Redakcja: Klaudia Tyliba

Korekta: Zuzanna Wierus

Projekt graficzny okładki: Lemon Studio

Skład: Robert Kupisz

Projekt graficzny makiety: Studio KARANDASZ

Opracowanie makiety: IMK

Zdjęcie na okładce: Zuza Sadlik

Pozostałe zdjęcia:

iStock: Bill Oxford, vadimguzhva, Jchambers, William_Potter, estherpoon, PamelaJoeMcFarlane, Rawpixel Ltd, corradobarattaphotos, Yuri_Arcurs, Chalffy, PeopleImages, _Runis_, Zakharova_Natalia, Foxys_forest_manufacture, GMVozd, nimis69, Evgeniia, ninitta, Kkolosov, grandriver, Foxys_forest_manufacture, Quanthem, vanillaechoes, Mizina, evgenyatamanenko, Vasyl Dolmatov, Rawpixel Ltd, bhofack2, Foxys_forest_manufacture, PeopleImages, NicolasMcComber, mphillips007, Xsandra, haiith, tataks, Littlewitz, YSedova, Foxys_forest_manufacture, Mizina, marcoventuriniautieri, GeorgeRudy, Koldunov, rcamsjs, DronG, eclipse_images, Bogdanhoda, dkidpix, Rimma_Bondarenko, Lisovskaya, gerenme, pawel.gaul, Magone, sergeyryzhov, PeopleImages, RyanKing999, tataks, Jarvna, SStajic, Pronina Marina, yulkapopkova, HASLOO, RawPixel

Shutterstock: beats1, YaiSirichai, Lazartivan, HandMadePictures, TZIDO SUN, Dmitr1ch, Rostislav_Sedlacek, igorsm8, showcake, Africa Studio, SewvCream, 279photo Studio, Prostock-studio

Jakub Dobek

Redaktor prowadząca: Barbara Jonkisz

Redaktor naczelna: Agnieszka Hetnał

© Copyright by Agnieszka Pająk

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2018

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828, fax 338282829

pascal@pascal.pl

www.pascal.pl

ISBN 978-83-8103-391-6

Przygotownie eBooka: Jarosław Jabłoński

PROLOG

Dlaczego decyzje, które podejmujemy podczas zakupów spożywczych, są ważne dla przyszłości planety i człowieka? Często wydaje nam się, że jako jednostki nie mamy znaczenia dla świata, że jedna osoba w ogóle nie liczy się w skali globalnej. Jednak za każdym razem, kiedy idziemy do sklepu, wybieramy produkt i umieszczamy go w naszym koszyku, tak naprawdę decydujemy o setkach czynników, które wpłyną nie tylko na nas i na nasze najbliższe otoczenie, ale też do pewnego stopnia na wszystkich ludzi na Ziemi.

Wybierając produkt, decydujemy o tym, co chcemy kupować, a więc wpływamy zarówno na popyt, jak i na podaż. Producent będzie wytwarzał te produkty, które się sprzedają, te, które konsument wybiera najczęściej, nie odwrotnie. Kupując jedzenie, poniekąd decydujemy o jego komponentach, przez co pośrednio wpływamy na sposoby uprawy czy hodowli, warunki, w jakich przebywają pracownicy, klimat, cenę i wiele innych czynników. Sporo tego, prawda?

Każda decyzja podejmowana w sklepowej alejce przekłada się na losy całej planety. To duża odpowiedzialność, z której często nie zdajemy sobie sprawy lub o której nie chcemy myśleć, bo tak jest łatwiej, wygodniej, przyjemniej. Nikt nie chce brać na swoje barki losów świata. Jednak to właśnie konsumenci, za każdym razem, kiedy robią zakupy, decydują o tym, co dostępne będzie w sklepach. Produkty, które nie mają zbytu, są po prostu wycofywane z oferty. Jeśli więc wybieramy śmieciowe jedzenie, nic dziwnego, że jest ono wciąż dostępne. Niska cena takich produktów jest jedynie pozorna. Zapominamy o tym, że często nie są one pożywne, w związku z czym, aby zaspokoić głód, musimy zjeść więcej. Poza tym łatwo się psują i szybko lądują w koszu. Do tego trzeba doliczyć jeszcze koszty wszelkich środków na niestrawność czy inne problemy gastryczne. Później, kiedy już naprawdę potrzebujemy pomocy, dochodzą do tego jeszcze koszty wizyt lekarskich. A na koniec trzeba wziąć jeszcze pod uwagę niszczenie środowiska, które ma miejsce przy masowej produkcji. I nawet jeśli nas to nie obchodzi, a losy środowiska uważamy za nie nasz problem, to, chcąc nie chcąc, wszyscy mieszkamy na Ziemi i jak na razie nie mamy żadnej alternatywy w tym względzie. A więc nawet jeśli losy natury wydają nam się jakimś wyimaginowanym problemem, dalekim od naszego najbliższego otoczenia, to i tak, prędzej czy później, wszyscy odczujemy skutki degradacji środowiska na własnej skórze i we własnym portfelu.

SHOPPING IQ
INTELIGENTNE ZAKUPY

Felieton

SŁOWEM WSTĘPU

ŻYCIE O SMAKU AROMATU I MIĘSNA ZAGŁADA – WYRÓB IDENTYCZNY Z NATURALNYM

Ogarniają mnie smutek i złość, kiedy myślę o producentach żywności. Tym tematem zajmuję się od dawna; od co najmniej 12 lat obserwuję rynki lokalny, krajowy, europejski i światowy – jako konsument i nie tylko. To, co odkrywam krok po kroku, jest coraz bardziej przerażające. Wiem, że tanie jedzenie nie ma nic wspólnego z jakością, przynajmniej nie w krajach wysoko rozwiniętych i rozwijających się. Widywane czasem na ulicach cuchnące wózki z parówkami w białoszarej bułce odstraszają mnie już samym smrodem. Szczerze mówiąc, nigdy nie widziałam zdrowo wyglądającego człowieka, niezależnie od wieku, który zatapia zęby w glutenowym gniocie wypchanym przemielonymi wymionami i innymi zwierzęcymi odpadami – globalizacja opanowała również zbiorową rzeź, i to na całego.

Ale dlaczego producenci wyrobów (teoretycznie) wysokiej klasy, również sprzedają świństwo, z tym że drogie?

Do niedawna boczek kupowany u zaufanego górala po grillowej obróbce był pyszny i pachnący – wytapiał się z niego tłuszcz i mogliśmy wcinać smaczne mięsne chipsy. Dziś ten sam produkt po ściągnięciu z grilla wygląda jak cuchnąca skamielina pływająca w pomarańczowej mazi, która tak naprawdę powinna mieć konsystencję smalcu. Jeszcze nie sprawdzałam, ale mam poważne wątpliwości, czy na te wątpliwej jakości rarytasy skusiłyby się chociaż zwierzęta.

Głodna chcę przegryźć kabanosa, ale po przyjrzeniu się opakowaniu stwierdzam, że nie będę się szprycować tą ciężkostrawną chemią. Malowane, aromatyzowane, dym wędzarniczy prawie identyczny z naturalnym. Koszmar! Pani w sklepie tłumaczy, że kabanosy ściemnieją, jednak odpowiadam, że na pewno nie te, bo to, czym są pokryte, to farba, a ta może się jedynie utlenić, choć sama nie wiem, jak zachowa się na mięsie po dłuższym czasie.

Nie tak dawno testowałam hotelowego kotleta – wytrzymał w worku sześć tygodni, zanim zaczął pleśnieć…

Najstraszniejsze jest to, że konsument, kupując szynkę czy wędlinę za 40–120 zł, myśli, że kupuje naprawdę zdrowe mięso dla siebie i swoich bliskich, a tymczasem coraz częściej okazuje się, że produkt jest nastrzykiwany, pełen chemii, aromatów czy glutenu. Jedyne, co różni te produkty od taniego syfu, to to, że oszustwa dokonuje się w bardziej elegancki sposób, no i są one sprzedawane w miłych, budzących zaufanie butikach spożywczych (małych sklepach detalicznych specjalizujących się w sprzedawaniu „modnej” żywności).

W samej Unii Europejskiej do produkcji żywności zużywa się 170 tysięcy ton aromatów rocznie! Każda gospodyni domowa wie, że kiedy do ciasta wleje o kroplę aromatu za dużo, będzie ono już niejadalne – a co dopiero przy takich ilościach. Aromaty są wszędzie – od chipsów po produkty dla dzieci, które często produkowane są z koncentratów, a obok warzyw i owoców stały jedynie w hiperdrogich reklamach telewizyjnych.

A co z lodami? Sezon co prawda mamy w wakacje, ale prawdziwi wielbiciele nie odpuszczają przez cały rok. Tylko że w większości przypadków nie jemy już śmietany i owoców, a istny konglomerat chemiczny.

Lista wybranych lodowych „smaków”:

aldehyd C-17 – lodom nadaje smak wiśniowy, ale w przemyśle stosowany jest do produkcji gumy i barwników;

piperonal – stosowany w przemyśle perfumeryjnym i jako środek do zwalczania wszy; lodom nadaje smak waniliowy;

octan etylu – w lodach ma imitować smak ananasowy, ale używany jest również do czyszczenia skór;

aldehyd masłowy – używany jest do produkcji klejów kauczukowych, natomiast lodom nadaje smak orzechowy;

octan amylu – lodom nadaje smak bananowy, ale używany jest również jako rozpuszczalnik farb olejnych;

octan benzylu – używany jako rozpuszczalnik azotanów; w lodach imituje smak truskawkowy;

aldehyd C-18 – używany do produkcji detergentów; nadaje lodom smak czekoladowy.

Kiedyś mieliśmy wielkie polowanie i wielkie odżywianie. Człowiek łowił ryby, tropił zwierzynę, szukał owoców i roślin jadalnych. Dziś mamy wielkie żarcie i wielkie problemy. Homo sapiens nadal poluje, z tym że na okazje w sklepach otwartych 24 godziny na dobę, 365 dni w roku, zapominając o tym, że nasze komórki nadal trawią tylko substancje odżywcze, a nie nazwy produktów czy marki.

KONSUMPCJA ZRÓWNOWAŻONA A KONSUMPCJONIZM

Współczesny świat charakteryzuje się koncentracją sił i faktów społecznych, które określa się zarówno końcem ery przemysłowej, jak i początkiem nowej ery. Podejmowane są próby zdefiniowania aktualnej sytuacji globalnej – najpopularniejsze określenia to „era zrównoważonego rozwoju” lub „era ekologicznego rozwoju”, a także „rewolucja przetrwania” (sustainability revolution), która powinna prowadzić do przestrzegania granic wzrostu gospodarczego, sformułowanych 30 lat temu w pierwszym raporcie Klubu Rzymskiego (była to prognoza ostrzegawcza, wskazująca na wyczerpywanie się potencjału rozwojowego gospodarki światowej). W związku ze zmianami, które już zaszły na świecie, proponuje się poszukiwanie innowacji, a przede wszystkim podjęcie świadomej akcji promującej pożądane zmiany. Rewolucja przetrwania powinna doprowadzić do zasadniczej zmiany rodzaju ambicji i aspiracji rozwojowych społeczeństw ludzkich.

