Jan Kochanowski

Pieśni

Publikacja zrealizowana w ramach projektu WolneLektury.pl

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Strona tytułowa

[Pieśni - nota edytorska]

[Dedykacja]

Księgi pierwsze

Pieśń I (Byś wszystko złoto posiadł, które - powiadają...)

Pieśń II (Serce roście patrząc na te czasy!)

Pieśń III (Dzbanie mój pisany...)

Pieśń IV (Złota to strzała i krom wszego jadu była...)

Pieśń V (Kto ma swego chleba...)

Pieśń VI (Acz mię twa droga, miła, barzo boli...)

Pieśń VII (Trudna rada w tej mierze, przyjdzie sie rozjechać...)

Pieśń VIII (Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli dobrą godzinę...)

Pieśń IX (Chcemy sobie być radzi?)

Pieśń X (Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry...)

Pieśń XI (Stronisz przede mną, Neto nie tykana...)

Pieśń XII (Muszę wyznać, bo sie już nie masz na co chować...)

Pieśń XIII (O piękna nocy nad zwyczaj tych czasów...)

Pieśń XIV (Patrzaj, jako śnieg po górach sie bieli...)

Pieśń XV (Nie za staraniem ani prze mą sprawę...)

Pieśń XVI (Królom moc na poddane i zwierzchność dana...)

Pieśń XVII (Słońce już padło, ciemna noc nadchodzi...)

Pieśń XVIII (Czołem za cześć, łaskawy mój panie sąsiedzie...)

Pieśń XIX (Żal mi cię, niebogo...)

Pieśń XX (Miło szaleć, kiedy czas po temu...)

Pieśń XXI (Ty spisz, a ja sam na dworze...)

Pieśń XXII (Rozumie mój, prózno sie masz frasować...)

Pieśń XXIII (Nieźle czasem zamilczeć, co człowieka boli...)

Pieśń XXIV (Zegar, słyszę, wybija...)

Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...)

Księgi wtóre

Pieśń I (Przeciwne chmury słońce nam zakryły...)

Pieśń II (Nie dbam, aby zimne skały...)

Pieśń III (Nie wierz Fortunie, co siedzisz wysoko...)

Pieśń IV (W twardej kamiennej wieży i za troistemi...)

Pieśń V (Wieczna sromota i nienagrodzona...)

Pieśń VI (Królewno lutnie złotej i rymów pociesznych...)

Pieśń VII (Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie...)

Pieśń VIII (Nie frasuj sobie, Mikołaju, głowy...)

Pieśń IX (Nie porzucaj nadzieje...)

Pieśń X (Może kto ręką sławy dostać w boju...)

Pieśń XI (Stateczny umysł pamiętaj zachować...)

Pieśń XII (Nie masz, i po drugi raz nie masz wątpliwości...)

Pieśń XIII (Panu dzięki oddawajmy...)

Pieśń XIV (Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie...)

Pieśń XV (Nie zawżdy Apollo strzela)

Pieśń XVI (Nic po tych zbytnich potrawach, nic po tym...)

Pieśń XVII (Niegodzien tego ten świat zawikłany...)

Pieśń XVIII (Ucieszna lutni, w której słodkie strony)

Pieśń XIX (Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy...)

Pieśń XX (Jaką, rozumiesz, zazdrość zjednałeś sobie...)

Pieśń XXI (Srogie łańcuchy na swym sercu czuję...)

Pieśń XXII (Proszę, jesli sie z tobą co śpiewało...)

Pieśń XXIII (Nie zawżdy, piękna Zofija...)

Pieśń XXIV (Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony...)

Przypisy

[Nota edytorska]

Tekst Pieśni został tu podany według pierwodruku, który ukazał się w roku 1586 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie pt. Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje. Egzemplarz Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (sygn. XVI Qu. 2036) został starannie przedrukowany przez Władysława Floryana (1953, 2. wyd. 1981).

Nie zamieszczono w niniejszej edycji dwu utworów: O śmierci Jana Tarnowskiego i Pamiątka Janowi Baptyście... Znajdują się one wprawdzie w pierwodruku Pieśni, ale pod względem gatunkowym, jako epicedia, stanowią zupełnie odrębne zjawisko. Zamieszczono natomiast pieśni nie włączone do zbioru „ksiąg dwojga”, ale opublikowane pośmiertnie w osobnej edycji zatytułowanej Fragmenta albo pozostałe pisma, wydanej w tejże Drukarni Łazarzowej w roku 1590 (ta edycja jest podstawą przedruku; korzystałem z egzemplarza Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, sygn. 2029 I).

Tekst został przygotowany zasadniczo zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt (Wrocław 1955) — typ B (edycje popularnonaukowe). Zachowano jednak pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych (np. w zakresie pisowni „u”/„ó”) oraz wariantowe zapisy niektórych wyrazów („sie”/„się”), ujednolicono jednak zgodnie z pisownią dzisiejszą niektóre formy ortograficzne używane w pierwodruku zamiennie (np. „pułnocny”/„północny”). Nie zachowano „a” pochylonego, „e” pochylone zachowano jedynie w miejscach rymowych, a „o” pochylone tylko w przypadkach zgodnych z pisownią dzisiejszą.

Podstawową zasadą była jak największa wierność wobec pierwodruku, również w zakresie interpunkcji, która stanowi jeden z najtrudniejszych i do dziś nie rozwiązanych problemów edytorskich literatury staropolskiej. Trudno tu o rozwiązanie możliwe do przyjęcia przez wszystkich ze względu na zasadnicze różnice między dawnym systemem retoryczno-intonacyjnym i obecnym systemem logiczno-syntaktycznym, a także ze względu na niekonsekwencje zapisu w dawnych drukach.

Ponadto w niniejszej edycji zastosowano współczesne zasady pisowni małych i wielkich liter. Wielkimi literami zapisywano też rzeczowniki oznaczające upersonifikowane pojęcia (np. Fortuna, Szczęście).

W związku z powyższym edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć przede wszystkim uwzględniono pewne rozstrzygnięcia zawarte w najnowszej edycji krytycznej Pieśni, opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową i Krystynę Wilczewską oraz Barbarę Otwinowską i Marię Cytowską (1991). Wykorzystano cenny Aneks I: Zmiany tekstowe w wydaniach i rękopisach „Pieśni”. Nieliczne koniektury i emendacje wprowadzone przez Autorki tej edycji przyjęto bez zastrzeżeń i ze względu na charakter niniejszego wydania nie zaznaczono ich ani w tekście, ani w przypisach. Wydanie to nie obejmuje jednak pieśni zawartych we Fragmentach (osobna edycja Fragmentów w ramach wydania sejmowego jeszcze się nie ukazała). Za edycjami Krzyżanowskiego i Ślękowej przyjęto więc — też nie zaznaczając tego osobno — kilka drobnych emendacji w tekście pieśni z Fragmentów, trzymając się jednak wiernie przekazu zawartego w pierwodruku.

Przy opracowywaniu tekstów zostały wzięte pod uwagę także ustalenia edytorskie zawarte w wydaniach przygotowanych dla serii Biblioteki Narodowej przez Tadeusza Sinkę (1927, 1948) i Ludwikę Ślękową (1970, 1997) oraz w edycji Poezji Jana Kochanowskiego opracowanej przez Janusza Pelca (wyd. 2, 1988) i w edycji Dzieł polskich opracowanej przez Juliana Krzyżanowskiego (wyd. 9, 1978).

Zgodnie z praktyką stosowaną przez niektórych dotychczasowych wydawców (Julian Krzyżanowski, Janusz Pelc) wyodrębniono graficznie poszczególne strofy pieśni, uznając, że taki tradycyjny zapis oddaje intencje zawarte w zapisie znanym z pierwodruku, a równocześnie jest czytelny i uzasadniony w wydaniu przeznaczonym dla szerokiego kręgu odbiorców.

Autorom wszystkich wymienionych edycji, a zwłaszcza Autorkom wydania sejmowego, niniejsza edycja wiele zawdzięcza również w zakresie opracowania komentarza, który jednak różni się w wielu miejscach od komentarzy do edycji wcześniejszych. Głównym celem było umożliwienie współczesnemu czytelnikowi — nie obeznanemu w ogóle z dawną polszczyzną — zrozumienia tekstu. Objaśnienia są więc praktyczne, zwięzłe i nie odwołują się do problematyki historycznojęzykowej. W celu ustrzeżenia czytelnika przed mylnymi interpretacjami tekstu szczególną uwagę zwrócono na wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego.

Przy tworzeniu komentarza pomocne były także podstawowe słowniki, a zwłaszcza Słownik polszczyzny XVI wieku, Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego oraz Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego, a także słowniki mitologiczne, zwłaszcza Słownik mitologii greckiej i rzymskiej Pierre’a Grimala.

prof. dr hab. Piotr Wilczek, Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes liberales”

Pieśni Jana Kochanowskiego Księgi Dwoje

Nikomu, albo raczej wszytkim, swoje księgi

Daję. By kto nie mniemał (strach to bowiem tęgi[1]),

Że za to trzeba co dać. Wszyscy darmo miejcie.

O drukarza nie mówię[2], z tym sie zrozumiejcie[3].

Księgi pierwsze

Pieśń I[4]

Byś[5] wszystko złoto posiadł, które — powiadają —

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki[6] kopają[7];

Byś pałace rozwodził[8] nie tylko na ziemi,

Lecz i morza kamieńmi zabudował[9] swemi;

Jesli[10] dyjamentowe goździe[11] Mus[12] ma w ręku,

Któremi natwardszego umie pożyć[13] sęku[14],

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi[15].

Lepiej polnych Tatarów[16] dawny zwyczaj niesie,

U których każdy swój dom wozi na kolesie[17];

Lepszego rządu Gete grubi używają[18],

Gdzie niwy[19] nie mierzone[20] wolne zboża dają[21].

Tam niewinna[22] macocha dziatek pierwszej żony,

Sirót nędznych[23], przestrzega wczasu[24] z każdej strony[25];

Ani z wielkim posagiem męża rządzi[26], ani

Nadzieje kładzie w gładkim[27] miłosniku[28] pani.

Wielki posag rodziców postępki uczciwe,

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe

I domowe okrócić[29] najazdy krwie[30] chciwe,

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany

I tymże na wysokich kolumnach pisany,

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą[31],

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;

Ponieważ cnocie żywej[32] my źli, nie życzemy[33],

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż[34] jej żałujemy.

Co po tych skargach próznych, jesli na występy

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy[35]?

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?

Nie odstraszą zbytecznym[36] ogniem zarażone

Kupca kraje chciwego ani przesadzone[37]

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali[38]

Wszystek świat, jako wielki[39], kołem objechali.

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi

Mir dawno wypowiedział[40], i cnocie, niedbały,

Poświęconej nie myśli dostępować skały[41].

Albo my do spólnego skarbu[42], gdzie życzliwa

Ludzka pochwała i głos pospolity[43] wzywa,

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie

Złej napierwsze początki żądze[44] wykorzenić,

A dziełem pracowitszym pieszczotę[45] odmienić.

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy

Na dziki źwierz z oszczepem jachać[46] niegotowy,

Lepiej kufla świadomy[47] albo kart pisanych[48],

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,

Gotując niegodnemu spadek potomkowi:

I przybywa-ć mu[49] rzkomo[50], ale nie wiem czemu,

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu[51].

Pieśń II[52]

Serce roście patrząc[53] na te czasy!

Mało przed tym[54] gołe były lasy,

Śnieg na ziemi wysszej[55] łokcia leżał[56],

A po rzekach wóz nacięższy zbieżał[57].

Teraz drzewa liście na sie wzięły,

Polne łąki pięknie zakwitnęły;

Lody zeszły, a po czystej wodzie

Idą statki i ciosane łodzie.

Teraz prawie[58] świat sie wszystek śmieje,

Zboża wstały, wiatr zachodny wieje;

Ptacy sobie gniazda omyślają[59],

A przede dniem śpiewać poczynają.

Ale to grunt wesela prawego[60],

Kiedy człowiek sumnienia całego[61]

Ani czuje w sercu żadnej wady,

Przecz[62] by sie miał wstydać swojej rady[63].

Temu wina nie trzeba przylewać

Ani grać na lutni, ani śpiewać;

Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,

Bo sie czuje prawie na swobodzie[64].

Ale kogo gryzie mól zakryty,

Nie idzie mu w smak obiad obfity;

Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,

Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.

Dobra myśli, której nie przywabi,

Choć kto ściany drogo ujedwabi,

Nie gardź moim chłodnikiem chróścianym[65],

A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!

Pieśń III[66]

Dzbanie mój pisany[67],

Dzbanie polewany,

Bądź płacz, bądź żarty, bądź gorące wojny,

Bądź miłość niesiesz albo sen spokojny,

Jakokolwiek[68] zwano

Wino, co w cię lano,

Przymkni sie[69] do nas a daj sie nachylić,

Chciałbym twym darem gości swych posilić.

I ten cię nie minie,

Choć kto mądrym słynie;

Pijali przedtym i filozofowie,

A przedsię[70] mieli spełna[71] rozum w głowie.

Ty zmiękczysz[72] każdego,

Nastateczniejszego[73];

Ty mądrych sprawy i tajemną radę[74]

Na świat wydawasz przez twą cichą zdradę.

Ty cieszysz nadzieją

Serca, które mdleją;

Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,

Że mu ani król, ani hetman srogi.

Trzymaj sie na mocy,

Bo cię całej nocy

Z rąk nie wypuścim, aż dzień, jako trzeba,

Gwiazdy rozpędzi co do jednej z nieba.

Pieśń IV[75]

Złota to strzała[76] i krom wszego[77] jadu była,

Którą mię niepochybna[78] Miłość ugodziła.

Bo ja w swym miłowaniu troski nie najduję,

Owszem, radość na sercu niewymowną czuję.

Nie to niewola służyć, ale służyć temu,

Kto twych posług niewdzięczen, to sie nawiętszemu

Nieszczęściu równa; tobie dzięka bądź, Miłości,

Iżeś mię uchowała takowej żałości.

Ma to twarz twoja, panno wszech piękniejsza, w sobie,

Że człowiek rad i nierad musi służyć tobie.

Ale to zaś niosą twe święte obyczaje,

Że, by[79] kto mógł być wolen, raczej ci sie daje.

Chciałbym tak być szczęśliwy i życzyłbym sobie,

Abych już tę na wieki łaskę znał po tobie[80];

A bodaj ta wdzięczna[81] twarz odmiany nie znała,

Byś dobrze i Sybillę laty przerównała[82].

Pieśń V[83]

Kto ma swego chleba,

Ile człeku trzeba,

Może nic nie dbać o wielkie dochody,

O wsi, o miasta i wysokie grody.

To pan, zdaniem moim,

Kto przestał na swoim;

Kto więcej szuka, jawnie to znać daje

Sam na sie, że mu jeszcze nie dostaje[84].

Siła[85] posiadł włości,

Kto ujął chciwości[86];

Trudniej to przyjdzie niż Turki zhołdować

Albo waleczne Tatary wojować.

Mocą wiele świata

Wziął za krótkie lata

Król macedoński[87], lecz mu sie tak zdało,

Że nań samego świat był jeden mało.

Cóż pomoże zbroja

Albo władza twoja?

Serca nie zleczą żadne złotogłowy,

Żadny skarb troski nie wybije z głowy.

Więc śmierć nieużyta[88]

Ta za gardło chwyta

Bogate pany jako proste sługi,

Ani zborguje, byś wyciągnął długi[89].

Lecz przedsię[90] człowiecza

Wszystka o tym piecza[91],

Aby ku złotu złota przybywało;

Bo, by nawięcej, łakomemu mało.

Wszystko to zostanie

Po twej śmierci, panie;

A coś ty zebrał przez ten czas łakomie,

To sie zostoi[92], nie wiem w czyim domie.

Sklep[93] ten niedobyty[94]

Puści prędko nity[95];

A winem, co sie ty frasujesz o nie,

Będzie zamaczał potomek twój konie.

Pieśń VI[96][97]

Acz mię twa droga[98], miła, barzo boli,

Nie chcę cię trzymać przeciw twojej woli;

Z mej strony bodaj wszystko dobre miała,

Kędy sie kolwiek będziesz obracała.

Lecz sama widzisz, jakie wiatry wstają,

Jakie po niebie chmury sie mieszają.

Ja wiem, co umie morze i szalony

Wicher, na wody słone uniesiony.

Niech żony srogich pohańców[99] i dzieci

Doświadczą, jakim pędem wicher leci

Morze mieszając: huczą srogie wały,

A brzeżne w gruncie[100] wzdrygają sie skały.

Takci sie biednej Europie[101] dostało,

Jeno że wołu chciała przysieść mało[102],

Bo sie z nienagła przymknął[103] z nią ku wodzie,

Potym jak płynie, tak płynie bez łodzie.

A ta dopiero zlękła sie nieboga,

Gdzie pojźrzy, zewsząd morze, zewsząd trwoga;

Brzegu nie widać, przewoźnik niepewny,

Strach serce ujął, a w oczu płacz rzewny.

A gdy do sławnej Krety przypłynęła,

Z wielkiej tesknice włosy targać jęła,

Skarżąc sie z płaczem: «Ojcze mój łaskawy,

Któregom zbyła[104] prze me głupie sprawy[105].

Com ja tu miała czynić w tej krainie?

Mało jest jedna śmierć panieńskiej winie.

Ale na jawiż płaczę swej lekkości[106]?

Czy mię pokusa łudzi krom winności[107],

Która przez wrota kościane[108] wychodzi,

A na człowieka sny dziwne przywodzi?

Lepiej li było przez morze sie pławić

Czy nad polnemi kwiatkami sie bawić?

By[109] mi sie teraz dostał jako w ręce

On wół bezecny, byłby w takiej męce,

Żeby mu ze łba musiały spaść rogi,

Chociaż był u mnie niedawno tak drogi.

Nie miałam wstydu, dom swój opuszczając,

I teraz nie mam, śmierci odkładając;

Boże mój, jesli słyszysz prośbę moję,

Niechaj dziś nago w pośrzodku lwów stoję.

Pierwej niż pleśnią piękna twarz przypadnie[110]

I zupełnemu[111] ciału krasa[112] spadnie,

Niechaj mię wilcy pożrą w tej gładkości,

A po pustyniach rozniosą me kości»

Nikczemna dziewko — ojciec ci przyciska[113] —

Czemu nie umrzesz? Strzyma cię ta niska

Jedlina i pas[114] zaniesiony w cale[115];

A jeslić milsza śmierć na ostrej skale,

Daj sie w moc wiatrom a skocz z góry śmiele,

Niżbyś wolała siedzieć u kądziele,

Królewska dziewka, i być w ręce dana

Srogiej pogance, winna bywszy[116] pana.

Pieśń VII[117][118]

Koniec wersji demonstracyjnej.

Pie

#347;

#324; VIII[127][128]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; IX[136]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; X[153][154]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XI[178][179]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XII[187]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XIII[197]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XIV[210][211]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XV[219]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XVI[230][231]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XVII[243][244]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XVIII[267]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XIX[302]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XX[319]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXI[332][333]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXII[349]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXIII[356][357]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXIV[365]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXV[375][376]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Ksi

#281;gi wt

#243;re

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; I[405][406]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; II[427]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; III[445]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; IV[459][460]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; V[486][487]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; VI[517][518]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; VII[532][533]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; VIII[542][543]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; IX[556][557]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; X[564][565]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XI[571][572]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XII[585][586]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XIII[597][598]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XIV[624][625]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XV[632][633]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XVI[644][645]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XVII[654]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XVIII[665][666]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XIX[693]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XX[709][710]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXI[731][732]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXII[739][740]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXIII[750]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pie

#347;

#324; XXIV[753][754]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Niedostępny w wersji demonstracyjnej