Jan Śniadecki

ŻYWOT LITERACKI HUGONA KOŁŁĄTAJA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEMOWA

ŻYWOT LITERACKI HUGONA KOŁŁĄTAJA

NOTY

ŻYWOT LITERACKI HUGONA KOŁŁĄTAJA

Śniadecki Jan

Ut corpora lente augescunt,
cito extinguuntur; sic ingenia
studiaque oppresseris facilius,
quam revocaveris.

TACITUS

PRZEMOWA

W roku 1772 zaciągnąwszy się do stanu nauczycielskiego w Akademii Krakowskiej, przeszedłem przez wszystkie dawne jej obrządki, powinności i ćwiczenia. Poznałem pierwszy raz Kołłątaja w r. 1777, kiedy mnie dającego podówczas lekcją publiczną matematyki w Akademii imieniem Komisji Edukacyjnej powołał do uczenia w Szkołach Nowodworskich, czyli Władysławskich, wprowadzając nowy porządek nauk na cały kraj przepisany. Wnet wyjechawszy do zagranicznych akademii dla lepszego usposobienia się do służby krajowej, gdym na wezwanie Komisji Edukacyjnej w r. 1781 wrócił do Krakowa, zastałem postać Akademii odmienioną, Kołłątaja w ucisku i prześladowaniu . Wyszedł on z tryumfem z tego nieszczęścia i do urzędu w Akademii powrócił. Wchodziłem odtąd ledwo nie do wszystkich jego edukacyjnych robót, z urzędu sekretarza Akademii i członka rady wizytatorskiej. Zaszczycony ufnością i przywiązaniem Kołłątaja, żyłem z nim przez kilka lat w poufałości, patrzałem z bliska na jego domowe i publiczne sprawy: różniąc się czasem w zdaniu, nie zawsze się zgadzając na niektóre jego rozporządzenia i układy, wiele z nim rozprawiałem ustnie i na piśmie w rzeczach szkolnych, nigdy się do politycznych nie mieszając. To mi dało porę pilnie uważania, a nawet zgłębienia jego charakteru i skłonności, które nie były takie, jakie mu ludzie nieprzyjaźni albo źle uprzedzeni przypisują.

Doznałem w biegu życia wiele pożytków z dawnego przy Akademii Krakowskiej wychowania: wiadomość starożytnych jej zwyczajów i obrządków dziś zupełnie zniszczonych i zatartych nie powinna zginąć dla historii nauk polskich i dlatego opis ich, jako wiążący się z pracami Kołłątaja, wiernie starałem się wystawić. Piszę więc o tym, przez co przeszedłem, czego byłem albo spółpracownikiem, albo widzem i świadkiem. Może się pokaże mała omyłka w latach urodzenia i powrotu Kołłątaja z Rzymu; bom to pisał w znacznej odległości i w czasie przeciętej wojną komunikacji z województwem sendomirskim, gdziebym się jedynie mógł był zapewnić, czylim sobie dawno słyszane rzeczy dobrze przypomniał.

Przy tylu pięknych przyrodzenia i wychowania darach był Kołłątaj dziwnym igrzyskiem twardego losu i przeznaczenia. Wszystkie drogi jego życia publicznego zawalone były przeciwnościami, które wystawiały go na prześladowanie za każdą, choć niewielką, pomyślność albo niszczyły owoce jego usiłowań. Obrońca swobód ludzkich, wysłużył sobie dziewięcioletnie więzienie. Tyle dobrego zrobiwszy w Akademii Krakowskiej, patrzał na jej upadek i na zgubę wszystkich swoich około niej starań. Dostojność ministra opłacił tułactwem, niewolą i nędzą. Choroba artrytyczna dwudziestoletnią boleścią kurczyła udatną postawę jego ciała. Błysnęła mu nareszcie nadzieja znośniejszej doli; ale to był ostatni umizg zwodniczej pociechy, który przeciął osnowę jego życia i cierpień. Zgoła ludzie zawistni, przygody polityczne i samo przyrodzenie, jakby się to wszystko zmówiło na udręczenie jednego człowieka! Azaliż pierwsi czytając to wierne prac jego wystawienie przynajmniej zagrzebanemu w ziemi wybaczyć raczą, że był w edukacji publicznej swym ziomkom pożyteczny!

Pisałem w Wilnie dnia 3/15 maja roku 1813.

JAN ŚNIADECKI

ŻYWOT LITERACKI HUGONA KOŁŁĄTAJA

Ks. Hugo Kołłątaj, św. teologii i obojga prawa doktor, w Akademii Krakowskiej wizytator, rektor i pierwszy emeryt: naprzód referendarz litewski, potem podkanclerzy koronny, orderów polskich orła białego i św. Stanisława kawaler, Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk członek, urodził się w województwie sendomirskim i kwietnia r. 1750 z familii szlacheckiej, która z liczby tak nazwanych wygnańców smoleńskich osiadła naprzód w Litwie, przeniosła się potem w sendomirskie i tam posiadała majętność Niecisławice prawem zastawnym. Początkowe nauki odbył w szkołach pińczewskich, potem przy Akademii Krakowskiej pod domowym dozorem nauczyciela matematyki Wojciecha Słupskiego: a chcąc się poświęcić stanowi duchownemu, wysłany był do Rzymu, gdzie się  ćwiczył w prawie kościelnym i teologii, łącząc do tego wiadomości pięknych sztuk i kunsztów. Celował tam podówczas między młodymi artystami talentem rysunku i malarstwa Franciszek Smuglewicz i wsławiał się przez otrzymane akademickie nagrody, któremu Kołłątaj, jako rodakowi, i co do zarobków, i co do utrzymania się wiele pomagał. Po śmierci Józefa Załuskiego, biskupa kijowskiego, w r. 1774 zawakowała kanonia krakowska w miesiącu do kollacji papieskiej należącym: Kołłątaj bawiąc w Rzymie, znany dobrze dworowi i kardynałom, wyjednał sobie prezentę papieską na tę kanonią. Biskup podówczas krakowski Kajetan Sołtyk, a raczej administrujący jego diecezją prałat, obrażony, że bez jego polecenia dwór rzymski wydał prezentę, wszystkich używał sposobów, aby do tej kanonii nie dopuścić Kołłątaja. Zrobił się spór z podburzoną kapitułą, którą Kołłątaj pokonał przysłanymi surowymi z Rzymu rozkazami, zagrażającymi karą kościelną biskupowi i kapitule. Tę wygraną w kilka lat potem drogo Kołłątaj opłacił. W roku 1775 wrócił do kraju i po objęciu kanonii krakowskiej wyjechał do Warszawy, gdzie dawszy się poznać królowi i komisarzom edukacyjnym, zasiadł w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych ustanowionym przy tejże Komisji, i tam za odnowieniem i dźwignieniem z upadku Akademii Krakowskiej mocno obstawał. Zagaili już rokiem wprzód tę sprawę wysłani od tejże Akademii do króla i Komisji deputaci: Józef Putanowicz, teologii, i Jędrzej Lipiewicz, prawa profesorowie, pierwszy płocki, drugi kanonik katedralny krakowski, wiernie wystawiwszy w drukowanym piśmie fundusze, a w nich ubóstwo swego zgromadzenia. Prosząc o wsparcie, ofiarowali chęć i gotowość Akademii do wszystkich instrukcji publicznej prac i posług po zniesieniu zakonu jezuickiego. Król i komisarze pokazali wielką dla Akademii przychylność, ale osoby do rady przybrane nie bardzo jej sprzyjały. Przypatrzył się jeszcze Kołłątaj w Warszawie dwoistej edukacyjnej w kraju władzy: jednej, sławnej grabieżą i rozrzutnością, przełożonej nad majątkami jezuickimi, pod imieniem Komisji Rozdawniczej; drugiej, trudniącej się naukami, a słusznie wielbionej z cnoty, gorliwości i zbawiennych dla młodzi i dla szkół przedsięwzięć, tak nazwanej Komisji Edukacyjnej. Nie wiem, czy się nie przyłożył radą do projektu zniszczenia pierwszej, a nadania mocy sądowniczej i więcej powagi drugiej; co szczęśliwie utrzymał i do skutku przywiódł na sejmie 1776 Michał książę Poniatowski, biskup podówczas płocki, odważnym zdrożności wystawieniem i prawdziwie obywatelską  żarliwością.

W roku 1777 przyjął Kołłątaj od Komisji poselstwo do Akademii Krakowskiej dla zaprowadzenia nowego planu i porządku nauk w Szkołach tak zwanych Nowodworskiego, kawalera maltańskiego, jako ich fundatora, dla których potem piękny gimnazjalny dom zbudował Władysław IV. Odbył to poruczenie z wszelką przyzwoitością i okazałością: sam dobrał nauczycielów, ustanowił dozór szkolny i nowy porządek instrukcji publicznej dnia 26 czerwca 1777 uroczyście zaprowadził w Krakowie, nie zważając na wrzaski i powszechne szemrania, którymi uprzedzenie i niewiadomość starały się odstręczyć młódź i rodziców od tej nowej postaci nauk. W rok potem okazane na publicznym popisie z tych nauk pożytki, pojednały opinią powszechności i ściągnęły uwielbienie dla Komisji i Kołłątaja. Wizyta i odmiana samej Akademii miała wielkie trudności, które Komisja czuła i pilnie rozważała. Urząd ten potrzebował osoby pracowitej, obeznanej z naukami i znaczenie w kraju mającej. Akademia Krakowska była instytutem szanownym, poważanym od sejmów przez dawne w kraju zasługi, przez swoją starożytność i przez przywileje królów jeszcze dziedzicznych, potwierdzone od władzy prawodawczej i zaprzysięgane w paktach konwentach. Cały rząd krajowy wykłuł się i wyrósł z podobnych przywilejów, na których szanowaniu wiele mu zależało. Wyznaczony był od króla Stanisława Augusta wizytatorem Akademii książę biskup krakowski Kajetan Sołtyk, i lubo zdał po części na sejmie z tego urzędu sprawę, i podobno wstawił się do króla o zapewnienie przez konstytucją roku 1768 dla Akademii wakować mającego opactwa, urzędu jednak swego nie zamknął i nie skończył. Nie było wyraźnego prawa na odwołanie urzędu od biskupa, który żył i był Akademii kanclerzem. Obawiając się oporu i sprzeczek, żaden komisarz nie chciał się podjąć tego urzędu. Kołłątaj był człowiekiem młodym, żadnego jeszcze w kraju znaczenia nie mającym, stopniami atoli zręcznie potrafił usunąć te zawady i wynieść się na urząd wizytatora. Zaczęto od reformy fakultetu teologicznego, jako najmocniejszego w uniwersytecie. Wyznaczona była do tego od Komisji deputacja pod prezydencją księcia Krzysztofa Szembeka, koadiutora biskupstwa płockiego, złożona z Kołłątaja, Józefa Olechowskiego, archidiakona krakowskiego i z Józefa Bogucickiego, profesora Akademii, świeżo przybyłego z Włoch, Niemiec i Francji, które w celu doskonalenia się w naukach własnym kosztem zwiedził. W czasie tego układu teologii umiał Kołłątaj poważnym i możniejszym Akademii osobom trafnie wystawiać potrzebę i pożytki odnowienia nauk i pozyskać ich ufność. Ludzie ci ze wszech miar szanowni nic goręcej nie żądając, jak dobra kraju i sławy lubego im korpusu, jedni zrzekli się osobistych korzyści i ustąpili swych placów zdatniejszym, drudzy poszli na urzędy od Komisji płatne, trzeci w ciągu tych robót wymarli, inni zaś oświadczyli wszelką dla rozrządzeń Komisji powolność. Tym sposobem oswoiwszy publiczność z tytułem wizytatora Akademii, który się tylko ściągał do odnowienia szkół wojewódzkich, uprzątnąwszy miejscowe przeszkody i zniszczywszy ducha przeciwności, kiedy biskup krakowski zamknął się w samotności, a jego administracja nie śmiała walczyć z Komisją o wątpliwe prerogatywy, Kołlątaj odważył się przyjąć urząd wizytatora do samego Uniwersytetu i wszystkie zamiary Komisji do skutku przywieść obiecał. W roku 1778 odebrał przepis obowiązków, którymi się miał niezwłocznie zająć, i zaczął Kołłątaj to ważne wizyty dzieło od dochodzenia funduszów, praw i od przejźrzenia całego archiwum Akademii. Żeby sobie wystawić niezmordowaną i uporczywą tego człowieka pracowitość, wiedzieć potrzeba, choć w krótkości, skład dawnej Akademii Krakowskiej, założonej od Kazimierza Wielkiego roku 1364, w dzień Zielonych Świątek, a utwierdzonej, przeniesionej z przedmieścia Kaźmierza do miasta, opatrzonej domami i powiększonej szkołą teologiczną od Władysława Jagiełły i żony jego Jadwigi roku 1400, nazajutrz po ś. Jakubie.

Była to budowa starożytna śrzednich wieków, zupełnie podobna co do praw, rządu wewnętrznego i obrzędów do tej, jaką jeszcze dziś widzimy w dwóch angielskich uniwersytetach w Oksford i Cambridge. Trzy fakultety: filozoficzny, teologiczny i prawa, osadzone były w trzech kolegiach. W Kolegium Mniejszym lub inaczej Artistarum mieszkali filozofowie i matematycy. Kolegium Większe czyli Jagiellońskie, zawierało profesorów starszych tak nazwanych królewskich, filozofii i matematyki, i nadto doktorów i profesorów teologii. Kolegium Jurydyczne, fundacji Jadwigi królowej, było dla samych doktorów i profesorów prawa. Każdy członek od swego kolegium nazywał się kolega mniejszy, większy lub jurydyczny: oni tylko wchodzili w skład i mieli głos na powszechnych obradach Uniwersytetu. Do takich jeszcze obrad należeli doktorowie medycyny przyjęci od Uniwersytetu i mieszkający w mieście, bo nauk lekarskich wcale nie było, tak jak ich prawie nie masz w dwóch wyżej wymienionych angielskich akademiach. Patrycjusze krakowscy mieli we Włoszech fundusz, w banku weneckim przez Łopackiego, archipresbitera krakowskiego, złożony, do uczenia się w akademiach włoskich medycyny, teologii lub prawa; i najczęściej medycy we Włoszech z tego funduszu usposobieni przyjmowani byli na dwa place dla medyków w uniwersytecie zostawione. Wszyscy doktorowie i profesorowie do składu i obrad Uniwersytetu wchodzący nazywali się wewnętrznymi albo wcielonymi. Oprócz tych była wielka liczba profesorów tak nazwanych zewnętrznych albo obcych, utrzymujących się swym własnym kosztem, mieszkających w mieście lub w domach akademickich przeznaczonych na mieszkanie studentów, które się nazywały burse, i najczęściej trudniących się dozorem domowym tychże uczniów. Byli oni tym, czym są dziś w Oksford i Cambridge tak nazwani Tutors, pod których dozorem mieszkający w kolegiach uczniowie nazywają się  Pupils.