Rewolucja ta nie może być sterowana: powinna polegać na mobilizacji wielkiego ruchu obywatelskiego w wymiarze ogólnoświatowym. Ruch ten może zmienić model aspiracji społeczeństw. Ruch obywatelski, który mógłby dokonać rewolucji przetrwania, powinien posiadać pięć cech, które byłyby wyróżnikiem nowego społeczeństwa:

wizjonerstwo rozumiane jako zdolność do myślenia długookresowego;

sieciowość, oznaczająca dążenie do rozwijania stosunków społecznych na podstawie dynamicznie rozwijającej się globalnej sieci informacyjnej; cecha ta uznawana jest za warunek kluczowy porozumienia i organizowania ruchu obywatelskiego;

cecha prawdy, rozumiana jako podstawa realizmu oceny faktów oraz tendencji rozwojowych;

powszechna edukacja, bez której nie byłoby możliwe wprowadzenie pozostałych zasad;

miłość rozumiana jako norma moralna związana z przyjaznym nastawieniem do innych ludzi, z gotowością do wzajemnego zrozumienia i współdziałania.

Jakkolwiek utopijnie brzmiałyby powyższe postulaty, konstrukcja rewolucji przetrwania (ekologicznej) wymaga już dziś dążenia do nasycenia wizji przyszłości wartościami humanistycznymi.

Koncepcja zróżnicowanej konsumpcji jest fundamentalnym elementem ekorozwoju, zwanego inaczej rozwojem zrównoważonym. Odnosi się on do ekonomii politycznej zakładającej jakość życia na poziomie, na jaki pozwala obecny rozwój cywilizacyjny. Dokument ONZ proponuje następującą definicję: „Zrównoważony rozwój Ziemi to rozwój, który zaspokaja podstawowe potrzeby wszystkich ludzi oraz zachowuje, chroni i przywraca zdrowie i integralność ekosystemu Ziemi, bez zagrożenia możliwości zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń i bez przekraczania długoterminowych granic pojemności ekosystemu Ziemi”.

Zaspokojenie potrzeby klasyfikowane jest jako konsumpcja zrównoważona, lecz jeśli uznamy, że chodzi o wszystkie podstawowe potrzeby, to odpowiadająca im konsumpcja zrównoważona jest równoważna z możliwą do osiągnięcia jakością życia.

Mając na myśli konsumpcję produktów i usług rynkowych, w krajach gospodarczo rozwiniętych dokonały się istotne zmiany w ludzkiej psychice, za sprawą czego powstała nowa ekonomiczna ewangelia konsumpcji, nie tylko w pejoratywnym sensie. W ślad za rozwojem gospodarczym duże grupy społeczne doświadczają tam wzrastającej jakości życia, a więc, obok wzrostu poziomu konsumpcji materialnej, także lepszej ochrony ludzkiego zdrowia, łatwiejszego dostępu do wykształcenia i dóbr kultury, bezpieczeństwa publicznego, pewniejszego zatrudnienia, rosnącej aktywności obywatelskiej i sprawiedliwości społecznej. Te składowe jakości życia z jednej strony są produktami rozwoju gospodarczego, z drugiej zaś jego warunkiem. Bez wysokiej jakości życia konsumentów wysiłki promocyjne firm trafiałyby w próżnię. Każdy rozwój gospodarczy, a więc i ekorozwój, zasadza się na poprawie jakości życia, nawet jeśli określimy jego cel jako „zaspokajanie potrzeb wszystkich ludzi”. Można chyba przyjąć, że zrównoważony poziom konsumpcji to taki, gdy konsumujemy dobra materialne i usługi w stopniu wystarczającym, by zaspokajać podstawowe potrzeby i osiągać wyższą jakość życia, minimalizując zużycie zasobów naturalnych i materiałów szkodliwych dla środowiska powstających na wszystkich etapach produkcji, a jednocześnie nie ograniczając praw następnych pokoleń do takiej konsumpcji1.

1 Kramer J., Konsumpcja – ewolucja ról i znaczeń [w:] „Konsumpcja i rozwój”, nr 1, Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur, Warszawa 2011, s. 5–15.

KONSUMPCJONIZM I JEGO SKUTKI

Czym jest konsumpcjonizm? Definiuje się go jako postawę charakteryzującą się nadmiernym przywiązaniem do zdobywania dóbr materialnych, bez zważania na społeczne, ekologiczne i indywidualne koszty. To pogląd uznający konsumpcję za najwyższą wartość, główny wyznacznik poziomu jakości życia. Idea konsumpcjonizmu zasadza się na hedonistycznej przyjemności czerpanej z nabywania, gromadzenia i zużywania dóbr, czyli najwyższej i jedynej wartości.

Czy nasza planeta wytrzyma nadmierną konsumpcję?

Kiedyś jedyną dostępną energią była energia słoneczna. Dziś w ciągu roku zużywamy równowartość energii, której Słońce dostarczałoby nam przez 100 lat. Nieodłącznym elementem naszego życia stała się ropa. Możemy ją znaleźć w płytach CD, plastikowych reklamówkach, lekach, komputerach, ubraniach, kosmetykach, telefonach, a pośrednio nawet w jedzeniu. Każda spożyta przez nas kaloria to 80 kalorii ropy przetworzonej na nawożenie upraw, opakowanie produktów, ich chłodzenie i transport. Rozsądek nakazywałby szukać innych rozwiązań i korzystać z odnawialnych źródeł energii. Obecnie spalamy 10 milionów baryłek ropy dziennie i szacuje się, że za 40 lat jej zasoby zostaną wyczerpane.

Powszechnie znany koncern petrochemiczny dziennie wydobywa w Nigerii ropę o wartości 13 miliardów funtów, co w przeliczeniu daje 1,5 miliarda funtów na godzinę i 400 funtów na sekundę – w kraju, w którym większość mieszkańców musi przetrwać za 1 dolara dziennie. W ramach dbania o lokalną społeczność koncern petrochemiczny obiecał mieszkańcom ośrodek zdrowia, którego budowa jednak nigdy nie została ukończona, oraz przekazywanie 13% dochodów na potrzeby miejscowej ludności. W kraju nie ma elektryczności, szkół, dostępu do wody. Ryby zatruwa ropa z rafinerii i platform wiertniczych, a więc, by były one zdatne do spożycia, mieszkańcy obmywają je w proszku do prania. Ponieważ najważniejszy jest zysk, a eksport byłby zbyt drogi, firma wypuszcza gazy do atmosfery. Również budowa infrastruktury, która dostarczałaby ropę mieszkańcom Nigerii, jest nieopłacalna. W efekcie koncern petrochemiczny emituje do atmosfery 70 milionów ton dwutlenku węgla rocznie, niejako gwarantując lokalnej ludności raka, astmę i choroby skóry.

Przemysł naftowy nami rządzi. Od 50 lat możemy korzystać z alternatywnych źródeł energii, a jednak tego nie robimy. Wojny o zasoby naturalne toczyły się od zawsze. Ziemia pełna jest ciał tych, którzy posiadali zwierzęta, wodę, kamienie, żyzną glebę, przyprawy. Zwłaszcza jeden kontynent – Afryka – okazał się pełny takich obiektów pożądania, czyli zasobów naturalnych: miedzi, bawełny, złota, kości słoniowej, drewna, diamentów i ludzi. Niewolnicy byli doskonałym źródłem taniej energii, dopóki nie odkryto innego, mniej kłopotliwego, czyli właśnie ropy.

Liczba ludności Ziemi ciągle się zwiększa, a żądza posiadania rośnie wraz z nią. Przez tysiąclecia zostawialiśmy świat lepszym, niż go zastaliśmy: koło, rządy prawa, penicylina – to był postęp. Obecnie nieograniczony konsumpcjonizm wiedzie do upadku cywilizacji. Wymagamy od planety coraz więcej i więcej. Współcześni młodzi ludzie dzięki telewizji wiedzą o świecie więcej niż ich przodkowie, korzystają też z większej liczby urządzeń, ale czy to sprawia, że są szczęśliwsi?

Narciarstwo na pustyni, oświetlanie pustych biurowców, ogrzewanie powietrza – energia jest marnotrawiona na każdym kroku. Chińczycy co cztery dni otwierają nową elektrownię. Energii potrzebują, żeby za nędzne grosze produkować tandetne plastikowe zabawki pakowane w plastikowe torby. Następnie my, konsumenci, cuchnącymi samochodami jedziemy po nie do hipermarketów, gdzie wrzucamy je do plastikowych reklamówek. Dwa dni później zabawka się psuje i wraca na chińskie wysypisko śmieci, gdzie będzie zalegać przez jakieś 50 tysięcy lat. Zyski ze sprzedaży butelkowanej wody w USA to 42 miliony dolarów każdego dnia. Jest ona 10 tysięcy razy droższa niż woda z kranu. Ziemniaki jadą z północnej Francji do południowych Włoch po to, żeby po przerobieniu na purée wrócić z powrotem do Francji. To samo dzieje się z mlekiem, które jedzie z kraju A do kraju B po to, by po przetworzeniu na jogurt wrócić znowu do kraju A. Czy te działania, poza zyskami koncernów, mają jakikolwiek sens? Czy są konieczne?

Wiele idei próbowało zawładnąć światem: komunizm, faszyzm, różne religie, scjentologia, demokracja, ale wygrał konsumpcjonizm. Codziennie jesteśmy bombardowani ok. 3 tysiącami reklam. Wmawiają nam, że będziemy szczęśliwsi i piękniejsi, jeśli kupimy dane produkty, usiłują rozpalić w nas żądzę ich posiadania. Najwcześniej pod wpływem reklamy znaleźli się Amerykanie. Przeciętny Amerykanin zużywa dziś 2 razy więcej energii niż Europejczyk, 9 razy więcej niż Chińczyk, 15 razy więcej niż mieszkaniec Indii i 50 razy więcej niż mieszkaniec Afryki.

Gdyby wszyscy na Ziemi konsumowali tyle co Europejczycy i Japończycy razem wzięci, potrzebowalibyśmy dwóch dodatkowych planet, żeby zaspokoić zapotrzebowanie na surowce. Gdyby dorównali Amerykanom, Australijczykom i Kanadyjczykom, potrzebne byłyby cztery dodatkowe planety. A jeśli do 2040 roku, kiedy będzie nas już 9 miliardów, nadal będziemy konsumować w tym tempie, potrzebnych będzie aż sześć dodatkowych planet, aby udźwignąć ten ciężar.

Celem kapitalizmu jest nieustanny wzrost, jednak nie da się go osiągnąć na planecie o ograniczonych zasobach. Obecny system gospodarczy jest zabójczy zarówno dla Ziemi, jak i dla jej mieszkańców. Po czterech stuleciach kapitalizmu 1% ludzkości zagarnął dla siebie 40% bogactw, najuboższej połowie ludzi zostawiając zaledwie 1%. Gospodarka się rozwija – kiedy biznes się kręci, ludzie mają więcej pieniędzy i pojawia się konsumpcjonizm. Pod osłoną cichego porozumienia ignorujemy zmiany klimatyczne. Jednak kiedy jedyną miarą wartości staje się bogactwo materialne, logiczną konsekwencją jest niszczenie planety.

Rozsądnie byłoby znaleźć złoty środek pomiędzy powrotem do epoki kamienia łupanego a dalszą ekspansją wszechobecnej, nieograniczonej konsumpcji. Mówi się o tym, że jakość naszego życia się podnosi, że się ono znacznie wydłużyło. Ale czy tak jest naprawdę?

Zamiast spożywać normalne pokarmy większość konsumentów, nieświadoma nowych, wysokowydajnych metod produkcji żywności, spożywa chłam nafaszerowany substancjami chemicznymi, toksycznymi dla człowieka i środowiska. Analizując informacje o wydłużonej długości naszego życia, musimy wziąć pod uwagę epidemie chorób cywilizacyjnych i to, że przy życiu jesteśmy podtrzymywani farmakologicznie, a nasze ciała są tak pełne chemii, że po śmierci nawet się już normalnie nie rozkładają. Wątpliwym jest to, aby jakość naszego życia faktycznie się polepszała. Rozwój technologii i produkcja masowa gnają naprzód, my jednak – w mojej opinii – jako ludzie cofamy się. Przestajemy myśleć samodzielnie, czytać książki, które rozwijają wyobraźnię. Stajemy się niewolnikami wirtualnego świata i nowinek technologicznych, bez których często nie potrafimy funkcjonować, jak np. GPS – ile osób wciąż potrafi dotrzeć do celu, wykorzystując jedynie zmysł orientacji, intuicję i mowę?

„Ludzie znają dziś cenę wszystkiego, nie znając wartości niczego”.

„Gdy człowiek jest szczęśliwy, żyje w harmonii z samym sobą i swoim otoczeniem”.

Oscar Wilde

Społeczeństwo nie mogłoby oczywiście funkcjonować bez pewnego poziomu konsumpcji. Jednak konsumpcjonizm umiejscawia się w samym centrum gospodarki, a wszystko przedstawiane jest nam tak, aby przekonać nas, byśmy konsumowali jeszcze więcej. Bilbordy, gazety, magazyny, telewizja dzień za dniem bombardują nas reklamami. Może nam się wydawać, że każda firma sprzedaje inny produkt, inną markę, inny lifestyle, ale tak naprawdę wszystkie one sprzedają nam jedną wspólną ideę, mówiącą o tym, że im więcej konsumujemy, tym lepsze staje się nasze życie. Konsumpcjonizm niepostrzeżenie stał się podstawowym sposobem spędzania wolnego czasu, ideologią, której dajemy się uwieść, ale też ideologią bardzo zwodniczą, taką, przez którą stajemy się generacją zakupoholików. Średni poziom konsumpcji pomnożony przez blisko siedem miliardów ludzi równać się może katastrofie. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jaka jest faktyczna cena produktów, które kupujemy, i choć idiotyczne może się wydawać łączenie importu jabłek z Nowej Zelandii z destrukcją naszej planety, to jednak każdy najdrobniejszy akt konsumpcji jest bezpośrednio powiązany z poważnymi konsekwencjami. Nasza zwiększająca się populacja, która konsumuje ciągle więcej i więcej, jest zależna od ekosystemu, ten zaś jest bliski upadku. Poziom gazów uwalnianych do atmosfery jest wyższy niż kiedykolwiek przez ostatnie 650 tysięcy lat, lodowce topnieją, poziom mórz się podnosi. I nie ma już sensu rozważać tego, czy rzeczywiście się tak dzieje. Należałoby raczej zająć się tym, jaki wpływ zmiany te będą miały na nasze życie – nikt bowiem nie jest w stanie uniknąć konsekwencji. Jak znaleźliśmy się w tej pułapce?

Otóż w dobie rewolucji przemysłowej produkowane dobra stawały się coraz tańsze, a przez to powszechnie dostępne dla coraz większej liczby osób. Lepsze życie czekało tuż za rogiem. Zrewolucjonizowany został również proces zakupów. Nastąpiła transformacja, która proces kupowania uczyniła sposobem na spędzanie wolnego czasu i wypoczynek. Sklepy oferowały swoim klientom świat marzeń pełen luksusowych dóbr materialnych, stały się kościołami dla nowych wyznawców. Krajem, w którym konsumpcja stała się sposobem na życie, były Stany Zjednoczone. Na początku XX wieku USA miały najwyższy wskaźnik bogactwa na osobę, co otwierało nowe rynki zbytu. Przedsiębiorcy i biznesmeni zdali sobie sprawę z tego, że mogą budować swoje fortuny, produkując i sprzedając dobra luksusowe w cenach akceptowalnych dla amerykańskiej klasy robotniczej. Możliwość i zdolność konsumpcji stały się nieodzownymi elementami amerykańskiego snu. Od tej pory konsumpcjonizm obrał zupełnie nowy kierunek rozwoju. Zaczął stymulować ludzkie pragnienia i nimi manipulować, nakręcając marzenia i kreując zazdrość. Wtedy też tak naprawdę narodził się przemysł reklamowy, a umiejętności kuszenia i uwodzenia stały się tak ważne jak dostarczanie informacji.

Wielki biznes i agencje reklamowe odwoływały się do psychologii. Edward Bernays – znany jako ojciec public relations – był zafascynowany odkryciami Freuda i innych psychiatrów. Wierzył, że zrozumiawszy, co motywuje ludzi, można wpływać na ich zachowania bez ich wiedzy i sprawiać, by kupowali jeszcze więcej. Uważał, iż na każdym etapie życia wpływa na nas niewielka grupa ludzi. Zrozumienie mentalnych procesów mas jest drogą do kontrolowania publicznego umysłu. Reklama zaczęła pracować nad tym, jak wpływać na naszą podświadomość. Nieważne stało się to, co produkt rzeczywiście miał robić, jakie miał mieć działanie, lecz to, jaką obietnicę składał swoim odbiorcom, jakie samopoczucie miał im zapewnić. Od tej pory konsumpcjonizm umiejscowił się głęboko w naszych głowach, wykorzystując nasze najskrytsze uczucia, emocje, a nawet nasze osobowości. Zostaliśmy więc wytresowani do pożądania.

W latach 60. i 70. protestowano przeciwko kapitalizmowi i pojawiały się pierwsze wzmianki o niszczeniu środowiska, jednak ostrzeżenia te uznano globalnie za relatywną cenę, którą trzeba zapłacić za konsumpcję. W latach 80. hippisów zastąpili yuppies, a poziom bogactwa był mierzony według tego, ile zarobiliśmy i ile kupiliśmy. Według dzisiejszej ekonomii za normalne zachowanie uważa się bycie na zakupach.

Nawet akty terroryzmu dokonywane w USA i na całym świecie nie były w stanie stanąć pomiędzy ludźmi a ich przekonaniem o spełnianiu się amerykańskiego snu. Ironią jest, że największym zagrożeniem dla Stanów Zjednoczonych i reszty świata nie jest wcale terroryzm, ale konsumpcjonizm sam w sobie.

NOWE TECHNOLOGIE I IDEA ZDROWEGO ŚRODOWISKA NATURALNEGO JAKO CZYNNIKI OGRANICZAJĄCE KONSUMPCJONIZM

Politycy nie wiedzą, jak ugryźć problem nadmiernego konsumpcjonizmu. Istniałyby jednak praktyczne rozwiązania, pod warunkiem że mielibyśmy odwagę wcielić je w życie właśnie teraz. Minęło prawie 250 lat, odkąd filozof Adam Smith powiedział, iż przekonanie o bogactwie jest nie tylko dobre dla jednostki, ale też dla całego społeczeństwa. Wszyscy jesteśmy beneficjentami tej olbrzymiej transformacji, która nastąpiła na globie, i wszyscy jesteśmy rozdarci przez wybory dotyczące tego, co jeść, co kupować, jak żyć – oczywiście pod warunkiem, że nas na nie stać.

Globalizacja oznacza, że hamburger, którego kupujemy w Chinach, będzie smakował dokładnie tak samo jak ten, którego kupimy w USA. Konsumpcjonizm stał się światowym językiem, który rozumie każdy. Od początku XXI wieku 2 miliardy ludzi mogą się cieszyć żywnością dla masowych konsumentów. Z którejkolwiek strony by na to spojrzeć, jest to niesamowite osiągnięcie – nie można zaprzeczyć, że to oznaka postępu. Niestety nie do końca zdajemy sobie sprawę z tego, jaką cenę za owe udogodnienia przyjdzie nam zapłacić. Góry śmieci, których codziennie się pozbywamy, nieustannie rosną. Sama tylko Wielka Brytania produkuje w ciągu roku 100 milionów ton odpadów. Co roku wyrzucamy 1,5 miliarda komputerów z czego 99% jest w pełni sprawnych. Średnio co 18 miesięcy kupujemy nowy telefon komórkowy, porzucając tym samym 90 milionów starych, ale sprawnych urządzeń na wysypiskach śmieci. A do tego dorzucamy jeszcze 3 miliony wyrzucanych co roku lodówek. Z każdym rokiem kupujemy więcej produktów, więcej rzeczy, o których potrzebie posiadania jesteśmy przekonani, zużywając tym samym więcej energii i produkując więcej odpadów.

Coraz więcej krajów na świecie wpada w sidła nadmiernej konsumpcji. Chińska gospodarka przez ostatnie 15 lat wzrastała średnio o 10% rocznie. Rezultatem była istna eksplozja konsumpcji. Obecnie 250 milionów ludzi – czyli dokładnie tyle, ile wynosi cała populacja USA – cieszy się w Chinach nowym, „bogatym” stylem życia. W zachodnim świecie konsumpcjonizm rozwijał się przez przeszło dwa stulecia, w Chinach – niespełna dekadę! Z jednej strony jest to wspaniała wiadomość dla kraju, który przez wieki cierpiał z powodu biedy, jednak odbije się to na innych obszarach życia mieszkańców tego kraju. Chiny planują budowanie 10 nowych portów lotniczych i 35 elektrowni węglowych każdego roku przez najbliższe 5 lat. Codziennie na chińskich ulicach pojawia się tysiąc nowych samochodów – obecnie w Chinach jest więcej pojazdów niż w całych Stanach Zjednoczonych, co oznacza zużycie ropy na poziomie dużo wyższym niż jej wydobycie przez Państwo Środka.

Niemożliwością jest praktyczne przeniesienie amerykańskiego snu do każdego zakątka świata – jest to po prostu niewykonalne. Trzeba pamiętać, że przez konsumpcjonizm cierpi nie tylko planeta, ale również człowiek. Ogromne koncerny robią wszystko, by zadowolić klienta i coraz bardziej obniżają ceny. W rezultacie cierpią kraje, w których zlokalizowana jest największa część produkcji. Badania wykazują, że kiedy osiągniemy pewien poziom dochodów, nasz poziom szczęścia ma niewiele wspólnego z oszczędnościami zgromadzonymi w banku. Szczęście nie jest kwestią absolutnego bogactwa, ale bogactwa relatywnego – w stosunku do sąsiadów, kolegów z pracy, osób publicznych. Nie można żyć pod ciągłą presją posiadania i kupowania coraz większej liczby rzeczy, bo stres, który jest wynikiem tej presji, doprowadza nas do wyniszczenia. Większość z nas chce czuć się pewnie, bezpiecznie, przynależeć do społeczności, czuć się dobrze ze swoim prawdziwym „ja”, a nie tylko ze swoim zewnętrznym wizerunkiem. Jednak potrzeby te nie mogą być zaspokojone przez konsumpcjonizm. Ludzie kierujący się w życiu jedynie takimi celami jak bogactwo, pieniądze czy posiadanie, odczuwają szczęście w o wiele mniejszym stopniu niż osoby, które dążą do dobrych relacji z innymi, zadowolenia z pracy i prawdziwej jakości życia. Ponieważ nie możemy zupełnie odejść od obecnego sposobu funkcjonowania, rozwiązaniem jest sprawienie, aby konsumpcjonizm pracował dla nas, dla innych ludzi i dla planety w dobry sposób – można go ukierunkować na nowo i właśnie to powinniśmy zrobić. Możemy sprawić, aby nasze życie było bardziej znaczące, konsumować w sposób odpowiedzialny. Istnieją już technologie oraz wiedza, które pozwalają na to, by nasza konsumpcja stała się bardziej przyjazna dla środowiska, jednak problemem pozostaje przekonanie ludzi do korzystania nich. Powstają projekty, które mają na celu pokazanie, że np. ekologiczna konstrukcja budynków może nie tylko reprezentować dobrą jakość życia, ale też być opłacalna. Musimy jednak brać pod uwagę całokształt naszego sposobu funkcjonowania.

Pomoc przychodzi z najmniej spodziewanego źródła – międzynarodowe organizacje zaczynają inwestować część swoich środków w reanimację środowiska. Należy pamiętać, że odpowiedzialność powinna być podzielona – my, jako konsumenci danego produktu, również nie jesteśmy bez winy. Potencjał tkwi w poważnych, przełomowych zmianach technologicznych. Dzisiejsza ekonomia jest wciąż skandalicznie niewydajna, ponieważ pochłania ogromne ilości wody, energii i różnego rodzaju materiałów. Natomiast technologie, których potrzebujemy, już istnieją – przy dużych nakładach inwestycyjnych mogą stać się tańsze i powszechniejsze.

Dzisiaj celem niemal każdego rządu jest zmaksymalizowanie wzrostu gospodarczego danego kraju. Najprostszym sposobem na rozwój ekonomii jest przekonanie ludzi, by konsumowali i wydawali więcej, co z kolei budzi w człowieku obsesyjną chęć nieustannego konsumowania, które ma sprawić, że nasze życie stanie się lepsze – i tak pętla się zamyka. Paradoksalnie nasze życie może stać się lepsze tylko wtedy, gdy zdołamy ograniczyć konsumpcję do rozsądnych granic. Powinniśmy przesunąć środek ciężkości z ciągłego wzrostu gospodarczego na samopoczucie, jakość życia, społeczną spójność, koncentrując się na umocnieniu ludzkiego poczucia wspólnoty, odpowiedzialności zbiorowej czy na promowaniu zdrowego balansu pomiędzy pracą zawodową a życiem prywatnym. Osobiste spełnienie i dobre samopoczucie powinny zająć miejsce przed pieniędzmi i interesami. To wizja kompletnie innego świata stworzonego przez kombinację innego rodzaju polityki i innego rodzaju konsumpcjonizmu – świata opartego na zasadzie lepszego życia za sprawą mniejszej konsumpcji. Tylko w ten sposób możemy rozwiązać ogólnoświatowy socjalny i środowiskowy kryzys.

REWOLUCJA WELLNESS

Chęć bycia zdrowym i sprawnym w wieku dojrzałym i na starość ma bezpośredni wpływ na podejmowane przez nas każdego dnia decyzje – zaczynając od wyboru szczoteczki i pasty do zębów, poprzez wybory żywieniowe, aż po preferowaną aktywność fizyczną, odpowiednie kosmetyki, strój, a nawet łóżko, w którym zazwyczaj kończymy dzień. Wymagamy coraz więcej od produktów, które konsumujemy, i choć coraz więcej z nas jest świadomymi konsumentami zainteresowanymi składem, pochodzeniem, działaniem produktów, po które sięgamy, a także ich wpływem na ludzki organizm i zdrowie, to świadomość społeczeństw w tym względzie jest wciąż bardzo niska – mamy do czynienie zaledwie z zalążkiem rewolucji, która nadchodzi.

O wielu usługach czy produktach, które mogą poprawić jakość naszego życia i stan zdrowia, ludzie po prostu jeszcze nie słyszeli, a nawet jeśli takie informacje do nich dotarły, nie wiedzą, jak wykorzystać je dla korzyści zdrowotnych czy dla poprawienia jakości życia, co można by osiągnąć dzięki możliwościom, jakie daje branża wellness, zarówno w życiu prywatnym, jak i w aspekcie finansowym (jako źródło zarobków). Przemysł zdrowotny jest na tyle specyficzny, że daje olbrzymie możliwości każdemu, kto chce poprawić swoje życie. Dzięki niemu możemy nie tylko polepszyć swoją sytuację materialną, ale przede wszystkim zapewnić sobie wiele pozytywnych wrażeń – w aspekcie zdrowia duchowego i mentalnego oraz sprawności fizycznej.

Kiedyś zmiany, aby faktycznie zaistnieć i się utrwalić, potrzebowały średnio stu lat. We współczesnym świecie zachodzą one w ciągu dekady, czasem nawet w ciągu zaledwie kilku lat. Paul Zane Pilzer, światowej sławy ekonomista, przedsiębiorca, multimilioner, profesor i autor bestsellerów, szacuje, że w najbliższej dekadzie trylion dolarów dochodu amerykańska gospodarka zawdzięczać będzie przemysłowi wellness, który zapewni ludziom produkty i usługi sprawiające, że ci będą czuć się zdrowiej i wyglądać lepiej, a także takie, które spowolnią proces starzenia się lub będą zapobiegać chorobom. W przemyśle zdrowotnym szacuje się sprzedaż na poziomie 300 bilionów dolarów i 300% wzrostu rocznie.

Grupa społeczna określona mianem baby boomers to obecni pięćdziesięcio-, sześćdziesięciolatkowie osiągający maksimum swoich dochodów, co daje im większą siłę nabywczą. Ich priorytety to zachowanie witalności i zdrowia, powstrzymywanie starzenia się, korzystanie z szeroko rozumianej branży wellness. Skłonni są wydać znaczną część swoich dochodów, aby pozostać w jak najlepszej kondycji fizycznej i psychicznej.

Kluczem do sukcesu w nowej branży jest edukowanie konsumenta na temat oferowanych przez nią produktów i usług, a przede wszystkim na temat jego (nowych) potrzeb. Nie mówimy tutaj jednak o kreowaniu potrzeb nieistniejących, ale o uświadamianiu mu, że we współczesnym świecie, kiedy ekosystem jest intensywnie niszczony, a pożywienie coraz bardziej plastikowe, branża wellness daje mu możliwość prowadzenia szczęśliwego, zdrowego i aktywnego życia mimo utrudnionych warunków egzystencji.

O tym, że nadchodzi ogólnoświatowa rewolucja wellness, mówią nam statystyki i współczesne trendy. Zdrowie i wellness uważane są za megatrendy, a główne obszary ich zainteresowania to:

odżywianie,

zarządzanie wagą,

zdrowe starzenie się.

Główne przyczyny wzrostu znaczenia wyżej wymienionych trendów to m.in.:

wygoda w aspekcie odżywiania (ważniejsza od jakości),

chroniczny brak czasu,

wysoki poziom stresu,

żywność uboga w składniki odżywcze.

Wszystkie te czynniki razem wzięte tworzą pewny przepis na katastrofę.

Okazuje się, że głównym powodem epidemii otyłości i chorób cywilizacyjnych na świecie (głównie w krajach wysoko rozwiniętych i rozwijających się) nie jest wcale biologia, ale ekonomia. „Niewiarygodnie potężne siły ekonomiczne uniemożliwiają ludziom przejmowanie kontroli nad własnym zdrowiem i wręcz zachęcają ich do zwiększania wagi ciała – są to siły tak potężne, że nie da się ich powstrzymać inaczej jak tylko rewolucją”2.

2 P.Z. Pilzer, „Network magazyn” 2006, nr 9(3), s. 31.

Kluczem do przejęcia kontroli nad własnym zdrowiem jest oczywiście świadomość. W pierwszej kolejności trzeba zrozumieć, jak funkcjonują w Stanach Zjednoczonych3 warta bilion dolarów branża spożywcza i warta 1,5 biliona dolarów branża medyczna, które razem stanowią jedną czwartą całej gospodarki tego kraju.

3 W USA zjawiska te są najbardziej znaczące, zaś amerykańskie trendy są zazwyczaj naśladowane przez inne kraje, stąd Stany Zjednoczone traktowane są tu jako prekursor rozwoju branży spożywczej.

We współczesnym świecie dyskryminacja rasowa i płciowa zostały zepchnięte na drugi plan, a ich miejsce zajęła dyskryminacja z powodu wyglądu, czyli ze względu na wagę, kondycję fizyczną i stan zdrowia. Większość osób z nadwagą czy otyłością zajmuje dziś, zupełnie odwrotnie niż bywało w przeszłości, najniższe szczeble na drabinie ekonomicznej. Szczupłość, niegdyś kojarzona z biedą, dziś stała się synonimem bogactwa, sukcesu, wysokiego standardu życia. Szokujące jest to, że mimo najlepszej koniunktury gospodarczej w dziejach ludzkości oraz dostępu do wiedzy i specjalistów wskaźniki otyłości i nadwagi w USA wzrosły aż o 10% w ciągu zaledwie pięciu lat, a liczba osób z nadwagą prawie się podwoiła od lat 70. Dwieście lat temu o możliwościach człowieka decydowały pochodzenie i nazwisko, dziś o jego szansach stanowi wygląd.

Osoby otyłe mają utrudnione relacje społeczne oraz ograniczone możliwości zawodowe, nie tylko ze względu na dyskryminację, ale po prostu ze względu na limitowane możliwości fizyczne organizmu. Wbrew pozorom osoby szczupłe również borykają się z wieloma dolegliwościami zdrowotnymi, choć nie zawsze są tego świadome. W końcu przemysł farmaceutyczny nieustannie przekonuje nas o tym, że ogólny ból, chroniczne zmęczenie, zespół metaboliczny i inne pozornie niegroźne dolegliwości stały się już nieodłącznymi elementami naszej egzystencji, którą jednak mogą nam uprzyjemnić dziesiątki tabletek dostępnych bez recepty.

Prawda nie leży jednak ani po stronie przemysłu farmaceutycznego, ani zaprzyjaźnionego z nim przemysłu spożywczego, który powoli przekształca się z producenta żywności w konglomerat chemiczny. Należałoby powiedzieć, że za większością z tych schorzeń i dolegliwości cywilizacyjnych stoją przede wszystkim zabójcza dieta plus oczywiście nowy, „lepszy” tryb życia. Koncerny spożywcze warunkują konsumentów od ich najmłodszych lat tak, aby w wieku dorosłym wiedzieli już dokładnie, który produkt czy usługę należy wybrać.

„Tysiące firm z dwóch olbrzymich branż amerykańskiej gospodarki – spożywczej i medycznej – rządzi się uniwersalnymi prawami ekonomii, które prowadzą je do współdziałania tak zgodnego, jakby uczestniczyły w wielkim, niegodziwym spisku”4. W latach 1996–2000 proporcjonalnie do rosnącej w zastraszającym tempie liczby osób otyłych i z nadwagą rosły również koszty produktów i usług medycznych. W czasie, kiedy liczba otyłych Amerykanów sięgnęła 77 milionów, a tych z nadwagą 184 milionów, koszty w „przemyśle choroby” wzrosły z 1 do 1,5 miliarda dolarów. Wszystkie te liczby są wypadkowymi braku informacji, zasobów oraz chęci do ochrony własnego zdrowia. Jednak pozostały odsetek Amerykanów, czyli osoby mieszczące się w uznawanej normie wagowej (39% populacji kraju), stanowi zalążek nowej rewolucji w sektorze zdrowia i w stylu życia5.

4 P.Z. Pilzer, „Network magazyn” 2006, nr 9(3), s. 44.

5 P.Z. Pilzer, Zrób fortunę na zdrowym stylu życia, tłum. G. Łuczkiewicz, Konstancin-Jeziorna 2005, s. 380.

CODEX ALIMENTARIUS JAKO ZBIÓR NORM ŻYWIENIOWYCH

Codex Alimentarius, czyli Kodeks żywnościowy, to zbiór międzynarodowych norm, praktyk, zaleceń i zasad odnoszących się do żywności. Ten wspólny program został stworzony w latach 60. XX wieku przez takie organizacje WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) i FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa). Powołano nawet specjalną Komisję ds. Kodeksu Żywnościowego, która ma m.in.:

chronić zdrowie i interesy konsumentów;

zapewniać uczciwe działania w międzynarodowym handlu żywnością;

promować współpracę pomiędzy wszystkimi rządowymi i pozarządowymi organizacjami zajmującymi się tworzeniem norm żywnościowych;

określać priorytety prac komisji, inicjować powstawanie projektów nowych norm i kierować ich przygotowaniem przy pomocy właściwych organizacji;

zatwierdzać nowo opracowane normy i publikować je w kodeksie jako obowiązujące regionalnie lub globalnie;

zmieniać dotychczas opublikowane normy po ich weryfikacji w świetle postępującego rozwoju nauki i techniki.

Obecnie do organizacji, oprócz WHO i FAO, należy 180 państw z całego świata oraz Wspólnota Europejska. W opracowywaniu dokumentów do kodeksu, oprócz państw członkowskich, mogą brać udział także inne kraje zainteresowane normami żywnościowymi, które występują wówczas na zasadach określonych dla obserwatorów, podobną rolę mogą przyjąć także różne międzynarodowe organizacje rządowe i pozarządowe. Wszyscy mają prawo zgłaszać uwagi na każdym etapie tworzenia danej normy, z wyjątkiem ustaleń końcowych. Statutowymi celami kodeksu są ułatwianie handlu międzynarodowego i ochrona konsumentów. Jednakże co do tego, czy kodeks naprawdę chroni konsumentów, są spore wątpliwości. Pojawiają się głosy określające go mianem politycznego ekwiwalentu współczesnych dokumentacji toksykologicznych, jako że zatwierdza on i promuje w handlu żywnością m.in. pestycydy, naświetlanie, biotechnologię czy syntetyczne odpowiedniki substancji leczniczych i odżywczych.

Większość ludzi żyje w całkowitej nieświadomości co do praw, jakimi rządzi się rynek żywnościowy, dlatego też nie są oni w stanie kontrolować własnego zdrowia nawet w tym zakresie. Najpierw należałoby zrozumieć działania branży spożywczej, wartej w samym tylko USA 1 bilion dolarów, oraz branży medycznej wartej 1,5 biliona dolarów, które to wspólnie (jak już wspomniałam) stanowią czwartą część gospodarki Stanów Zjednoczonych.

Współczesna medycyna traktuje bóle głowy, zaburzenia trawienia, bóle kończyn, organów, chroniczne zmęczenie czy reumatyzm jako stan normalny bądź też elementy nieuniknionego procesu starzenia się, nie mówiąc publicznie o tym, że wszystkie te tak powszechne w dzisiejszych czasach schorzenia, łącznie z epidemią chorobliwej otyłości, są bezpośrednim skutkiem współczesnej diety promowanej prze koncerny spożywcze, które często są również udziałowcami koncernów farmaceutycznych – i tu błędne koło się zamyka. Jeden gigant napędza drugiego, nie myśląc o długofalowych konsekwencjach swoich działań dla ludzkości czy dla planety, wyznaczając sobie za główny cel wzrost zysków i ekspansję na kolejne rynki. Przemysł spożywczy  – o niewyobrażalnych dla przeciętnego człowieka rozmiarach – chce, abyśmy jedli coraz więcej żywności możliwie najgorszej jakości. Firmy produkujące półprodukty, gotowe posiłki, słodycze, przekąski zatrudniają rzesze specjalistów odpowiedzialnych za stworzenie produktu, który dzięki wnikliwym analizom psychologicznym społeczeństwa oraz badaniom demograficznym będzie odpowiadał na najskrytsze pragnienia klientów już (najczęściej) z marką związanych. A to dlatego, że łatwiej sprawić, aby stały klient zjadł np. cztery paczki chipsów niż przekonać nową osobę do ich zakupu, jeżeli ta nigdy nie próbowała danego produktu. Przemysł spożywczy dąży do sprzedaży jak największej ilości wysokoprzetworzonych produktów, co oczywiście przełoży się wprost proporcjonalnie na wzrost sprzedaży leków. Zgodnie z tzw. równaniem marketingowym chipsa ziemniaczanego za 90% sprzedaży odpowiada 10% klientów. W przypadku produktów wysokoprzetworzonych te 10%, czyli najbardziej cenną dla firmy grupę docelową, z reguły stanowią osoby z nadwagą o niskich dochodach, ponieważ to one zjadają średnio dwa razy więcej od przeciętnego konsumenta.

CERTYFIKATY, OZNACZENIA, PRODUKTY REGIONALNE

Czy certyfikaty naprawdę są gwarancją jakości? Używane na opakowaniach określenia typu: organiczne, bio, ze wsi, prosto od rolnika, ściółkowe, zdrowe itp., często są jedynie chwytami marketingowymi stosowanymi przez producentów w celu zwiększenia sprzedaży i nakłonienia bardziej świadomego konsumenta do zakupu danego produktu poprzez przekonanie go, że skoro płaci więcej, to może oczekiwać wyższej jakości produktu.

Według praw unijnych nawet w ekożywności dopuszcza się 5% substancji dodatkowych. „Zdrowi” producenci mają do wyboru 48 sztucznych barwników, wzmacniaczy smaku i zapachu. Dla porównania tzw. producenci konwencjonalni mają prawo korzystać aż z 316 dodatków do żywności!

Nie wszystko też, co faktycznie jest eko, jest jako eko oznaczone. Istnieje wiele gospodarstw rolnych, w których uprawia się rośliny w sposób naturalny, zaś zwierzęta karmione są paszami naturalnymi, co oznacza, że mleko, sery, jaja i mięso są zdrowe dla konsumenta. Nie wszystko złoto, co się świeci, i nie wszystko, co oznaczone jako zdrowe, jest zdrowe…

EUROPEJSKI SYSTEM OCHRONY PRODUKTÓW TRADYCYJNYCH I REGIONALNYCH

Na pewno przynajmniej raz podczas zakupów widzieliście na produkcie okrągły znaczek, najczęściej w kolorze niebieskim, choć bywa też czerwony, otoczony gwiazdkami, które mogą sugerować związek z Unią Europejską. I faktycznie tak jest. W rzeczywistości mamy do czynienia z trzema rodzajami stosowanych w UE oznaczeń dotyczących pochodzenia i sposobu powstawania produktów, które mają gwarantować ich jakość i zachowanie tradycyjnych metod ich wytwarzania. Europejska polityka rolna przekłada się na politykę jakości, co jest wynikiem coraz większej świadomości konsumentów, ich coraz wyższych wymagań dotyczących spożywanych produktów oraz rosnącej chęci poznania historii kupowanego produktu. Prawa unijne dotyczące wspomnianych znaków mają za zadanie obejmować ochroną drobnych producentów i ich produkty, które często są ściśle związane z tradycją, klimatem i miejscem ich wytwarzania.

Oznaczenia te mają za zadanie wyróżnić dwie grupy produktów:

produkty regionalne znanego pochodzenia – dotyczą ich oznaczenia Chroniona Nazwa Pochodzenia oraz Chronione Oznaczenie Geograficzne,

produkty tradycyjne – dotyczy ich oznaczenie Gwarantowana Tradycyjna Specjalność.

CHRONIONA NAZWA POCHODZENIA (CHNP) I CHRONIONE OZNACZENIE GEOGRAFICZNE (CHOG)

Są to europejskie znaki przyznawane produktom regionalnym wyjątkowej jakości, których nazwa nawiązuje do miejsca ich wytwarzania i podkreśla ich związek z daną lokalizacją.

Oznaczenia ChNP i ChOG mogą zostać nadane produktom rolnym przeznaczonym do spożywania przez ludzi (płody ziemi, produkty pochodzące z hodowli i rybołówstwa oraz produkty pierwszego przetworzenia pozostające w związku z tymi produktami) lub środkom spożywczym (m.in. piwo, chleb, ciasto, ciastka, wyroby cukiernicze, inne wyroby piekarnicze, makarony).

Zachodzi jednak między nimi jedna zasadnicza różnica. W przypadku oznaczenia ChNP wszystkie surowce niezbędne do wytworzenia produktu pochodzą z danego obszaru geograficznego, odbywa się na nim również cały proces jego produkcji. Z kolei znak ChOG świadczy o tym, że na obszarze, do którego odnosi się nazwa produktu, przebiega co najmniej jeden z etapów jego powstawania.

GWARANTOWANA TRADYCYJNA SPECJALNOŚĆ (GTS)

Ten europejski znak jakości przyznaje się produktom o tradycyjnej nazwie, która określa ich specyficzne cechy lub jest dla nich tradycyjnie stosowana. Produkt GTS musi być wytwarzany z tradycyjnych surowców według tradycyjnej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie receptury lub tradycyjnymi metodami.

Oznaczenie GTS może może zostać nadane produktom rolnym przeznaczonym do spożycia przez ludzi (płody ziemi, produkty pochodzące z hodowli, rybołówstwa oraz produkty pierwszego przetworzenia będące w związku z tymi produktami) oraz środkom spożywczym (takim jak piwo, napoje z ekstraktów roślinnych, czekolada, chleb, ciasto, ciastka, wyroby cukiernicze, makarony), a także gotowym daniom.

BIO

Skrót „bio” pochodzi od słowa „biologiczne”. „Bio” oznacza, że produkt jest ekologiczny lub pochodzenia organicznego – dotyczy to zarówno produktów spożywczych, jak i składników, które wykorzystywane są np. do produkcji kosmetyków. Co się za tym kryje?

Podstawą produkcji i uprawy roślin ekologicznych jest wyeliminowanie nawozów chemicznych i środków ochrony roślin; w zamian stosuje się środki organiczne użyźniające glebę. Rośliny takie powinny być uprawiane daleko od dróg, szlaków komunikacyjnych oraz zakładów produkcyjnych. Ponadto każde gospodarstwo powinno zachować co najmniej dwuletni okres przejściowy przed rozpoczęciem ekologicznej uprawy roślin.

Wymogi hodowli zwierząt są podobne. Obowiązujące zasady to m.in. żywienie paszami pochodzącymi z upraw ekologicznych, zapewnienie stałego dostępu do naturalnych pastwisk i przestrzeni oraz zakaz stosowania wszelkiego rodzaju stymulatorów i hormonów – dotyczy to zarówno surowców genetycznie modyfikowanych, jak i środków konserwujących czy syntetycznych barwników i polepszaczy. Wymagane są również odpowiednie warunki hodowli i traktowania zwierząt oraz ich humanitarny ubój.

EKO

Według prawa unijnego producent ma prawo nazwać swój produkt eko, jeżeli w co najmniej 95% został on wyprodukowany metodami naturalnymi. Uprawy rolne powinny być oddalone zarówno od dróg, jak i od terenów skażonych, gdyż gleba musi być czysta. Obowiązuje również zasada płodozmianu, co oznacza, że dla zachowania wartości gleby na danym obszarze nie można uprawiać wciąż tego samego. Uprawiane rośliny można nawozić jedynie naturalnie, czyli używając kompostu lub obornika. Nie ma mowy o opryskach pestycydami, herbicydami lub fungicydami.

Zwierzęta nie mogą być karmione paszą przemysłową. Nie wolno podawać im również antybiotyków ani hormonów wzrostu.

Producent, który chce opatrzyć swoje wyroby znakami bio lub eko, musi ubiegać się o certyfikat u jednej z dziesięciu jednostek certyfikujących, nad którymi kontrolę sprawuje Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. Zanim certyfikat zostanie przyznany, reprezentanci takiej jednostki przyjeżdżają, aby upewnić się, że zachowano wymagane standardy uprawy lub hodowli. Jeśli wszystko jest zgodne z normami, wydają certyfikat; potem dany obiekt kontrolowany jest raz w roku.

ORGANIC

Angielskie słowo organic oznacza „organiczny”. Używane jest ono głównie w krajach anglojęzycznych w odniesieniu do produktów pochodzących z rolnictwa ekologicznego i dla określenia żywności ekologicznej, jednak zasadniczo oznacza to samo co bio. Prawo unijne rygorystycznie stanowi, iż nazwy takie jak „ekologiczny”, „organiczny”, „bio” są sformułowaniami zastrzeżonymi i mogą być używane tylko w odniesieniu do produktów spełniających wymogi określone w regulacjach wspólnotowych. Należy uważać na określenia takie jak „naturalne” lub „zdrowa żywność”, które nie są kontrolowane przez żadne instytucje ani nie mają związku z rolnictwem ekologicznym.

FAIRTRADE

Określenie fair trade dosłownie należy rozumieć jako „sprawiedliwy handel”. Jest to certyfikat przyznawany przez organizację Fairtrade International, oznaczający, że produkt został wytworzony przez organizacje (producenta – najczęściej spółdzielnię produkcyjną lub przedsiębiorstwo, głównie w krajach rozwijających się – oraz nabywcę – głównie przedsiębiorstwa lub stowarzyszenia, będące partnerami producentów w krajach rozwiniętych), które w produkcji i handlu spełniły poniższe warunki:

bezpośredni handel: produkt jest kupowany przez dystrybutorów należących do systemu Fairtrade (zrzeszonych w krajowych bądź międzynarodowych strukturach) bezpośrednio od producenta;

uczciwa cena: produkt jest kupowany za cenę minimalną ustaloną przez Fairtrade lub wyższą, jeśli ceny rynkowe są od niej wyższe;

długoterminowe zobowiązania: nabywca nawiązuje długoterminową relację handlową z producentem;

dostęp do kredytu: producenci mogą żądać od nabywców kredytu lub przedpłaty do wysokości 60% ceny zakupu;

demokratyczna i transparentna organizacja: producenci założyli demokratycznie i jawnie zarządzane spółdzielnie lub pozwalają pracownikom organizować się i negocjować z pracodawcą;

ochrona środowiska: uprawy prowadzone są w sposób zrównoważony i z poszanowaniem środowiska, a jeśli produkty mają również certyfikat ekologiczny, płacone są dodatkowe bonusy;

rozwój lokalnych społeczności: do gwarantowanej przez Fairtrade ceny minimalnej producentom wypłacana jest premia na cele społeczne;

uiszczenie opłat udziału w systemie: opłata musi być uregulowana przez wszystkich jego członków, zarówno przez producentów, jak i nabywców.

KOSZERNE

Wielu z nas kupuje koszerne produkty takie, jak: słodycze, soki, wyroby mleczne, alkohole czy orzeszki ziemne. Najczęściej pochodzą one z fabryk międzynarodowych koncernów lub z niewielkich lokalnych wytwórni. W większości przypadków kupujemy je nieświadomie, gdyż koszerność produktów najczęściej łączymy z religią, a nie z ich jakością.

W Polsce moda na produkty koszerne dopiero raczkuje, tymczasem na Zachodzie – zwłaszcza w USA – znak koszerności konsumenci traktują jako wiarygodny znak jakości, plasując go dużo wyżej niż eko lub produkt naturalny. W północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych taki certyfikat ma niż połowa produktów na półkach sklepowych, a cała gałąź przemysłu związana z koszernymi produktami spożywczymi warta jest tam ok. 7 miliardów dolarów rocznie.

Głównymi konsumentami produktów koszernych w USA są muzułmanie, wegetarianie, weganie, adwentyści dnia siódmego, osoby cierpiące na różne alergie, a także ci, którzy uważają, że żywność ta jest zdrowa, sprawdzona i wolna od niepotrzebnych substancji chemicznych. Żydzi stanowią w tej grupie zaledwie 20–30% kupujących.

Skąd przekonanie, że te produkty są zdrowe? Otóż normy zakazujące używania w nich związków chemicznych i wszelkich substancji polepszających smak czy wygląd i przedłużających trwałość są tak restrykcyjne, iż jest prawie pewne, że w krajach wysoko rozwiniętych jest to najzdrowsza żywność. Przykładowo w jedzeniu certyfikowanym jako koszerne nie mogą znajdować się substancje dodatkowe oznaczone jako E. Zakazane są m.in. czerwony barwnik E120, czyli koszenila, wytwarzana z roztartych na proszek meksykańskich robaczków czerwców kaktusowych, oraz E542, czyli fosforan wapnia uzyskiwany z kości zwierząt. Na czarnej liście dodatków znajdują się też: żelatyna, emulgatory i stabilizatory pochodzące z tkanek zwierzęcych. Wszystkie te substancje są dopuszczone do spożycia przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), jednak trudno uznać je za zdrowe i niezbędne dla naszego funkcjonowania. Nawet podczas zwykłego procesu rafinacji cukru wykorzystuje się wiele substancji chemicznych.

Nazwa „koszerny” wywodzi się z języka hebrajskiego i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „właściwy”. Pojęcie to odnosi się do reguł obowiązujących w prawie żydowskim i dotyczy leków, napojów oraz żywności. Określa sposób produkcji oraz konsumowania danego produktu.

Zgodnie z prawami judaizmu, tzw. halachą, dopuszcza się do spożycia mięso zwierząt mających rozszczepione kopyto i przeżuwających, stworzeń wodnych mających płetwy i łuski, niektórych gatunków szarańczy i ptaków. Zakazane jest spożywanie nerwu kulszowego. Dopuszczalne jest spożywanie mleka i jaj pochodzących od zwierząt, których mięso jest koszerne, ponadto miodu i innych produktów (nabiału, wody, warzyw). Owoce powinny pochodzić z drzew mających co najmniej trzy lata.

Z punktu widzenia kultury europejskiej ciekawostką jest, iż produkty mięsne nie mogą być spożywane razem z produktami mlecznymi – z tego powodu wymagane jest stosowanie w kuchni zgodnej z zasadami kaszrutu dwóch kompletów garnków i odrębnych sprzętów kuchennych oraz nakryć. Posiłki mleczne i mięsne powinno się spożywać z co najmniej kilkugodzinną przerwą. Norma to sześć godzin, jednak czas ten różni się w zależności od stopnia ortodoksji i miejsca zamieszkania. Ekstremalnie ortodoksyjni żydzi uważają, że przerwa ta powinna trwać przynajmniej 24 godziny. Jest to kwestia otwarta i nieokreślona przez żadne normy. Pokarmy możliwe do łączenia i z mięsem, i z mlekiem nazywane są parwe. Pewne produkty, aby można określić je mianem koszernych, nie mogą być wytwarzane ani sprzedawane przez nieżydów, np. wino.

Jak wygląda przyznawanie certyfikatu? Rabin posiada wgląd w całą dokumentację produkcji żywności – producent udostępnia mu spis wszystkich substancji, które wykorzystał do wytworzenia danego produktu oraz ujawnia cały proces. Zanim certyfikat zostanie nadany, rabin sprawdza, czy w magazynie są te same składniki, które w składzie produktu, deklaruje producent. Przeprowadza się również niezapowiedziane kontrole, aby upewnić się, że producent rzeczywiście zachowuje wszelkie niezbędne normy i procedury.

HALAL

W języku arabskim słowo halal oznacza „to, co nakazane”. Normy te odnoszą się do religii i dotyczą produktów spożywczych oraz napojów. Podstawą jest zakaz spożywania wieprzowiny, ale również GMO, czyli organizmów genetycznie modyfikowanych, oraz wszelkich produktów wzbogacanych chemicznie. Poza sposobem uboju zwierząt istotny jest również sposób ich karmienia, czyli to, co spożywają i w jakich warunkach. To samo dotyczy roślin, a nawet wody. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że produkty oznaczone jako halal – podobnie jak było w przypadku produktów koszernych – nie są pełne chemii ani nie zostały poddane popularnym dziś w przemyśle spożywczym praktykom, takim jak wzbogacanie produktów, konserwowanie, nastrzykiwanie i wiele innych.

O ŻYWNOŚCI SŁÓW KILKA

WARZYWA, OWOCE

Zaleca się nam jedzenie owoców i warzyw co najmniej pięć razy dziennie, ale nikt nie określa, jakie owoce i warzywa miałyby to być, ani nie mówi o tym, ile faktycznie mają one wartości odżywczych. Praktykowane od dekad monokultury, nadużywanie herbicydów, fungicydów i pestycydów, modyfikacje genetyczne oraz skażenie wód i powietrza doprowadziły do wyjałowienia gleby, w związku z czym obecnie uprawiane rośliny są dużo słabsze i dużo uboższe w składniki mineralne i witaminy niż dawniej, gdyż związków tych po prostu nie ma w glebie. Choć wyglądają tak samo jak kiedyś, są to zupełnie inne rośliny.

W 2004 roku grupa badaczy z teksańskiego uniwersytetu opublikowała w magazynie „The Journal of the American College of Nutrition” swoje badania. Przestudiowali oni zgromadzone w departamencie rolnictwa dane z lat 1950 i 1999 dotyczące 43 różnych warzyw i owoców. Zauważyli znaczący spadek ilości białka, wapnia, fosforu, żelaza, ryboflawiny (witaminy B2) i witaminy C, do którego doszło w ciągu ostatniego półwiecza. Donald Davis, który przewodził grupie badaczy, oraz jego koledzy tę zmniejszającą się wartość odżywczą uprawianych roślin przypisują rozwojowi praktyk rolniczych mających na celu poprawę cech takich jak rozmiar, tempo wzrostu czy odporność na szkodniki, niemających niczego wspólnego z wartościami odżywczymi.

The Organic Consumers Association przytacza kilka kolejnych badań ze zbliżonymi wynikami: analiza danych żywieniowych z lat 1975–1997 przeprowadzona przez Instytut Kushiego wykazała, że średni poziom zawartości wapnia w 12 świeżych warzywach spadł o 27%, poziom żelaza o 37%, poziom witaminy A o 21%, zaś poziom witaminy C aż o 30%. Zbliżone badania dotyczące składników odżywczych w pożywieniu w latach 1930–1980 opublikowano w „British Food Journal”. Wykazały one, że w 20 popularnych warzywach średnia zawartość wapnia spadła o 19%, żelaza o 22%, a potasu o 14%. Kolejne badania pokazały, że dziś trzeba zjeść osiem pomarańczy, aby dostarczyć organizmowi taką samą ilość witaminy A, jaką nasi dziadkowie przyjmowali w jednym tylko owocu.

Zmiany w zawartości minerałów i w ich równowadze w roślinach prowadzą do zmian proporcji minerałów w tkankach i kościach człowieka.

Jak więc kupować warzywa i owoce? Staraj się wybierać produkty sezonowe. Nie musisz przecież jeść truskawek w styczniu. Wiadomo, że musiały tu jakoś dojechać, a w związku z tym, że nie należą do produktów, które mogą długo leżakować, jak np. jabłka czy gruszki, swoją świeżość zawdzięczają tonom pestycydów, którymi zostały opryskane.

Nawet w sezonie możemy natknąć się na truskawki nafaszerowane chemią. Sekwencja wygląda mniej więcej tak: zaczyna się sezon. Miła pani sprzedaje truskawki z certyfikatem eko lub bio – widocznym na pierwszy rzut oka – przy głównej ulicy w mieście. Kupujesz kobiałkę, wracasz do domu. Zjadasz owoce – po prostu smak dzieciństwa! Cieszysz się, że w końcu czujesz smak natury sprzed lat. Tydzień później wracasz na stoisko. Certyfikat jest jakby mniej widoczny. Kupujesz kolejną kobiałkę. Wracasz do domu. Zjadasz truskawki. Palą w język. Wciąż jednak myślisz, że może ci się wydaje, bo jesteś już przewrażliwionym konsumentem. Mija godzina, dwie i jesteś cały w plamy, chociaż nie masz alergii na truskawki. Myślisz sobie, o co chodzi? Chemia! Opryski! Twój organizm daje ci znać, jak tylko może, że z produktem jest coś nie tak.

Niestety, z roku na rok jest coraz gorzej. Opryskiwane są maliny, borówki amerykańskie i inne owoce. Czy ktoś pamięta, żeby 10 lat temu maliny pleśniały w ciągu kilku godzin od zakupu? Albo żeby zajadać się dorodnymi borówkami amerykańskimi i czuć, jak pieką w język? W obecnej sytuacji naprawdę dużym dylematem staje się wybór pomiędzy niespożywaniem owoców i warzyw w celu ograniczenia przyjmowanej chemii (dodawanej do nich przed uprawą i w jej trakcie oraz podczas transportu) a dostarczaniem organizmowi składników odżywczych i minerałów niezbędnych do prawidłowego, optymalnego funkcjonowania.

Staraj się kupować warzywa i owoce lokalne i sezonowe. Coraz więcej jest targów, na których możemy zakupić świeże produkty. Pytaj sprzedawców, sprawdzaj na etykietach, skąd pochodzi produkt. Będziesz wiedział, jak daleką drogę przebył, zanim trafił na twój stół. Często okazuje się też, że mrożone owoce i warzywa nie są aż tak straszne, gdyż zamrażane są średnio 12–15 godzin po zebraniu, czyli w porównaniu z produktami, które przejechały pół świata, zanim dotarły do supermarketu, na pewno plasują się wyżej na liście produktów wartościowych.

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY

Mięso i jego przetwory to kolejny temat rzeka, który ewoluuje niezwykle szybko. Im bardziej świadomy staje się konsument, tym bardziej przebiegły robi się producent. Trend na poszukiwanie mięsa bio wyczuły supermarkety i coraz częściej znajdziemy w ich lodówkach produkty oznaczone jako mięso pochodzące ze zwierząt hodowanych w sposób tradycyjny, karmionych paszą niezawierająca GMO, bez podawania antybiotyków czy hormonów wzrostu. Najczęściej są to produkty wysokiej jakości. Warto jednak kupować je w formie świeżej, czyli takie, które mają na opakowaniu datę produkcji i kilkudniowy termin przydatności do spożycia.

Kiedyś w sklepach było po prostu mięso i po prostu jaja, dziś mamy już do czynienia z markami – kto by pomyślał kilka lat temu, że kurczak czy jajko mogą być markowe. Otóż coraz częściej tak właśnie jest. Co nie zawsze oznacza jednak, że są to produkty zdrowe. Zdarza się, że markowe jajka oznaczone symbolem 3 w designerskim opakowaniu i z profilem w mediach społecznościowych oraz wysoką ceną są po prostu jajami z chowu klatkowego – czyli najgorszymi dostępnymi na rynku, zarówno pod względem jakości jajek, jak i traktowania kury. Zdarzyło mi się również kupić kurczaka eko, który, choć w formie świeżej jest całkiem dobrej jakości, był zamrożony – w takim wypadku nigdy nie wiemy, jak długo leżał w zamrażarce. Być może sklep zakupił ich zbyt dużo i nie cieszyły się powodzeniem, w związku z czym zostały zamrożone. W każdym razie kurczak po wyjęciu z opakowania śmierdział tak przeraźliwie, że bezpieczniej było się go pozbyć niż narażać siebie i swoich bliskich na zatrucie lub, w najlepszym wypadku, złe samopoczucie. Podobna sytuacja miała miejsce nawet na ekobazarku, gdzie zakupiłam kurczaka młodego, świeżego, odłożonego specjalnie dla mamy chorego dziecka, która nie przyszła po towar. Pani ekspedientka był niezwykle przekonująca, dlatego udało jej się mi tego ptaka sprzedać. Jednak nie miał on nic wspólnego ani ze świeżością, ani ze zdrowiem, a już na pewno nie był młody… Tak więc nieważne, gdzie robimy zakupy, zawsze trzeba zachować dystans do słów sprzedawcy – jak widać, historie łapiące za serce sprzedadzą nawet mięso. Tryb detektywa jest w takich przypadkach zawsze wskazany.

Ryby. Do niedawna przekonywano nas, byśmy jedli ich więcej, bo są zdrowe, dostarczają nam sporo białka, zawierają niezbędne kwasy tłuszczowe i wiele innych wartości odżywczych. Niestety w masowej hodowli ryb nie wygląda to tak pięknie. Ryby trzymane są w ciasnych zbiornikach, w których czystość wody pozostawia wiele do życzenia, nie mówiąc już o obszarach skażonych, jak np. Pacyfik na skutek katastrofy w Fukushimie. Ponadto ryby w hodowlach karmione są paszą GMO, aby rosły szybciej. Często też modyfikuje się już samą rybę, jak np. łososia w USA. W Azji „produkcja” pang, tilapii i ryb maślanych bazuje na istnym koktajlu chemiczno-hormonalnym. Kolejnym problemem, i to ogólnoświatowej wagi, jest wszędobylski plastik. Nadmiar plastikowych polimerów w wodach, trafiających do niej wraz z odpadami, ale też pochodzących z naszej odzieży technicznej, która podczas prania uwalnia cząsteczki plastiku do kanalizacji, skąd przechodzą one do wód gruntowych, oceanów i rzek, sprawia, że już w co drugiej rybie znajdziemy szkodliwe dla zdrowia elementy plastiku!

KASZE, RYŻE, PŁATKI, MAKARONY

Do niedawna sprawa była jasna. Rodzime kasze były najzdrowsze, a coraz więcej konsumentów dowiadywało się, że najlepiej omijać GMO i równowaga na rynku w miarę możliwości była zachowana. Niestety rynek ewoluuje, wraz z konsumentem i z nowymi pomysłami producentów. I tak dziś glifosat – składnik aktywny wszechobecnego pestycydu o nazwie Roundup – ląduje nie tylko na polach kukurydzy, soi czy pszenicy, ale używany jest również do przetwarzania kaszy jaglanej, gryczanej, komosy ryżowej, a nawet ryżu. Coraz więcej osób deklaruje alergię na dane ziarno, tymczasem istnieje duże prawdopodobieństwo, iż alergizują nas chemikalia dodawane do niego podczas uprawy lub nawet na etapie pakowania.

Obecny w pszenicy glifosat powoduje takie spustoszenia w organizmie, że nic dziwnego, że nie możemy jej jeść. Na tym tle coraz częściej występują też różne problemy związane z przewodem pokarmowym, zarówno u dzieci, jak i u osób starszych. W gruncie rzeczy u każdego. W każdym wieku mogą pojawić się dolegliwości zdrowotne i coraz częściej uważa się, że to właśnie glifosat jest głównym winowajcą. Budzi on wielkie obawy w związku z tym, co robi z naszą florą jelitową, bo kiedy raz zaburzymy równowagę mikrobiomu, proces trawienia staje się bardzo trudny. Aby uspokoić konsumentów, stosowanie glifosatu tłumaczy się tym, że wpływa on tylko na rośliny i bakterie. Jednak nikt nie mówi głośno o tym, że ludzki organizm składa się z dziesięciokrotnie większej liczby bakterii niż komórek. Dlatego stosowanie tej substancji w masowej produkcji żywności staje się dla nas budzącą prawdziwy niepokój kwestią.

Co w takim razie z płatkami? W reklamach często słyszymy „naturalne, bez glutenu”, co ma nas zachęcić do zakupu, ale czy oznacza to również „naturalne, bez chemii i modyfikacji”?

Przeanalizujmy zatem przykładowe składy musli i płatków dostępnych na rynku.

KUKURYDZIANE PŁATKI ŚNIADANIOWE

Składniki: grys kukurydziany 99,8%, cukier, sól, glukoza, cukier brązowy, syrop cukru inwertowanego, melasa z cukru trzcinowego, regulator kwasowości (fosforan sodu) substancje wzbogacające (witaminy: niacyna, kwas pantotenowy, ryboflawina, witamina B6, kwas foliowy). Może zawierać orzeszki ziemne i orzechy.

Prawie połowa składników to różnego rodzaju substancje słodzące – aż 5 w jednym produkcie…

PŁATKI ŚNIADANIOWE Z KARMELEM I CZEKOLADĄ

Składniki: mąki 69,2% (pszenna pełnoziarnista 41,1%, pszenna, ryżowa), cukier, pasta karmelowa 5,7% (mleko zagęszczone słodzone: mleko, cukier; cukier; syrop glukozowy; syrop cukru karmelizowanego; sól), syrop glukozowy, olej palmowy, czekolada 3,1% (kakao, cukier, miazga kakaowa), sól, aromaty (wanilina, karmelowy), emulgator (lecytyna słonecznikowa), syrop cukru karmelizowanego, substancje wzbogacające (witaminy i składniki mineralne: niacyna, kwas pantotenowy, pirydoksyna, ryboflawina, tiamina, kwas foliowy, witamina D, wapń, żelazo). Może zawierać orzeszki ziemne i orzechy.

ZBOŻOWE PŁATKI CYNAMONOWE

Skład: ziarna zbóż (pełnoziarniste płatki owsiane 40,5%, mąka pszenna pełnoziarnista 10,3%, mąka ryżowa 8,5%, mąka owsiana pełnoziarnista 1,3%), syrop cukrowy (cukier, syrop cukru inwertowanego, melasa z cukru trzcinowego), chrupki ryżowe 12,2% (mąka ryżowa 8,6%, mąka pszenna 2,4%, cukier, słód jęczmienny, sól), oleje roślinne (słonecznikowy, palmowy), syrop glukozowy, cukier, maltodekstryna, skrobia kukurydziana, sól, odtłuszczone mleko w proszku, cynamon, aromat naturalny, regulator kwasowości (fosforan sodu), ekstrakt słodowy jęczmienny ciemny, przeciwutleniacz (mieszanina tokoferoli), barwnik (annato), substancja wzbogacająca (składnik mineralny: wapń). Może zawierać orzechy i soję.

MUSLI ORZECHOWE EKOLOGICZNE

Składniki: ekologiczne płatki owsiane 54,2%, ekologiczne rodzynki, ekologiczny cukier trzcinowy, ekologiczne orzechy ziemne 5,4%, ekologiczny syrop kukurydziany, ekologiczny sezam, ekologiczny olej słonecznikowy, ekologiczne orzechy włoskie 3,6%, ekologiczne orzechy laskowe 2,8%, ekologiczne ziarno słonecznika, ekologiczny olej palmowy, ekologiczne orzechy nerkowca 1%, ekologiczne pestki dyni, emulgator (lecytyna sojowa), ekologiczny sok z cytryn, sól morska, naturalny aromat orzechowy. Produkt może zawierać jaja.

NASIONA, SUPERFOODS, SUSZONE OWOCE

Nasiona zdecydowanie warto myć przed spożyciem lub jakąkolwiek obróbką. Zdziwicie się, jak czarna będzie woda, kiedy opłuczecie w niej np. nasiona słonecznika. Jeżeli chodzi o wszelkiego rodzaju orzechy, szerokim łukiem omijać należy produkty, które w składzie mają olej uniwersalny, olej palmowy lub inny wysokoprzetworzony tłuszcz, którym są one nasączane, przede wszystkim po to, żeby zakonserwować je na dłużej, ale też po to, by je odpowiednio dociążyć i sprzedać mniej orzechów z większą marżą.

Omijajmy również organizmy genetycznie modyfikowane – głównie soję, kukurydzę i pszenicę. GMO zdecydowanie nie jest naszym przyjacielem. O zdrowotnych skutkach jego spożywania raczej się nie wspomina. Choć wiele instytutów naukowych przeprowadziło badania w tym zakresie, ich wyniki były szybko wyciszane lub podważane, gdyż dla wielkich korporacji mogłyby oznaczać one miliardowe straty.

Suszone owoce, niestety, coraz częściej nafaszerowane są siarką, cukrem, karmelem, a nawet olejem uniwersalnym. Chyba najgorzej mają się żurawina i morele. Nie spotkałam jeszcze na rynku czystej suszonej żurawiny. W 90% przypadków stanowi ona zaledwie 40%–50% składu produktu, pozostała część to rafinowany cukier i olej uniwersalny. Morele od niedawna, oprócz siarkowania, barwi się również karmelem dla uzyskania ciemniejszej barwy – tak aby bezproblemowo mogły udawać te suszone na słońcu. Różnica jest jednak wyraźna – morele suszone i potraktowane przemysłowymi wynalazkami mają kolor cukierków typu krówka, ponadto są nienaturalnie słodkie.

Superfoods, jak wszystko, co staje się modne, popularne i dochodowe, niestety zmierzają wprost w szpony producentów masowej żywności. Spotkało to np. stewię, którą uprawia się, a raczej hoduje, na masową skalę w Chinach, traktując ją przy tym pestycydami i rożnego rodzaju technikami przyspieszającymi wzrost. Wiadomo – im szybciej zostanie sprzedana, tym szybciej przyniesie producentowi zyski.

Pamiętajmy, że nie da się kupować wszystkiego i spożywać wszystkiego naraz. Chia, maca, trawy jęczmienne i pszeniczne, korzenie, kulki mocy – nawet najlepsze produkty mogą nam zaszkodzić w trzech przypadkach. Po pierwsze, jeśli zaczniemy spożywać je w nadmiernych ilościach. W warunkach naturalnych nie bylibyśmy w stanie zjeść np. 500 g sproszkowanego korzenia maca, jako że najpierw musielibyśmy wykopać bulwy, następnie je przetworzyć i dopiero wtedy przygotować produkt, po który dziś wystarczy sięgnąć. Czas potrzebny do przeprowadzenia tego procesu sprawiłby, że trudno byłoby nam spożywać dany produkt w nadmiarze. Po drugie, kiedy superfoods zaczniemy łączyć ze sobą bez opamiętania i stosować wszystkie jednocześnie. Możemy tym doprowadzić do nieplanowanych reakcji chemicznych, które zajdą w naszym ciele. Po trzecie, kiedy trafimy na produkty pseudosuperfoods wytworzone na skalę przemysłową, często z użyciem metod pozbawiających je wartości odżywczych naturalnie posiadanych przez roślinę, a wszystko to w celu np. przedłużenia trwałości produktu. Do tego w produkcji masowej używa się środków chemicznych przyspieszających wzrost, fungicydów, herbicydów i pestycydów, które razem tworzą rakotwórczą mieszankę. W efekcie kupujemy produkt o należący do tzw. superfoods, np. sproszkowane jagody acai, które w rzeczywistości mają niewiele wspólnego z deszczowymi lasami Amazonii.

PIECZYWO, CIASTA

Temat pieczywa nieustannie ewoluuje – zarówno ze względu na zachowania piekarzy, jak i na to, co wyprawia się w młynach, a o czym uczciwy piekarz może nawet nie wiedzieć. Przykładowo: piekarnia, widząc popyt na chleb żytni 100%, zaczyna wypiekać taki produkt. Mija kilka tygodni. Chleb niby ten sam, jednak lekko się sypie, a co wrażliwsze osoby zaczynają mieć problemy jelitowe. Co się okazuje? Młyn do zamawianej mąki zaczął dosypywać 20% mąki pszennej, o czym piekarz nie wiedział. Kolejna sytuacja: na rynek wchodzą bułki 100% żytnie. Znowu mija miesiąc – bułki wydają się już jakieś inne. Niby ciemne, ale jakby za bardzo – czysta mąka żytnia nie ma koloru karmelu! Warto wiedzieć, że ponieważ karmel, jako substancja rakotwórcza został zakazany w UE, pieczywo barwi się słodem jęczmiennym. Jak to rozpoznać? Oprócz koloru, który mocno przypomina karmel, kluczowy jest smak – jeżeli pieczywo ma słodkawy posmak, na pewno zostało ochrzczone barwnikiem.

Nie ma też co liczyć na to, że masowo wypiekane pieczywo, np. w supermarketach, robi się na maśle. Najczęściej używa się tłuszczu piekarniczego, a następnie wzbogaca produkty aromatem masła, smakiem maślanym lub czymś podobnym – czyli zajadasz francuską bułeczkę, myśląc, że jest w niej masło, a tymczasem ciasto jakoś klei ci się do podniebienia. Sporo można wyczytać już z papierowej torby, w której trzymasz wypiek. Jeśli kupujesz chleb na zakwasie, to torebka, w której go przechowujesz, nie powinna być mokra od tłuszczu. Fakt, może zdarzyć się, że papier będzie wilgotny ze względu na obecność zakwasu, jednak nie sprawia on, że chleb jest tłusty lub ma zapach starego oleju.

Uwaga na wszelkie chleby proteinowe, odchudzające itp. W większości przypadków ich skład po prostu powala i chyba już lepiej zjeść pszenny bochen GMO… Jeżeli chleb proteinowy, to najczęściej sojowy, a jeśli sojowy, to modyfikowany genetycznie. Ponadto dla wzbogacenia smaku znajdą się w nim ekstrakty z wszelkiego rodzaju roślin, substancje spulchniające, konserwujące i wiele innych. Pozornie wygląda zdrowo – jest ciemny i ma ziarenka – jednak nic bardziej mylnego.

Powiedzmy, że na stacji benzynowej widzimy „zdrową” kanapkę z kurczakiem. Na pierwszy rzut oka wygląda naprawdę dobrze. Zaczynamy czytać etykietę i proszę bardzo… Pszenna bułka wieloziarnista. Składniki: mąka (słodowa pszenna, żytnia, prażona słodowa jęczmienna, prażona słodowa pszenna, preżelowana żytnia, preżelowana pszenna), woda, gluten pszenny, kasza owsiana, otręby sojowe, siemię lniane, sól jodowana, drożdże, nasiona słonecznika, płatki pszenne, mielone żyto, dekstroza, substancja zagęszczająca E412, otręby pszenne, emulgatory E471 i E472e, regulator kwasowości E170, stabilizator E412. A to jedynie skład bułki. Nie przytoczę już składu reszty produktu. Najwyraźniej według norm przemysłu piekarniczego do wypieczenia zwykłej bułki niezbędnych jest ponad 20 składników…

Staliśmy się cywilizacją m.in. ze względu na pszenicę, która pozwoliła nam się osiedlić i zaniechać koczowniczego trybu życia. Nie oznacza to jednak, że nie zapłaciliśmy za to wysokiej ceny. Przygotowywanie pieczywa tradycyjnymi metodami trwało dosyć długo. Nie było drożdży, istniał za to zakwas, i tak zrobienie bochenka chleba zajmowało kilka dni – był to w zasadzie proces fermentacji, której tak naprawdę potrzebują wszystkie ziarna, aby mogły być dla nas zdrowe i pożywne. Dziś zaczyna się od pszenicy i w ciągu dwóch godzin w plastikowej torebce ląduje chleb. W ten sposób wszystkie alergeny i substancje drażniące, które naturalnie występują w pszenicy, pozostają w chlebie, ponieważ przetworzono ją zbyt szybko. Tradycyjne metody wypieku były czymś, co pozwoliło nam przetrwać, ponieważ zakwas zawiera pewne rodzaje drożdży i bakterii zaangażowanych w rozkład i trawienie wielu białek, którym przypisujemy powodowanie dużych, destrukcyjnych zmian w organizmie. Tak więc nasze kultura i tradycja nauczyły nas, jak jeść pokarmy, które, gdyby nie posiadana wiedza o ich obróbce, byłyby dla nas szkodliwe. Szkoda tylko, że kulturę i tradycję wyrzuciliśmy na śmietnik.

Spójrzmy na przykładowy skład bułek opatrzonych określeniami „bio”, „slow”, „z ciasta dojrzewającego 24 godziny”, „100% naturalne”, „podpieczone w piecu kamiennym” itd. znaleziony w sieci popularnych supermarketów. Producent deklaruje: „Do produkcji naszych ekologicznych bułeczek wykorzystujemy tylko najlepsze składniki. Mąka pochodzi z własnego przemiału, a ciasto dojrzewa przez minimum 24 godziny, aby bułeczki były jak najsmaczniejsze. Wyjątkową strukturę ze wspaniałą chrupiącą skórką zawdzięczają one pieczeniu w piecu kamiennym”.

EKOLOGICZNE BUŁKI PSZENNE PODPIECZONE

Składniki: mąka pszenna z rolnictwa ekologicznego, woda, mieszanka piekarnicza (mąka żytnia, cukier, pszenica, słód pszenny, słód jęczmienny, skrobia pszenna, acerola w proszku, maltodekstryna), sól, oliwa, miód, drożdże (zawierają pszenicę), kaszka ryżowa. Może zawierać mleko, soję, łubin, nasiona sezamu i orzechy.

PIECZYWO DO HOT DOGÓW PSZENNO-ŻYTNIE TYPU FRANCUSKIEGO

Składniki: mąka pszenna 69%, woda, mąka żytnia 3,4%, drożdże, cukier, olej rzepakowy, sól, mieszanka wypiekowa (mąka pszenna, mąka sojowa, gluten pszenny, emulgator mono- i diglicerydów kwasów tłuszczowych estryfikowanych kwasem mono- i diacetylowinowym, środek do przetwarzania mąki: kwas askorbinowy), regulator kwasowości (octan sodu). Produkt może zawierać mleko łącznie z laktozą, jaja, nasiona sezamu i orzechy włoskie.

WODA, NAPOJE

W Polsce picie wody promowane jest zaledwie od kilku lat lat. Aby zachęcić do jej spożywania, koncerny prześcigają się w wymyślaniu nowych, rzekomo owocowych smaków – jednak nie ma nic gorszego niż przekonanie o tym, że produkowana masowo woda smakowa jest zdrowa.

Na nic przyciągające wzrok i klienta hasła „bez konserwantów”, „bez cukru”, „naturalne soki” – nie spotkałam jeszcze ani jednego produktu z kategorii wód smakowych, który faktycznie zawierałby to, co ma napisane na butelce. Po sprawdzeniu składu produktu często okazuje się, że prawdziwy sok owocowy to 0,001%, w dodatku z koncentratu. Bez konserwantów – zapomnieli jednak dodać, że kwas cytrynowy jest rakotwórczy, bez cukru – ale za to z aspartamem albo przynajmniej z syropem glukozowo-fruktozowym, w większości przypadków wytworzonym z kukurydzy GMO, która niewiele wspólnego ma w ogóle z rośliną, a co dopiero ze zdrowiem. Wydaje nam się, że to niby nic takiego, ale ilość mikroskładników dodanych do rożnego rodzaju spożywczych produktów przemysłowych, które zjadamy codziennie, myśląc, że mają znikomy wpływ na nasze zdrowie, po podsumowaniu okazuje się ilością makro i skutki uboczne również pojawiają się zazwyczaj nagle i w skali makro.

Musimy zdać sobie sprawę z tego, że powierzanie swojego zdrowia przemysłom farmaceutycznemu i spożywczemu nie jest najlepszym pomysłem. Pamiętajmy, że głównym celem masowej produkcji żywności jest maksymalny zysk przy minimalnych kosztach, a jakiekolwiek skutki uboczne takiego działania są już poza obszarem zainteresowania korporacji.

Jeśli więc widzisz napis „napój owocowy”, od razu możesz przyjąć, że nie jest to sok. Produkt o nazwie „napój owocowy” może zawierać śladowe ilości owoców lub (uwaga!) nie zawierać ich wcale! Standardowo na liście składników znajdziesz: wodę, cukier lub syrop i syntetyczną witaminę C, ostatecznie także koncentrat owocowy (w promilach) lub aromat o smaku danego owocu. