet przekonać, bo mnie pan Jan, obecny tu sąsiad mój i dobrodziej, do tego obligował. Czytam i czytam: same dalsze ciągi! Gdzież początki? Zacząłem raz od nowego roku — znów dalsze ciągi! Więc porzuciłem całą imprezę, dobrodzieje moi, do diabła i równie dokładnie wiem o wszystkim. Tu się człowiek zapyta, tam sami ci powiedzą — wychodzi na jedno.

— Ee, sąsiad tak się tylko chwali — odrzekł pan Jan — sam go często widywałem nad gazetą.

— Tylko kiedy gdzie jaka wojna. Wtedy już pilno mi wiedzieć, dobrodzieju mój; więc łapię gazetę, gdzie się zdarzy, i rżnę przegląd polityczny od a do z.

— Wie pan — rzekł z uśmiechem Podfilipski — że mamy pod tym względem wspólne wstręty. Ja także nie czytuję naszych gazet.

— Pan? — szeroko otworzył oczy pan Apolinary i wzniósł do góry race, zbrojne w nóż i widelec.

— Tak, panie. Oczywiście, przejrzę co rano telegramy, kurs giełdy — to są informacje konieczne. Ale żeby tak czytać jaki artykuł wstępny, jaką polemikę dwóch filarów danej instytucji o dach tejże instytucji, to mi do głowy nie przychodzi. Wolę już, nawet w Warszawie, czytywać zagraniczne gazety. A kiedy je czytuję tam, sprawiają mi prawdziwą przyjemność, dają mi sumę wszystkich walk, prądów, potrzeb chwili obecnej; są mi niezbędne jak rozmowa z rozumnym i wszędzie bywającym człowiekiem. U nas zaś — co to jest? Sposób do życia dla ubogich... Szanuję wszelką nędzę, ale wolę się z nią nie spotykać co dzień.

— Za pozwoleniem — odezwał się pan Jan, człowiek grzeczny — niedobrze rozumiem, co pan nazywa nędzą? Nasze gazety bywają nudne. Ale cóż robić? żyjemy tu, trzeba coś wiedzieć, co się tutaj dzieje. A z gazety wyczyta się niejedno: i sprawozdanie targowe, i przepisy obowiązujące, i zawsze coś z polityki, chociażby krajowej.

— Tak — odrzekł Podfilipski — ale co się u nas dzieje? To, co już pierwej działo się gdzie indziej. A potem, gdy się coś dzieje, jak też mi podadzą o tym wiadomość? Z szarym sosem po polsku. W Paryżu wezmę do ręki takiego Intransigeant i przeczytam z rozkoszą wstępny artykuł Rocheforta, poszukam nazajutrz, co mu odpowie Cassagnac w Autorité — i będę miał przeciętną chwili, echo debatów parlamentarnych, wrażenie sił ścierających się. Tam gazeta potrzebna mi jest, bo żyje razem z życiem i ze mną samym; przyjemna, bo czuję w niej rozumną siłę, rzeczywisty motor społeczny.

Szlachcic, zwolennik naszych gazet, coraz trudniej dawał sobie radę z argumentami pana Zygmunta. Drugi, pan Apolinary, słuchał z nabożeństwem, połykając duże kąski mięsa i ciągnąc ze smakiem krajowe mętne piwo. Pan Jan próbował spierać się dalej:

— U nas trudno, szanowny panie, powiedzieć coś dobrze i śmiało. Ale zawsze — co się napisze, to nasze. A nie czytając gazet na prowincji, zapomnisz czasem, że żyjesz i gdzie żyjesz. Ja tam mało znam francuskie gazety. Czasem zobaczę w mieście Figaro (akcentował pierwszą sylabę; pan Zygmunt mrugnął ku mnie), ale w nim to też, jak mówi pan Apolinary, same dalsze ciągi. Kiedy kto mieszka we Francji, to je tam rozumie. Każdy kraj ma swoje sprawy. A we Francji zrozumiałby kto naszą gazetę, żeby i mówił po polsku?

— Nie zrozumiałby z pewnością — odrzekł Podfilipski. — Właśnie w tym jest rzecz. Z naszych gazet można zaczerpnąć trochę pierwotnych wiadomości miejscowych, ale znaleźć w nich objaśnienie i dalszy ciąg życia — nie podobna. To są gazety w znaczeniu przedpotopowym: otrąbianie na rynku o zgubionych przedmiotach, o postanowieniach policji, z dodatkiem mnóstwa omawiań pseudoliterackich i pseudopolitycznych dla zapełnienia szpalt.

— Bo to trzeba umieć czytać nasze gazety — odparł pan  Jan. — Czasem czytasz, panie, wiadomości bieżące, aż znajdujesz raptem jakieś szydełko; albo jest powtórzenie z takich to a takich gazet, a w samym powtórzeniu już i krytyka. Człowiek czasem się nad tym zamyśli i miałby coś do odpowiedzenia, i gada o tym później z innymi, którzy także przeczytali. — A co pan o tym powiesz? — A to i to. — Dobrze, ale... i tak dalej. To także coś warte, panie szanowny. A kiedy na przykład coś ci chcą zakładać albo konwersja, panie! — to człowiekowi jednak z naszych gazet dużo się w głowie wyjaśni. Wierzaj mi pan.

— Wierzę panu — rzekł Podfilipski poważnie, z niedostrzegalnym prawie uśmiechem oczu.

Podano nam jakąś potrawę, zamówioną specjalnie przez pana Zygmunta. Osądził, że była niezła, ale wykonana z wielu usterkami; kazał więc zawołać kucharza, wyłożył mu dokładnie, czego brak, odprawił łaskawie. Kucharz pocałował go w rękę i zapewne już nigdy potem nie kładł imbieru zamiast estragonu do owego sosu.

Tak rozrzucał Podfilipski drobną monetę i obrączkowe dukaty swych cywilizacyjnych skarbów. Pozostało zaś w nim tyle jeszcze nie wydanych zasobów. Te, o ile znam, postaram się rozpowszechnić przy wspomnieniach moich o tym znacznym człowieku, którego wszystkie prawie rozmowy warte były druku.

I wtedy, po wyjściu obu naszych towarzyszów obiadu, odsłonił przede mną niektóre bogactwa swej rozległej myśli. Tamci wstali od stołu szybko po skończeniu jedzenia, pożegnali się z pewnym zakłopotaniem, patrząc w oczy Podfilipskiego jak w nieswóje i niezbadane głębie. Pan Zygmunt pożegnał ich ze swobodną i okazałą grzecznością. Wiejską szlachtę, z której sam ostatecznie pochodził, traktował dobrze; wyższość swą dawał jej raczej odczuwać, niż ją wyraźnie zaznaczał.

Pozostaliśmy we dwóch.

— W tym, co mówił człowiek ten prosty i cichego serca — odezwał się do mnie pan Zygmunt — jest cała nasza rdza i pleśń. Nie obwiniam go: jest niezdolny, ale szczery. Może mu co zapadło w głowę z tego, com mu powiedział.

Broniłem trochę pana Jana, mam go bowiem nie tylko za człowieka cichego serca, ale i dobrej woli. W innych okazjach wydał mi się wymowniejszym; tutaj tracił, oczywiście, na porównaniu ze świetnością Podfilipskiego. I żal mi było, że ludzie więksi, jak oto pan Zygmunt, nie biorą bardziej do serca spraw ogólnych, czy to w publicystyce, czy w działaniu praktycznym.

Powiedziałem mu to, a on przyjaźnie mi się uśmiechnął, ale z właściwym sobie smakiem podniósł tylko lekką krytykę zawartą w mych prostych słowach i zawołał:

— Cóż to? przedsięwziął pan moralizować mnie dzisiaj? Ja się przecież nie wypieram swego pochodzenia i w miarę możności tutaj działam. Wydaję trochę pieniędzy za granicą, ale ich pieniędzy; to pewna, żem więcej wprowadził do kraju, niż stąd wywiozłem. (Tu uśmiechnął się z wyrazem dumy, jednak bez arogancji.) Ale, widzi pan, są natury, jak moja, które trudno nagiąć do służby, a jeżeli służą, to nie w piechocie, tylko w marynarce. Ja potrzebuję jeździć i słuchać pulsu świata tam, gdzie bije najtężej. A wie pan, gdzie ten puls bije najtężej? Stań pan na skrzyżowaniu wielkich bulwarów z Avenue de l'Opera, na schronieniu dla pieszych — i posłuchaj.

Po drewnianym bruku, na którym kół nie słychać, toczy się wciąż głuchy grzmot podków końskich, ludzkiej mowy, nawoływań, śmiechów; szepty same już by stanowiły duży głos, gdyby je można było z ogólnej wrzawy wyróżnić. Ale pan już tego nie słyszy, bo ma ten huk w uszach od rana za atmosferę i tło wszystkich wrażeń. Patrzy pan:

Wolno, z ciągle naprężoną uwagą i cuglami, prowadzą furmani przepyszne konie; przejeżdża Alfons Rotszyld, prezydent Rzeczypospolitej, Lianę de Pougy i tam jeszcze ktoś — aha — król szwedzki. Między morzem krzyżujących się fiakrów, płynących dwoma wstecznymi prądami, reklamowe budy, krzykliwie malowane, i wieloryby tego morza — potworne omnibusy, szczelnie zapełnione aż po dachy. Patrzy pan na przechodniów. Jak ubrani! jak śpieszą gorączkowo albo jak rozkosznie „flanują”! Oczy kobiet błyszczą — wszystkie oczy błyszczą w Paryżu; w powietrzu jest na to jakiś środek, lepszy od belladonny.

Teraz pan myśli: Co mam do roboty? Mam czek na Crédit Lyonnais , najlepszy bank świata — zaraz na lewo. Jedyna trudność to przejście ulicy, którą ciągnie nieprzerwana procesja fiakrów i powozów. Ale stoi policjant, zatrzyma ręką cały ich szereg pour monsieur, qui veut passer .

Chcę sprowadzić takiego pana, który mieszka aż w cyrkułach Pól Elizejskich. Piszę mu depeszę miejską, un petit bleu. Biuro obok.

Chciałbym coś wiedzieć o nowym wynalazku Edisona, bo ciągle o nim mówią. Mam o nim wykład popularny, z doświadczeniami, przy restauracji Cafe Riche — kilka domów stąd.

Jeszcze  potrzebna mi jakaś informacja. Pójdę do byle jakiego „salonu redakcji”, otwartego na ulicę, gdzie albo przeczytam, albo ustnie się dowiem. Jest ich dosyć na prawo i na lewo.

Kupić mam to, to i to. W promieniu pół kilometra jest do kupienia wszystko, o czym kiedykolwiek pomyślałem, i wiele rzeczy, których jeszcze nie znam.

Pójdę potem na obiad: o kilka kroków jest Paillard, najlepsza restauracja świata, albo Cafe Anglais, albo Joseph — równie dobre.

I wreszcie pójdę sobie na operę, pod której gmachem stoję. Śpiewają Reszkowie.

Tak, panie — ciągnął dalej Podfilipski przyciszonym głosem, bo zauważył, że mu się przysłuchują od sąsiednich stołów — tam albo w Londynie, nawet czasem w Berlinie człowiek czuje się zupełniejszym, bogatszym, wyższym. We wszystkich głównych zdobyczach wieków mam swój udział, za średnie pieniądze dostępne mi jest wszystko — od bułki aż do cnoty i sławy. Naprawdę żyję i wiem, że kiedy umrę, tom się spalił albo złamał, a nie zgnił z braku ruchu i od zamoknięcia. Naturalnie, wszyscy nie mogą mieszkać w Paryżu, ale że się ludzie ruchliwszej myśli i szerszych poglądów garną do takich centrów, to rzecz prosta. Człowiek przywiązany jest instynktownie do rozkoszy, ci, którzy do niej nie dochodzą, są albo grubo nieoświeceni, albo chorzy, albo należą do klas roboczych. To wcale niegłupie przysłowie to ubi bene, ibi patria .

— Nie, to nie jest głupie...

Ktoś nam przerwał.

ROZDZIAŁ DRUGI

EUROPEJSKIE SPOTKANIE

We drzwiach restauracji ukazała się wysmukła, strojnie, choć czarno ubrana kobieta, szczelnie zakwefiona; za nią szedł mężczyzna, którego obaj poznaliśmy: Henryk Kostka. Ale zjawili się na chwilę w progu i szybko coś powiedziawszy o przepełnieniu sali cofnęli się. Doleciał nas lekki zapach, bardzo przyjemnie mieszając się do ciężkiej restauracyjnej atmosfery — jakby słowa Podfilipskiego o Paryżu zaklęły i wywołały paryskie zjawisko.

Podfilipski podczas tego manewru nie ruszył się z miejsca; natychmiast jednak po zniknięciu tej pary niespodziewanej i zaciekawiającej wstał, poszedł do bufetu, potem do portiera i wrócił rozpromieniony.

— Wie pan, kto był pod tą woalką? Liza, ta kochana, dobra Liza — rzekł cicho po francusku.

I mnie się tak zdawało. Wpadł w wyborny humor:

— Przyłapaliśmy ją. Już mi dawno mówiono, że się tam ostatecznie coś popsuło w małżeństwie R i pani szuka protektorów przeciwko mężowi. Tu widzieliśmy jednego na własne oczy.

— Dlaczegóż ma to być koniecznie protektor? Jest po prostu znajomy, spotkany przypadkiem, jak jeden z nas.

— Ta-ta-ta — pan nigdy nic nie widzi, nie wie albo nie chce wiedzieć. Przecie dość na nich spojrzeć, aby zrozumieć. Dlaczegóż się cofnęli? dlaczego nas nie poznali? Eh, panie — zakończył patrząc na mnie pół szyderczo, pół pobłażliwie.

Mnie to spotkanie sprawiło raczej nieprzyjemność. Znałem dobrze Henryka Kostkę i panią Elizę R, dla każdego z nich z osobna byłem najprzyjaźniej usposobiony, jednak w tej okoliczności trudno mi było ich obronić od sceptycyzmu pana Zygmunta, który w ogóle nie miał wysokiej opinii o kobietach. Mawiał, że główną cechą kobiet jest zalotność, a w tej widział całą ich treść: przez zalotność kobieta staje się bohaterską albo przewrotną i zdradliwą. Często spierałem się z nim o to. Ale wtedy umilkłem, bo okazja nie wydała mi się stosowną.

Pan Zygmunt chciał koniecznie pójść do pani Elizy.

— Kiedyśmy ją spotkali, grzeczniej nawet jest pójść do niej, niż udawać, że nie wiemy o jej bytności, co w takiej mieścinie jest nieprawdopodobne. A zresztą, historia sama jest ciekawa i ja w ogóle przepadam za Lizą. Ponieważ zostajemy tu do jutra, możemy wieczór razem spędzić albo razem co urządzić; Ja w każdym razie idę do Lizy.

— No, to i ja także : odrzekłem przekonany. Zastaliśmy ją samą w pokoju hotelowym, otoczoną kuframi jak na długą podróż. Była ubrana czarno, co dodawało blasku jej bladej twarzy i jasnym włosom, uwydatniało też piękne linie wyniosłej postaci. Oczy, zwykle niebieskie, świeciły tym razem ciemniej, jakby z nich myśl jakaś czarna nie chciała ustąpić.

Przyjęła nas bez zapału, jednak ze zwykłym swym uśmiechem, nie pozbawionym zalotności.

— Co panią sprowadza do Lublina, do tej stolicy ekonomów? — zaczął Podfilipski.

— Zatrzymałam się tu dla interesów, jadę do Karlsbadu, jestem zupełnie chora.

— Nie wygląda pani na chorą. Ale po co do Karlsbadu? Tam śmiertelne nudy. Lepiej do Ostendy albo do Trouville. Pani zapewne potrzebuje głównie zmiany klimatu...

— Nie, naprawdę potrzebuję kuracji — odpowiedziała pani Eliza z roztargnieniem.

— Czy pani długo tu zabawi?

— To zależeć będzie... od różnych rzeczy.

— Rozumiem, że pani zostanie tylko dla interesów, bo rozkosze tego miasta są wątpliwe. Chociaż Lublin jest dzisiaj pełen niespodzianek, jakiś ciąg europejski przepływa tędy: oprócz pani, spotkałem jeszcze hrabiego Sierpskiego z żoną i księcia Stefana, i Henryka Kostkę...

Pani Eliza zarumieniła się, ale spojrzała prosto w oczy Podfilipskiemu. On udał, że nic nie zauważył, i mówił dalej:

— Może byśmy te wszystkie przelotne ptaki zwabili w jedno stadko i urządzili jaką niedorzeczność? Jest tu niezła kapela, weźmiemy ją na wyprawę gdziekolwiek w okolice miasta, na wiejski podwieczorek... Pozwoli pani, to się tym zajmę.

— Nie, ja nie mogę; jestem tu sama; jutro zapewne wyjadę.

— To jutro swoją drogą, ale dzisiaj cóż pani będzie robiła w hotelu? Pogoda jest piękna, wynajdziemy un porte - respect”, na przykład panią Sierpską, wracać będziemy przy księżycu; ten poeta przygrywać nam będzie na fujarce pastuszej...

— Nie, panie. Dziękuję za uprzejmość, ale doprawdy nie mogę — rzekła z uśmiechem tak błagalnym, że aż zadziwiła mnie tym wypraszaniem się. Widywałem ją dawniej wesołą i skorą do towarzystwa. Zwróciła się do mnie:

— A pan jedzie z Warszawy?

— Tak, pani.

— A kiedy pan tam powróci?

— Za kilka dni.

— To dobrze. Chciałabym pana prosić o przewiezienie mi jednej paczki, bo nie wiem, czy przez Warszawę pojadę.

— Przecie pani wybiera się do Karlsbadu? — wtrącił Podfilipski.

— Tak, ale może nie zaraz i może pojadę na Lwów, gdzie mam także interes — odrzekła pani Eliza z odcieniem niecierpliwości.

Pan Zygmunt widząc, że nie udają się ani indagacje, ani propozycje, wstał, aby się pożegnać. Wyszliśmy z pokoju, ale pani Eliza zawołała mnie, gdyśmy już byli na korytarzu:

— Może pan jeszcze do mnie wstąpi i weźmie tę paczkę?

Pan Zygmunt widząc, że pani Eliza zwraca się do mnie jak do lepiej znajomego, skłonił się dość sucho i odszedł.

Pozostaliśmy we dwoje. Ożywiła się zaraz, a nawet poczęła mówić nieco gorączkowo.

— Nie mam żadnej paczki. Bałam się tylko pańskiego przyjaciela. To podobno bardzo rozumny człowiek, ale go mało znam. Wszystko jedno. Co o mnie mówią w Warszawie?

— Czy mam być zupełnie szczery?

— Proszę, koniecznie proszę, nawet każą, jeżeli to dla pana co znaczy.

— A więc... mówią, że spotykają panią często... z Henrykiem.

— Czy nic więcej?

— Zna kochana pani ludzi! Pokazywać się z człowiekiem tak uprzywilejowanym od losu, jak Henryk, to daje powód do różnych koniunktur, do obmowy... Czy go pani często widuje? Czy prawda, że podróżowała pani z nim tej wiosny po Włoszech?

— Pierwszy raz go dzisiaj spotykam od pół roku i nigdy we Włoszech nie byłam.

— Aa!

— Zgaduję, że wzięto nas na języki, ale to się skończy.

— Jeżeli mi wolno wyrazić zdanie, bardzo szczerze przyjazne, powinna by pani unikać spotkań z Henrykiem, choćby takich jak dzisiejsze. Ludzi w jego rodzaju i w pani rodzaju spostrzegą wszędzie; ręczę, że już w Lublinie wywołaliście państwo sensację, a nawet przyznam się, że mnie samego to spotkanie mało spodziewane zadziwiło. Ale mnie to tylko dziwi, innym daje powód do nieprzychylnych objaśnień.

— Nie może pan mnie zrozumieć, bo po prostu pan nie wiej muszę trochę wytłumaczyć. Pan zna mego męża. Przyznaję mu, że jest prawego charakteru, że nikogo nie oszuka, że zdolny do pracy, ale... Panie! ja przecie nie jestem wojownicza? może pan to zaświadczyć — prawda?

I pochyliła się do mnie z serdecznym zaufaniem, biorąc mnie za rękę. Mógłby to kto nazwać kokieterią; jest bardzo ładna, więc sympatia jej pochlebia każdemu mężczyźnie. Mówiła zatem:

— Nie jestem wojownicza, a jednak w ostatnich czasach były między nami takie sceny, takie okropne sceny...

— Takie sceny zazdrości? — pytałem.

— Nawet nie to, ale gnębienie takie, naginanie do swoich wyobrażeń: „Nie pomagasz mi w niczym, nie utrzymujesz moich rodzinnych tradycyj (to dlatego, żem przestała prosić co niedziela na obiad najnudniejszego z ludzi, ale sąsiada i przyjaciela domu), po całych dniach czytujesz, nigdy nie jesteś zadowolona... po coś za mnie wyszła?” Ach, ta codzienna, cogodzinna wymówka! Nie odpowiadałam nareszcie nic, ale ostatnim razem... Nie opowiem panu szczegółów — dość, że wyjechałam.

Zarumieniła się od wyznania czy od wspomnienia obelgi. I we mnie zawrzało instynktowne oburzenie mężczyzny na zniewagę wyrządzoną kobiecie. Rzekłem:

— Teraz rozumiem lepiej, a współczuję pani jeszcze silniej.

— Nie: jeszcze pan nie rozumie. Ale żeby pan był posiedział, tak jak ja, pół zimy i wiosnę, i pół lata w Nastówce na Polesiu, posiedział tak z kobietą nienawistną sobie, jak ja z... tym panem! Nawet nie podobna, aby pan sobie to wyobraził; mężczyźnie takie położenia nie zdarzają się; wolno mu też uciec od nich, bronić się. Nam nie wolno: zanim poznają sprawę, okrzyczą skandal. Ale ja już i na to zdecydowałam się. Ja bym drugiej takiej wiosny jak tegoroczna nie przeżyła. Wygląda to na frazes, a jest tylko straszną prawdą. Czy wie pan, że mam kilka siwych włosów na skroni? To pamiątka tej wiosny.

Pochyliła ku mnie śliczną głowę, oprawną w jasny, gruby warkocz — i wionął od niej zapach włosów, najsubtelniejszy z kobiecych zapachów. Z wysiłkiem utrzymywałem się w roli poważnego doradcy.

— Psychologię rozumiem już wybornie, ale praktycznie co będzie?

— To jeszcze tajemnica, ale ją panu powiem, bo nie chcę, aby pan o mnie źle sądził. Tylko pan będzie pamiętał, że to do czasu tajemnica.

Podniosła poważnie rękę do góry, jakby do małej przysięgi.

— Jeżeliiri w oczach pani godzien zaufania...

— Nie jadę wcale do Karlsbadu, przyjechałam tutaj do  konsystorza, a jeżeli gdzie dalej pojadę, to do Rzymu.

— Po rozwód?

— Tak, po rozwód.

— Czy pani da sobie radę?

— Henryk będzie także w Rzymie.

— Ach, tak?

— Co? czy pana w tym co razi? To już konieczność f nasza wspólna sprawa.

Zamyśliłem się na chwilę. Więc bajka niedaleka od prawdy, tylko tak nieprzychylnie oświetlona... Trudno wytłumaczyć ludziom, którzy w złośliwym sceptycyzmie zakładają pewną chlubę i wyższość, że historia jest prawdziwa, tylko nie jest, jak oni mówią, skandalem, lecz dramatem w wysokich sferach serc.

Rozmowa nasza była tak wyjątkowo szczera, że powiedziałem pani Elizie, co myślę. Pytała mnie też, czy dobrze znam Henryka Kostkę, a z jej słów i sposobu słuchania moich szczerych pochwał wniosłem, że to uczucie nie na żarty.

Istotnie, Henryk może podobać się kobiecie. Jest w nim kawał awanturnika, ale w dobrym gatunku. Wykształcony, sławny podróżnik, autor paru dobrych dzieł, nosi on dumnie, ale i dobrze starożytne swe nazwisko. Pani Elizie, która ma głowę łatwo zapalającą się, taki Henryk może się wydawać bohaterem. Nie jest nim w istocie, ale mógłby jeszcze być.

Pożegnawszy panią Elizę życzeniami powodzenia, spotkałem się na obiedzie z Podfilipskim. Tu mnie czekała prawdziwa mąka, bom nie mógł zdradzić powierzonej mi tajemnicy, a tak mi było potrzebne to objaśnienie jako argument!

Zaraz zaczepił mnie pan Zygmunt:

— No cóż? rozwijaliście, zawijaliście paczkę? trwało to dość długo.

— Ee, paczka tam niewielka, ale gadaliśmy trochę. To się wszystko dobrze skończy, mam nadzieję.

— Skończy się zawsze dobrze dla kogoś — odpowiedział pan Zygmunt. — Ale nie w tym rzecz; nie lubię, kiedy kto niezgrabnie udaje. Miałem nawet panią Elizę za sprytniejszą. Co? jedzie do Karlsbadu? chora? i tak nam to podaje? nam? To nie dla nas, panie, to dobre dla innych. My się znamy na kobietach i ona by to powinna wiedzieć albo zgadnąć. Gdyby powiedziała: „nie mogłam już wytrzymać na Polesiu i jadę w świat, aby się rozerwać”, pomyślałbym: ,,miła kobietka”, może: „biedna kobieta”. Ale tym pospolitym wykrętem przyznała się tylko do pospolitej awanturki.

Siedziałem jak na rozpalonych węglach, aż Podfilipski to zauważył i zmieniał stopniowo ton rozmowy:

— Ja ją przecie bardzo lubię. Najprzód — pyszna kobieta, według kanonu stworzona. Co za smaczne kształty i jaka w niej lubieżna dystynkcja, a przy tym takie to potulne, tak idzie do ręki, tak wyciąga szyję i usta przy rozmowie i patrzy w oczy swymi zadumanymi oczami, jak adeptka słuchająca mistrza. W tej koronie jasnych włosów widzi się ją zawsze blisko i jakby już, już gotową do nawrócenia.

— Ma widocznie zaufanie do ludzi, z którymi rozmawia, i nie spodziewa się krytyki.

— Czyż ja źle o niej mówię? Owszem, powtarzam, że ją bardzo lubię, wyjątkowo lubię, bo oprócz tego, że ładna, ma kokieterię oryginalną — właśnie ten rodzaj zaufania, który pociąga i do jej postaci, i do umysłu. Tylko jest nieostrożna i trochę dziecinna. Jakże można tak się ciągle afiszować? Przecie ten Kostka nie pierwszy, o którym mówią; zawsze z kimś rozmawia à corps perdu, ma jakieś konszachty artystyczno - sentymentalne, i zawsze z kimś takim — jakby to rzec? — lepszym, kogo można posądzić.

— Z kimże ma przestawać? z nudziarzami albo cały czas z księżmi, albo z tym panem małżonkiem, który ostatecznie...

— Jest gburem i idiotą — dokończył Podfilipski. — Nie, my się tu nie rozumiemy. Czy pan mnie posądza, że nie lubię kobiet ładnych, rozumnych i przystępnych? Przecie ja nie mam pod tymi względami nic do zarzucenia pani Elizie, tylko mówię, właśnie przez życzliwość dla niej, że szukając przyjemności poza domowym ogniskiem, które w jej wypadku jest kopcącym dymem z poleskiego torfowiska — powinna by być ostrożniejsza. Niech sobie robi, co chce, ale po co mają ludzie tyle gadać.

— Cóż ona takiego robi — zagadnąłem. Wybuchnął śmiechem:

— No, panie, co i jak ona robi, tego ja nie wiem. Ale żeby na tylu, co się tam koło niej kręcili, nikt nie dostąpił żadnego zaszczytu, czy to w formie złączenia dusz przez pocałunek, czy w formie zapomnienia podczas burzy, czy przez litość nad namiętnością, czy na złość mężowi, czy wobec konieczności historycznej...

Przerwałem mu:

— Skądże znowu na tę biedną panią Elizę tyle posądzeń?

— Ja nie posądzam, ja przypuszczam. A opieram moje przypuszczenie na znajomości kobiet, których nie ma tylu rodzajów, jak się wydaje powieściopisarzom tworzącym „sfinksy”. Sfinksowatość kobiet polega na ich niepewnej i błahej logice, na którą liczyć nie można ani też warto o niej pisać studia — ale instynkta mają bardzo podobne.

Przyznaję, że je sądzę w stosunku do mężczyzn, bo to nas głównie obchodzi. Nie idę ja tak daleko jak Tołstoj, który twierdzi, że stosunek fizyczny między mężczyzną a kobietą jest w gruncie nienawiścią, chęcią zniszczenia jednej płci przez drugą. Wyradzają się i takie typy, ale w ogóle jest to walka dwóch egoizmów dążących do tego samego użycia. Każda strona pragnie rozkoszy dla siebie. Dobrze, kiedy się te pragnienia spotykają, ale skoro mijają się ze sobą, skoro kolidują, stają się sobie wzajemnie przeciwne i wrogie. Kto kogo wyzyska? — oto cała kwestia. Mężczyzna ma za sobą siłę i rozum, kobieta zaś słabość i zdradę. Wszystko to są narzędzia walki — trzeba o tym pamiętać.

Niech się pan zatem nie dziwi, że ja sądząc kobiety przypuszczam najprzód ich wady, czyli właściwości ich natury skierowane przeciw nam. Zresztą, przyjmując w dziedzinie praktycznej i w sądach o ludziach z dwóch alternatyw ujemną, a raczej opartą na wadach ludzkich, dużo trudniej omylić się niż wtedy, gdy się przyjmie alternatywę dodatnią, zaufaną w tak zwaną ludzką dobroć. Ja tam w tę ostatnią nie bardzo wierzę. Myślę nawet, że cała mądrość życiowa zależy na liczeniu się z wadami i ułomnościami bliźnich. Poznać je — to nie studium bezowocne, jak astronomia, to daje siłę i panowanie. Nigdy kombinacje oparte na próżności, na zmysłowości, na chciwości ludzkiej nikogo nie zawiodły. Weź pan chociażby za przykład przedsiębiorstwa, które się udają: wydawanie pochlebnych herbarzów, restauracje nocne, loterie. A spróbuj pan założyć z ofiar szkołę, szpital albo wydawać pismo poświęcone sztukom pięknym. Świat jest z gruntu zły, trzeba go znać i — o ile kto może — opanować, wyzyskując tę złość, czyli mówiąc dokładniej — pospolitą, bieżącą naturę ludzką.

Zwiesiłem smutnie głowę.

— Nie ma w tym nic smutnego — prawił dalej Podfilipski. — Owszem, jest pewna wysoka radość w jasnym poglądzie na świat, w zadowoleniu triumfującego umysłu, w praktycznym powodzeniu teorii, którą sam sobie stworzyłeś i wyrobiłeś.

To samo co do kobiet, o których mówiliśmy. Mnie wcale o to nie chodzi, aby pani Eliza, czy która inna, zachowała swą cnotę, wiarę i tym podobne właściwości nie należące do mnie. Chodzi mi o to, abym się nie omylił. Otóż, stawiając na cnotę niewieścią trzy grosze, może wygram raz na sto razy; stawiając zaś na ich słabości i zdrady pół mego majątku, gram prawie na pewno. Chcę po prostu wygrać i wygrywam z kobietami, bo nie liczę na ich wyjątkowe zalety, tylko na pospolite ułomności: Ja panu mówię, gdyby kobieta przestała być zalotną, niepewną i zdradliwą, straciłaby nawet swój urok. Trzeba się tylko tak urządzić, aby z nią być współzdradzającym, a nie przez nią zdradzanym.

Wystąpiłem wówczas z obroną naszych kobiet. Chciałem zwrócić uwagę Podfilipskiego na to, że oprócz instynktów zmysłowych istnieją między mężczyzną i kobietą inne spójnie, oparte zapewne na zmysłach, ale inne; istnieją uczucia miłości, poświęcenia, przyjaźni. Mówiłem jednak nieśmiało, bo mnie pan Zygmunt od razu pobił swą nieubłaganą logiką, a przy tym znałem już jego teorię o uczuciu w ogóle, które nazywał chorobą mózgu.

ROZDZIAŁ TRZECI

HISTORIA TOMASZA

Z Lublina wyjechaliśmy razem do Cisowa, do państwa Tomaszów Podfilipskich. Zanim jednak opowiem tę wizytą, muszą czytelnika zaznajomić z przyjacielem moim, Tomaszem.

Cała jego postać moralna, jego poglądy na świat, na społeczeństwo i na kobiety są niby odpowiedzią na wyżej przytoczone rozmowy moje z Zygmuntem, odpowiedzią gorącą, przeciwną i słabą. Tomasz bał się starszego brata, nie mógł wytrzymać porównania z nim ani dyskusji; nie zbudowany ani uzbrojony do walki tak potężnie jak Zygmunt, marzyciel ten szukał w życiu urzeczywistnienia różnych mrzonek i naturalnie rzadko je znajdywał. Gnębiło to jego wrażliwą duszę.

Kiedym wstępował do uniwersytetu w Dorpacie, Tomasz był tam „omszałą głową”, czyli studentem od lat wielu. Zaczął studia historyczno-filologiczne w Dorpacie, pojechał na dalsze do Lipska i powrócił, aby się magistrować. Poznałem go wtedy i zawiązała się nasza przyjaźń.

Trudno było nie lubić tego człowieka, stworzonego na przyjaciela młodzieży i kobiet. Umiał bawić się i uczyć, był powagą na fakultecie i w „konwentowym mieszkaniu”, i w tradycji burszowskiej. Znał wszystkie nasze pieśni, niektóre z nich były jego pióra, znał wszystkie gatunki piwa, wszystkie kąty tego miasta, zostającego pod przeważnym panowaniem studentów; znał też i nas wszystkich, i każdego niemal stosunki, upodobania, potrzeby. Tam na gruncie wulkanicznym i urodzajnym, gdzie falowało młode zboże i dojrzewały dziwne, wybujałe rośliny różnego gatunku, w atmosferze poetycznej awantury, Tomasz był naprawdę niepospolitym i pożytecznym człowiekiem. Jako towarzysz, doradca, rozjemca w krwawych często sprzeczkach zapisał swe imię w tych drobnych, a jednak niebezowocnych dziejach.

Czekało go jednak u wyjścia z progów almae matris twarde i szersze życie. Nie był to już ten światek przyjaznych i przeważnie młodszych kolegów, rozwielmożniony w małym mieście, ale szeroki, zimny świat, który go przyjął, jak każdego, zapytaniem: „skąd przychodzisz? co ze sobą przynosisz w głowie i w kieszeni? ile jesteś dla nas wart? czy mamy się bać ciebie, czy cię wyrzucić poza mury?” Tomasz nie był na to przygotowany i nie potrafił dać takiej odpowiedzi jak Zygmunt, który przychodził z szerszej szkoły życia i znał sposoby torowania sobie drogi. Tomasz zaś kochał ludzi i pragnął wielu rzeczy niepodobnych: wpływu na współczesnych, odmiany przesądów, rozpowszechnienia pięknych i dobrych uczuć. Był poetą w życiu, niepraktycznym idealistą.

Poetą w literaturze naprawdę nie był. Miał niezaprzeczony talent i znowu za mało siły do wykonania swych dużych pomysłów. Zaczynał pisać różne dzieła, ale porzucał je prędko, bo nie mógł znieść rozdźwięku istniejącego zawsze między dziełem wymarzonym a napisanym. Ideał jego był zawsze we mgle i w niedościgłym oddaleniu. W literaturze i życiu miał tę samą nieuleczalną chorobę.

W teorii i w praktyce bracia poszli zupełnie innymi drogami. Spotkali się jednak niegdyś, za młodu, przy jednej i tej samej kobiecie. Zdarzenie to wyjaśni się, gdy dodam, że panna Alina mieszkała w sąsiedztwie starych Podfilipskich, że pałac jej rodziców, Wyżewskich, panował nad kilku parafiami okazałością i znaczeniem i że panna Alina była dla okolicy tą królewną, o której z urzędu marzyły matki dla synów, a synowie dla siebie.

Zygmunt i Tomasz bywali od dawna w Cisowie u bo-gatyqh sąsiadów; przyjmowano ich chętniej niż ich rodziców, bo Zygmunt był już wówczas paryżaninem bardzo obiecującym, a Tomasz miał wiele wdzięku i słynął jako poeta. Obaj naturalnie „mieli się” ku pannie Alinie, tylko każdy inaczej. Nie dowiedziałem się nigdy, czy Zygmunt kochał się naprawdę, ale to wiem na pewno, że w owych jeszcze czasach powstało gorące, niezachwiane uczucie Tomasza dla Aliny.

Wtedy nie mogło być jednak mowy o projektach małżeństwa między Podfilipskim a Wyżewską. Stawała na przeszkodzie różność stanowisk społecznych i jawna niełaska matki, okazywana Zygmuntowi, a przeniesiona trochę i na biednego Tomasza. Pan Wyżewski lubił starszego Podfilipskiego, lubił go za jego rozum, za cywilizację zachodnią i za prawdziwy, pełen względów afekt, który Zygmunt mu okazywał. Jego by może w ostateczności przyjął za zięcia, lecz nie Tomasza, którego miał po prostu za nic — za syna dzierżawcy i poetę.

Położenie zmieniło się zupełnie ze śmiercią pana Wyżewskiego. Śmierć ta ujawniła najgorszy stan majątkowy. Ogłoszono już po okolicy bankructwo i konieczność sprzedaży Cisowa, ale tu wystąpiła na widownią pani Wyżewska, matka Aliny.

Pamiętam tę panią, choć raz ją tylko widziałem. Nie była słodka. Mieszkała w wielkim dworze opustoszałym, bo po śmierci pana Wyżewskiego sprzedano wszystkie kosztowniejsze sprzęty. Stajnia bez koni, wozownie bez powozów, w parku zasiany owies i konopie — wszystko to było smutne, twarde; a pani Wyżewska, ze swą postawą przysadzistą, z siwymi włosami w nieładzie około zwiędłej twarzy, ze wzrokiem jasnym i przenikliwym, krzątała się, dawała dyspozycje ekonomom, jeździła sama za interesami do Lublina. Opieka, ustanowiona po śmierci męża, orzekła, że długi nieboszczyka przenoszą wartość pozostawionej przez niego ziemi, że nie ma nic do roboty, jak tylko ziemię sprzedać i długi zapłacić, chociażby niezupełnie. Ale wdowa oparła się temu tak stanowczo, że reszta opiekunów musiała ustąpić od swego zdania. Zaczęła się więc ta „babska gospodarka”, o której słyszałem często od pana Zygmunta.

Dziwny był wstręt wzajemny ku sobie tych ludzi niepospolitych w swoim rodzaju: pani Wyżewskiej i pana Zygmunta Podfilipskiego.

Po śmierci Wyżewskiego nadzieje Tomasza przybrały pozory nieśmiałej prośby. Wtedy on już tylko sam pozostał na placu jako aspirant do ręki panny Aliny i chyba tylko raz w życiu odniósł pewne zwycięstwo nad starszym bratem, jedyne małe zwycięstwo w jednym sercu kobiecym, o które przecie Tomasz dbał więcej niż o wszystkie inne powodzenia życiowe. Niewłaściwie nawet nazywam zwycięstwem tę korzyść odniesioną przez Tomasza nad Zygmuntem. Zygmunt, skoro utracił swego stronnika w Cisowie — starego Wyżewskiego, skoro przejrzał bystrym okiem nieprzyjazne usposobienie matki i smutny stan interesów, cofnął swą kandydaturę.

Tomasz, będąc już zapewne w porozumieniu z Aliną, jak mógł, starał się przypodobać jej matce, którą czcił, ale też i bał się jej okrutnie. Ofiarował swe usługi do rozgmatwania interesów. Nie przyjęto tej ofiary. Pani Wyżewska nie wierzyła w jego praktyczność i miała może słuszność. Tomasz nie przestawał jednak trzymać się w pobliżu, gotów na każde zawołanie. Wiem nawet, że prawdziwie romantycznych używał sposobów, aby przyjść w pomoc swej ukochanej i jej matce.

Tajemniczo, podziemnie chodził za sprawami Cisowa, wynajdywał, jakie mógł, projekty dochodów, starał się o ekonomów, o kupców. Posądzam go nawet nie bez podstawy, że namawiając jednego kupca na starodrzew w Cisowie, obiecał mu pod sekretem dość dużą sumę od siebie i gdy kontrakt został zawarty, sumę tę wypłacił. Ponieważ zawsze był biedny, ten wydatek był wielką, nieopłaconą ofiarą.

Kiedyś, znacznie później, posądzenie moje wypowiedziałem panu Zygmuntowi, który mi odrzekł na to:

— Cały Tomasz jest w tym postępku. Zamiast starać się zbogacić i przez to samo stać się potrzebnym, pożądanym tej kobiecie, której pragnął, on swoje mizerne grosze wkłada potajemnie do jej kasy. To niby rozrzewniające, ale gdzież logika? Starasz się o kobietę, używaj środków do jej otrzymania, a nie działaj wręcz przeciw sobie samemu.

Pan Zygmunt miał słuszność. Tomasz nie był praktyczny, nie umiał się też nigdy ani zbogacić, ani osiągnąć stanowiska w świecie. Przypominam bowiem inne fakta podobne.

Raz pan Zygmunt wszedł do mnie po przyjeździe z Berlina, gdzie znajdował się z Tomaszem, wałęsającym się wówczas po świecie burszowskim i naukowym, pijącym nawet z rozpaczy, bo sprawa jego o ręką panny Aliny nie postąpiła ani na krok. Pani Wyżewska rządziła dalej w Cisowie, interesa polepszyły się znacznie, procenty od długów płacono regularnie. Tomasz, przyjmowany chłodno przez matkę, a nieśmiało przez Alinę, uciekł i żył trochę na łasce brata, który był zawsze dla niego dobry, jak to później jeszcze będę miał sposobność pokazać.

Tego dnia pan Zygmunt wszedł do mnie wzburzony i po kilku słowach powitania rzekł mi:

— Już ten Tomasz ostatecznie dostał bzika. Najprzód zadaje się z taką hołotą, że, mówię panu, trudno z nim mieszkać. Ja przecie sam nie stronie od tak zwanej „inteligencji”, ale od prawdziwej, umiejącej żyć, nie tylko bazgrać liche książki i pić piwo. A naprowadzają się do hotelu, w którym wspólny mamy salonik, tacy oberwańcy, że... No, ale mniejsza jeszcze z tym. Posłuchaj pan, jakiego mi spłatał figla.

Przychodzi do mnie bankier, mój dobry znajomy, z którym niejeden miewałem interes, i pyta, dlaczego ja odmówiłem mego udziału w puszczeniu w obieg nowych akcyj tramwajowych. Ja? jako żywo, nikt mi o tym nie mówił! „No, no — odpowiada bankier (a ma takie oczko jedno mniejsze od ciągłego mrugania) — już to pewno panu obiecał kurtaż mój współzawodnik” — inny tam jakiś, którego przedsiębiorstwo jest wręcz przeciwne. Nie będę zresztą panu tego tłumaczył, ale niech pan posłucha dalej. Zdziwiony i niezadowolony, tym bardziej że dbam o tego bankiera (bardzo porządny i solidny człowiek), dochodzę do takiego odkrycia: Przysłano do mnie nieznajomego agenta, który spytawszy o pana Podfilipskiego zastał w hotelu Tomasza i, zamiast do mnie, udał się do niego z propozycją. Chodziło o zareklamowanie, o przemówienie do kilku znajomych mi wpływowych osób. Ofiarowano mi 30 000 marek, które można było wziąć po prostu za nic, i to w przeciągu tygodnia. Interes zresztą doskonały, oparty na rachunku, na firmach poważnych itd. No, a ten idiota Tomasz odpowiedział, że się nigdy kurtażem nie trudnił i trudnić nie będzie. I wie pan? interes przepadł: użyto kogo innego. Gdym zobaczył tego dnia wieczorem Tomasza, wpadłem na niego: nie, to już zanadto dziecinne, po prostu głupie! Zaczął mi coś przebąkiwać o swoim wstręcie do prędkich zysków, nie opartych na pracy psobistej. Na próżno tłumaczyłem mu, że im kto rozumniejszy, tym prędzej zyskuje, że te pieniądze, które on (za mnie!) odmówił, weźmie dzisiaj (może już wziął?) książę taki to lub najczcigodniejsza matrona, że interes jest najuczciwszy i zasługujący na poparcie, że wreszcie każdy procent od kapitału, każde wzięcie spadku albo posagu nie jest niczym innym jak zabraniem na swoją korzyść pieniędzy nie zarobionych przecie pracą rąk własnych, a zatem nie różni się i od kurtażu. Co mu tam gadać! Zwiesił uszy i słuchał.

Taki już był Tomasz: pod wielu względami pozostał dzieckiem.

Historia jego miłości trwała przez wiele lat. Już i panna Alina przeszła pierwszą młodość, a matka jej odbudowywała ciągle ze szczątków i ciężką pracą rodzinny majątek, pragnąc oddać córkę w ręce jakiegoś wymarzonego zięcia, a w ręce ich obojga stary Cisów w dawnej jego świetności.

Nie przypatrywałem się stosunkom matki z córką, sądzę jednak, że były dobre. Alina, jak i wszyscy, bała się zapewne matki, ale czciła ją i kochała. Może nie rozumiały się zupełnie, bo dzisiejsza pani Alina innej jest natury, łagodniejszej; może też Alina przenosiła zadowolenie matki nad zadowolenie popędów własnego serca? Pozostały do końca nierozłączne, wzorowe, jak dwa posągi Spartanek.

Mówią: do końca, bo przyszła śmierć na panią Wyżewską.

— Strzęsła się baba na bryczce i klapła — opowiedział mi pan Zygmunt ten wypadek z nie tajoną przyjemnością.

Rzeczywiście, zaziębiła się jadąc późną jesienią, jak zwykle, za interesami do miasta i w kilka dni skonała.

Pamiętam, żem się wtedy zamyślił nad tą kobietą prawie nie znaną, ale imponującą, której życie zeszło bez słodyczy i bez sercowych uniesień, lecz nie bez pożytku ani bez wielkości. I przyszło mi do głowy wiele uwag o tym rodzaju kobiet naszych, pełniących męskie obowiązki za mężów swych i synów, trzymających rodzinną ziemię i tradycję w garści, stwardniałej od zaparcia siebie samych — i umierających na bryczce. Alem się nie podzielił wówczas tymi myślami z Podfilipskim, który nie lubił pani Wyżewskiej.

Śmierć ta usunęła przeszkody pomiędzy Tomaszem a Aliną, wzajemną mu od dawna.

Tomasz płakał szczerze na pogrzebie pani Wyżewskiej. Jakakolwiek była dla niego — zawsze to matka tego arcywzoru — Aliny! Następnie widywał Alinę często, ale nie śmiał jej nawet wspomnieć o swej miłości, otaczał ją tylko dalekim, pokornym uwielbieniem. Sama nareszcie Alina ofiarowała mu swą rękę w kilka miesięcy po śmierci matki; ofiarowała mu ją chętnie, poważnie, pewna, że spełnia jedno z najmilszych zadań kobiecych — uszczęśliwienie mężczyzny.

W istocie, nie widziałem nigdy szczęśliwszego człowieka od Tomasza zaręczonego. Działo się to w Warszawie, więc wpadł do mnie tego samego dnia. Oznajmiwszy fakt, nie mógł się dalej wysłowić, on, który mówił płynnie i wyraziście:

— Widzisz. — Ona — to nie jest moja miłość, to moje życie... Po com ja żył dotychczas? I postarzałem się trochę — i pijak ze mnie — i nic wart nie jestem... Ale pomyśl — ona przecie ma wszystko, co tylko kochać można. Ona nie stworzona dla nikogo albo dla takiego wybrańca losu, że nie ma co myśleć, abym ja...

Wzruszył ramionami.

— A sama mi powiedziała... niby ręka bogini, wyciągnięta do wskrzeszonego Łazarza — niby święcenie niewolnika na najwyższego kapłana. Czyś ty się kochał kiedy? Nie mogłeś tak — to jest wyjątkowa pozycja dusz względem siebie.

Słuchałem go jak człowieka obłąkanego szczęściem, a jednak wtedy najwyraźniej odczułem tę duszę idealisty słabą i lotną, tego poetę dla siebie, nie dla świata.

Nie brakowałoby nic do nowoczesnego raju, gdyby nie potrzeba butów i kucharza. Te zaś szczegóły zapowiadały się niepewnie w nowym małżeństwie. Tomaszi nie miał majątku, tylko długi; Cisów zaś był piękną fortuną, ale połowa długów pana Wyżewskiego obciążała jeszcze hipotekę. Dopiero po śmierci pani przekonano się, jaki zniknął genialny administrator razem z tą dzielną kobietą: połowa dawnych długów wydawała się niemożliwą do spłacenia bez sprzedaży Cisowa, zwłaszcza że ostrożni wierzyciele, niepewni teraz procentów, wymówili należytości.

Zaczem młodzi państwo Tomaszowie mogli zostać się od razu bez dachu. Ale tu wystąpił równie wspaniale jak serdecznie pan Zygmunt: pożyczył bratu potrzebną sumę 75 000 rubli, stał się prawdziwym jego dobroczyńcą.

Po upływie rocznej żałoby odbył się ślub Tomasza z Aliną i siedmioletnie ich pożycie było pogodne, zasłużone dla obojga, bo on był najlepszym i najserdeczniejszym chłopcem aż do śmierci, a pani Alina — bardzo miłą i niepospolitą kobietą. Jedynie kłopoty pieniężne zachmurzały czasem to życie wiejskie, wzorowe pod wzglądem moralnym. Tomasz bowiem, choć nie był rozrzutny, nie umiał robić pieniędzy; oceniła go niegdyś trafnie pani Wyżewska, nie chcąc przyjąć jego usług w zarządzie Cisowa.

Dzisiaj Tomasz już nie żyje. Jakby zanadto szczęścia i spokoju było w Cisowie, suchoty gardlane zabrały Tomasza rodzinie. Umarł niedawno, przed śmiercią starszego brata.

Zatem pani Alina skazana jest znowu, jak jej dzielna matka, na samotną pracę około majątku i około wychowania dwóch córeczek. I rządzi w Cisowie dobrze, spełnia bez rozgłosu jedną z tych cichych ofiar, nie nagrodzonych na ziemi, zastępuje nieobecną siłę męskiej ręki przez skrzętną kobiecą zręczność, tak nie docenianą u nas, że nawet ludzie z najwyższych sfer myśli, jak pan Zygmunt, nie przyznają tych zasług naszym kobietom.

Cisów ma jakby przeznaczenie osłaniać obowiązkową mierność i najtrudniejsze — niepozorne bohaterstwo.

ROZDZIAŁ CZWARTY

NA ŁONIE RODZINY

Wyjechaliśmy z Lublina bardzo rano, mając przed sobą do przebycia kilka mil szosy i kilka mil bocznej drogi. Cisów leży głęboko na prowincji. Ponieważ jednak dzień był pogodny i niezbyt gorący, podróż nie była uciążliwa.

Pan Zygmunt przed tygodniem był jeszcze za granicą, ale porównanie tamtych szos i tamtych powozów z naszymi nie drażniło go tym razem, wywołało tylko stosowny uśmiech i uwagi. Lubił też wracać do Cisowa dla wspomnień pierwszej młodości i miał tam swoje pomieszkanie, skoro zdarzyło mu się być latem w kraju. W żadnym z własnych folwarków nie mieszkał, bo były to głównie przestrzenie i fabryki leśne, bez domów odpowiednio zagospodarowanych; w Cisowie zaś urządzono dla niego osobną oficynę i otaczano go wszelkimi względami. Oczywiście — należało mu się to.

Z prawdziwą przyjemnością zajechałem przed kolumny cisowskiego dworu. Krótkie dawne moje wrażenie tej siedziby było smutne; teraz dostrzegłem różne szczegóły, jakby uśmiechnięte do nowego życia: budynki otynkowane, ogród przystrojony kwiatami i jakiś szmer i ruch, świadczący, że są pszczoły w ulu, a nie sama tylko matka siedzi w nim samotna.

Oboje państwo Tomaszowie stali przed drzwiami i powitali najprzód mnie, bo pierwszy wyskoczyłem z powozu. Pani Alinie bardzo do twarzy z uśmiechem, którego dawniej prawie nie znałem. Po czym Tomasz podszedł do stopnia i przywitał starszego brata z nieśmiałą serdecznością. Pan Zygmunt rzekł mu tylko:

— No, mój Tomku, jak się masz?

Ale w tych prostych wyrazach było dużo patriarchalnej powagi, o której naczelnik rodu Podfilipskich nigdy nie zapominał. Z bratową przywitał się weselej, całując ją w twarz. Pani Alina pochyliła ku niemu twarz z pewnym zakłopotaniem.

Zasiedliśmy zaraz do śniadania; podano wszystkie wiejskie nalewki, wszystkie gatunki owoców; śniadanie było smaczne, a przede wszystkim wesołe.

Cóż robi gość na wsi, gdy nie ma sąsiedzkiego zjazdu albo polowania? Je, pije, ogląda i obowiązkowo podziwia pokoje, budynki, konie, spacery. Wieczorem zaś rozmawia dopóty, aż ktoś skorzysta z żartu, który się udał w rozmowie, aby dać hasło do snu. Miałbym ja wprawdzie o czym mówić, i długo, z Tomaszem; nie był jednak rozmowny, jak zwykle: wolał słuchać.

Po pierwszym „dobranoc” zadawałem sobie pytanie, co mu jest. Czyżby tak się kochał, że aż zgłupiał? — i to się zdarza. Czy może przestał już żyć mózgiem i gorączką, a chce tylko spokoju, skoro go osiągnął nareszcie razem z tą swą jedyną kobietą?

Nazajutrz dopiero zmiarkowałem, że nie te powody przygasiły jego humor, ale obecność starszego brata. Dziwna rzecz, jak go się Tomasz bał. Pan Zygmunt nie był przecie ludożercą, miał charakter przyjemny, umysł pełen wdzięku. Ale widocznie wyższość jego pod każdym względem tak ciążyła na słabej i wrażliwej duszy Tomasza, że uszanowanie dla brata zabijało w nim swobodę myśli.

W gościnie na wsi, po wyczerpaniu słodyczy przyrody, pozostaje jedno prawdziwie zabawne zajęcie: obserwować ludzi w pantoflach i w szlafroku, poznawać ich drobne przyzwyczajenia, wglądać w stosunki wzajemne kilku osób. Żyjąc ciągle razem, będąc świadkiem od rana do nocy wszystkich niemal ruchów i słów, nabierasz mnóstwo drobnych spostrzeżeń, które dają ci obraz człowieka dokładniejszy; wszelka poza jest utrudniona, Gościa wiejskiego trzeba się strzec. Nie potrzebowali jednak wystrzegać się mnie państwo Podfilipscy, o których nikt nie mógłby powiedzieć czegoś na niekorzyść.

Ponieważ obaj z Tomaszem lubimy polowanie, zaraz na drugi dzień mieliśmy bardzo rano wyjść na dubelty. Nie będzie dubeltów — to będą kszyki, a w braku tych, choćby kurki wodne lub gołębie. Byle trochę powłóczyć się wśród wilgotnych zapachów łąk. Wstaliśmy więc rano i piliśmy kawę w jadalnym pokoju cicho, aby nie obudzić pani.

Ale usłyszałem w korytarzu szmer sukni i przyciszony głos kobiecy, wydający jakieś rozporządzenia.

— O, już Alinka wstała — odezwał się Tomasz i oczy zaiskrzyły mu się miłosnym rozrzewnieniem.

— To ruszajmy prędko — odpowiedziałem — im wcześniej, tym lepiej.

— Zaraz, poczekajmy parę minut na Zygmunta — rzekł Tomasz.

— A czy on idzie z nami?

— Nie — tylko, widzisz, łąka, od której zaczniemy, jest blisko domu, a jeżeli będziemy strzelali... on nie znosi hałasu przy obudzeniu — dostaje bólu głowy.

— Aha!

Zawsze uprzejmy pan Zygmunt ukazał się jednak niebawem pogodny. Innymi drzwiami weszła pani Alina, w rannej sukience, świeża i miła. Chociaż podobna do matki, ma wiele wdzięku, tego osobnego wdzięku bardzo uczciwej kobiety.

— Ode mnie nikt nigdy raniej nie wstanie — rzekła wchodząc.

Pan Zygmunt ujął bratową za obie ręce, wyrażając bardzo ciepłe uznanie dla dobrego wyboru sukni — i pocałował ją znowu. Należało to widocznie do jego patriarchalnych przyzwyczajeń.

Wybraliśmy się na dubelty, których okazało się mnóstwo. Kanonada trwała do południa, a gdyśmy zasiedli do śniadania, jeszcze echa naszych bajecznych strzałów brzmiały w opowiadaniach.

Ale spostrzegłem, że pan Zygmunt nie jest w najlepszym humorze, a pani Alina także wydaje się czymś rozdrażnioną. Podczas gdyśmy polowali, zaszła zapewne pomiędzy nimi jakaś sprzeczka. Wkrótce i Tomasz spochmurniał, więc chociaż kawę podano w ogrodzie, w ślicznym miejscu między lipami tworzącymi ogromną altanę, milczeliśmy wszyscy. Rozkosz wsi i trawienia służyły nam za wymówkę.

Bywają takie dni, zwłaszcza na wsi, gdzie wszystko idzie na opak i drażni nerwy. Zaledwie usiedliśmy w altanie, przyniesiono panu Zygmuntowi telegram, znacznie spóźniony. A chodziło tam o coś ważnego, bo pan Zygmunt począł się zżymać:

— Naturalnie! depesza wysłana wczoraj rano, ale jak zaczęła się błąkać po wiejskich stacjach, jak zaczęli szukać pieszego posłańca... A mówiłem ci, Tomku, żebyś lepiej urządził odbiór poczty i telegramów, bo te niedokładności mogą narazić na duże straty, zwłaszcza kiedy ja tu jestem. Teraz muszę natychmiast wysłać depeszę terminową. Masz kogoś pod ręką?

— Jeszcze trwa odpoczynek południowy — powiedział Tomasz przez roztargnienie.

Pan Zygmunt zerwał się nerwowo z krzesła i zawołał:

— Otóż to! wszystko u nas jest niepodobieństwem! Już sam kraj zapadły, a jeszcze ludzie do niczego!

— Ale nie — zaraz! Daj tę depeszę — poślę stajennego chłopca na mojej klaczy — dojedzie do stacji telegrafu za godzinę.

I wybiegł Tomasz, aby dać rozkaz, pani też odeszła; pan Zygmunt poszedł pisać telegram, a ja już pierwej oddaliłem się nieco dla obejrzenia rosnącego w pobliżu żywopłotu z dzikich róż.

Lubię bardzo dzikie róże.

Po południu mieliśmy jechać do lasu na rydze. Zajechały przed dom dwie bryczki, bo po wąskich leśnych dróżkach nie można było jeździć powozem.

Pan Zygmunt odezwał się do mnie:

— Może pan pojedzie z Tomaszem?

I zwracając się do pani Aliny z komicznym, niskim ukłonem:

— A łaskawa pani może pozwoli sobie towarzyszyć? Ale pani Alina, rozejrzawszy się szybko po nas

wszystkich i po bryczkach, jakby szukając natchnienia, odpowiedziała:

— Najlepiej wpakujemy się wszyscy na jedną bryczkę — tak będzie weselej — wszyscy razem.

Nie czekając długo, wskoczyła na kozieł bryczki, na której siedziałem już ja z Tomaszem, i ujęła lejce.

Panu Zygmuntowi uśmiech wykrzywił się jakoś zagadkowo. Skończyło się na tym, że pozostał w domu, bo przypomniał sobie, że ma dużo listów do pisania.

Pani Tomaszowa nie doceniała szwagra i nie ulegała jego wdziękowi. Widocznie istnieją antypatie we krwi, w instynkcie — i te bywają dziedziczne. Pani Alina, jak niegdyś jej matka, przyznawała starszemu Podfilipskiemu zaledwie niektóre zasługi. Instynkty kobiece nie zawsze są uzasadnione. Przeciwnie, pan Zygmunt nie tylko był dobroczyńcą brata, ale i szczerym przyjacielem bratowej. Słyszałem od niego często gorące dla niej pochwały, zwłaszcza dawniej. Następnie mawiał, że ta kobieta rdzewieje w „parafialnym nabożeństwie”. Wzajemne o sobie zdania tych państwa przytaczam tylko, aby uwydatnić, jak natury bogate i wybitne indywidua odpychają się często od siebie dla braku pospolitego łącznika jakiegoś fizycznego pokrewieństwa.

Pojechaliśmy tedy do lasu bez pana Zygmunta i choć rydzów znaleziono tylko dwa, rozłożyliśmy ogromny ogień, aby te rydze upiec. Tomasz rozweselił się, zaczął improwizować zabawne wiersze. Skakaliśmy potem przez ogień, pani Alina także, i nie gorzej od nas. Pierwszy raz widziałem ją tak rozbawioną: była ładniejsza jeszcze niż zwykle, zupełnie ponętna. Pocałowała przy mnie Tomasza w same usta, mnie uderzyła silnie po ramieniu. Nie spodziewając się po niej takiej „gaminerii”, wspomniałem teorie pana Zygmunta o zalotności kobiet. Pomyślawszy jednak chwilę, nie znalazłem zastosowania tych teoryj do pani Aliny. Jej wesoła zalotność jest po prostu wdziękiem i pewny jestem, że w nieobecności męża nie pozwoliłaby sobie nawet na tak niewinną kokieterię.

Znów po obiedzie, wieczorem, wystąpiła sprawa opóźnionego telegramu. Widocznie sprawa była ważna, skoro nią pan Zygmunt tak długo nas zajmował.

Tomasz milczał, ale pani słuchała coraz mniej cierpliwie.

— Już to  przyznać trzeba — mówił poszkodowany — że to wasze wiejskie ustronie bardziej nadaje się do sielanki niż do interesów.

— Musiał o tym Zygmunt wiedzieć — odcięła się pani Alina — przecież nie pierwszy raz tu przyjeżdża.

— Może za często? — odrzekł starszy brat i twarz jego przybrała szlachetny wyraz cierpienia.

— Ależ Alinko! ale mój Zygmuncie! — łagodził Tomasz.

Nie powiedziano już nic więcej. Pani Alina wcześniej poszła do swego pokoju i pozostaliśmy we trzech.

Miałem tu nową sposobność podziwiania taktu i smaku Zygmunta Podfilipskiego. Jego wybornie wychowana dusza nie znosiła przykrych starć, a potężny umysł umiał zawsze opanować zły humor lub niesmak. Skoro doszedł do wniosku, że bez tak zwanej „sceny” byłoby lepiej albo piękniej, omijał scenę. I wtedy zauważył może zbytni nacisk położony na swoje potrzeby, w domu, bądź co bądź, cudzym, chociaż braterskim i zobowiązanym tylu dobrodziejstwami; chciał mi dowieść, jakim być umie i jak wszelkie jego czyny i słowa nie są rezultatem przypadku, lecz namysłu.

— Tomku! każ dać wina — tego, co ci przywiozłem z Francji — pogawędzimy trochę. Po co sobie psuć krew na próżno? Z kobietami, nawet najmilszymi, nie można rozmawiać poważnie. Kto nawykł do filozofii, wie o tym. Ale myśmy ze sobą niejedną już kwestię przenicowali i tak, i na powrót — prawda, panie? Pan jest młodszy, ma pan często poglądy, które i ja miewałem dawniej, nie zawsze bywamy jednego zdania, ale ostatecznie wyświetli się nam przez dyskusję niejedno — prawda?

Stał się od razu miłym i podniosłym.

— Teorii nie można wypowiedzieć nagle, bez powodu. Gdyby kto wszedł do pana i stanąwszy we drzwiach, bez przywitania palnął jaki moralny aforyzm, wziąłby go pan za wariata. Ale przy sposobności zwracać uwagą otaczających na niektóre rzeczy, mówić prawdę, moralizować, apostołować — powinno być zadaniem ludzi wytrawniej szych. Te słowa wydają się panu za duże? Użyjmy mniejszych. Ci ludzie powinni poprawiać, gderać. Ile razy mówiliśmy o brakach naszej cywilizacji! Mówi się to — a życie płynie po staremu, ledwo się ruszą. Dlatego przy codziennych szczegółach niemal dotykalnie trzeba wskazywać palcem i nauczać: o tu — mogłeś wygodniej się urządzić, łatwiej skorzystać. Z takich drobiazgów, gdy je kto ma w głowie ujęte w pewien system, składa się umiejętność życia.

Nie trzeba wpadać w pedanterię i nudzić. Jeżeli was dziś znudziłem, to omyłka. Ale rozwinąwszy myśl od pojedynczego zdarzenia do teorii — systematyczny wpływ na otoczenie, na towarzystwo, na kraj jest zadaniem, o którym ja często i bardzo mozolnie myślałem.

Tu przerwał i pociągnął wina.

Tomasz połykał kieliszek po kieliszku. Pan Zygmunt rzekł z uśmiechem:

— Nie umiesz pić.

Tomasz bywał przy winie śmielszy nawet z bratem. Odpowiedział wesoło:

— To zależy, czy człowiek stworzony dla wina, czy wino dla człowieka. Ja wolę wino pić, niż je cenić i rozmyślać nad teorią picia.

— Tak? — uśmiechnął się pan Zygmunt ironicznie. — Ty zapewne patrząc na wino masz jakieś poetyczne wrażenie? Przyznaj się, że zamiast w butelce zamykasz wino w jakiejś formułce, na przykład: „wino, kobieta i śpiew”.

— Nie. Formułka ta zestarzała się: zmieniłem ją pod wpływem nowszych prądów cywilizacyjnych na „sport, kokota i paradoks”.

— Zaczynamy być dowcipni — przebąknął pan Zygmunt.

Odezwałem się ja:

— Wracając do naszej rozmowy — pan umie doprowadzać do doskonałości wszelkie wyrafinowanie życia. Choćby i to wino, które pijemy, a które pan podobno kupił we Francji, jest doskonałe.

— A co pan myśli? Tomek, który niby wino lubi, kupiłby je pewnie w Warszawie, gdziekolwiek, i dostałby lurę za podwójną cenę. Życie składa się ze szczegółów. Trzeba rozpocząć od drobiazgów, żeby je przerobić. A gwałtownie potrzebuje u nas przerobienia. Czegóż nam zresztą potrzeba przede wszystkim? Ulepszeń praktycznych. Trzeba całą siłą rąk i nóg doganiać inne kraje, które nas wyprzedziły o cały wiek, o pół wieku. A skoro będziemy mieli dobre urządzenia praktyczne, wygodę, gdzie potrzeba — oszczędność i zbytek na swoim miejscu, reszta dodana nam będzie: staniemy się nareszcie Europejczykami.

— Ale, mój Zygmuncie — odezwał się Tomasz — mieszkamy przecie w Europie, nawet w samym środku. Nie przeczę, że każdy kraj powinien dążyć do wzbogacenia się, żeby jednak każdy miał za cel ostateczny przerobić się na Francję lub Anglię, to mi się w głowie nie mieści. My mamy swoje zwyczaje, swoją przeszłość dość dawną, ażeby na jej podstawie samoistnie rozwijać się. Po co zawsze doganiać kogoś, to jest innymi słowy — naśladować?

— Nasze zwyczaje! toś dopiero wystąpił z argumentem! winszuję ci, Tomku. Gdybyśmy mogli pozbyć się wszystkich swoich zwyczajów i nie mieć żadnych, bylibyśmy dopiero gotowi do przyjęcia cywilizacji. Nasze zwyczaje — to niedbałość, brud, niesforność i tym podobne tradycje, które, wątpię, abyś chciał uprawiać i rozwijać. Naśladować narody cywilizowane — to nie upokorzenie, to trudny i szczytny obowiązek. O cóż nam zresztą może chodzić? Nie jesteśmy narodem powiem więcej: nie byliśmy nigdy narodem w znaczeniu nowożytnym, to jest takim, od którego by jakieś wielkie ognisko cywilizacyjne rozszerzyło się po całym świecie, jak sztuka od Włoch, elegancja od Francji, praktyczność od Anglii itd. Mamy naturalnie swoją przeszłość — nie możemy jej nie mieć — a w tej przeszłości niektóre pierwiastki cywilizacyjne wspólne z innymi narodami. Te właśnie pierwiastki potęgować, zamiast marzyć o rzeczach nieprawdopodobnych i absolutnie w historii zakończonych.

— Teoria twoja tak jest szeroka — odrzekł Tomasz — że jej nie obejmuję; a co gorsza, nie widzę żadnego jej zastosowania do potrzeb ogólnych, tylko do interesów pojedynczych ludzi.

Pan Zygmunt poruszył się żywo na krześle.

— To właśnie! Przypadkiem powiedziałeś wielką prawdę, boś rozwinął moją myśl. Jesteśmy zbiorem pojedynczych ludzi; cały świat będzie kiedyś taki, ale my przez okoliczności jesteśmy tym już dzisiaj. Zrozumiejmy więc to. Niech każdy z nas (mówię naturalnie o warstwach wyższych) stanie się bogatszym, wytworniej szym, oświeceńszym, a gdyby to się dokonało, mamy przed sobą bardzo piękną rolę: tę, którą Grecy mieli w państwie rzymskim.

— To nie myśl społeczna — mruknął Tomasz — to prosty indyferentyzm.

— Die Gleichgültigkeit ist die Unterlage meines philosophischen Schaffens — rzekł pan Zygmunt w stylu Schopenhauera.

ROZDZIAŁ PIĄTY

FALBANKA

Rozmawiając z panem Zygmuntem dużo i o wszystkim, co się życia tyczy, często zastanawialiśmy się nad kobietą. Pobłażliwy dla kobiet w życiu, Podfilipski nader był surowy dla nich w teorii; lecz choć nie podzielałem w zupełności tych jego poglądów, widzę teraz ich doniosłość, ich niezbędne miejsce w całokształcie jego filozofii. Im bliżej przyglądam się spiżowej postaci Podfilipskiego, im dokładniej odtwarzam ją z rozpierzchłych wspomnień i rysów, tym bardziej rośnie mi ona w posąg jednolity, pełen harmonii.

Gdyby na przykład pan Zygmunt cenił te władze, które pospolicie nazywamy sercem, może by kochał kobietę dla niej samej, dla piękności uczucia, dla wewnętrznej rozkoszy odnalezienia swojego piękna w innej duszy ludzkiej. Ale pan Zygmunt nazywał serce „pierworodnym osłem, którego w sobie nosimy”.

Gdyby zwykłe zasady dobra i obowiązku były jego zasadami, szanowałby niektóre kobiety. Ale on miał własną, indywidualnie wyrobioną moralność.

Gdyby się sam czuł niedoskonałym, przebaczałby może innym błędom. Ale on z pewną słusznością mógł się uważać za doskonałego w swoim rodzaju. Pospolite więc poglądy nie miały przystępu do tej niepospolitej głowy i nie można go mierzyć zwykłą miarą. Hasłem jego było: „wyższy ponad wszystko”.

Szczególniej często wracała rozmowa między nami o pani Elizie. Ten wybitny okaz lubił brać Podfilipski za ilustrację do swoich teoryj o kobietach.

W roku następującym po powyżej opowiedzianych zdarzeniach rozwód pani Elizy z pierwszym mężem i małżeństwo jej z Henrykiem Kostką zostały urzędownie ogłoszone. Skoro tylko Podfilipski wrócił jesienią do Warszawy, skorzystałem z pierwszego z nim spotkania, aby mu powiedzieć:

— A widzi pan, że historia pani Elizy nie jest tak mętna, jak pan przypuszczał.

— Dzielna kobietka, nie ma co mówić — odrzekł pan Zygmunt — zwracam jej mój szacunek co do sprytu. Zamieniła lichego gbura na pokaźnego i bogatego człowieka. Brava Lisa! — Ale to, panie, moich poglądów na kobiety nie zmienia bynajmniej, moich teoryj nie narusza ani trochę. Ta pani potrafiła zlegalizować swoje popędy — bardzo się dla niej cieszę. Cóż to jednak dowodzi o jej przeszłości, o charakterze kobiet w ogóle? Teraz tylko powstaje pytanie, jak pójdzie nowe stadło? Z początku pójdzie dobrze, s'ils n'ont pas pris trop d'acomptes . Ale później czy Kostka potrafi tę kobietę opanować? A ja panu mówię, że kobieta tyle tylko jest warta, ile wart mężczyzna, który ją ma. Trzeba ją ujarzmić, odjąć jej indywidualność.

— To się nie zawsze udaje. A przy tym — cóż z tego za korzyść? Chyba zadowolenie miłości własnej?

— Zadowolenie w ogóle. — Zna pan Falbankę?

— Panią Darnowską? Spotykam ją tylko na ulicy i zatrzymuję się zawsze, aby na nią popatrzeć, ale osobiście jej nie znam.

— No, to niech się pan jutro ubierze o wpół do dziesiątej w smoking — nie we frak — i przyjdzie do mnie. Pójdziemy do niej na herbatę.

— Czy to tak można?

— Już skoro ja panu to powiadam...

Wiedziałem, że pan Zygmunt nie omyli się w sprawach przyzwoitości ani jest w stanie narazić mnie na rzecz niestosowną; przyjąłem więc zaproszenie.

Pani Anna Darnowska, z domu Falb, pochodzi z zamożnej i wykształconej rodziny mieszczańskiej. Mąż jej, niegdyś osiadły szlachcic, dzisiaj spekulant niewyraźnego gatunku, po niecałym roku pożycia z żoną opuścił ją zupełnie i nie troszczył się o nią wcale. Ona zaś mieszkała sama w Warszawie i bez męża jeździła za granicę. Wiedziałem, że pan Zygmunt bywał u niej często, rozciągał nad nią prawie urzędową opiekę i poufałym żartem nazywał „Falb-anką” tę młodą kobietę, którą znał, gdy była jeszcze panną Anną Falb. Obecnie pani Darnowska nie należała właściwie do żadnej warszawskiej koterii. Rodzice jej już nie żyli, mąż ulotnił się gdzieś, podobno do Ameryki. Głównym jej towarzystwem był Podfilipski i ci, których on do niej wprowadził.

Wszedłem z panem Zygmuntem do ładnego saloniku, gdzie już około pani domu siedziało kilku mężczyzn. W pokoju panował półcień różowy od lamp, przyćmionych czerwonymi abażurami. Uderzył mnie zapach tego wnętrza i myślałem przez chwilę, co mi przypomina; poznałem niebawem tę samą woń, której pan Zygmunt używał do skrapiania swych mebli — coś bardzo subtelnie pachnącego nicejską roślinnością.

Podfilipski przywitał wesoło gospodynię, podając jej lewą rękę, i równie wesoło przedstawił mnie. Zauważyłem od razu wielką fizyczną wytworność tej zagadkowej dla mnie postaci. Ubrana była strojnie i skromnie. Ciemne włosy, uczesane w półkola na skroniach i przykrywające górną część uszu, okalały twarz zupełnie idealną, o drobnych, regularnych rysach, niby jakiś portret francuski z r. 1830; usta dość duże przybierały w ruchu kształty czerwonego roztulającego się kwiatu. Była prześliczna. Gdym się trochę zapatrzył po przywitaniu, pan Zygmunt uśmiechnął się do mnie, jakby mówił: „A co?!”

Zwrócił się potem do niej i biorąc jej drobną rączkę w obie dłonie, rzekł:

— I znowu zapięliśmy się pod szyję i wykrygowaliśmy się w gorsecie, jak na popołudniowe wizyty?

Rzucił po niej wzrokiem krytycznym, choć zadowolonym, a ona patrzyła mu w oczy, podnosząc trochę brwi, stropiona jak zganione dziecko, aż zaczerwieniła się tak mocno, że mimo czerwone światło lamp dostrzegłem jej rumieniec.

— Pan dawniej chwalił tę suknię...

— Nie ma nieszczęścia, nie ma — uspokoił ją Podfilipski pieszcząc ciągle jej rękę.

Zaczem siedliśmy w półkole i rozmawialiśmy. Jeden z gości, malarz, mówił o przeszłym paryskim Salonie. Mówił dość zajmująco i ze znajomością rzeczy; wyliczył też polskie obrazy, które tam były wystawione, i żałował, że Chełmoński nic w tym roku nie posłał do Paryża.

— Był za to Chełmiński — odezwał się Podfilipski. — Ja bardzo lubię Chełmińskiego; jego obrazy są zawsze ozdobne i nadają się do upiększenia mieszkań. Może to stanowisko trochę praktyczne, jednak trzeba malować tak, aby innym zrobić przyjemność i znęcić nabywcę. Te wieczne pejzaże mazowieckie, błota, czajki...

— Ach, jak ja lubię Chełmońskiego! — odezwała się pani Darnowska, jakby zbudzona z zapatrzenia się na rozprawiającego pana Zygmunta.

— Chełmońskiego czy Chełmińskiego? — zapytał Podfilipski z uśmiechem, ale patrząc jej prosto w oczy.

Pani Anna nie mogła się dobrze wytłumaczyć. Lubiła błota i czajki, ale lubiła też i Chełmińskiego. Pod wzrokiem pana Zygmunta sądy jej o obrazach pomieszały się. Wyszło prawie na to, że Chełmiński malował rozpędzone jak wiatr konie i nasze łąki i lasy.

Niektórzy zaśmieli się. Malarz umilkł. Rozmowa rozpierzchła się w rozmaitych kierunkach. Ci, którzy siedzieli obok pani Darnowskiej, korzystali z chwilowego gwaru, by się przechylić ku jej fotelowi i szeptać zapewne jakieś uwielbienia o jej oczach.

Pan Zygmunt nie lubił tego — nie przez zazdrość, której nie ulegał, jako uczuciu właściwemu słabym i niezaufanym w sobie, ale dla przyzwoitości. Gdy zauważył teraz jakieś zwierzenie czynione pani Darnowskiej przez jej sąsiada, zwierzenie pełne ruchów admiracyjnych i załamywania rąk, wstał i odezwał się głośno:

— Chciałem Falbance coś powiedzieć.

Ona zerwała się natychmiast i pobiegła ku niemu. Nie słyszałem ich przyciszonej rozmowy, ale nie było tam z pewnością żadnych wymówek. Wpadło mi tylko w ucho imię „Fred”, więc pomyślałem o młodym księciu Zbarazkim, arcymiłym urwisie, i wniosłem, że go oczekują tutaj.

Pani Anna wyszła z salonu i wróciła po chwili. Wkrótce potem otworzono na rozcież drzwi do jadalnego pokoju i służący skłonił się na progu. Gospodyni prosiła uprzejmie o przejście do jadalni na kieliszek wina, podając mi rękę, jako pierwszy raz ją odwiedzającemu.

Zasiedliśmy do stołu. Było nas dziewięciu mężczyzn, pani Darnowska i jakaś pani Malwina, niewyraźnie wyglądająca osoba w średnim wieku. Zjawiła się dopiero przy siadaniu do stołu. Pan Zygmunt zajął miejsce naprzeciwko pani domu.

Pokój jadalny był rzęsiście oświetlony, a że miał jasne ściany i meble, światło w nim było ostre. Dostrzegłem teraz pewne wady w piękności pani Anny: twarzy brakło trochę ruchliwości i wyrazu; ustawiczne wpatrzenie w Podfilipskiego nadawało jej pozór kobiety magnetycznie uśpionej.

Przychodząc tu nie spodziewałem się kolacji, a trafiłem na lukullusową ucztę. Znać było rękę i smak Podfilipskiego w zastawieniu stołu, w podaniu lekkich i wytwornych potraw, w doborze win.

Byliśmy pogrążeni w milczeniu i w doskonałych tuczonych ostrygach, gdy obudziło nas silne uderzenie w dzwonek. Wszedł służący z oznajmieniem:

— Książę pan przyjechał.

Podfilipski surowo spojrzał na lokaja. Znaczyło to zapewne:

,,Nie mówi się: »książę pan przyjechał«, ale trzeba anonsować: »książę Zbarazki«”.

Ukazał się zaraz we drzwiach Fred w szarym podróżnym ubraniu. Wszedł z wybornie udaną nieśmiałością i tłumaczył się:

— Bardzo przepraszam, że przychodzę tak późno. Wracam z polowania: nawet kufry jeszcze nie przyszły. Ale zastałem w domu fioletowy bilecik z zaproszeniem, nie mogłem wytrzymać — przyszedłem tak, jak stoję.

Pocałował panią Annę w dłoń, odwróciwszy jej rękę, zaczął się witać z nami, śmiejąc się przy tym tak wesoło, że wszyscy chórem mu odpowiedzieli:

— Ależ siadaj, siadaj, już dobrze, wybaczamy.

— Falbanka mi przebacza?

Pani Anna spojrzała na Podfilipskiego, jakby w jego oczach wyczytać chciała stosowną odpowiedź, po czym uprzejmie skinęła głową księciu Zbarazkiemu.

— W takim razie — hop - la! — zawołał Fred i gimnastycznym skokiem przesadziwszy poręcz pustego krzesła usiadł tak prędko pomiędzy nami, że niektórzy wcale nie zauważyli, jakim sposobem znalazł się przy stole.

Zaczął opowiadać o jakichś awanturach z dzikami. Mówił żywo i zabawnie, paliło mu się w ciemnych oczach, w żyłach, w głowie, a zachowywał mimo to w ruchach i w głosie pewne estetyczne umiarkowanie.

Podfilipski kiwał głową potakująco i uśmiechał się do niego jak starszy, ale bardzo przyjaźnie. Odezwał się:

— Strzelaliśmy i my za młodu... dziki.

— Chcesz powiedzieć: bąki — zaśmiał się Fred. — Nie, tyś nigdy w życiu bąka nie strzelił, mój Filipku. Tyś już pewno w pieluszkach filozofował z mamką.

Tu zawinął się w serwetę, wytknął z niej jeden palec i udając gest i głos Podfilipskiego, mówił:

— Patrzcie — musiało być tak: „ja ci powiem, mamko, że z naszym brakiem cywilizacji nawet porządnego mleka dostać nie można”. O!

Wszyscy parsknęli śmiechem, pan Zygmunt razem z innymi. Fred zaś ujął kieliszek i przymilnie spojrzawszy na Podfilipskiego rzekł:

— Za twoje zdrowie, Zygmuncie!

I wychylił duszkiem.

Kolacja, już od początku wesoła, stała się jeszcze weselszą z przybyciem Zbarazkiego. Piliśmy też dużo doskonałego wina. Nareszcie gwar tak urósł, że już ogólna rozmowa stała się niepodobną.

Siedząc przy pani Annie próbowałem z nią rozmawiać, ale nie szło jakoś. Roztargniona, zwracała się często do Podfilipskiego, a czasem do Freda. Zygmunt panował nad nią niepodzielnie i kierował nawet, zdawało się, jej spojrzeniami; kierunek ku Zbarazkiemu był widocznie panu Zygmuntowi po myśli. Zadziwiło mnie trochę, że Fred nazywa ją, na równi z Podfilipskim, „Falbanką”. Nikomu innemu do głowy nie przychodziła taka poufałość z panią Anną, która w salonie i przy rozpoczęciu kolacji utrzymywała się najswobodniej w roli pani domu, prawdziwej pani; można jej było prawić komplimenty, ale nie zapominając o uszanowaniu. Z kilku zamienionych z nią zdań przekonałem się też, że otrzymała wychowanie staranne; o jej osobistych zasobach umysłowych mało co mogłem wnioskować. Wyglądała mi też na osobę nie wdrożoną bynajmniej w ten lekki ton panujący zwykle przy kolacjach, gdzie kilku mężczyzn otacza jedną ładną kobietę. (Zapominam umyślnie o pani Malwinie.)

Pod koniec kolacji pani Anna rozruszała się. Zaczęła najprzód śmiać się głośniej i częściej; może też miała trochę w swym ładnym czubku, bo wypiła kilka kieliszków. Sam Podfilipski zachęcał ją do picia. Stała się rozmowniejszą: już i Podfilipskiego, i Zbarazkiego nazywała po imieniu. Ktoś zanucił. Pani Anna spojrzała na tego gościa zdziwiona, ale po chwili roześmiała się tylko.

Kolacja dana była widocznie dla Zbarazkiego, który po długich polowaniach dorwał się do miasta, do wesołej kompanii i był w doskonałym humorze. Kiedy zabawił znów całe towarzystwo jakimś udatnym żartem, powstał śmiech ogólny i w chwili ciszy, która potem zapanowała, ozwał się ochrypły głos pani Malwiny, zwracającej rozrzewnione spojrzenie ku Zbaraz-kiemu:

— Jaki też książę dzisiaj czarujący!

— Podobam się pani? Niech pani wyjdzie za mnie! — zawołał Fred, zerwał się z miejsca i komicznie ukląkł przed starą kwoką. Gdy ta, rozbawiona, zaczęła stroić dziwaczne miny, wstał znowu Zbarazki, pobiegł do pani Anny, rzucił się jej do kolan i ze szczerszym dużo zapałem mówił:

— Ręka Malwiny pewno od ciebie zależy. Daj mi ją, Falbanko; uczyń dwoje szczęśliwych!

Tymczasem zaś całował Annę po rękach i patrzyli tak chwilę na siebie, myśląc zapewne o czym innym.

Nie zauważyłem wtedy w oczach pana Zygmunta owego stanowczego spojrzenia, którym zwykle przerywał zbyt bliskie uwielbienia skierowane ku Falbance. Miał bowiem dla Freda wyjątkową pobłażliwość. Znał go nie od bardzo dawna, bo wtedy Fred zaledwie przestał być dzieckiem. Na rumianej, jeszcze trochę dziecinnej, chociaż nerwowej twarzy sypał mu się zaledwie ciemny wąsik. Ale Podfilipski polubił go niezwykle; mawiał, że takich ludzi, jak młody Zbarazki, trzeba koniecznie wyróżniać i pielęgnować, jak szczepy szlachetne zabłąkane w sadzie pełnym dziczek i ulęgałek. Wróżył mu przyszłość nie tylko w kraju, gdzie rodzice jego mieli ogromny majątek, ale i za granicą. „Takiego Zbarazkiego można wszędzie pokazać” — mawiał. „I z nim pokazać się można” — myślał zapewne.

Pan Zygmunt lubił młodzież pokaźną, obdarzoną przywilejami urodzenia i majątku. Między nią upatrywał rekrutów do swej przyszłej armii cywilizacyjnej, która miała nas zbliżyć do Europy. Dlatego Alfred Zbarazki był jego ulubieńcem. Nie miał on wprawdzie jeszcze osobistego majątku, bo rodzice nie oddali mu nic na własność ze swych posiadłości, a nawet nie byli zupełnie zadowoleni ze sposobu przecierania się Freda między ludźmi. Nosił jednak wielkie nazwisko, był jedynym spadkobiercą starych książąt i miał ogromny kredyt. Podfilipski, wiedząc, że młody musi wyszumieć, dopełniał przestarzałe poglądy wychowawcze rodziców otaczając Freda swą przyjaźnią i dyskretną protekcją. Wdzięczny mu był za to Fred, który rwał się do życia szerszego niż familijne i uniwersyteckie. Musiała go też przyciągać Falbanka do pana Zygmunta, jej opiekuna.

Oczywiście, człowiek starszy, nie krewny, aby mieć wpływ na młodego chłopca, musiał go czymś specjal. nie do siebie pociągać. Fred był nadto jeszcze młody, aby lgnąć do Podfilipskiego jedynie dla jego zalet towarzyskich i umysłowych. Pan Zygmunt nie zniżał się też nigdy do pochlebstwa, a jednak dbał o Zbarazkiego i umiał go przy sobie trzymać przez tę delikatną pobłażliwość, którą mu okazywał wyróżniając go w gronie swych przyjaciół i znajomych swej pupilki. Czynił to dla wpływu na wybitną młodzież krajową.

— Cóż pan powie o Falbance? — zagadnął mnie nazajutrz Podfilipski.

— Prześliczna! — odpowiedziałem — ładniejsza jeszcze z bliska niż z daleka; i — na śmierć w panu zakochana.

Pan Zygmunt nie uśmiechnął się nawet; zaledwie lekkie zadowolenie odbiło się na jego twarzy. Rzekł:

— Kobieta powinna być zakochana. Jeżeli ten, który ją... formuje, nie jest potworem ani idiotą, doprowadzi ją łatwo do tego stanu. Jest to sugestia potrzebna do działania na kobietą. Jak panu zawsze mówię — trzeba jej odjąć indywidualność, to jest okrzesać ją z różnych niepotrzebnych zachcianek, nierozumnych aspiracyj, skoro te nie należą do modelu, według którego chcesz ją sobie urobić. Falbanka była dawniej podobna do pani Elizy: także nieszczęśliwa, sentymentalna — tylko nie umiała sobie poradzić. Że ją znam od panieńskich czasów i jest mi bardzo sympatyczna, więc pomyślałem: dajmy jej ten kierunek, którego sama sobie nie nada, weźmy ją w palce i ulepmy sobie przyjaciółkę na obraz i podobieństwo swoje. Inaczej byłaby nie wykończoną lalką, mogłaby też wpaść w czyje niezgrabne i brutalne ręce. A teraz kobietka miła i prawie że umie obracać się w życiu niezależnym, wydaje się prawie osobą — co? A żeby ją pan widział dawniej, zanim zacząłem się nią zajmować! Nieśmiała, niezaradna, bez najmniejszej crânerie niezbędnej w jej położeniu. Teraz coraz lepiej.

— Dobrze, ale co będzie później? — zapytałem.

— Później! Panie, życie jest za krótkie, zanadto przeciążone zadaniami chwili obecnej, aby się troszczyć o historię przyszłego wieku. Później, kiedy się zestarzeje, nie będzie już na wysokości swego powołania, stanie się nieużytkiem, jak każda mniej więcej kobieta stara, a najwyżej jakąś istotą dodatkową, jak ta pani Malwina, którą umieściłem przy niej dla towarzystwa. Dzisiaj staram się nią kierować i uprzyjemnić jej życie. Później? — to jeszcze daleko: ma dopiero 23 lata. Za dziesięć lat i ja już będę starszy. Zresztą, nie usunę się od roli przyjaznego doradcy.

Widzi pan — to tylko słabsze męskie indywidua zajmują się losem kobiety tak, że wszystkie siły swe oddadzą na usługi tej istocie, której brak siły. Mój brat Tomasz jest taki. Ja nie mogę; mam zanadto innej roboty w życiu. Gdybym na przykład, jak Kostka panią Elizę, rozwiódł panią Annę i ożenił się z nią — palnąłbym głupstwo. Najprzód, o kobiecie rozwiedzionej mówią zawsze to i owo, a na żony trzeba wybierać kobiety, o których nic nie mówią — no i osoby zupełnie ze swojej sfery. Po wtóre — nie chcę się żenić: dla ludzi czynu małżeństwo jest groźne. Po trzecie — kocham Falbankę jak siebie samego i wolę, żeby za mnie nie wyszła. W stosunku towarzysko-przyjaznym, w którym obecnie względem siebie pozostajemy, jest wiele obustronnej wygody i przyjemności: obowiązki istnieją te tylko, do których naprawdę poczuwamy się. Gdyby zaś została moją żoną (uśmiechnął się), wymagałbym od niej więcej — nie miłości, ale reprezentacji. I może by mnie nie zadowalniała? Może stałaby się po prostu ciężarem? A nuż by jej strzeliło do głowy, tak około trzydziestki, zakochać się w jakim „przeznaczonym”? Toby dopiero była awantura, gdybym jej wtedy nie mógł pozbyć się od razu!

Roześmiał się na dobre.

— Mówimy o rzeczach niemożliwych. Ale wracam do niej. Stanowi ona nowy u nas typ kobiety niezależnej, uczciwej bez pedanterii, wolnej od wielu przesądów. Salonik jej nabiera coraz więcej charakteru. Nie zalecam ja, aby ten typ rozpowszechniać, ale w naszych skomplikowanych czasach są sytuacje życiowe, z których inaczej wybrnąć nie podobna. I zamiast być zapłakaną, uciemiężoną, pani Anna jest sobie dzisiaj osóbką zajmującą, której niejedna siedząca na gnieździe kwoczka może pozazdrościć poloru i cywilizacyjnej wartości. Trzeba ją widzieć za granicą: podróżuje sobie jak wielka pani, wywiera najkorzystniejsze wrażenie — jest na wierzchu społeczeństwa. Tam, naturalnie, nikt się nie dziwi, że nie ma przy niej męża. Tam sprawy osobiste — cudze — nie zajmują publiczności, która ma co innego do roboty. Człowieka oceniają według jego pozoru, środków i form towarzyskich — i rzadziej się mylą niż u nas, gdzie starają się przeniknąć, czy po śmierci ten a ten, ta i ta pójdzie prosto do nieba, czy zabawi czas jakiś w czyśćcu. Tak mówił Zygmunt Podfilipski.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

MIŁOSIERDZIE

Na trzeci dopiero dzień poszedłem do państwa Tomaszów Podfilipskich, przybyłych do Warszawy z dziećmi i panią Darnowską. Zastałem w hotelu tylko Tomasza, a przynajmniej tylko on do mnie wyszedł. Sprowadził mnie do restauracji. Miał miną tak ponurą, że od razu zapytałem, co mu jest? Odpowiedział:

— Wypijmy butelkę wina, bo jestem od wczoraj tak zgryziony, że sobie rady dać nie mogą i wiele rzeczy nie mieści mi się w mózgu. Wyobraź sobie — oddalamy Darnowską.

— Jak to? w czym zawiniła?

— Tyle zawiniła, że w ciągu kilku miesięcy jej u nas pobytu przywiązaliśmy się do niej, a ona do nas. Nie można wymarzyć łatwiejszego charakteru: ze wszystkiego zadowolona, za wszystko dziękuje; dzieci przepadają za nią, a ona za nimi; Mania już od biedy papla po francusku. A przy tym, chociaż taka ładna, nigdy nie zauważyliśmy cienia nieprzyzwoitej zalotności do kogokolwiek. Było przecie u nas kilkanaście osób i pokazujemy ją wszystkim, bo jest zupełnie dobrze wychowana, zupełnie osoba dobrego towarzystwa.

— No więc cóż się stało?

 Przyjechaliśmy tutaj — trochę interesów — dentysta, porada lekarska dla Jadwini; jednym słowem — zebrała się paczka drobnych spraw, które na święta wygnaly nas do Warszawy. Alinka chciała odwiedzić kilkanaście osób znajomych i wybrała się wczoraj z wizytami. Wraca z miasta blada i zmieniona, aż mnie coś ścisnętamo w piersi.

  „Wiesz — mówi — com się dowiedziała o Darnowskiej? Że żyła w Warszawie przez parę lat z księciem Alfredem Zbarazkim”.

„Co to jest?! — pytam — skąd ta nowina?”

„Od pani Odęckiej.”

„Któż takim piekielnicom wierzy — mówię — i po co w ogóle do niej chodzisz?”

„Trudno — poszłam; znam ją od mego dzieciństwa, Opowiedziała mi mnóstwo szczegółów. Jeżeli dziesiata część tego jest prawdą, nie możemy u siebie trzymać pani Damowskiej.

Ta jędza twierdzi stanowczo, że może się powołać na jakie chcemy świadectwa. Opowiada też niestworzone rzeczy o jakimś głośnym skandalu w Ustroniu, który miał się zdarzyć przeszłej jesieni.

— To ja znam dokładnie. Daję ci słowo, że nie było tam pani Darnowskiej.

— Więc widzisz! może i reszta kłamstwo? — zawołał Tomasz, na chwilę rozpromieniony — więc nieprawda, że przyjechała brekiem z wyścigów ze Zbarazkim? — Nie przyjechała do Ustronia.

— Więc gdzie indziej...? Ufam, że nie zechcesz naszym kosztem osłaniać pani Damowskiej?

Ruchliwa jego twarz od promiennego wyrazu nadziei przeszła znowu do wielkiej goryczy.

— Mój Tomaszu kochany — rzekłem biorąc go za rękę — stary kolega cię nie zdradzi ani podejdzie.

Opowiedziałem mu ze wszystkimi szczegółami historię obiadu w Ustroniu i uboczną rolę, którą grała tam pani Darnowska.

— Tak, ale jeździła ze Zbarazkim, wszędzie ten Zbarazki! Ach, mówią i o innych, tylko mi ich, Alinka już nie chciała wymienić. Proszę cię — dodał biorąc mnie za obie ręce — powiedz mi, co wiesz o tej kobiecie.

— Wiem, że ma dobrą naturę — to mogłem zauważyć nawet osobiście, chociaż mało ją znam. Tak samo mogę prawie zapewnić, że Zbarazki nie miał przy niej tej roli, którą mu przypisują. Zapewnić cię o jej bezwzględnej uczciwości — rozumiesz, że nie jestem w stanie. Widywałem ją od czasu do czasu u niej. Przyjmowała samych mężczyzn. Kiedym się dowiedział, że brat ci ją przysłał na nauczycielkę, zadziwiłem się. Więcej nie mogę ci nic powiedzieć.

— Tak, ale i tego dosyć, aby zniechęcić Alinkę. Tymczasem zaczerpnęła ona innych informacji, nie tylko Odęckiej —. i niestety — zgadzają się co do treści. Pojmujesz, że ja... ja zamknąłbym może oczy nawet na niektóre przewinienia, bo mam przekonanie, że to jest kobieta dobra i z natury uczciwa. Jej nieszczęścia, brak oparcia, położenie bez wyjścia żony opuszczonej przez męża — mogły ją doprowadzić do pewnych ustępstw, jeżeli w ogóle ją doprowadziły. Ale cóż? taka kobieta jak Alinka, w której głowie nie postała nigdy myśl nieczysta ani przypuszczenie, że można dla rozkoszy poświęcić obowiązek — taki kryształ jak ta kobieta — nie może ustąpić nic ze swych zasad, które nosi wysoko, bo ma do tego prawo. Jej moralność to nie poza, przybrana dla ukrycia podłych instynktów, to nie płaszczyk, ale sztandar. To także nie moralność nasza okolicznościowa i paktująca ze słabostkami. Ja bym jej nawet nie śmiał powiedzieć: zamknij oczy, przebacz, ludzie są słabi. Tak — ludzie, ale nie ona.

Mimo że byliśmy w restauracji, wstał i chodził, rozprawiając gorąco. Na szczęście w dużej sali, oprócz dwóch osób w przeciwległym końcu, nie było nikogo. Pomilczał przez chwilę, pogrążony w myślach, potem znów mówił z wyrazem tkliwego zakłopotania:

— Teraz znowu pytanie, kto jej ma wymówić miejsce i pod jakim pozorem?

— A więc pani Darnowska jeszcze nic nie wie?

— Jeszcze nic. Alinka mówi, że jej strasznie przykro, i prosi mnie, żebym się tego podjął... Jakże ja mogę? Co jej powiem? „Czy pani żyła z księciem Zbarazkim?” — to przecie niepodobieństwo. Więc wymyślę jakich kilka łgarstw, a ona wytrzeszczy na mnie te swoje zaufane oczy i zapyta: dlaczego? albo jeszcze się rozbeczy... Nie, ja tego nigdy nie potrafię. Wiesz co? ty ją znasz, może byś ty...

— Ależ, mój Tomaszu!

— Nie — głupstwo.

Sam się roześmiał na chwilę i chodził dalej po pokoju nieszczęśliwy, przybity. Dbał zapewne o panią Annę, jednak się w niej ani trochę nie kochał (on by kochał inną niż Alinę!). Zatrzymanie pani Darnowskiej w Cisowie nie było wyraźną dla niego korzyścią, bo równie dobrą nauczycielkę do drobnych dzieci mógł łatwo znaleźć. Po prostu ten człowiek miękkiego serca cierpiał na myśl pewnego okrucieństwa, połączonego zwykle z wymiarem sprawiedliwości; ten estetyk wzdrygał się przed zduszeniem ładnej, bezbronnej ptaszyny.

Nie mogąc tu nic poradzić, zostawiłem go w tym stanie i poszedłem od razu do pana Zygmunta. Jest on i zręczny, i wymowę ma przekonywającą: rozwikła to położenie, które ostatecznie sam zaplątał. Pokładałem w nim nadzieję.

Ale mieszkanie jego było szczelnie zamknięte. Z przykrością dowiedziałem się od stróża, że pan Zygmunt wyjechał ze strzelcem swym Hansem na kilka dni do Berlina. Musiał być wezwany pilną depeszą, bo przedwczoraj jeszcze nic mi o tym wyjeździe nie mówił.

Zrobić coś dla pani Darnowskiej nie było w mojej mocy; nie czułem nawet prawa do tego. Czyż ja znam ostatecznie jej życie? Czy mogę działać na jej korzyść, a na niekorzyść Tomaszów? Wydawała mi się tylko bardzo biedną istotą, więc mi jej los stał na myśli przez cały dzień tak dalece, że wróciłem późnym wieczorem do hotelu, gdzie mieszkali Tomaszowie, ażeby się czegoś dowiedzieć. Wywołałem Tomasza z numeru przez służącego, oczekując go w gabinecie przy restauracji, z butelką wina, które lubił. Niech się biedak przynajmniej napije na pociechę.

Wchodząc, zadziwił mnie nowym wyrazem twarzy, którego od razu nie zgadłem. Siadł i głosem poważnym, dźwięcznym, rzekł mi:

— Zaszły ogromne zmiany.

— Jakie? na korzyść pani Darnowskiej?

— Słuchaj! Podczas gdyśmy gadali tu po południu, Alinka wyszła jeszcze raz na miasto i bawiła z półtorej godziny. Nie pytałem jej, dokąd chodziła. Twarz jej była tak cicha, natchniona sprawiedliwością i słodyczą. Rzekła mi: „Teraz rozmówię się z panią Anną”.

Zajmujemy trzy pokoje. Wziąłem dzieci do jednego, te panie zaś poszły do trzeciego, aby odgrodzić się od nas salonikiem. Rozmowa trwała może trzy kwadranse, może tylko pół godziny, ale wydała mi się długą. A musiałem przy tym zająć dziewczynki czymkolwiek, żeby odwrócić ich uwagę. Przez kilka minut było spokojnie — gdy nagle usłyszałem płacz kobiecy, ale, mówię ci, płacz taki rzewny i pełen nieszczęścia, taki ostateczny jakiś i straszny, jakby zabijanego dziecka. Gdybym sobie nie powtórzył niemal głośno, że to Alinka rozsławia z Darnowską, rzuciłbym się do tych drzwi i wyłamał je. A trwał zaledwie kilka sekund. Słychać było, że usta płaczącej oparły się o coś miękkiego i ciało jakieś uderzyło o podłogę. Raz jeszcze wybuchnął ten krzyk rodzierający i uwiązł znowu w tej przeszkodzie, powoli przeszedł w gorące, równe łkanie — i posłyszałem przez chwilę podniesiony głos Alinki: „No, nie płacz już, dziecko...”

Była dla mnie męka, bo dziewczynki poczęły mnie pytać, coraz bardziej odymając twarzyczki: „Dlaczego płaczą, papo, dlaczego płaczą?...”

A ja odpowiadałem byle co: „Nie mogą dzieci wszystkiego wiedzieć — starsi mają smutki”.

I łkanie trwało ciągle, trochę cichsze, potem milczenie zaległo — i znowu czekałem. Aż otworzyły się drzwi od salonu, do którego wywołała mnie Alinka. Miała także mokre rzęsy i rzekła trochę drżącym głosem: „Jutro wracamy do Cisowa — pani Darnowska powróci z nami...”

Ja zapytałem Tomasza:

— No, ale co? cóż się okazało?

— Okazało się — rzekł Tomasz poważnie — że pomiędzy oszczerstwami była i jakaś drobna część prawdy. Z kim? kiedy? Alinka nie powiedziała mi i nieciekawy jestem wiedzieć. Biedna kobieta rzuciła się jej do nóg i wyznała coś, odparła resztę, a to z takim szalonym żalem i skruchą, że spowiedź jej uważać należy za ostatecznie objaśniającą całą sprawę. Tak mówi sama Alinka. Poznała tę biedną duszę — mówi — poznała winę, ale nie zepsucie, ufa, że ją poprowadzi, wie, że opuszczenie jej przez nas mogłoby być jej zgubą — no i bierze ją w opiekę.

— Ale nie pozostaje w Cisowie przy dzieciach? — zapytałem.

— Nie — to niepodobieństwo. Alinka nie może na to zezwolić. Skoro jednak ona kogo wzięła w opiekę, to znaczy dużo. Tymczasem zabieramy panią Annę do Cisowa; następnie ma dla niej różne przeznaczenia. Zobaczymy. Darnowska zostanie jednak pod osobistą opieką Alinki. Błaga o to, nie chce pod żadnym pozorem wracać do Warszawy.

— Słyszałem jednak, że pani Darnowska nie ma już prawie majątku? Zatem będzie dla was ciężarem.

— Dla nas nie — odparł Tomasz — lecz dla samej Alinki, bo majątek nasz cały do niej przecie należy.

— Dobrą masz żonę, Tomaszu — rzekłem.

Nie przyszło mi do głowy pić za jej zdrowie. Coś z tego uwielbienia, które Tomasz miał dla pani Aliny, przeniknęło we mnie i obaj, milcząc przez kilka minut, rozmyślaliśmy nad tą samą kobietą.

Chociaż Tomaszowie wyjeżdżali nazajutrz o dziewiątej rano, postanowiłem odprowadzić ich na kolej. Pogoda była nieznośna — marcowy deszcz ze śniegiem chłostał niemiłosiernie. Po drodze na dworzec kolejowy mijałem ich hotel i widząc, że omnibus naładowany kuframi jeszcze nie ruszył, wstąpiłem do hotelu.

Tomasz, gotów już do drogi, przechadzał się po saloniku. Dziewczynki wyglądały jak dzwonki z różowymi na wierzchu gałeczkami w formie twarzy.

— Czy mama już pojechała? — niepokoiła się młodsza Jadwinia wytężając cienki głos, bo główkę miała obwiniętą włóczkową chustką i sądziła, że inni także gorzej dzisiaj słyszą.

— Głupiutka jesteś — napominała ją Mania równie podniesionym głosem — mama nie może bez nas pojechać.

— Dlaczego? — pytała znów młodsza, która zmysł dialektyczny wspólny ma ze stryjem Zygmuntem.

Tomasz spojrzał na zegarek.

— Już tylko pół godziny do odejścia pociągu, a jest dużo kufrów i ten mały bagaż (wskazał na dzieci). Alinka wyszła z panią Anną i spóźnia się. Zapakuję najprzód dzieciarnię do omnibusu.

Dokonał tego z pomocą panny służącej, którą przy dzieciach zostawił, po czym wrócił na górę, coraz bardziej zaniepokojony. Rzeczywiście, było już tylko dwadzieścia minut czasu.

W tej chwili ujrzeliśmy w głębi korytarza dwie ciemne postacie kobiece, zbliżające się do nas szybko, prawie biegiem. Była to pani Tomaszowa i pani Darnowska. Ubrane obie szaro, niemal jednakowo, z chustkami obwiązanymi na kapeluszach, zarumienione od pośpiechu; wyglądały z daleka jak kobiety z ludu. W ręku niosły książki do nabożeństwa.

— Czy już nie mamy czasu trochę się przebrać? — spytała pani Tomaszowa wpadając do pokoju.

— Ale, moja Alinko! — rzekł Tomasz z łagodną wymówką w głosie — nie wiem, czy zdążymy dojechać do dworca.

— No, to jedźmy!

Pani Alina zdjęła chustkę z kapelusza, obwinęła w nią książkę do nabożeństwa i jako tako sprostowała kapelusz, bez lustra.

— Bardzo cię przepraszamy, Tomaszu.

Wszystkie ruchy pani Aliny powtórzyła z pedantyczną dokładnością pani Darnowska. Po czym ruszono kłusem do omnibusu.

Pozostawszy trochę za nimi, spostrzegłem ciemny, z rudym odbłyskiem kędziorek włosów pani Anny, spadający z tyłu na szarą salopkę, i wspomniawszy niedawną przeszłość zadziwiłem się:

— Więc to jest Falbanka!

Lekka moja dorożka wyprzedziła od razu omnibus.

Stanąłem na dworcu pierwszy i przygotowałem, co mogłem, do przyśpieszenia ekspedycji osób i kufrów.

Był tu zgiełk, popłoch, przenoszenie dzieci przez błoto, nawoływania — nic z tej powagi angielskiego spokoju, którym odznaczały się na przykład podróże pana Zygmunta ze strzelcem Hansein. Przyznam się nawet, że w tym rozgardiaszu ja sam zapomniałem o świeżym dramacie, o mych entuzjazmach do pani Aliny. Wszystko zalane zostało przez szarą, mieszczańską pospolitość.

Bo może dla pani Tomaszowej wczorajsze przejścia, choć były wzruszeniem, nie wchodziły wcale w zakres czynów bohaterskich? Przeszła nad nimi do dziennego porządku cichego życia. Kiedy bowiem po szczęśliwym zapakowaniu kufrów, worków, dzieci i osób pani Alina ukazała mi się uśmiechnięta w oknie wagonu drugiej klasy, nie wyglądała ani na bohaterkę, ani na bardzo wielką panią.

I ucieszyłem się, że jej wtedy nie widziaa id="filepos324533"> pan Zygmunt.

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANNEXA ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LISTY FALBANKI

1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

OSTATNIE CHWILE — TESTAMENT

Z pewnym zakłopotaniem szperałem od dni kilku w tych dokumentach, gdy mnie zdarzenie jednego z niedawnych ranków oderwało od dalszego przeglądu tych niebezpiecznych materiałów biograficznych i skierowało znów na drogę żywych wspomnień.

Służący wręczył mi kartę wizytową:

Hans Rożek

Namyślałem się przez chwilę, kto to taki?... To przecie Hans, nieodstępny Hans pana Zygmunta!

Ten frant zajmował mnie czasem rubaszną a zarazem przebiegłą fizjonomią i bawił uroczystym tonem przemówień. Pociągnięty różnymi pokostami cywilizacji, o którą się co dzień w towarzystwie swego pana i w licznych podróżach ocierał, miał on spostrzeżenia często trafne, wyrażenia udatne i jakiś zdradliwy spryt, który mnie zastanawiał. Podfilipski lubił go i pobłażał wielu jego występom deklamacyjnym, traktował go jak ulubionego doga. Kazałem go zaraz wprowadzić.

Wszedł poważnie, zamykając wprawnym ruchem drzwi za sobą, ubrany był cały czarno, w długim surducie. Nigdy go nie widziałem w tym stroju; wyglądał jeszcze wyższy, brodę miał wspanialej uczesaną niż kiedykolwiek; całą postacią wyrażał cywilizację, uroczystość i smutek. Skłonił się ozdobnie.

— Jak się masz, Hans? — zawołałem prawie wesoło.

Wytłumaczył mi, że przybywa prosto z Paryża i dowiedziawszy się, że ja piszę „historię nieboszczyka hrabiego”, zgłasza się do mnie jako jedyny z rodaków świadek ostatnich chwil Podfilipskiego. Tu podniósł do oczu chustkę i schował ją znów w przednią kieszeń surduta, zaokrąglając ramię z prawdziwie aktorską elegancją. Mimo odświeżenia smutnych wspomnień, na śmiech mi się zbierało, bo Hans przypomniał mi Sinobrodego z operetki, opłakującego śmierć szóstej żony.

— Siadaj, Hans — pogadamy o nieboszczyku. Jakże to się stało tak nagle?

Hans usiadł sztywno i założył palec za guzik zapiętego surduta. Chodziło mi o to, aby się rozgadał, bo rzeczywiście nic prawie nie wiedziałem o śmierci pana Zygmunta, oprócz nagiego faktu.

Postaram się odtworzyć jego opowiadanie:

— Już w przeszłym roku miał pan jeden atak u wód w Trouville, a ja radziłem ciągle synapizmy na podeszwy, zamiast mądrych lekarstw i drogich wód, co to się w nich pije tyle wody, ile w zupie, a jest casino i kobiety, są i ryby morskie niezdrowe, i tyle rzeczy, które niby nic, a rozbiorą nareszcie człowieka, choćby był z żelaza. Ale mnie pan nie słuchał.

Na kilka dni przed śmiercią był bardzo nerveux i niespokojny. Siedział dużo w domu i pisał.

Aż kiedy pana hrabiego zajęło o dziesiętej rano, poleciałem po pana Marki , bo to była wielka przyjaźń między nimi. Akurat posłałem po coś mego lokaja, więc przy panu została tylko la concièrge , baba.

Przylatuję z panem Marki, a tu nasz pan już siny, a la concièrge krzyczy:

„Il a passè, ii a passè!... ”

Gdzie on tam przeszedł? Umarł. Już nam nic nie powiedział.

Pan Marki chodzi po pokoju i woła:

„Sapristi, sapiisłi, nom de nom! ”

Oni tak mówią, jak już jest bardzo źle. Poleciał po policję, posłał mnie po doktora. Tymczasem ja uporządkowałem swoje rzeczy i wszystko, co miałem kosztowniejszego, wyniosłem do przyjaciela, żeby mnie o nic nie posądzili. Bo Bóg mi świadkiem, że nigdy nic w pieniądzach nie wziąłem od naszego pana.

Przyszedł doktor i pan Marki z policją. Wiedziałem, że to już na nic, więc tylko kiedy oni odeszli od mego pana, a została baba i ja, posłałem po księdza do Madeleine i kazałem pokropić ciało za swoje własne pięć franków.

Tu znów Hans podniósł chustkę do oczu.

— Było potem dużo pieczętowania szaf, niepotrzebne ceregiele, a potem był pogrzeb. Że to wiedziano o dużym majątku, pogrzeb był suty i pan Marki rozesłał dwieście trzydzieści ośm zawiadomień o śmierci. Na Warszawę ja sam pisałem adresy. Ale jak przyszło do eksporty, za karawanem poszedł tylko pan Marki, ja i jeszcze ze sześć osób. Aż przykro było patrzeć, że za takim panem idzie tylko sześć osób.

Kiedy znów przyszło do rozpieczętowania, dobrali się do wielkiej szafy żelaznej, a tu nikt nie umie otworzyć, bo i ja nie wiedziałem. I nawet jeden z policji, co to są ze złodziejów, nie mógł otworzyć. Dopiero posłali do fabryki, skąd ta szafa jest, i otworzyli. Jak otworzyli, mało tam było pieniędzy, tylko testament i paczka papierów. Zaczęli rozwijać, czytać. A pan Marki wziął tę małą paczkę do ręki, poważył i powiedział:

„II y a des millions là-dedans”.

Niby, że to miliony nie lada.

Potem zaczęli sobie ciskać tę paczkę jeden do drugiego, jakby to było siano, bo nikt nie chciał wziąć. Nareszcie wziął notaire . Kiedy doczytali do końca, pan Marki był nerveux, trzasnął mnie po ramieniu, aż mi siniaka nabił, i powiedział:

„Veinard-va!”

To wedle tego zapisu, bo mi nieboszczyk zostawił dziesięć tysięcy franków, świeć Panie nad jego duszą! Chociaż wolałbym, żeby w rublach, bo franki teraz źle stoją.

Tu Hans rozrzewnił się po raz trzeci:

— Nie ma już mojego pana i takich panów jest mało. Ja nie wiem, co ze sobą począć od żalu i niepewności swojego losu... Życie moje jest złamane!

— Znajdziesz przecie łatwo służbę — rzekłem — a wreszcie, jesteś kapitalistą i możesz zająć się przedsiębiorstwem.

Twarz Hansa zmieniła się w dawną, chytrą i rubaszną. Mrużąc oczy jak kot, wynurzył takie życzenie:

— Mówią, że będą zakładali klub polski w Paryżu — to może by mnie tam przyjęli na starszego służącego od gry. Ja się na tym znam i przecie zawsze byłem wzorowej uczciwości, co i zapis pana hrabiego, i wszyscy znajomi mogą zaświadczyć. A to jest dobry chleb! Żeby jaśnie pan raczył za mną przemówić, jak będzie w tym klubie...

Nie obiecałem. Wskazałem mu raczej inną perspektywę: otworzenia w Warszawie restauracji.

Hans spojrzał na mnie przenikliwie — po czym wpadł znowu w ton uroczysty i odezwał się sentencjonalnie:

— Jaśnie pan ma rację — trzeba żyć w kraju. Pożegnałem go, przechodząc do innego pokoju, i przez uchylone drzwi zobaczyłem taką scenkę w przedpokoju:

Mój służący podawał Hansowi palto z przesadną uniżonością. Hans jeszcze bardziej teatralnie przyjmował tę usługę, włożył cylinder, zadarł głowę do góry i wyciągnął pompatycznie rękę do mojego służącego, dając mu niby na piwo. Ale ten ostatni rękę odtrącił, trzasnął Hansa poufale po ramieniu i gburowatym, przyciszonym głosem mruknął:

— Ech, ty! — Podfilipie!

Roześmiali się obaj i kiwnęli głowami na pożegnanie,

Pozostaje mi zaznajomić czytelnika z treścią testamentu, przewiduję bowiem bardzo naturalne pytanie: co się stało ze znacznym majątkiem Zygmunta Podfilipskiego?

Majątek ten wynosi 2 545  000 franków w papierach i walorach zagranicznych (czytelnik przypomina sobie zapewne, że Podfilipski spieniężył wszystkie nieruchomości w kraju). Oprócz kilku legatów, wynoszących razem 45 000 franków, resztę — półtrzecia miliona — testator przeznacza na jeden tylko cel użyteczności publicznej.

Przytaczam odpowiedni ustęp testamentu, tłumacząc go z francuskiego tekstu:

„Roznosić światło było usiłowaniem moim za życia. Zapaliwszy latarkę swą u wielkiego ogniska Paryża, z tą latarką szedłem przez życie, szedłem do kraju, który mi jest rodzinny, szukając ludzi. To posłannictwo, razem z całym majątkiem, przelewam na mych moralnych spadkobierców, których proszę o przyjęcie tych obowiązków razem z tym upominkiem”.

Następują nazwiska 25 mężczyzn: 13 Polaków i 12 cudzoziemców.

„Ci towarzysze moi, wtajemniczeni w sztukę życia, zechcą złożyć gremium i stać się rozsadnikiem nowego polskiego towarzystwa w myśl naszych rozmów zbiorowych i pojedynczych. Zakupią dom, w którym mieszkałem; lub, w razie niemożliwości tej transakcji, zbudują nowy dom w środku miasta na siedlisko instytucji w Paryżu (d'une oeuvre a Paris), którą niniejszym aktem testamentowym powołuję do życia i nazywam „Fakultetem polskim...” (la Faculté polonaise de la rue X). Nazwa ulicy, zależna od wyboru gmachu, uzupełni ten tytuł...”

Jest to właściwie klub, jak się okazuje z ustawy wzorowanej na Jocke'y u, omawiającej szczegółowo składki wpisowe i roczne, podatki od kart, od marek do gry, kary za przekroczenie pewnych godzin nocy. Ustawa dozwala członkom-założycielom przyjmować członków zwyczajnych, bacząc jednak na to, aby należeli wszyscy do dziedzicznej szlachty i aby liczba Polaków przenosiła stale, choćby o jedną osobę, liczbę członków innych narodowości.

Członkowie zajmować się mają tym samym, co stanowi treść zajęć klubów: grą, sportem, ozdobną dialektyką. Testator, pokładając wielką ufność w wytrawności członków-założycieli, nie narzuca żadnych działań określonych, doradza tylko pewną odrębność od wszelkich innych stowarzyszeń polskich za granicą i w kraju, pewną wyższość, która przystoi „zastępowi cywilizatorów” ( à une cohorte civilisatrice). Ten zastęp może jednak bawić się i działać, jak zechce. Z programu więc jest tylko sztandar, nieco mgłą przysłonięty, z napisem: la Faculté polonaise de la rue X...

Poczuwam się do obowiązku dodać, że akt zapisu nie został złożony u notariusza; znaleziono go tylko między papierami zmarłego w kopercie z napisem: „Ostatnia moja wola”. Podfilipski pisał go w ostatnich dniach przed śmiercią, zapewne pod wpływem niezwykłego podniecenia nerwów?

Testament nie obejmuje sumy 75 000 rubli, zabezpieczonej na Cisowie, która przez to samo przechodzi do naturalnych spadkobierców i stanowi całość owych „obcych kapitałów”, które Podfilipski wprowadzał do kraju.

Ponieważ jednak akt jest nieurzędowy, może być zaatakowany i zwalony. Gdyby w pani Alinie odżyła na tę okazję jej energiczna matka, cały majątek Zygmunta Podfilipskiego mógłby jeszcze stać się posagiem jego synowie, Mani i Jadwini. A wtedy, choćby nie do Podfilipskich, powróciłby jednak do kraju, w myśl dawniejszej ambicji pana Zygmunta.

Gdybym był zakończył książkę na ostatnich słowach mych wspomnień, wrażenie życiorysu byłoby lepsze. Ogłoszone annexa dopełniają wprawdzie parę drobnych spraw rozpoczętych lub niedokładnie przedstawionych uprzednio, ale otaczają też pewnym chłodem postać mego bohatera. A to nie było moim zadaniem.

O całej zatem części dodatkowej, ogłoszonej tutaj dla miłości prawdy historycznej i z obawy (przyznam się), aby tych dopełnień kto inny za mnie nie ogłosił, niech czytelnik łaskawie zechce zapomnieć. Są to ostatecznie drobne przyćmienia, modyfikacje, ustępstwa na rzecz niedoskonałości ludzkiej. Na wielkie posągi i gmachy trzeba patrzeć z pewnego oddalenia, więcej w nich bowiem wart styl ogólny niż wykończenie szczegółów.

Ponieważ nasunęło mi się porównanie z dziedziny sztuki, rzucę tu myśl pomnika, który by można wznieść Podfilipskiemu.

Wybrawszy najbardziej europejski z naszych placów, można by na nim postawić odosobnioną kolumnę. Filar ten nie dźwigałby żadnego z naszych gmachów ani kościołów, stałby wyniosły, ozdobny, dźwigając tylko własny kapitel.

Na pomniku położyłbym napis:

UMIAŁ SOBIE ŻYCIE URZĄDZIĆ

Co znaczyła przed wiekami ta kolumna? — spieraliby się może uczeni za tysiąc lat. Nie jest ze zwalisk, bo nie ma na niej szczerby ani rany od walących się architrawów i dachów; kapitel jej nie tknięty uśmiecha się wytwornie do słońca. Nie nosiła na sobie ciężarów, bo ma zbyt słabe podstawy. Nie stała w szeregu, bo nie ma koło niej śladu kolumn współrzędnych. Czy ją skąd przywieziono? — jest jednak z miejscowego piaskowca... Co znaczył więc ten filar w owym barbarzyńskim wieku XIX nad Wisłą — a jest ze schyłku XIX wieku, poznajemy. — Jak wyrósł? czemu sterczał? Czy miał znaczenie osobliwości, czy był przedmiotem czci albo podziwu?

A wtedy jeden z uczonych, obejrzawszy uważnie dokoła kolumnę, wynalazłby napis:

UMIAŁ SOBIE ŻYCIE URZĄDZIĆ

I pogodziłby wszystkie zdania.

Tak — filar ten stał odosobniony, na widnym placu. Nie miał żadnego znaczenia utylitarnego, istniał sam dla siebie, jako okaz stylowy. Ponieważ nie zgadza się co do stylu z resztą znalezionych tu zabytków, musiał być w poszanowaniu u niewielkiej liczby mieszkańców tej ziemi, może miał powodzenie tylko przejściowe?

Może też, w owym wieku grubego symbolizmu, był pomnikiem nie osoby, lecz pojęcia? Może znaczył, jak żyć trzeba? A że jest dziwaczny i pozbawiony użyteczności, przedstawiał może, jak żyć nie warto?...

Zbliżą się bardzo do prawdy ci uczeni, ale nie zgadną, że kolumna ta symbolizowała za naszych czasów pana Zygmunta Podfilipskiego.