Wedle stopniów akademickich dzielili się zewnętrzni na kandydatów uwieńczenia pierwszego i drugiego, na bakałarzów, licencjatów i magistrów artium; ci ostatni brali razem w promocjach tytuł doktorów filozofii. Kandydatem nazywał się ten, który odbywał  examen, czyli popis i czekał promocji albo na bakalarstwa, nazywające się uwieńczeniem pierwszym (laurea prima), albo na doktorią nazywaną uwieńczeniem drugim (laurea secunda). Kandydaci, bakałarze, licencjaci obowiązani byli słuchać czterech lekcyj z powinności, odbywać rozmaite popisy i ćwiczenia, które się niżej opiszą. Magistrowie i doktorowie filozofii dawali lekcje publiczne bezpłatnie, zasiadali i mieli głos w fakultecie filozoficznym pod prezydencją dziekana. Dlatego fakultet ten był najliczniejszy, zawsze z kilkudziesiąt członków złożony, których liczba nie była ograniczona. Dziekan odmieniał się co sześć miesięcy, obierany przez Uniwersytet z kolegów większych i mniejszych na przemian. Poddziekani, czyli pomocnik dziekana, wybierany był także na sześć miesięcy z kolegów mniejszych. Na wakujące place w Kolegium Większym lub Jurydycznym wzywano kolegów mniejszych; a do Mniejszego Kolegium brano na próżne miejsca profesorów obcych, czyli zewnętrznych, czasem podług starszeństwa w stanie akademickim, czasem zaś podług talentu i większej zdatności, którą się kto zalecił, i takie wybory do kolegiów nazywano powołaniem (vocatio). Kolegium Wielkie miało prawo powoływać do siebie i do Kolegium Mniejszego; Kolegium Jurydyczne do siebie tylko powoływało kolegów mniejszych. Powołany profesor powinien był odpowiedzieć, czyli wkupić się do Kolegium, naprzód drukowaną uczoną rozprawą i bronieniem jej publicznym, potem przez ucztę sprawioną dla powołujących i dla swych spółkolegów. Ucztę takową nazywano iucundus ingressus.

Każdy kolega miał mieszkanie, stół i skromne opatrzenie z funduszu, należał do podziału dochodów: Collegii, którego był członkiem; 2. fakultetu, do którego należał; 3. intrat ogólnych całego Uniwersytetu. Trzeba było garnącej się do stopniów akademickich młodzi uczyć się o swym własnym koszcie, opłacać wszystkie promocje na stopnie akademickie; zostawszy doktorem filozofii dawać lekcją publiczną bezpłatnie lub uczyć szkół w gimnazjum krakowskim lub po prowincjach, a to wszystko na to, aby zostać kolegą, a w kolegiach posuwać się do coraz zyskowniejszych placów.

Były bowiem w kolegiach pewne lekcje i place, mające swoje własne dochody nie należące do wyżej wyliczonych, i o te trzeba się było ubiegać przez dłuższą zasługę lub znakomitą zdatność. Przy żadnych prawie, prócz nauki korzyściach, promocje do stanu akademickiego, odbywające się co sześć miesięcy przy zmianie dziekana, były bardzo liczne; bo w powołaniu duchownym, a dawniej w stanie nawet cywilnym te promocje były powszechnie w kraju poważane i torowały drogę do wielu zyskownych placów i urzędów. Starzy Polacy przypomną sobie, jak to wiele dodawało człowiekowi zalety i poważania, gdy był, jak podówczas nazywano, persona promota. To znaczenie i szacunek nauki w osobach stopniami zaszczyconych utrzymuje się dotąd w całej mocy w Anglii. 

Doktorowie teologii, prawa i medycyny z przepisaną prawami uroczystością od Uniwersytetu za takich uznani i przyjęci, nazywali się ojcami, patres Universitatis. Można było być doktorem teologii lub prawa, a do tego grona nie należeć, bo to były place kilkudziesiątletniej zasługi i ich pewna określona liczba. Było ich czterech z teologii, dwóch z prawa i dwóch z medycyny. Trzeba było uczyć teologii lub prawa przez długi przeciąg lat, otrzymać pozwolenie doktorowania się albo — będąc już w innej akademii doktorem — wkupienia się, że tak powiem, przez publiczną dysputę i dysertacją do grona doktorów, gdy wypadł wakans. Byli to najzasłużeńsi zgromadzenia mężowie, którzy nie dawali lekcji tylko raz na tydzień; rzadko bowiem kogo, chyba dla wielkiej starości i choroby, uwalniano od lekcji, gdyż to było hasłem życia akademickiego: in cathedra mori! Od tego prawa wolni byli medycy, gdy wszystkie prawie fundusze tego fakultetu zaginęły. Brali tylko przypadającą na siebie część z podziału intrat do całego ogółem Uniwersytetu należących, które były oddzielne od intrat collegiorum i fakultetów. Każdy młody akademik był pod opieką którego z ojców lub starszych kolegów, jego imieniem przedstawiany był do promocji: Opiekun dowiadywał się o jego postępkach i usilności, zachęcał do dobrego, napominał w przewinieniach, starał się o jego opatrzenie, a częstokroć go w potrzebach zapomagał i wspierał. Stąd robił się rząd jak patriarchalny.

Każde w szczególności kolegium administrowało swymi wioskami i dochodami. Prokurator Uniwersytetu był podskarbim do odbierania i dochodzenia prawem intrat całego Uniwersytetu, fakultetów, funduszu ubogich studentów i szczególnych katedr; miał do pomocy syndyka, który popierał sprawy imieniem Uniwersytetu w jurysdykcjach krajowych. Wypłacał odbierane dochody fakultetom, które je między swe członki dzieliły; profesorom katedr tych, które miały swój osobny fundusz; dochody studentów oddawał administratorom borkarn. Podział z ogólnego Uniwersytetu dochodu był równy na wszystkie członki: rektor tylko i prokurator nie mając osobnej ze swe urzędy płacy, brali z tego podziału każdy za dwie osoby. Była kasa zapasowa nazwana Caecus, do której zawsze odkładano dział jednej osoby na nadzwyczajne Akademii potrzeby. Fakultet filozoficzny najliczniejszy, był ze wszystkich najuboższy. Miał on kilka tysięcy złotych polskich rocznego dochodu, które na osoby tego fakultetu dające lekcje nierównie dzielono w lipcu, na św. Małgorzatę, i te stypendia filozofów nazywały się  margaritales. Na profesora zewnętrznego przypadało z podziału od 8 do zł. 40 w miarę ważności lekcji, którą, dawał, i liczby uczniów, których na popis wystawił. Członkowie kolegiów i profesorowie królewscy mieli z tego podziału od 40 do sta złotych.

Na mieszkanie studentów i profesorów zewnętrznych było sześć burs i dziesięć domów przy szkołach parafialnych w Krakowie. Studenci w bursach mieli darmo mieszkanie i drwa na kuchnią. Przy szkołach parafialnych samo tylko mieszkanie. Nazywały się te burse od fundatorów lub nauk: 1. Jagiellońska; 2. Filozofów, fundacji Noskowskiego, biskupa płockiego, za kolonią akademicką w Pułtusku jezuitom oddaną; 3. Jerozolimska, fundacji Oleśnickich; 4. Śmieszkowska; 5. Starnigielska; 6. Jurydyczna, fundacji Długosza. Bursą Zysiniusza przerobił swym nakładem doktor teologii Kazimierz Stęplowski na Seminarium diecezalne przy Akademii, które biskup krakowski Załuski funduszem opatrzył. Były dawniej w tych bursach fundusze na stołowanie pewnej liczby studentów, jak dziś w koleg:ach Oxford i Cambridge, ale te upadły. Szkółki parafialne przy kościołach w mieście i na przedmieściach, z domami murowanymi na mieszkanie studentów, były: 1. Panny Marii; 2. św. Anny; 3. Wszystkich Świętych; 4. szkoła zamkowa przy katedrze; 5. św. Ducha; 6. św. Szczepana; 7. św. Floriana na Kleparzu; 8. św. Mikołaja na Wesoły i dwie na Kaźmierzu: Bożego Ciała i św. Jakuba. Każda bursa miała swego dozorcę, czyli prowizora, z kolegów większych lub jurydycznych, przez Uniwersytet wyznaczonego, którego obowiązkiem było dbać o dochód, utrzymanie i porządek bursy, odbierać od przełożonego rachunki i te Akademii składać, wglądać w karność studentów i w obowiązki przełożonego. Prowizorami szkółek byli proboszczowie kościołów. Przełożeni burs i szkółek nazywali się starszymi (seniores). Place te dawane były z ustawy profesorom zewnętrznym, prócz Bursy Jagiellońskiej i Jurydycznej, którymi zawsze rządzili koledzy mniejsi. Prowizorowie byli bezpłatni; starsi zaś mieli swoje niewielkie pensje z funduszu bursy i wstępne pobory od studentów. Wprowadzając się do bursy cale ubogi nic nie płacił, majętniejsi płacili seniorowi po złotych ośm od osoby, bogaci po złotych ośmnaście wstępnego na raz tylko jeden. Studenci byli w bursach zamknięci, za uderzeniem we dzwonek wychodzili razem do szkól i na przechadzkę; nie mogli wybiegać do miasta bez pozwolenia, a drudzy bez towarzystwa swych domowych dozorców. Co sobota po skończonych szkołach wszyscy mieszkańcy w każdej bursie na uderzenie we dzwonek zbierali się do sali na konferencją, gdzie przełożony roztrząsał tygodniowe ich sprawy i uchybienia, pilność dozorców, wykraczających napominał i karcił lub kary dla nich wyznaczał, dawał potrzebne przestrogi, zalecenia prowizora ogłaszał, wszystkich do nauki i chwalebnego postępowania zachęcał. Były jeszcze w tychże bursach kaplice, do których zbierali się rano i wieczór studenci i domowi dozorcy na krótkie pacierze.

Fundusze dla ubogich studentów nazywały się borkarny, od Borka, pierwszego ich fundatora, których było kilkadziesiąt, wszystkie administrowane z bogobojnością i najskrupulatniejszą wiernością. Każda borkarna miała swoje nazwisko od fundatora i każda miała swego administratora z profesorów kolegów, swoją osobną księgę przychodu i rozchodu. Studenci przyjęci na borkarnę przynosili w każdą sobotę zaświadczenie na piśmie od nauczycielów szkolnych o swej pilności i dobrym sprawowaniu się do administratora, który im przy złożeniu tego świadectwa wypłacał przypadającą z podziału tygodniową sumę, w księgę ją zapisując, i świadectwa składał przy zdawaniu dwa razy na rok rachunków przed dziekanami. 

Akademia Krakowska przez przywileje Kaźmierza W. i Władysława Jagiełły była szkołą powszechną królestwa, to jest zawiadującą szkołami publicznymi w całej Koronie. Jej córką nazywała się Akademia Zamojska, którą Jan Zamoyski w Zamościu założył. Jeden duch i związek nienaruszonej nigdy przyjaźni ożywiał te dwie szkoły. Kraków bogaty w ludzi uczonych dostarczał zawsze tyle profesorów do Zamościa, ile ich potrzebowano. Nadto miała Akademia Krakowska szkoły i gimnazja po prowincjach, które opatrywała w rządców i nauczycielów. Szkoły te prowincjonalne nazywały się koloniami. Było takich kolonij 40 w Koronie: nie zostały się w końcu tylko jedno sławne Kolegium Lubrańskiego przy katedrze poznańskiej, założone od Jana Lubrańskiego, biskupa poznańskiego, około roku 1516. Do tego siedmiu profesorów wysyłano z Krakowa, to jest: profesora z Kolegium Jurydycznego, który był rektorem, z obowiązkiem uczenia prawa kanonicznego, dwóch na prefekta i wiceprefekta seminarium diecezalnego z obowiązkiem uczenia teologii, profesora matematyki i filozofii, który razem był przełożonym Bursy Szołdrskich, i trzech profesorów do klas. Z Kolegium Lubrańskiego wyszło wiele uczonych i znakomitych w kraju ludzi, w których liczbie jest sławny za Zygmunta I w wieku XVI elegiami łacińskimi poeta Klemens Janicki, uwieńczony we Włoszech, który w dziełach swoich tak pisze:

Gymnasium petii nuper Luhrancus amueni Ad Vartae vitreas quud fabricarat aquas.
Hic quendam invenio magna cum laude docentem, Quicquid habet Latium. Graecia quicquid habet.
Qui nostri curam laetus suscepit agelli
Illum sincera percoluitque fide.

(Tristium. Elegia VII. p. 23, Edit. Lipsiae 1755).

Drugą kolonią Akademii było kolegium w Chełmnie, w Prusach polskich nad Wisłą, do którego wysyłano kolegę mniejszego na rektora i uczenie filozofii, przy tym trzech profesorów do klas. Magistrat chełmiński utrzymywał i opatrywał przystojnie te szkoły aż do roku 1775. Trzecie kolegium w Pinczewie, fundacji margrabiego Myszkowskiego, złożone z rektora i trzech nauczycielów. Czwarte w Biały na Podlasiu, fundacji książąt Radziwiłłów, gdzie utrzymywano rektora z trzema nauczycielami, piąte w Tarnowie. Ołyka na Wołyniu była kolonią Akademii Zamojskiej. Mniejsze szkoły, do których tylko posyłano filozofii doktorów na dozorców, były w Gnieźnie, w Warszawie, w Widawie, w Nowym Mieście Korczynie i we Lwowie. Jezuici we 26  lat po swym założeniu wprowadzeni do Polski przez Hozjusza kardynała w roku 1564 opanowali jedne i przeszkodzili dalszemu szerzeniu się drugich szkół akademickich po prowincjach.

Zbiór wszystkich uczących i uczących się pod prawami i zwierzchnością Uniwersytetu Krakowskiego składał jak jednę rzeczpospolitą akademicką, która się dzieliła na siedm stanów, czyli porządków (ordines academici). W pierwszym porządku byli mężowie wysłużeni, czyli patres; w drugim profesorowie wszystkich fakultetów w kolegiach; w trzecim nauczyciele gimnazjów i szkół; w czwartym profesorowie zewnętrzni, magistri i licentiati; w piątym kandydaci i bakałarze; w szóstym studenci Uniwersytetu; w siódmym uczniowie gimnazjalni i szkolni. Wszystkie te stany wchodziły do elekcji rektora Uniwersytetu, wybierając najpierwej spomiędzy siebie dziewięciu mężów; ci wybierali ich siedmiu, ci siedmiu wybierali pięciu z dwóch pierwszych porządków, a dopiero ci pięciu wybierali rektora, na co potrzebna była zgoda prezydenta aktu elekcji, którym bywał najmłodszy z kolegów mniejszych. Rektorem powinien był być jeden z pierwszego porządku. Urząd rektora trwał sześć miesięcy; mógł być dwa razy potwierdzony, a zatem trwał półtora roku najdłużej. Po przerwie półtorarocznej, a czasem tylko półrocznej, mógł znowu ten sam być obrany rektorem, i to się nazywało rektoratem drugim, trzecim, itd. Dni normalne na elekcją rektora były: św. Jerzego — 23 kwietnia i św. Gawła — 16 października. Kiedy rektor wybrany urzędu nie przyjął, musiał zaraz do kasy Uniwersytetu opłacić grzywny statutami przepisane. Po czym następowała nowa elekcja. Rektor był głową i zwierzchnikiem wszystkich osób, szkół i zgromadzeń akademickich, sam jeden sądził wszystkie sprawy cywilne i karności, od niego apelacja szła do konsyliarzów od Uniwersytetu wyznaczonych, a od tych do kanclerza, którym z przywileju Kaźmierza W. był naznaczony kanclerz koronny. Ale papież Urban V w bulli potwierdzenia odmienił tę ustawę i biskupa krakowskiego kanclerzem Akademii naznaczył. W te wszystkie sądy apelacyjne wchodził rektor, ale już sam jeden wyroku nie stanowił. Dwa były główne prawa i obowiązki kanclerza: sądzić z rektorem sprawy do siebie przez apelacją wytoczone; prezydować na wszystkich egzaminach do doktorstwa w każdym fakultecie i egzaminowanym, po odebranym od nich wyznaniu wiary rzymskokatolickiej, dawać pozwolenie, czyli licenciam pro gradu doctoris, i tacy nazywali się  licenciati. I dlatego same tylko osoby wyznania katolickiego mogły się w Akademii Krakowskiej doktorować; co ściśle zachowują względem wyznania panującego akademie angielskie w Oxford i Cambridge. Pierwszą prerogatywę biskup w potrzebie sam przez się sprawował: do drugiej stanowił podkanclerzych, poruczając ten urząd osobom wysłużonym i pierwszy porządek akademicki składającym.

Wszystkie promocje do stopni, elekcje i akty publiczne odbywały się z największą okazałością w sali pięknej Jagiellońskiej, w górze ozdobionej wielkimi portretami królów fundatorów, dobroczyńców, i sławnych nauką lub przysługami dla Akademii mężów; pod portretami ściany były okryte obiciem z karmazynowego adamaszku; ławki o dwa stopnie podniesione i do wszystkich ścian sali przyparte, wysłane były paradnymi kobiercami perskimi i tureckimi, na których siedzieli doktorowie i profesorowie wszystkich fakultetów, przybrani w togi, czyli suknie obrzędowe akademickie. Ubiory obrzędowe były następujące: rektor miał purpurę aksamitną, złotym galonem obwiedzioną. Skończywszy urząd, gdy obranemu następcy zdawał rządy i odbierał od niego przysięgę, brał togę fioletową jedwabną. Noszone były przed rektorem trzy berła przez tyleż bidelów. Miał swoje paradne krzesło, którego nikomu nie ustępował. Dziekan teologii miał togę aksamitną granatową, białym atłasem podszytą. Dziekan prawa miał togę  łamową złotą. Dziekan medycyny togę jedwabną ponsową, podszytą kitajką zieloną. Dziekan filozoficzny miał purpurę z cienkiego sukna obwiedzioną galonem złotym. Profesorowie wszystkich fakultetów mieli togi czarne, długie, z szerokimi rękawami, kitajką lub atłasem karmazynowym podszyte; różnili się w fakultetach mucetami. Mucety teologiczne były aksamitne granatowe, koloru togi dziekańskiej, wyłożone gronostajami. Mucety medyczne czarne z gronostajami. Mucety jurydyczne z atłasu karmazynowego z prawej strony rękę tylko zakrywające, z lewej na ukos niżej spadające. Mucety filozofów były okrągłe z czarnego atłasu, galonem srebrnym obwiedzione. Kandydaci, bakałarze, licenciati i magistrowie, którzy jeszcze czterech dysput do wzięcia togi wielkiej nie odbyli, mieli togi czarne barakanowe niczym nie podszyte, z rękawami wąskimi. Przychodzący profesorowie ad patres powinni byli być ubrani w togę. Dziś w Cambridge i w Oksford żaden akademik, kolega i pupil nie może się pokazać w mieście, tylko w todze jako w ubiorze sobie właściwym. Toga tym prawie jest dla osób akademickich w tych dwóch angielskich akademiach, czym jest szpada dla oficera.

Każdy akt publiczny Akademii Krakowskiej był prawdziwie okazałym i świetnym widowiskiem, kiedy wszystkie osoby gron liczne składające w obrzędowych ubiorach miejsca swoje zasiadły. Od młodziuchnych kandydatów aż do okrytych siwizną i powagą starców widzieć było wszystkie, jak szczeble życia publicznego, skazujące pierwszy zaciąg, wzrost i dojrzałość pracy, nauki, doświadczenia i zasługi w powołaniu nauczycielskim. Obok rektora były krzesła dla znakomitszych gości, w śrzodku sali ławki dla młodzi akademickiej i osób obcych. Cała sala była widzami napełniona. Gdy wszystko było na swoim miejscu, wszedł prowadzony przez bedelów z berłami prezes aktu przez Uniwersytet wybrany, jakim był albo promotor, albo broniący publicznie rozprawy profesor, i zasiadł katedrę w śrzodku sali przy ścianie nad wszystkich wyniesioną. Najstarszy bedel zaczął od powitania rektora, prezesa aktu i pierwszych gości, wołając głosem donośnym: bene et feliciter veniat N. (tu imię, nazwisko i tytuły witanego wymienił), kończąc i zaczynając tą formułą: bene et feliciter veniat. Potem prezes otworzył akt krótką mową  łacińską do obrzędu stosowną, obracając ją do rektora i stanów akademickich. Herbem Akademii Krakowskiej były dwa berła krzyżujące się na ukos, które odebrała od Władysława Jagiełły i Jadwigi, jego żony. Trzecie berło dał Akademii Zygmunt III po sławnej nad jezuitami wygranej.

Taki był skład Akademii Krakowskiej aż do końca roku 1778, kiedy Kołłątaj rozpocząwszy wizytę Uniwersytetu, nasamprzód małe odmiany w lekcjach i porządku zaprowadził. Rozłożył swoje wizytatorskie roboty na trzy główne części: pierwsza zawierała fundusze i kasę, druga prawa i przywileje, trzecia nauki i osoby.

Zgromadziwszy wszystkie dowody i papiery po wielu rękach i osobach rozebrane, kazał je stosownie do tego podziału układać i przeglądać. Fundusze Akademii Krakowskiej składały się z wiosek, gruntów, placów, kamienic i kapitałów należących albo do kolegiów, fakultetów, katedr szczególnych, do burs i ubogich studentów, albo do całego w ogóle Uniwersytetu. Znaczna liczba dziesięcin rozrzuconych po różnych województwach, beneficjów duchownych, kanonij, prelatur, altaryj wchodziła w masę stałych dochodów. Przypadkowe intraty były z drukarni, z promocji na stopnie, od których każdy pewną ustanowioną sumę winien był do kasy Uniwersytetu płacić. Wszystkie te źrzódła za wizyty Kołłątaja nie dochodziły sta tysięcy złotych polskich dochodu, po odpadnieniu w zagraniczenie austriackie do Galicji znacznej ich części, z czego się wyświecało wielkie tak starożytnego instytutu ubóstwo. Pierwiastkowe opłaty katedr oparte na cłach, żupach wielickich, na składkach biskupów i duchowieństwa przez synody prowincjonalne ustanowionych i na kapitałach, jedne od dawna zupełnie zaginęły, drugie przez dekreta redukcji w sądach i trybunałach krajowych do ledwo godnej wspomnienia kwoty zostały przywiedzione. To tylko ocalało, co było początkowo w ziemi Akademii nadane. Fakultet teologiczny uposażony przez dobra kolegiaty św. Floriana, wcielonej do Uniwersytetu od Władysława Jagiełły, z przydanym mu potem probostwem tegoż kościoła przez Zygmunta III, był najmajętniejszy. Wielka część późniejszych funduszów była albo dobrodziejstwem biskupów w nadanych beneficjach i dziesięcinach, albo darem i puścizną samych akademików, którzy uważając Akademią jako ciało familijne, zapisywali mu przez testamenta cokolwiek w skromnym życiu mogli zebrać i oszczędzić. Trzeba było przebiec i roztrząsnąć stósy papierów i ksiąg rachunkowych, żeby wyśledzić każdego funduszu początek, przemiany, których doświadczył, i stan, do którego przyszedł w ostatnich latach. A lubo były do tego ślady i pomocy w historii zebranej przez samych akademików dla wizyty księcia biskupa krakowskiego Sołtyka i dla sejmu 1775, wszelako te zwięzłe i treściwe wiadomości, jedne trzeba było sprawdzić i wyłuszczyć, drugie z zapomnienia wydobyć, wreszcie dopełnić i ściągnąć te, które jako już dawno zatracone opuszczono. Zgoła trzeba było odkopać wszystkie źrzódła, śledzić wszystkie gatunki i przemiany funduszów, żeby się przekonać, czy nie można bytu Akademii poprawić i polepszyć przy silnej rządowej pomocy blisko od dwóch wieków albo usunionej temu zgromadzeniu, albo słabo udzielanej. Ta ogromna, a w tylu drobiazgach rozmaita i zawikłana robota szczęśliwie dokończona i do świeższych praw przystósowana, przyprowadziła Kołlątaja do przezornego i pożytecznego planu, że wszystkie fundusze razem złączył  i zmasował, podzieliwszy je na dwie tylko części: na fundusze ubogich uczniów i na fundusze Akademii. Wszystkie, choć w znacznej części kościelne, za fundusze edukacyjne, władzy sądowej i opiece Komisji poddane na fundamencie prawa 1776 roku ogłosił, od wszystkich kapitałów pięć od sta pobierać stosownie do tegoż prawa zalecił. Ustanowił jednę powszechną kasę pod imieniem prokuratorii, uchwalił dla niej prawidła, ułożył stosunki z kasą jeneralną warszawską i z władzą sądową Komisji, na koniec tabelę roczną wydatków sporządził i przepisał. Zachodziła w tym dziele wielka do pokonania przeszkoda ze strony władzy biskupiej, że dobra kolegiaty św. Floriana, zabrane na skarb, i dochody, w największej części kościelne, wzięły przez to urządzenie postać dochodów świeckich, bez ułożenia się z władzą biskupią o obowiązki pobożne do tych dochodów przywiązane. Ale rozległe i gruntowne Kołłątaja wiadomości w prawie kościelnym podały mu wiele skutecznych sposobów na odparcie tego zarzutu i na zaspokojenie wynikających sporów, a pomoc prezydującego w Komisji księcia Michała Poniatowskiego, biskupa płockiego, wiele posłużyła do powolności, jaką okazał w początkach rząd diecezalny dla tak ważnej a potrzebnej intrat duchownych odmiany. Obiecano zawrzeć ugodę z władzą biskupią pod powagą Komisji Edukacyjnej, nakazano od każdej pensji jeden od sta w kasie zostawić na obligacje duchowne, wreszcie opatrywanie i utrzymywanie kościołów z wszelką dla nich duchowną posługą z kasv Akademii zawarowano. Ta pracowita robota Kołłątaja godna jest uwielbienia i wdzięczności, bo była pomyślana głęboko i szczęśliwie, a wykonana zręcznie i przezornie. 

Prawa Akademii Krakowskiej zawarte były w przywilejach królów, w bullach papieżów, w konstytucjach krajowych, w przepisach biskupów i fundatorów szczególnych, w ustawach Uniwersytetu, kolegiów i fakultetów. Wszystko to trzeba było przeczytać, rozważyć i uporządkować. Główne i kardynalne prawa przeduniowe królów dziedzicznych były.

Pierwsze. Że każdy akademik uczący lub uczący się, jakiegokolwiek stanu i powołania, ze swoimi domownikami i służącymi w materiach cywilnych i mniejszych kryminalnych nie mógł być do żadnego innego sądu pociągany, tylko do sądu rektora.

Drugie. Że zgromadzenie doktorów i magistrów pod przewodnictwem rektora miało moc stanowienia przepisów i uchwał, które obowięzywały wszystkich do zwierzchności rektora należących, tak jak gdyby były w przywilej erekcji wpisane. Wszystkie więc statuta Uniwersytetu, kolegiów i fakultetów były prawem akademickim.

Trzecie prawo z przywileju Zygmunta I roku 1535, że każdy nauczyciel publiczny jakiejkolwiek kondycji pod zwierzchnością Akademii w którymkolwiek miejscu uczący, był szlachcic póki uczył, a gdy skończył dwadzieścia lat uczenia, nabył szlachectwa z całym swym potomstwem na zawsze i prawa do najpierwszych w kraju urzędów. Z tego prawa powstało wiele zacnych domów i familii. Urzędy krajowe miewały pod rządem Jagiełłów ludzi uczonych i wielkich.

Czwarte. Że Akademia Krakowska była szkołą powszechną królestwa, to jest do jej rządu i zwierzchności należały wszystkie szkoły publiczne w prowincjach koronnych — początkowych, czyli parafialnych nawet nie wyjmując.

To prawo ciągle podkopywali jezuici, zaleceni w Prusach polskich i w Litwie pracami apostolskimi przeciwko różnowiercom, wsławieni talentami akademików krakowskich Piotra Skargi, Jakuba Wujka, Benedykta Herbesta, Marcina Ujazdowskiego i innych, którzy wstąpili do ich zakonu. Stąd od końca panowania Zygmunta III aż do Stanisława Augusta ciągłe walki i spory prawne między zakonem, wyrabiającym podstępnie na szkoły w Krakowie, na uniwersytety w Poznaniu i we Lwowie przywileje królów i bulle papieżów, i między Akademią, opierającą się napaści i broniącą swych praw. Akademia miała za sobą dwóch blisko wieków zasługę i sławę; miała przykłady zagranicznych państw, gdzie jezuici, przypuszczeni do pomocy i spólnictwa uczenia, wszystko od akademij świeckich zagarnęli dla siebie i opanowali; miała za sobą interes nauk, aby stan nauczycielski ustanowiony dla ludzi wolnych, nie związanych żadnymi obcymi ślubami, otwarty wszystkim w kraju dowcipom i talentom — nie upadł i nie zamienił się w monopolium jednego zakonu. Ożywiała gorliwość Akademii powaga i dobro całego narodu, aby straż i instrukcją młodzi utrzymać przy instytucie narodowym, od króla i władzy krajowej jedynie zawisłym, i nie dać jej zupełnie przeciągnąć na stronę zakonu zależącego całkiem od generała swego w Rzymie, którego nie obchodziły pożytki żadnej ojczyzny. Nie było nieszczęścia tylu wielkich talentów od tego zakonu prześladowanych, nie było klęski dla nauk sprowadzonej przywłaszczeniami tego zakonu od czasów największej wziętości aż do jego upadku, których by Akademia Krakowska nie przepowiedziała w swojej obronie. Ale rząd w Polszcze słaby, chwiejący się między zapaśnikami, nie chcący zrozumieć prawdziwych maksym rządu szkolnego, przyznawał prawie zawsze Akademii sprawiedliwość, ale sporów ostatecznie nie kończył. Tymczasem odrywała się tymi utarczkami uwaga od nauk, niszczyło się już dosyć ubogie zgromadzenie, walcząc z zakonem możnym i bogatym, upadały nauki, które na końcu XV i przez wielki ciąg XVI wieku wydały rój ludzi wielkich i postawiły Polskę w rzędzie uczonych Europy narodów. Skaził się język ojczysty prawie całkiem zaniedbany, wylęgła się poczwara azjatyzmu w pisaniu nadętym i arlekińskim: a edukacja publiczna niegdyś jedna dla wszystkich, podzielona potem na sekty: akademicką, jezuicką i pijarską, a w tych znowu na edukacją pańską w konwiktach i na chudopacholską  - doszła do ostatniego stopnia hańby i barbarzyństwa, z którego ją dopiero dźwigać zaczął Stanisław Konarski, mąż wielkiej w kraju i naukach zasługi i godzien pięknego napisu: Sapere Auso, na medalu danym sobie od Stanisława Augusta. 

Wszystkich tych praw i dziejów nauczył się w archiwum Akademii Krakowskiej Kołłątaj, a obdarzony głową rozległe rzeczy ogarniającą, wyciągnął z nich i ułożył ten przedziwny plan rządu szkolnego, jaki uchwaliła i zaprowadziła Komisja Edukacyjna, i na jaki we 25 lat później trafiła Francja. Zawierał w sobie ten plan istotny dobrego rządu i wychowania publicznego charakter, to jest jedność nauki i jedność dozoru szkolnego po całym kraju. W tym planie władza najwyższa nie wikle się i nie gubi w drobiazgach, które do niej należeć nie powinny, ale całą czujność i pieczołowitość wywiera na pierwsze uczące ciało, jako na źrzódło, z którego wszystko płynie. Kiedy to źrzódło jest czyste, opatrzone we wszystkie pomocy, osadzone ludźmi gruntownie uczonymi, dbałymi o sławe i przywiązanymi do kraju, cały bieg instrukcji publicznej iść musi porządnie i pomyślnie. To pierwsze uczące ciało sposobiąc nauczycielów szkolnych jest właściwym ich sędzią i dozorcą; być ono powinno zbiorem ludzi celujących, otwarte wszystkim narodowym światłom i talentom, nie zważając na krój i kolor sukni; do niego nie powinno być wstępu, tylko drogą samej nauki, a wychód z niego zawsze każdemu wolny. A że gruntowna nauka, głębokie rzeczy objęcie i talent nie mogą być odrębnym dziedzictwem żadnego pobożnego zgromadzenia, ale są udziałem i zarobkiem indywidualnym, więc nie całkiem pewnego powołania zgromadzenia, ale ich znakomite talentem i nauką osoby mają prawo należeć do pierwszego ciała uczącego i trzymającego rząd edukacji publicznej. Kiedy więc idzie o powszechne oświecenie kraju, nie należy brać przykładu z dawnych kapłanów egipskich, trzymających klucze nauki i skarby wiadomości, nie godzi się ulegać pretensjom i interesowi pewnego jakiego towarzystwa, którego duma i próżność więcej zazwyczaj baczy na siebie, jak na pożytki powszechne, skąd powierzchowne tylko i nieszczere udzielanie nauki dla osób obcych, skąd zazdrość i prześladowanie dla tych, którym się uda bujniejszym talentem i korzyściami przyćmić wziętość i sławę przewodzić chcącego zgromadzenia. Cała owszem uwaga zwrócić się powinna na powszechność narodową, a wybór ludzi na sposobienie się do tego rodzaju usługi brany być powinien ze wszystkich stanów i powołań, jako z rozleglejszego i bogatszego pola darów umysłowych i talentów. Władysław IV sprowadziwszy do Polski pijarów , a nie zabezpieczywszy ogólnego rządu szkolnego w kraju, powściągnął, prawda, dumę jezuicką, ale otworzył nową walkę i kłótnie o prawa i przywileje cale oświeceniu krajowemu nieprzydatne; pomnożyły się sekty nauczycielów, ale się nie zapobiegło upadkowi nauk i skazom edukacji publicznej.

Wszelako poczytamyż za nic emulacją w naukach? Emulacja, czyli zapasy uczone, ile razy zachodzą w opiniach i myślach między osobami, wytężają uwagę do zgłębienia rzeczy, zaostrzają dowcip i prowadzą do odkrycia lub wyjaśnienia prawdy; ale walki między towarzystwami o prawa i przywileje lub o przewagę jakiej sekty szkodzą naukom, gorszą publiczność, zaszczepiają w młodzi ducha partii i niezgody. Powie jeszcze kto: zgromadzenie zakonne, uwalniając ludzi od zatrudnień obcych i świeckich, daje im więcej czasu, sposobności i pomocy do pilnowania nauki i do celowania w niej, jak stan wolny i swobodny. Nie można zaprzeczyć tej ważnej zakonom korzyści, obok wielu innych przeszkód, wynikających z nieograniczonej podległości, z namiętności przełożonych i z celów głównego powołania, w które wzrost nauk cale nie wchodzi.

Żeby jednak ten zarzut był do odparcia trudny, potrzeba by do tego, żeby albo każdy człowiek był równie zdatny do zawodu uczonego, albo żeby zakony były składem samych głów szczęśliwych i talentów, czego ani przyznać, ani utrzymywać nie można. Są ludzie tak nieszczęśliwi w swym składzie i organizacji, iż najuporczywsza praca i najbardziej wytężona usilność nic w nich nie przysporzy i nie wyrobi: dla tych samo przyrodzenie zamknęło na zawsze zawód literacki, do którego wpychać ich i przywięzywać na nic się nie przyda. Kiedv zapał do nauki zajmie się w głowie i organizacji szczęśliwej, kiedy jest podnieta nie przymusu i nudów, nie próżności ani fałszywej skwapliwości, ale daru naturalnego i talentu, utrzymany swobodnym i dobrowolnym zamiłowaniem się w prawdzie i myśleniu, taki to dopiero zapał rodzi rozległe dla nauk i spółeczności pożytki, ale też taki zapał ledwo nie zawsze udzielał się ludziom wolnym i samym sobie zostawionym. Dzieje nauk przekonywają nas, że nadzwyczajni ludzie, którzv odkyli najgłębsze prawdy i najwięcej usłużvli rozumowi ludzkiemu, chwale nauk i spółeczności, nie byli to zakonnicy, ale ludzie wolni, którvm zgiełk i zatrudnienia świeckiego życia nie przeszkodziły do tych wielkich wynalazków, myśli i dzieł. którymi zaszrzycili spółprzność. Owszem też dzieje nauk skazują nam, że zakonv najwięcej naukom oddane były najcześciej składam pracowitej tylko erudycji ale rzadko siedliskiem znakomitych talentów. Z tych wszystkich uwag pokazuje się, że stan nauczycielski jako powołanie ważne, pracowite, wiele dobrych przymiotów i starannego ćwiczenia wymagające, być powinien stanem w narodzie odrębnym i osobnym, przyzwoicie opatrzonym, używającym potrzebnych mu praw, swobód i zachęceń, samo poświęcenie się naukom i ich szerzenie za cel mającym, a co najistotniejsza, być powinien wolny i otwarty samym krajowcom jakiejkolwiek klasy, rodu i powołania, jako czerpający całą zacność z nauki, sławy i talentów. Zgromadzenia zakonne, poświęcające się instrukcji publicznej i do niej dobrze wedle przepisów usposobione, nie powinny być wyłączone od tej posługi i od wszystkich korzyści z zakonnością zgodnych, ale tak piękne zatrudnienie być dla nich powinno placem sławy i obywatelskiej usługi, nie zaś placem przywłaszczeń, pretensyj i walki. Dlatego ten stan mieć powinien rząd jeden, te same prawidła obowiązków, jeden i ten sam układ i porządek nauki wyciągniony z natury władz ludzkich, z porządku umiejętności i potrzeb kraju, a oparty na nieodmiennych początkach rozumu. Ten plan i systemat uczenia być powinien pod strażą i opieką władzy krajowej, żeby się doskonalił, nie przebierał i mienił, to jest, żeby był wystawiony na próbę długiego doświadczenia, głębokiej i wytrawionej uwagi, nie na przywidzenia i dziwactwa duchów powierzchownych, do innowacji skwapliwych, zawsze niebezpiecznych, a w tym razie szkodliwych.

Nie dał się zmomić Kołłątaj podziałami niedorzecznymi szkół publicznych w krajach sąsiedzkich na wiejskie, miejskie i szlacheckie; bo talentów szukać należy we wszystkich stanach ludzi, a instrukcji publicznej dwa są główne zamiary: sposobić ludzi do wszelkich posług krajowych i domowych zatrudnień, tudzież szczęśliwe umysły i talenta wydobywać, kształcić i wyrabiać na pożytek i chwałę narodu. Podzieliwszy szkoły na początkowe, czyli parafialne, na powiatowe, prowincjonalne i na akademie, tymi osadziwszy kraj, udzielając nauk naprzód wszystkim potrzebnych a nie tamując nikomu postępku i dalszego ćwiczenia się w jakiejkolwiek, ale owszem podając mu do tego pomocy, dogadza się przez to potrzebom i kraju, i jakiejkolwiek klasy mieszkańców. Historia nauk krajowych w XV i XVI wieku uczy nas, że kiedy była w Polszcze jedność rządu szkolnego i jeden plan nauk, szlachta szukała chwały z dzieł waleczności w obronie kraju, a wsie i miasta polskie, jako to Kraków, Toruń, Gdańsk, Lwów, Poznań, Bicz, Samborz, Sanok, Pilzno, Krosno, Olkusz, Janiszki, Kurzelów, Szamotuły, Głogów, Dembno, Miechów, Łowicz i inne służyły naukom i oświeceniu i wydały szereg najpiękniejszych dowcipów i wsławionych rozległą nauką ludzi.

Takie to wiadomości, zdania i myśli wykładał Kołłątaj Komisji, kiedy podany przez siebie plan rządu szkolnego popierał, fundując całą pomyślność instrukcji publicznej na dwóch szkołach głównych, czyli uniwersytetach przezornie urządzonych, opatrzonych we wszystkie do nauk pomocy i osadzonych ludźmi gruntownie uczonymi. Choćby był Kołłątaj nic więcej nie zrobił, przez ten plan i w teorii piękny, i w użyciu prosty i zbawienny, nabył już prawa do sławy w dziejach nauk polskich i do wdzięczności narodowej. Ale nie na tym się skończyły jego edukacyjne prace.

Stan i porządek nauk w Akademii Krakowskiej, osoby ich dawaniem zajęte, były trzecim zatrudnieniem wizyty Kołłątaja. Smutny był, prawda, obraz nauk filozoficznych, prawie całkiem w perypatetyzmie pogrążonych; bo przy gorącej chęci nie było ich czym dźwignąć i opatrzyć. Na kilka lat przed zniesieniem jezuitów, pod rządem Kazimierza Stęplowskiego, teologii doktora, męża pełnego cnót i rzadkiej o sławę Akademii gorliwości, za jego namową i przykładem złożyli się starzy akademicy na sumę pieniężną, wysłali Jakuba Niegowieckiego, astronoma, do Wiednia na skupienie niektórych instrumentów astronomicznych i fizycznych; tenże Stęplowski umierając zostawił 5000 zł. pol. na założenie ogrodu botanicznego, które dochowane aż do reformy, obrócone były wedle myśli fundatora. Wnet Józef Putanowicz, profesor matematyki i filozofii w Kolegium Jagiellońskim, człowiek z dowcipem i rozległą nauką, tłumaczący się czysto i wymownie w języku łacińskim, powróciwszy z Włoch, gdzie sławniejsze akademie zwiedził, przełożył Uniwersytetowi potrzebę odmiany w fakultecie filozoficznym i tę przywiódł do skutku. Zaprowadzono kurs filozofii eklektycznej, której Putanowicz był pierwszym i wybornym profesorem. Nauki matematyczne podzielono na cztery klasy i tyleż do niej profesorów wyznaczono. W pierwszej klasie umieszczono arytmetykę i geometrią Euklidesa z trygonometrią; w drugiej nauki mechaniki i hydrauliki; w trzeciej astronomią i nauki optyczne z perspektywą; w czwartej architekturę cywilną i militarną z pirotechniką. Ważniejsze części fizyki były w tym układzie zawarte. Później zaprowadzona była algebra i dawana oddzielnie. Był astronom królewski fundacji Strzałkowskiego, który powinien był młódź akademicką w rachunkach astronomicznych ćwiczyć. Do rozmiarów praktycznych geodezji była oddzielna przydatkowa lekcja w lecie raz na tydzień dawana. Dwa były kursa główne dwuletnie filozofii, z których każdego roku jeden się kończył, drugi zaczynał:  te zawierały logikę, metafizykę i fizykę. Dawane były przez dwóch od Uniwersytetu wyznaczanych kolegów. A że każdy magister artium i filozofii doktor był obowiązany publicznie uczyć albo nie mając słuchaczów chodzić na 4 lekcje w innych fakultetach, oprócz wyżej wyliczonych były jeszcze bardzo liczne filozoficzne lekcje zebrane z traktatów szczególnych metafizyki, logiki, fizyki, matematyki, filozofii moralnej, geografii, historii cywilnej, historii naturalnej, które sobie doktorowie filozofii wedle upodobania wybierali na sesjach fakultetu co sześć miesięcy. Z każdej lekcji trzeba było odprawić albo popis, albo publiczną dysputę. Na te popisy i na egzamina do stopniów było przed każdą elekcją rektora miesiąc czasu wolnego od lekcji i ta przerwa uczenia nazywała się milczeniem platonicznym (silentium Platonicum). Prócz tych ćwiczeń i popisów ustanowione były tygodniowe przez cały rok dysputy w każdą sobotę, w przytomności dziekana, dla magistrów artium i filozofii doktorów od godziny 8 z rana do 12, z czterech wydanych propozycji, to jest metafizycznej, matematycznej, fizycznej i z etyki. W niedziele znowu były dysputy dla kandydatów z uwieńczenia i dla bakałarzów od godziny 2 do 8 po południu, w przytomności poddziekaniego. Dla tych ostatnich propozycje dawane były z logiki, fizyki, z ekonomii i polityki. Każdy bowiem zostawszy filozofii doktorem powinien był cztery takowe dysputy odprawić do wzięcia togi większej, a każdy bakałarz także cztery, żeby był do egzaminu na doktorią i do promocji przypuszczony. Pierwsze dysputy nazywały się akty większe, drugie akty mniejsze. Na aktach większych propozycje z fizyki i etyki dawane były przez pytania, na każdą było wyznaczonych dwóch bakałarzów do roztrząsania propozycji contradictorie, czyli jeden pro parte affirmativa, drugi pro negativa, to jest w porządnie napisanej łacińskiej rozprawie wyłożyć powinien był każdy przyczyny, które jego strona ma za sobą. Potem dysputujący obrał tę stronę, która mu się zdawała pewniejsza i na zarzuty odpowiadał. To, co w aktach większych robili bakałarze, w aktach mniejszych odbywali zaproszeni do tego studenci z ekonomii i polityki. Dziekan wszystkie te propozycje wybierał i naznaczał. Rozdawano na każdej elekcji rektora książeczki drukowane takowych aktów, gdzie przy propozycjach byli wymienieni prezydujący, czyli dysputujący, kandydaci pytania roztrząsający i czyniący zarzuty profesorowie (opponentes). Ci ostatni byli wyznaczeni ze wszystkich doktorów filozofii, podzielonych na sześć klas przez dziekana; na czele każdej klasy był profesor królewski z Kolegium Wielkiego. Podobnie bakałarze i kandydaci secundae laureae dzielili się na 4 klasy. Każdy akt miał wymienioną klasę zarzucających. Obowiązkiem było dziekana w aktach większych, a poddziekaniego w aktach mniejszych przez godzinę podane propozycje wyłuszczyć, przytaczając te wszystkie wiadomości, które do ich dokładnego objęcia były potrzebne, i w obronie propozycji wspierać dysputującego.

Oprócz tych ćwiczeń ciągłych w naukach były jeszcze ćwiczenia z wymowy łacińskiej przez tak nazwane mowy publiczne, czyli panegiryki, które bakałarze przez siebie napisane na pamięć mówili w kaplicy, czyli oratorium gimnazjalnym, w obliczu studentów i gości na wszystkie święta Panny Marii, św. Katarzyny i św. Kazimierza. Kandydaci zaś  secundae laureae i doktorowie filozofii także na pamięć  — po różnych kościołach krakowskich. Wszystkie te ćwiczenia retoryczne były pod rozrządzeniem i dozorem profesora wymowy, fundowanej przez biskupa krakowskiego Tylickiego, który nosił tytuł  Orator Tylicianus, bo powinien był księgi Cycerona De oratore tłumaczyć. On na wszystkie te mowy na dwa miesiące wprzód osoby wyznaczał; każdą napisaną czytał i poprawiał i z tych prób śledził talent wymowy w młodych akademikach. Sam zaś z obowiązku corocznie miewał  łacińską mowę w katedrze na pochwałę  św. Stanisława biskupa. Na aktach publicznych licecjatury filozoficznej pod prezydencją podkanclerzego  mówione były z deklamacją, zawsze na pamięć, mowy in genere deliberativo z materii moralnych i politycznych przez jednego z promowujących się. W języku narodowym żadnych prawie nie było ćwiczeń obowiązkowych.

Każdy więc bakałarz, nim został doktorem filozofii, miał obowiązek czterech lekcyj z powinności słuchać, z nich na końcu roku odprawić popis, napisać i powiedzieć na pamięć dwie mowy publiczne, odbyć cztery akty mniejsze, tyle razy robić zarzuty, ile na jego klasę przypadło, wreszcie odbyć wielki examen do stopnia magistra przez cztery niedziele trwający pod prezydencją podkanclerzego. Każdy doktor filozofii musiał uczyć, odprawić cztery akty wielkie i dwie mowy publiczne do wzięcia togi większej, po czym już tylko zatrudniał się samym uczeniem. Gdy wyprawiano na kolonią uczących, Uniwersytet wybierał rektora, czyli rządcę, który powinien był sobie sam namówić i zaciągnąć nauczycielów, bo to zostawiano każdego woli i ochocie.

Teologia miała sześciu profesorów ordynaryjnych i tyleż kursów; 1. scholastyczny, 2. dogmatyczny, 3. moralny, 4. o sakramentach i obrządkach, 5. polemiczny, 6. historią kościelną z chronologią. Prócz ostatniego dawali te kursa profesorowie na przemian, tak że dopiero po oduczeniu kursów mógł teologii profesor przy wakującym placu ubiegać się o doktorstwo teologii i miejsce między ojcami Uniwersytetu. Pismo święte rozebrane na traktaty, tłumaczone było przez doktorów teologii raz tylko na tydzień uczących. 

W prawie były cztery ordynaryjne katedry: 1. prawa rzymskiego, 2. krajowego, 3. kanonicznego, 4. procesu świeckiego i duchownego. Szczególne traktaty tłumaczyli doktorowie prawa raz na tydzień.

Wszystkie tu opisane ustanowienia i porządki Kołłątaj osądził za niepotrzebne i cale inny skład ciała, wybór i porządek nauk podał do uchwalenia Komisji. Utrzymawszy podział Uniwersytetu na fakultety, ustanowiono w filozoficznym dwie główne katedry matematyki z przydatkową lekcją astronomii, przy tym katedry fizyki, historii naturalnej z chemią, literaturę  łacińską i polską. W medycynie anatomią połączono z fizjologią, patologią z kliniką medyczną, chirurgią z kliniką chirurgiczną i akuszerską, farmacją z materią medyczną. Teologii naznaczono trzy katedry: pisma świętego z językami orientalnymi, historii kościelnej, teologii dogmatycznej z moralną. Fakultet jurydyczny miał prawo przyrodzone, ekonomiczne i polityczne, prawo rzymskie, prawo krajowe cywilne, kryminalne, prawo duchowne i proces prawa kościelnego. Chciał Kołłątaj mieć język ojczysty wprowadzony do nauk i katedry osadzone samymi krajowcami. Wyśledziwszy Polaków za granicą na naukach bawiących, podał ich Komisji do wezwania na place Uniwersytetu, innych z Warszawy ściągnął do Krakowa. A tak przez dwa lata ucząc się interesów Uniwersytetu i te w wielkiej części zgłębiwszy, ułożył obszerny do Komisji Edukacyjnej o Akademii Krakowskiej raport i projekt jej odnowienia. Tu wyłuszczył i opisał plan rządu szkolnego na województwa koronne, radząc podobny do zaprowadzenia w Litwie pod dozorem Szkoły Głównej Wileńskiej. Mądrość założycielów Akademii Krakowskiej gdziekolwiek była jego przewodniczką, trafiał na szczęśliwe, głębokie i pełne pożytków publicznych myśli. Komisja przyjąwszy ten plan, poruczyła Towarzystwu do Książek Elementarnych przy sobie ustanowionemu napisanie księgi ustaw szkolnych, potwierdziła urządzenia Kolłątaja co do kasy i funduszów, przyznała nagrody wyznaczone dla osób usunionych, przyjęła nowy porządek nauk, osoby do katedr podane wezwała swoją powagą, uchwaliła dla nich pensje z funduszu edukacyjnego i ten nowy stan rzeczy publicznie do Akademii Krakowskiej wprowadzić zaleciła. Zjechał Kolłątaj z Warszawy do Krakowa roku 1780 i dnia 1 października z wielką uroczystością odnowienie nauk czyli reformę uniwersytetu zaprowadził.

Był to tylko położony pierwszy, że tak powiem, wrąb wielkiej budowy, która się miała wznosić za osadzeniem katedr rodakami, za granicą jeszcze bawiącymi. Rzucono atoli pierwsze fundamenta szkoły lekarskiej, otworzono katedrę anatomii, chirurgii i sztuki babienia, założono zaraz szpital kliniczny i siostry miłosierdzia z ubogim bardzo funduszem do jego posługi ściągnąwszy, opatrzono go przystojnym dochodem z intrat edukacyjnych. Seminarium nauczycielów szkolnych urządziwszy na spolnyrn stole i mieszkaniu, zaciągniono do niego część dawnej młodzi akademickiej, do której przyłączyła Komisja młódź litewską, przysłaną z Wilna pod dozorem osobnego prefekta. Urząd trzechletni rektora oddano Antoniemu Żołędziowskiemu, kanonikowi krakowskiemu, jednemu z pierwszych teologii doktorów, wielkim do dobra Akademii przywiązaniem i dobroczynnością dla nauk dawno zaleconemu. Niektóre domy akademickie odmieniły przeznaczenie, rugowano z nich wiele osób, na których miejsce wezwano inne do uczenia teologii i prawa.

Do wielu przezornych i pożytecznych urządzeń wmieszało się w tę reformę niemało omyłek i uchybień. Ruszono z kolegiów kilku poważnych starców, na których zatrzymaniu do życia nic by nie były straciły nauki, a byłby może zyskał fundusz te zbiory oszczędności, które lubili zapisywać dla wzrostu nauk, a które przenieśli tam, gdzie znaleźli na swą starość schronienie. Teologia jest   zawsze jedna: odmiana w niej osób była bez potrzeby i pożytku, napełniając smutkiem ludzi szanownych z pracy i wieku. Jeżeli polepszenie nauk wyciągało ofiar, wyższość talentu i zdatności i nierównie większa dla kraju korzyść powinna była zrobić te ofiary znośnymi dla cierpiących a okazać je potrzebnymi dla oświecenia. A przecież pokazały się pomyłki w wyborze profesorów niektórych, a te pomyłki były razem zawodem dla uczących się i obrazą sprawiedliwości. W administracji państw i w rządzie ludzi ledwo co można ogólnego pomyślić, co by nie ukrywało niebezpiecznych omyłek. Odmiany w zastarzałych instytucjach sprowadzają częstokroć nieprzewidziane nieszczęścia, a nowym nie dają się zakrzewić i podnieść. Co innego jest rzeczy nowe budować, a co innego od wieków zbudowane przerabiać. W tym ostatnim przypadku nie godzi się wywracać i niszczyć, tylko to, co jest szkodliwe.

Możnaż pomyśleć co piękniejszego i zbawienniejszego jak dawne Akademii Krakowskiej już dziś w niepamięci zagrzebane ustanowienia? Kilkadziesiąt osób bez żadnego na nie nakładu ubiegało się zawsze do stanu nauczycielskiego, trzymało się tej starodawnej szkoły dla stopniów akademickich; wszyscy wprawiani z młodu na małym przestawać, utrzymywani w pracowitych obowiązkach i w rozlicznych na widok publiczny wystawionych ćwiczeniach z czego rodził się nałóg i przywyknienie do pracy a z pomyślnych prób i doświadczeń zapał do nauki. Z tych jedni opuszczali Akademią po otrzymanych stopniach, rozchodzili się po różnych stanach i prowincjach, powiększając masę ludzi wyćwiczonych i światłych; drudzy polubiwszy naukę, robili sobie z niej powołanie, trzymali się korpusu, szli drogą pracy, zasługi i sławy do skromnych nagród i korzyści. W łonie Akademii urządzone były stopnie coraz lepszego bytu. do których trzeba się było piąć i wynosić dłuższą i pomyślniejszą pracą. Nigdy prawie nie gasła nadzieja lepszego losu i świetniejszego w korpusie znaczenia, a z nią potrzeba i pobudka doskonalenia się. Ludność lekcji, liczba usposobionych dobrze uczniów dzieła i pisma uczone były miara sławy i zasługi profesorów. Szczędzono pochwał, ale się starano każdemu ścisła sprawiedliwość wymierzać. W roku 1776 młody filozofii doktor, 20 lat mający, otworzył lekcją publiczną algebry mało co w Krakowie znanej; wystawił na końcu roku kilkudziesiąt młodych uczniów na popis publiczny. Starzy ojcowie Akademii zbiegli się na ten widok, rozrzewnieni pożytkami uczniów uściskali nauczyciela, obdarzyli go podarkami z książek i małych sprzęcików. Fakultet flozoficzny wyznaczył mu margaritales równe z profesorami królewskimi. To podniosło w nauczycielu zapał do nauki i powołania skuteczniej i potężniej, jak wysypane nie w czasie i nietrafnie tysiące. Cnota ma także swoje zbawienne omamienia działające na czucie i imaginacją, które należy utrzymywać i pielęgnować. Życie skromne i w samej pogrążone nauce, obyczaje proste, bogobojne i czyste, starożytna powaga korpusu, świetność obrzędów akademickich, sława tej pierwszej narodu szkoły dawniej nabyta, choć ciągle krzywdzona obmowami zazdrosnego zakonu, były to czary ciągnące do niej młódź ze wszystkich stanów i prowincji i jak talizmany ożywiające wszystkie wyścigi silącej się przy ubóstwie pracy, ale razem pokazujące skłonność narodu do nauki.

Trzeba było w reformie te święte i zbawienne ustanowienia podnieść zachować, odświeżyć je lepszym wyborem i rozkładem nauk, te opatrzyć we wszystkie pomocy; trzeba było urządzić przezornie w każdej nauce stopnie losu i nagrody, podnieść znaczenie stopniów i tytułów akademickich, okazać im nagrody w korzystnej służbie po tylu szkołach wojewódzkich, a może by była Akademia Krakowska z mniejszym zabiegiem i nakładem stała się wzorem instytutu edukacyjnego, urządzonego szczęśliwie dla nauk i kraju. Cale się przeciwnej chwycono w reformie drogi. Zaniechano obrządków akademickich wziętych za pedantyzm, zamknięto dawne promocje, ograniczając liczbę akademików do tej, którą składali kandydaci płatni nowego założenia, rozpuszczono ludzi starych i poważnych, ośmieliwszy młodych na lekceważenie zasługi i dawnego znaczenia; porównano wszystkich uczących pensje, jak gdyby trudności i zachody w naukach, talenta, zdatność i usilność w ludziach były te same i żadnego nadal zachęcenia nie wyciągały. W jednym prawie roku zatarto te wrażenia, które się wiekami wyrabiały i udzielały ludziom, a które się już więcej nie dały odnowić i wskrzesić. 

Nie było to jednak grzechem samego Kołłątaja, ale skutkiem zawrotu i obłąkania powszechnej w owym czasie opinii. W narodzie wolnym nadymano się tytułami cześników, skarbników i innych służalców dworskich, a lekceważono tytuły będące uwieńczeniem nauki. Kochano się w zastarzałych wadach rządu krajowego, a ubiegano się wszędzie za nowością, wyszydzając starożytne obrzędy, zwyczaje i ustanowienia. Przeszła moda aż do przybytku dawnego nauk a z nią  żądza lepszego bytu, roztargnienie w obowiązkach i oziębłość do swego powołania.

Brak doświadczenia, rady natrętne ludzi, jednych z podobnymi instytucjami nieobeznanych, drugich wszystko wywracać lubiących, kierowanych albo nienawiścią, albo interesem osobistym, wyprowadziły Kołłątaja z tego toru nieskazitelności, jakim iść powinien człowiek samo dobro publiczne na widoku mający. Te jeszcze obce rady i poduszczenia nie dały się rozwinąć jego rozumowi bogatemu w szczęśliwe myśli i sposoby do porządnego załatwienia, nawet dużo zawikłanych przypadków, i do wyciągnienia zbawiennej dla swego wieku nauki z uchwał i zwyczajów starożytności krajowej. Widział on mądrość  w prawach pierwszych Akademii fundatorów, ale nie przyszło mu jej objąć i rozważyć w szczególnych instytucjach, które były dziełem tych praw wiekami wyrabianym.

Nie spostrzegli tych omyłek nieprzyjaciele Kołłątaja, ale nie zapomnieli wygranej w Rzymie o kanonią sprawy. Tlała zemsta w sercach niektórych prałatów krakowskich, którą jeszcze bardziej rozniecił Kołłątaj wniesionym na kapitule, śmiało popieranym i utrzymanym projektem o urządzeniu administracji Pabianic, dóbr rozległych w Sieradzkiem. Na tym projekcie zyskało zgromadzenie, ale stracili administratorowie. Urosła liczba nieprzyjaciół skojarzonych przez zemstę i zazdrość, którzy nie mogąc wybaczyć wzrastającej Kołłątaja sławie i zasłudze, spiknęli się na jego prześladowanie i zgubę. Uknowany do tego plan zagroził spokojności publicznej i ledwo się nie skończył, podobnie jak plan duchów piekielnych w Miltonie, których przygniotły własne ich rzucone na niebo pociski. Urząd Kołłątaja wymagał przez przystojność wytawniejszego życia. Komisja Edukacyjna uznawszy go za podjęte prace pierwszym emerytem Akademii, nie wyznaczyła żadnej do urzędu wizytatorskiego płacy. W wydatkach przewyższających dochody posiłkowali Kołłątaja bracia przez związki małżeńskie majętni.

Żeby pomóc swym potrzebom ekonomicznym, postarał się Kołłątaj o trzechletnią dzierżawę wsi Bieńczyce zwanej, należącej do probostwa św. Floriana, o milę tylko od Krakowa odległej. W roku1781, przed kończącym się na św. Jan kontraktem, Antoni Chrzanowski, wysłużony teologii doktor i proboszcz św. Floriana, kilką miesiącami wprzód obiecał Kołłątajowi przedłużyć na dalsze lata dzierżawę, ale namówiony od prałatów krakowskich wydał potajemnie kontrakt jednemu prawnikowi, który zjechawszy do Bieńczyc na objęcie posiadłości napadł na ludzi nie wiedzącego o niczym w Krakowie Kołłątaja i dał zaczepkę do popełnionego boju i gwałtu. Zrobiła się z jednej strony sprawa kryminalna w grodzie o pokaleczenie ludzi, z drugiej Chrzanowski, prowadzony przez prałatów, zaniósł do aktów duchownych żałobę i Kołłątaja do sądów biskupich zapozwał. Trzeba było zawziętości tak pomyślnie zagajone roboty wesprzeć silną powagą. Książę biskup krakowski Kajetan Sołtyk, od roku 1773 pogrążony w melancholii, zamknął się w swoim pałacu, pędząc w nim dziewiąty rok samotnego życia. Wyciągnęli go z tej odludności na świat swą namową prałaci do sądzenia sprawy Kołłątaja. Charakter biskupa gwałtowny, rozdrażniony występkami obwinionego, zmyślonymi przez podżegaczów, wszystko dobre zawziętości rokował.

Otworzył biskup publiczny sąd: zbiegło się miasto na widok tak niespodziewany i nadzwyczajny. Kołlątaj bawiąc w Warszawie, przez swego obrońcę w sądzie złożył rezolucją Komisji uznającą go za pierwszego emeryta, przytoczył prawa Akademii i sąd biskupi dla siebie jako akademika dowodził niewłaściwy. Tknięty takową obroną biskup napisał list do Akademii, jako kanclerz, z zapytaniem: jakim prawem ks. Kołłątaj nazywa się emerytem i czy Akademia jego wyłamywanie się od sądów biskupich uznaje za słuszne? Zebrana nadzwyczajnie rada Uniwersytetu odpisała biskupowi, że rozwiązanie wątpliwości, zachodzącej w zbiegu praw biskupich, akademickich i Komisji, należy do Rady Nieustającej, a przez wysłaną sztafetę o wszystkim Komisji doniosła. Obraził się biskup odpowiedzią Akademii, wycofał swój list, zaczął profesorów duchownych odjęciem beneficjów obcych uciskać, ale odebrawszy list od Komisji, zapowiadającej mu zesłanie swego członka Ignacego Potockiego do porozumienia się i ułożenia w sporze praw, zaspokoił się co do Akademii; ciągnął jednak sąd na Kołłątaja. Rezolucja Komisji o emeryturze mogła pociągnąć niebezpieczne dla niej z biskupem zatargi i dlategoć to zasłaniając Akademią, nic na obronę Kołlątaja w swym liście nie wyrzekła. Kołłątaj zelżony potwarzami, opuszczony od wszystkich, odsądzonym został przez dekret biskupi od kanonii, wyzutym ze wszystkich beneficjów i majątków duchownych a nawet skazanym na więzienie, gdyby się był w diecezji pokazał. Z drugiej strony biskup krakowski wyciągniony nagle z ośmioletniej spokojności, rozkołysany w gwałtownych poruszeniach, prowadził  życie okazałe i rozrzutne. Jego sprawy, obchodzenie się pełne pogardy z prałatami i kanonikami, przywiodły kapitułę do napisania mu listu z wyrzutami i radą, aby się leczył tako chory. Tu kapituła swym listem dopełniła miary uraz i rozjątrzenia w swoim pasterzu, który w rozpalonym gniewie ogłosił przed drukowane pisma, co tylko zhańbić i znieważyć mogło przed publicznością członki kapituły, wyrzucał im ku sobie niewdzięczność, przedsięwziął Kołłątaja jako niewinnie skrzywdzonego przywrócić do honoru i wszystkich posiadłości, a wymierzone dla niego kary przenieść na jego nieprzyjaciół. Nie było dla kapituły ratunku, tylko w rządzie krajowvm. Rada Nieustająca uznawszy biskupa za obłąkanego na umyśle kazała go zamknąć i wywieźć do Kielc. Sąd surrogata z nalegania kapituły przywodził do egzekucji wyrok biskupi na Kołłątaja, ale ten gdy wszedł z apelacją do sądów metropolitalnych, książę prymas Antoni Ostrowski dekret biskupa zniszczył. Kołłątaja za niewinnego uznał i do wszystkiego przywrócił, sądowi duchownemu i kapitule milczenie i posłuszeństwo nakazał. 

Tymczasem pozachodziły publiczne skargi szlachty krakowskiej, wrzawy i hałasy na sejmikach, głosy na sejmie 1782 wołające o sąd i karę na kapitułę za uwięzienie senatora; co przecie wszystko za staraniem króla skończyło się na lekkim ukaraniu kapituły.

Wybrnął Kołłątaj szczęśliwie z tej burzy i nawalności, ale skołatany utrapieniem potrzebował spoczynku i odetchnienia, którego mu nagłe potrzeby Akademii użyć nie dały. Już przywołani z zagranicznych akademij niektórzy profesorowie Polacy przybyli do Krakowa i rozpocząwszy swe uczenie rozpatrywali się w interesach zgromadzenia. Wydany od Komisji Edukacyjnej w roku 1781 na doświadczenie statut szkolny skazował wielkie i ważne dla Akademii obowiązki, do których przygotowano niektóre rzeczy, ale nic nie dokończono. Na zwaliskach zburzonej dawnej przez reformę budowy ledwo się dały postrzegać pierwsze pociągnione rysy nowego zakładu i porządku.

Do dokończenia zaczętych robót Kołłątaj stał się potrzebny i przez wiadomości o dawnym Akademii stanie, które zebrał, i przez znane mu zamiary i widoki na przyszłość, które w rozpoczętych zachodziły urządzeniach. Prócz tego należało do honoru zgromadzenia przemówić za urzędnikiem tak srogo prześladowanym i oddaną pracom jego sprawiedliwością potępić haniebny Chrzanowskiego postępek. Dlatego przy końcu kwietnia roku 1782 napisany był list od Akademii, przez wszystkich profesorów podpisany, do Komisji Edukacyinej, prosząc o zesłanie Kołłątaja na dokończenie zaczętej wizyty. Komisja po odebranym liście kazała roboty Kołłątaja roztrząsnąć i rozważyć, uprosiwszy do tej pracy Ignacego Potockiego, męża i w granie swoim, i w kraju z rozumu i sprawiedliwości powszechnie szanowanego. Złożył Kołłątaj wyznaczonemu komisarzowi wszystkie pisma, projekta i raporta we trzech grubych tomach in folio zebrane i same interesa Akademii Krakowskiej w sobie zawierające. Przebiegłszy te wszystkie papiery, objąwszy i rozważywszy cały ciąg i ogrom roboty, zdał Ignacy Potocki sprawę Komisji o pracach Kołłątaja, potrzebę wysłania go do Krakowa na żądanie Akademii uznał i Komisji przełożył. Wypadła uchwała Komisji naznaczająca wizytatorem Kołłątaja, ale mu przydano radę z ośmiu profesorów Akademii złożoną, z którą we wszystkich robotach i przygodach powinien był naradzać się i stanowić. Zjechał Kołłątaj przy końcu czerwca 1782 do Krakowa i z przydaną sobie radą urządziwszy dzierżawę dóbr zajął się trzema głównymi robotami, to jest: 1. wyszukiwaniem funduszu i obrachowaniem stałego wydatku rocznego na Akademią; 2. ułożeniem katedr lekcyj w Krakowie i porządku szkół na prowincjach; 3. roztrząśnieniem statutu Komisji na stan nauczycielski.

Kazimierz Pałaszowski, teologii doktor, wystawił własnym nakładem z fundamentów mury na konwikt dla majętnej szlachty na wzór konwiktów jezuickich i pijarskich; umierając zostawił sumę sześćdziesiąt tysięcy złotych polskich na dokończenie, urządzenie i utrzymanie tego budynku. Egzekutorowie testamentu straciwszy pieniądze, zostawili niedokończone mury, które przeszło 20 lat stały w opuszczeniu. Majątek egzekutorów Pałaszowskiego przeszedł po ich śmierci pod zawiadywanie Chrzanowskiego, proboszcza św. Floriana, jako znowu ich testamentu egzekutora, którego trzeba było do odpowiedzi pociągnąć. Kołłątaj w sprawie funduszu publicznego wsparty na zaleceniu wyraźnym Komisji Edukacyjnej mógł był wiele Chrzanowskiemu dokuczyć, ile że egzekutorowie dopuścili się sami złoto zmienić na monetę, której upadła wartość; lecz nie będąc mściwym przez charakter Kołłątaj z najłagodniejszą postawą wysłuchał tłumaczącego się starca, sam za nim do prezesa Komisji pisał i prosił radę, aby więcej tą sprawą Chrzanowskiego nie trapić. Przeznaczono i zaraz przerabiać zaczęto opuszczone tego konwiktu mury na kolegium nauk matematycznych i fizycznych, wyporządziwszy tam nasamprzód salę i laboratorium dla chemii. W tym samym czasie zaprzątniono się zakładaniem ogrodu botanicznego, osadzeniem profesorami katedr medycznych, sprowadzeniem z zagranicy książek, machin i narzędzi do chemii, fizyki, matematyki i astronomii, zgromadzono zbiory na porządny mineralogiczny gabinet, zrobiono projekt wielkiego i wygodnego szpitala dla kliniki medycznej i chirurgicznej i wszystkie śrzodki do wykonania tego zakładu obmyślono, niesprawiedliwości wyrządzone przy reformie niektórym osobom poprawiono, zaprowadzono publiczne w Akademii posiedzenia do czytania rozpraw uczonych w języku narodowym dla obeznania powszechności z pracami Uniwersytetu, dźwigniono, urządzono i opatrzono bardzo porządną drukarnią; słowem, co tylko do pilnie rozważonych potrzeb nauk, do pomyślnego ich opowiadania i szerzenia w kraju, do osadzenia reszty katedr, do pomocy i losu uczących należy, to wszystko było zgłębione, ułożone, w części zaraz zaprowadzone, w części zaś przygotowano drogi i śrzodki do wykonania reszty stopniami. Zawiązała się pilna i ciągła korespondencja z Komisją Edukacyjną i jej prezesem księciem Michałem Poniatowskim, biskupem podówczas płockim a później prymasem, który rozpatrzywszy się w pracach wizytatora i jego rady w wystawionym sobie układzie Akademii, w jej celach i zamiarach, zapalił się  żądzą prawdziwie obywatelską wspierania tak pożytecznych przedsięwzięć i do skutecznych pomocy całą Komisją pociągnął. Z drugiej strony uczuła Akademia wielką potrzebę przywiązać Kołłątaja do pomyślności tak szczęśliwie zagajonych robót, zapewnić dla swego pożytku ufność w nim Komisji, a przez nię silne do wyszukania i zebrania funduszu pomocy. Trzeba było interes nauk i zgromadzenia zamienić w obowiązek i w interes osobistej Kołłątaja korzyści i chwały; dlatego przy końcu roku 1782 wybrała go jako pierwszego emeryta swoim na trzy lata rektorem, aby wyrabiał i przyspieszał skutki porządnie zrobionych i wyrachowanych układów. Potwierdziła Komisja ten wybór; Kołłątaj, ujęty powszechnym zgromadzenia zaufaniem, silniej się jeszcze zajął jego i nauk pomyślnością. Jako urzędnik Komisji i razem naczelnik Akademii podwoił swe usiłowania do postawienia jej w tym stopniu znaczenia i wziętości, na jaką zasługiwać powinno pierwsze uczące i kierujące instrukcją publiczną ciało.

W czasie prześladowania i usunienia od spraw Akademii Kołłątaja, ustanowiona prokuratoria jeneralna źle dozierana i nieszczęśliwie dobrana w pomocnikach, popełniła znaczne wykroczenia w administracji kasy. Nieład ten sprowadził zadłużenie się, uchybienie w opłatach i zamieszanie w rachunkach. Wszystko to pracą i staraniem Akademii zostało poprawione: zmieniono osoby, prościejszy i oszczędniejszy rząd kasy uchwalono. Majątek przez Akademią posiadany w Rzymie pod nazwiskiem Loca montium sprzedano i kapitał przeniesiony do kraju umieszczono na dobrach ziemskich. Do dochodów własnych Akademii wyrobiwszy od Komisji przydatek sto pięćdziesiąt tysięcy corocznie z intrat pojezuickich, z pozostałości od wydatków zwyczajnych ustanowiono fundusz zakładowy na budowanie domów i sal do lekcyj, na ogród botaniczny, na książki, gabinety i potrzebne dla nauk zbiory i usilnym przemysłem starano się ten fundusz pomnażać. Jakoż w krótkim dosyć czasie stanęły piękne domy i sale, ogród botaniczny, zbogaciły się gabinety; do czego wiele pomógł książę Michał Poniatowski, prymas, przez zakupioną bibliotekę dla Akademii po  

Grabowskim, biskupie warmińskim, i przez sumę 60  tysięcy złotych polskich darowaną Akademii z dochodów mu wyznaczonych za administracją biskupstwa krakowskiego.

W roku 1784 po postąpieniu na biskupstwo kijowskie ks. Kaspra Cieciszewskiego, zawakowało po nim opactwo, czyli probostwo miechowskie. Kołłątaj znajdujący się podówczas w Warszawie przypomniał królowi i księciu prymasowi konstytucją roku 1768 jeszcze nie wykonaną, a przeznaczającą jedno z opactw na dochody Akademii Krakowskiej. Za jego prośbą i usilnym naleganiem wyszedł przywilej dla Akademii na to probostwo, podpisany od króla 26 sierpnia 1784. Akademia wyliczyła zaraz zebraną ze składki profesorów sumę  zł. 25.000 ks. Cieciszewskiemu w nagrodę podanych pretensyj, przyjęła opłacanie pensji dożywotniej zł. pol. 9.000 na rok kardynałowi Antici w Rzymie i prosiła o przysłanie przywileju. Wszelako przywilej i dobra przez rok cały zatrzymawszy, rozdano je w Warszawie sposobem pojezuickich na wieczny i niski czynsz pieniężny drogą niby licytacji, o której nikt nie wiedział, i bez żadnego przyłożenia się Akademii. Kołłątaj ostrzegł ją listem, przez sztafetę przysłanym z Warszawy, o tym niespodzianym i pilnie przed sobą ukrywanym postępku. Zebrana rada Akademii uczyniła w swych aktach oświadczenie i przesłała je do księcia prymasa i Komisji z tym przełożeniem, że fundusze publiczne wiecznie trwać mające, nadane przez Rzeczpospolitą w ziemi, zamieniać się nie powinny na sumy pieniężne bez ubezpieczenia tego warunku, abv w miarę rosnącej wartości produktów ziemskich rosły i opłaty; Inaczej, jest to wystawić najlepiej dziś opatrzone zgromadzenie na ubóstwo i niedostatek w przyszłości, bo wartość pieniędzy zmniejsza się w miarę rosnącej ceny rzeczy do życia potrzebnych i w miarę powiększającego się bogactwa i pomyślności krajowej; że Akademia Krakowska nie jest zgromadzeniem zniesionym jak jezuici i żadne prawa krajowe nie kazały rozrządzać jej majątkiem na szkodę nauk i funduszu. Te uwagi poparła Akademia smutnym na sobie samej doświadczeniem, wytykając jak wszystkie jej pierwiastkowe, niegdyś dostateczne, ale na opłatach pieniężnych oparte fundusze albo zupełnie zaginęły, albo niezmiernie zdrobniały; że to tylko ratowało Akademią od zupełnego zniszczenia i upadku, co się przy niej zostało w majątkach ziemskich. Te przełożenia uderzyły Komisją, wstrzymały ją od szafunku pozostałej jeszcze majętności klucza szczepanowskiego, ale nie naprawiły już wyrządzonej krzywdy i niesprawiedliwości. 

Posądzono Kołłątaja, jakoby on pierwszy do tego dał powód, starając się o administracją dożywotnią probostwa miechowskiego. Choćby nawet ten zarzut był prawdziwy, nie miałże do tej nagrody większego prawa Kołłątaj, który żadnej nie brał pensji z funduszu edukacyjnego za kilkoletnie, pracowite i kosztowne sprawowanie wizytatorskiego urzędu, jak oficjaliści Komisji płatni za swoje obowiązki? A jeżeli należała im się nagroda, to zapewne nie z funduszu Akademii tylą potrzebami obarczonej, dla której nic nie zrobili. Nadto umniejszenie dochodu z administracji dożywotniej Kołłątaja byłoby doczesne ani iść może w porównanie ze zgorszeniem i rosnącymi coraz bardziej stratami, które ciągnie za sobą to zmarnowanie ziemi funduszowej. Zmniejszone blisko do połowy dochody probostwa miechowskiego poszły na fundusz zakładowy.

Opatrywanie i urządzanie dochodów nie przeszkodziło Kołłątajowi do zajęcia się porządkiem szkół krajowych. Wysłani z grona Akademii wizytatorowie poznali i wystawili w raportach stan i potrzeby instrukcji publicznej na prowincjach.

Naradzano się ciągle o jej dobru na sesjach, jako o walnym zatrudnieniu rektora i sekretarza z wizytatorami. Usposobienie zdatnych i przykładnych nauczycielów będąc rzeczą najpierwszą, seminarium kandydatów przerobiono na pożyteczniejszy i oszczędniejszy zakład, urządzono dla nich publiczne z nauk popisy i ćwiczenia. Młódź zakonu bazyliańskiego ściągniono na nauki do Krakowa, wyznaczywszy im osobny dom na mieszkanie i kościół do ich obrządku; zobowiązano ją do wszystkich powinności kandydatom akademickim przepisanych. Z tej młodzi wyszło wielu zdatnych i przykładnych nauczycielów, którzy w jednym duchu pracując ze szkołami akademickimi, instrukcją publiczną na Wołyniu, Podolu i Ukrainie znacznie podnieśli i całemu zgromadzeniu z tak ważnej krajowej usługi wiele zjednali zalety i chwały. Zaćmili wkrótce bazylianie sławę innych zakonów, które ich w przesyłaniu do Krakowa młodzi nie starały się naśladować. Zaprowadzenie i utrzymanie jednostajnego porządku w szkołach wyciągało, aby statut dla stanu nauczycielskiego w roku 1781 na doświadczenie podany, był pilnie rozważony, poprawiony i ogłoszony za prawidło stałe do zachowania. Ta robota zabrała kilka miesięcy czasu i uporczywej pracy Kołłątajowi z Akademią. Skończone i wypracowane dzieło za rozkazem Komisji powiózł do jej rozwagi Kołłątaj na początku roku 1783.

Jego coroczne przebywanie w Warszawie narażało go na znaczne wydatki, ale było dla Akademii niezmiernie potrzebne, bo wiele ważnych i ułożonych w Krakowie projektów czekało na silną pomoc i wsparcie władz krajowych. W liczbie tych było urządzenie szkoły lekarskiej i chirurgicznej, obmyślenie potrzebnego wspomożenia i rozszerzenie jej pożytków na usługę ludzkości po całym kraju. Dla czego zrobiony był projekt, klasztor karmelitów bosych na Wesoły, przedmieściu krakowskim, z całym zabudowaniem i ogrodem nabyć, przenieść tam z kolegium św. Barbary szkołę kliniczną z swym opatrzeniem i funduszem, założyć szpital ogólny na chorych i podrzutki, uposażyć go z dóbr duchowieństwa galicjańskiego w Polszcze pozostałych i będących w zawiadywaniu księcia prymasa. Przezorne i troskliwe Kołłątaja starania, zręczne i umiejętne rzeczy wystawienie zjednały zupełną tej robocie pomyślność. Przyjął z wielką skwapliwością książę prymas te wszystkie my śli, klasztor od karmelitów za umówioną cenę nabył, dobra projektowane przyłączył, tak dalece, że najpożyteczniejszy w Krakowie zakład szpitala św. Łazarza na Wesoły winien swój początek, urządzenie i uposażenie, kilkadziesiąt tysięcy złotych dochodu rocznego wynoszące, usilnym pracom, staraniom i zabiegom Kołłątaja i profesorom Akademii, a mianowicie Jędrzejowi Badurskiemu i Janowi Jaśkiewiczowi, skuteczne zaś wsparcie i opatrzenie księciu Michałowi Poniatowskiemu, prymasowi. Do rozciągnienia pożytków na cały kraj z założonej w Krakowie szkoły lekarskiej i chirurgicznej zawarł Kołłątaj dnia 11 kwietnia roku 1785 umowę z Radą Nieustającą, przez którą pociągniono wszystkie miasta koronne do przysyłania i utrzymywania w Krakowie sto pięćdziesiąt młodzi na uczenie się medycyny i chirurgii. Za sumę dwieście czterdzieści złotych polskich rocznie na osobę obowiązała się Akademia opatrywać każdemu uczniowi mieszkanie, opał, stół, światło, dozór, naukę i odzienie. Jakoż tak ważny instytut udał się bardzo szczęśliwie i dotrwał do ostatniego upadku i rozbioru kraju. Wyszła z niego wielka liczba dobrze usposobionych medyków i chirurgów; z nich niektórzy w powszechnej klęsce i rozsypce Polaków po Europie dali się poznać z zaletą w krajach zagranicznych.

Zwiedzenie mineralogiczne województwa krakowskiego i sendomirskiego, odkrycie przez Jana Jaśkiewicza, historii naturalnej i chemii profesora, obfitych kopalni węgli kamiennych, tak dziś potrzebnych miastu i jego okolicom po wyniszczeniu lasów podgórskich, zebranie porządnego gabinetu mineralogicznego z produktów krajowych przez tegoż powszechnie ze słodyczy charakteru i z talentów szanowanego profesora, osadzenie większej liczby szkól zdatnymi nauczycielami, natchnienie jednego kierunku młodym umysłom przez jednostajność instrukcji niezmiernie dla mieszkańców wygodnej, kiedy rodzice przeniesieni z jednej prowincji do drugiej znajdowali tę same dla dzieci naukę, szczęśliwe użycie języka narodowego do wszystkich nauk oświeceniu powszechnemu tak potrzebne, ogłoszenie pierwszy raz w nim dzieł i umiejętności głębokich, są to w kilku latach zrobione dla kraju usługi Akademii Krakowskiej, którym pierwszy ruch i popęd nadał Kołłątaj przez umiejętne wynalezienie ludzi, przez zachęcenie ich do pracy i trudów, przez korzystanie z ich myśli, rady i wiadomości, co jest szacownym i rzadkim urzędnika publicznego przymiotem. Pokazał się zaraz najpiękniejszy tych wszystkich usiłowań owoc, kiedy się zajął i coraz bardziej szerzył powszechny do nauk w młodzi polskiej zapał, utrzymywany zachęcaniem i opieką wielkiego nauk miłośnika, Stanisława Augusta, który medale złote i srebrne corocznie do wszystkich szkół koronnych i litewskich dla celujących uczniów posyłał, sam bywał na popisach i pytania młodzi zadawał, odbierał corocznie na tronie sprawę publiczną od Komisji Edukacyjnej o postępkach nauk i instrukcji krajowej.

Archiwum Akademii Krakowskiej (które potem porządnie ułożył i opisał Józef Januszewicz, profesor prawa krajowego) dawniej po różnych ręku i miejscach rozrzucone, zgromadził w jedno miejsce Kołłątaj, a oddzieliwszy przywileje, prawa i nadania Uniwersytetu zaczął je porządkiem chronologicznym drukować. W przemowie do tego dzieła zamyślał opisać historią nauk w Polszcze i Akademii Krakowskiej od jej założenia przez Kazimierza Wielkiego aż do czasów naszych. Ktokolwiek zna gruntownie dzieje polskie, nie może zaprzeczyć tego osobliwszego fenomenu, że nauki tak kwitnące w Polszcze za Jagiełłów, zaczęły się psuć i upadać w kilkadziesiąt lat po wprowadzeniu jezuitów i znowu po zniesieniu tego zakonu dźwigać się i podnosić. Lubo to doświadczenie czterech wieków dowodzi, że zgromadzenie zakonne samemu sobie zostawione nie jest zdolne przez się ani utrzymać wzrostu nauk, ani oświecenia powszechnego zaszczepić, wszelako są to ciekawe do zgłębienia przyczyny, dlaczego zakon jezuicki przez ogromną fortunę, którą go zbogaciła pobożność królów i fundatorów, przez troskliwe zaciąganie pilnie brakowanej i celującej do swych nowicjatów krajowej młodzi, przez wpływ potężny, który sobie zapewnili u dworu i u pierwszych w narodzie familij, przez związki i komunikacje zagraniczne, dokąd wysyłali młódź swoję, a przez nię, przez dzieła cudzoziemskie w językach zagranicznych czytane wiedzieli o stanie nauk i umiejętności w państwach obcych; zgoła, dlaczego jezuici trzymając w ręku wszystkie najdzielniejsze do tego śrzodki i pomocy nie potrafili przynajmniej uratować od zupełnego upadku nauk i instrukcji w kraju? Dlaczego znakomici nauką i talentami z ich Towarzystwa ludzie świetniej się wydali, więcej oświeceniu i chwale narodowej usłużyli, będąc wypuszczeni na życie swobodne, jak zamknięci w murach zakonu? Wszystkie te ważne i ciekawe zagadnienia miał nam Kołłątaj w swej przemowie rozwiązać i objaśnić. Nieszczęście! że mu nie przyszło tak ważnego przedsięwzięcia dokończyć. W trzecim i ostatnim roku rektorii zniechęcił sobie umysły Akademii Kołłątaj i obraził tę powszechną a tyle dobrego przynoszącą ufność zgromadzenia, naprzód że wieś Tęgoborz z obszernymi lasami, kupioną od Akademii ze zbiorów oszczędności na mocy otrzymanej konstytucji 1685, bez wiedzy Uniwersytetu przedał za nieprawnie wydaną rezolucją Komisji Edukacyjnej. Akademia wypierając się tej przedaży, nie chciała należeć ani do odebrania, ani do lokowania kapitału. Po wtóre, że wyrobił sobie potajemnie dożywotnią komendę na plebanią w Koniuszy, podawszy sam na radzie Uniwersytetu do tej nagrody i wyrobiwszy list polecający dla profesora prawa rzymskiego Bonifacego Garyckiego, któremu się to należało i z prawa nadania, i z dawnych w Akademii zasług. Pierwszy postępek przeraził wszystkich dobrze zgromadzeniu życzących sprawiedliwą trwogą, żeby tak skazaną drogą nieprawości nie wyzuto Akademii z dóbr ziemskich, byt jej w przyszłości jedynie zabezpieczających, i żeby te majętności nie poszły na frymarki w kojarzeniu partii sejmikowych. Drugi zaś postępek był tylko Akademii bolesny dlatego, że się jej ze swoją chęcią Kołłątaj nie oświadczył i wolał przez drogi kręte mieć to, co mu było łatwo od przychylnego sobie zgromadzenia otrzymać. Nikt bowiem nie czuł bardziej, jak Akademia, i zasług, i ofiar Kołłątaja dla dobra nauk. Przez kilka lat wizytatorskiego urzędu bez pensji i przyzwoitego opatrzenia pasował się z niedostatkiem i potrzebami przystojnego życia, zaciągał długi, rujnował familią, żeby w najważniejszej sprawie usłużył swojej ojczyźnie. Korzystano w Warszawie z tego rozdwojenia umysłów, a chcąc pomóc interesom osoby, nie nauk, na miejsce Kołłątaja w roku 1786 przysłano do Akademii człowieka skądinąd zacnego, ale nie obeznanego z tym rodzajem pracy i zatrudnień, pełnego próżności i fałszywych o naukach myśli, którymi zniechęciwszy jednych, przywiódłszy do opuszczenia Akademii drugich profesorów, sprawił wiele zamieszania i niezgody w zgromadzeniu, dla siebie zaś wiele zmartwienia i przykrości. Żałowano Kołłątaja, którego łatwo było osadzić plac, ale nie zdatność i biegłość w urzędzie. Komisja Edukacyjna nauczona przykładem, jak rozdawanie urzędu rektorskiego być może szkodliwym, kiedy nie jest uwieńczeniem doświadczonej zdatności, zaprowadziła wykonanie ustaw i zostawiła Akademii wolny wybór rektora.

Kołłątaj wyniesiony na urząd referendarza litewskiego przeszedł do politycznego życia. Nie jest naszą rzeczą ani zamiarem śledzić go i wystawiać w tym burzliwym i niebezpiecznym zawodzie, gdzie rozlegle i uporczywe prace, mozoły i wysilenia usłały mu cierniową drogę do tułactwa i udręczeń i przywiodły na koniec do utraty wolności, zdrowia i majątku. Kiedy w głębszej obecnych przypadków odległości umilkną pasje, skonają uprzedzenia, utracą wiarę kłamstwa, kiedy Polak rozmyślając brzemie niezmordowanego dla siebie srogimi ciosami nieszczęścia poznawać zacznie dawnych swoich przyjaciół nie w tych, co mu pochlebiali, co taili albo głaskali jego narowy, ale w tych, co mu śmiało i otwarcie wytykali błędy i przewinienia rządowe, wtenczas świadomsze rzeczy pióro, prowadzone dojrzałym i surowym rozsądkiem, malując trafy i omyłki, zasługi i winy, korzyści i szkody krajowe, jako dzieła tylu męczenników i wyznawców sprawy narodowej, naznaczy właściwe Kołłątajowi w tym szeregu miejsce i oceni rzetelną jego wartość. Do nas tylko należy rozważyć jeszcze, choć krótko, Kołłątaja jako sławnego w języku polskim pisarza.

Oprócz dzieł na jaw wydanych, jednych z ukryciem, drugich z wyrażeniem swego imienia, pisał on liczne i obszerne raporta do Komisji Edukacyjnej o Akademii Krakowskiej, projekta różne do ustaw szkolnych, rozprawy w zatargach Akademii z władzą biskupią, myśli o urządzeniu Żydów, czułe i wymowne przełożenia za ludem miejskim, kiedy te ofiary przemocy i niesprawiedliwości ściągnął do Warszawy i stawił w obliczu króla r. 1788 z prośbą o przywrócenie im wydartych praw i prerogatyw. Wszystko to za swego w Akademii urzędowania i w czasie sejmu 1788 pisane nie wyszło z druku, a może w wielkiej części zatracone.

Po upadku konstytucji 3 maja 1791, gdy w rok potem musiał uchodzić z kraju, schronił się do Drezna i tam aż do powstania krakowskiego 24 marca r. 1794 przesiedział. Dzieło we dwóch tomach drukowane w Lipsku i Metz o Konstytucji 3 maja, bardzo dobrze pisane, ale powszechnie zaskarżone o niewierne wystawienie postępków królewskich, w stylu i myślach wydaje Kołłątaja. Gdy w roku 1794 zjechał do Warszawy i gdy z wielkim, choć niesłusznym w kraju szemraniem rząd skarbu sprawował, nic wówczas spod jego pióra nie wyszło.

Tegoż roku po wzięciu Pragi schroniwszy się do Galicji w miesiącu listopadzie, zatrzymany tam był przez rząd austriacki i w Ołomuńcu ściśle więziony aż do roku 1803. Z tego, co mu przy uwięzieniu zabrano, nic nie było powrócone wypuszczonemu na wolność. Należy to do osobliwszych Kołłątaja przypadków, że go przez dziewięć lat więził rząd austriacki, którego ani w pismach, ani w swych postępkach nie obraził, a wrócił mu wolność szlachetnym przyczynieniem się dwór petersburski, któremu się najwięcej naprzykrzył. Ten godny czyn wspaniałomyślności Aleksandra I skutkiem jest tkliwej i nieporównanej o swych ziomkach pieczy księcia Adama Czartoryskiego, ministra podówczas spraw zagranicznych, który za swoje trudy, za cnotliwie sprawowane urzędy nie szukał innej nagrody, tylko dobra ojczyzny, pomocy ł ulgi w cierpieniach dla swych rodaków. Rząd austriacki przed uwolnieniem Kołłątaja rozszarpane jego majętności w Krakowskiem i Sendomirskiem potwierdził przywłaszczycielom, aby oswobodzonemu nie dać u siebie przytułku.

Znalazł go na Wołyniu pod panowaniem rosyjskim Kołłątaj, osiadłszy w wiosce o milę od Krzemieńca, gdzie dręczony bolami artrytycznymi aż do początku roku 1807 w towarzystwie choroby i ubóstwa przesiedział. Ciężko opisać to bolesne wrażenie, którem uczuł, spojrzawszy na stan tego męża, gdym go w sierpniu roku 1806, bawiąc w Krzemieńcu, odwiedził! Powierzył mi wtenczas do czytania gruby stós swoich rękopismów o początkach narodów, które wypracował w więzieniu ołomunieckim. Było to pięć obszernych rozpraw: 1. o źrzódłach historii początkowej narodów, 2. o potopie ziemi, 3. o resztach uratowanego po potopie ludu, o ich osadzie, rządzie teokratycznym, o przyczynach zdziczałości ludzi, 4. dowody astronomiczne wielkiej starożytności narodów, 5. o początkach narodów słowiańskich, gdzie historią amazonek oczyszczoną od alegorii i imaginacji poetyckiej z wielkim dowcipem wykłada, ciągnąc panowanie ludu słowiańskiego przez tysiąc pięćset lat aż do czasu Ninusa. Jest w tych pismach skład rozległej erudycji, popartej świadectwami najdawniejszych greckich i łacińskich pisarzy, stosowanej z wielkim dowcipem, wyłożonej porządnie i w sposób do czytania przyjemny. Choć tłumaczenie rewolucji fizycznej ziemi w drugiej rozprawie podlega wielu zarzutom, jako nie wszędzie z początkami fizyki zgodne, wszelako to pismo jak i wszystkie rozprawy dla czystości języka, harmonii i przyjemności stylu, dla żywych i ujmujących imaginacji obrazów, dla światła rzuconego na ciemne narodów słowiańskich początki, są niezmiernie szacowne. Takimi to owocami nauki i rozwagi koił swoje cierpienia Kołłątaj i łagodził srogość swej doli!

Gdy wojna roku 1807 zbliżała się do granic rosyjskich, wyznaczył mu rząd miasto Moskwę na mieszkanie i pensją dzienną do życia.  Po zawartym 9 czerwca 1807 pokoju w Tylży, przeniósł się Kołłątaj do Księstwa Warszawskiego i tam wydał  Uwagi nad tym krajem, ukrywszy swe imie. Postanowił on sobie już się więcej do robót politycznych osobiście nie mieszać, żadnego urzędu krajowego nie przyjąć, ale się całkiem oddać pisaniu dzieł pożytecznych, byleby otrzymał przyzwoite do życia opatrzenie. Utorował mu do tego drogę traktat wideński 14 października roku 1809 zawarty, oddając Księstwu Warszawskiemu te części województwa krakowskiego i sendomirskiego, gdzie leżą majątki Kołłątaja, jedne wydarte mu przez konfederatów targowickich, drugie w jego niebytności zajęte przez władzę duchowną. Zjechał do Krakowa dla odzyskania tych posiadłości, które mu miały podać sposób i do przystojnego w schorzałej starości życia, i do nauki, którą chciał przez swe pisma opowiadać rodakom. Dwuletnie jego starania, słabo popierane od rządu, nie potrafiły go wyciągnąć z ubóstwa. Na koniec zebrawszy wycieńczone chorobą siły pojechał szukać pomocy pełnego sprawiedliwości i umiejącego cenić zasługi króla Fryderyka Augusta i wkrótce po swoim przybyciu umarł w Warszawie, dnia 28 lutego r. 1812 n. s..

Weszły z Kołłątajem do grobu te drogie owoce jego nauki, rozwagi i talentu; te zawiązane w jego głowie, a oczekiwane z powszechnym pragnieniem pisma, którymi miał zawilsze epoki historii krajowej objaśnić, sprostować błędy i nierzetelności cudzoziemskich autorów, ogłosić ziomkom potrzebne przestrogi i rady, zbogacić literaturę krajową, utwierdzić i rozszerzyć sprawiedliwie nabytą sławę wybornego w języku polskim pisarza. Jego czwarty tom Listów do Małachowskiego bez względu nawet na zdania i myśli jest i zostanie w mowie naszej pięknym wzorem prawodawczego języka; w nim przemowa do Deputacji sejmowej zawiera uniesienia prawdziwie wymowne, natchnięte wielkością sprawy i myśli i godne Demostenesa. Jego romans, czyli sen polityczny w Uwagach nad Księstwem Warszawskim wystawiony być może za rzadki przykład szczęśliwie zwyciężonych trudności w sztuce dobrego pisania. W dziełach Kołłątaja język wszędzie czysty, żadnym przekręcaniem słów nie dręczony ani znieważony niepotrzebnym nowych kleceniem, tok rodowity i szczeropolski, styl poważny, płynny i harmoniczny, ciągnący ozdobę ze zdań i myśli porządnie i jaśnie wywiedzionych. Tam trafnie rzucone zdania lub podsunione czyny chwytają uwagę i obudzają poruszenia utrzymane żywością opisów i obrazami imaginacji w wyrazach umiejętnie dobranych, szczęśliwie umieszczonych, w przenośni ani niedociągnionych, ani przesadzonych a przez to ubierających myśli w barwę  żywą i przyjemną. Trafić nawet można w pismach Kołłątaja na tę szacowną cechę talentu, którym zadziwia Krasicki, kiedy pojęcia wielkie i głębokie objawia w sposób tak prosty, iż im nadaje postać pospolitego rozsądku. Jest miejscami Kołłątaj w swym stylu trochę rozwlekły, bo przywykł nie sam pisać, ale dyktować. W tym  sposobie pracy myśl swobodniejsza bardziej się rozlewa, imaginacja buja, kiedy pod własnym piórem taż myśl jest bardziej na wodzy trzymana, skupiona, na każdy wyraz baczniejsza i wstrzemięźliwsza w uniesieniach. Ta jednak tu i ówdzie spotykana rozwlekłość nie jest owym strojnym ubóstwem, gdzie pisarz w myśli niezamożny bawi ucho, a usypia rozum gromadą pięknych słów i ozdób. Kołłątaj prawie zawsze zatrudnia umysł, choć go czasem trzyma w rozleglejszej przestrzeni. Prace jego jako dobrego w języku narodowym pisarza tym są droższe dla krajowego oświecenia, że zaszczyceni tylą pięknymi płodami poetów, niewiele liczymy dobrych prozą pisarzy. Sztuka ta nie mogła się podnieść, póki gruntowne nauki zakorzenione w szkołach od dzieł zabawy i imaginacji nie skierowały Polaków do poważnych zatrudnień rozumu. Przeprawa atoli ta nie mogła uniknąć niebezpieczeństw od głów nieposłusznych radzie Platona, który każe wprzód długo milczeć i myślić, nim się zacznie mówić i pisać. Nie strawiwszy nauki, nie wyrobiwszy jej długim myśleniem na postać rodowitą i nie przyswoiwszy językowi, piszemy z książek, nie z głowy, a zatem pisać mu-simy źle i niewłaściwie. Niedostatek pracy lub zdatności piszącego, zaniedbanie się w mowie ojczystej wzięto za ubóstwo języka. Stąd potwory niepotrzebnych słów, wprowadzenie sposobów mówienia i toków cudzoziemskich, którymi tłumacze dzieł zagranicznych i niebaczni pisarze skazili język pracując raczej na zaćmienie, jak na oświecenie młodzi krajowej. Dzięki radom Kołłątaja i mądrości Komisji Edukacyjnej, że nie dopuściła do krajowych akademii metafizyki, nauki w pewnym znaczeniu ważnej dla małej bardzo liczby głów już gruntownie uczonych i obdarzonych siłą rozległego rzeczy ogarnienia, ale najniebezpieczniejszej dla kraju zaczynającego się porządnie uczyć. Uniknęliśmy przecię tej morowej na język i oświecenie zarazy, którą zostały dotknięte i podane na pośmiewisko prawdziwie uczonych Europy narodów Niemcy północne. Wskrzesiwszy dawne greckie i śrzedniego wieku dziwactwa idealistów, dogmatyków i sceptyków i nimi, jak opętani szperając w działaniach i władzach umysłowych, cedząc, dzieląc bez końca, anatomizując urojenia i tym nadając wyrazy, uprzędli transcendentalne nic, jako statut do sądzenia wiadomości ludzkich. Tę to fabrykę marzeń i czczych nazwisk dowcipnie wyśmianą przez Dantyska nazwali filozofią! Niedługo, prawda, trwał ten umysłowy paroksyzm, ale niezmiernie wyrządził oświeceniu szkody, zawróciwszy głowy nieostrożnej a chciwej nowości młodzi. Należy to do chwały Kołłątaja, że on obronił od tego nieszczęścia nauki krajowe i język. Obstawać za nim, jest to obstawać za miłym dziedzictwem Polaków i za najdzielniejszą oświecenia pomocą. Pokazało się w doświadczeniu, że język polski w swym rodowitym kroju nie da się przewyższyć  żadnemu inszemu do wyłożenia najgłębszych myśli i wynalazków. Żeby go doskonalić, nie należy go z toru właściwego sprowadzać ani w barwę obcą przebierać. Uczeni potrzebując niewielkiej liczby wyrazów technicznych nie powinni o tym zapominać, że na stworzenie szczęśliwego nazwiska ledwo nie tyle potrzeba talentu, ile na stworzenie myśli nowej, a zatem, że to nie jest kunsztem każdego chodzącego około nauk. Lepiej jest częstokroć cudzoziemskie nazwisko zatrzymać aż się uda szczęśliwej głowie albo myśl językowi przyswoić, albo z niego wydobyć wyraz właściwy i trafny. Zgorszę może kogo, gdy powiem, że cokolwiek by się z myśli ludzkich w języku narodowym nie dało właściwie wyrazić, to ani językowi, ani oświeceniu krajowemu jest niepotrzebne.

Był Kołłątaj wzrostu nadobnego, ale nie przerosłego, twarzy białej, okrągłej, czoła wysokiego, nosa równego u wierzchu i okrągławego, oczu i włosów czarnych, brwi dobrze okrytych, postaci z wejrzenia ponurej, ale przystojnej i szykownej, w mowie łagodny, poważny, płynnie i przyjemnie się tłumaczący. Umysłu zawsze przytomnego i rzadko się mieszającego. Charakteru żywego, śmiałego, więcej skrytego jak otwartego. W mocnych poruszeniach umiał się miarkować i posiadać. Tkliwy na cierpienie ludzi, nie miał w sobie ani zawziętości, ani zemsty. W przywiązaniu giętki aż do słabości, w przyjaźni nadto łatwy, stateczny, ale nieszczęśliwy. Sam obyczajów prostych i czystych, zawsze baczny na przystojność, był na słabości ludzkie wyrozumiały, dla swych sług i domowników słodki i przychylny. W wydatkach domowych hojny, lubiący życie wystawne i wygodne, ale umiejący spokojnie znosić niedostatek. W zamysłach i przedsięwzięciach śmiały aż do zuchwałości, stały i wytrzymały aż do uporu, żadne przeszkody i zawały nie zdawały mu się do pokonania trudne, bo w żyznej swojej głowie znajdował zaraz rozliczne śrzodki do uniknienia ich albo do zwyciężenia. I dlatego, gdy raz plan robót ułożył i popierać zaczął, wszystkie zarzuty i trudności były tylko popisem dla jego głowy, ale nie osłabieniem przedsięwzięcia. Przy bystrym pojęciu, przy dziwnej łatwości w robieniu i pisaniu, pracowitość wielka i niezmordowana. W przeciwnościach cierpliwość i wytrzymałość prawie stoiczna. Naukę i każdy w ludziach talent kochał, ujmował i poważał. W tym, czego się nie uczył, albo czego dobrze nie rozumiał, nie knował sobie zdań i urojeń, ale pilnie wybadywał tych, których zaufał biegłości, a chwyciwszy zasadowe początki i myśli, potrafił je dobrze objąć i rozwinąć w swej głowie, przez co utworzył sobie czysty ogólny widok nauk i trafny o nich rozsądek. Lubił się radzić, pisma swoje wprzód przyjaciołom rzeczy świadomym czytać, nim je ogłosił; każdą poprawę, trafiającą do jego przekonania, chętnie przyjmował. W prawie kościelnym i w dziejach krajowych wiadomości miał rozległe i gruntowne. Piękne sztuki, osobliwie budownictwo i malarstwo, lubił aż do zapału, artystom wiele pomagał i świadczył. Miał dosyć szacowny zbiór obrazów, które w rewolucji krajowej stracił, wybudował z gruntu niewielki, ale bardzo gustowny, z kamienia ciosowego kościół w Krzyżanowicach, z kolumnami porządku doryckiego, w nim trzy pięknej prostoty ołtarze z obrazami wielkimi stworzenia, odkupienia i uwielbienia człowieka, w których się pędzel Smuglewicza najstaranniej popisał. Dla miłości budownictwa pragnął dostatków, żeby mógł wspaniałymi budynkami kraj zdobić i ubierać.

Mąż tych przymiotów i darów mógł szczęśliwie dowodzić i okryć się chwałą na spokojnym polu nauki i rozmyślania, ale wystąpiwszy na scenę rozpaczy ginącego narodu, gdzie wszystkie wysilenia rozumu bez nadzwyczajnego w sztuce wojskowej talentu są próżne i daremne, gdzie Minerwa nie wcieliwszy się w Bellonę jest bóstwem mało przydatnym, musiał spotkać wyrok twardego przeznaczenia, skazujący go na pastwę zawziętości i zemsty! Rewolucja krajowa jest jak owa bajeczna u poetów Circe, która swoich dowódzców przeobraża albo w burzycielów porządku, gdy się nie uda, albo w bohatyrów i zbawców, gdy swego dopnie. Złorzeczenia i wyrzuty w nieszczęściu przemieniają się na błogosławieństwa i uwielbienia w powodzeniu. Kto się puszcza na to morze niebezpieczeństw, poddaje się tej nieuchronnej wypadków kolei. Uważając nawet usiłowanie Polaków w sprawie narodowej jako błąd polityczny, wiemy, że go Kołłątaj nie popełnił, ale w odmęt już popełnionego był zagarniony. Wchodził tylko dzielnie do gwałtownych lekarstw ratunku, mylił się i zawodził, kiedy się prawie wszyscy mylili i zawodzili, najwięcej za te omyłki odpokutował, bo najwięcej ucierpiał, owszem poświęciwszy wszystko, podzielił zupełnie swój los z Ojczyzną, straciwszy wszystko prócz honoru i sławy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

NOTY

NOTA (A) DO KARTY 24

NOTA (B) DO KARTY 26

NOTA (C) DO KARTY 68

Niedostępny w wersji demonstracyjnej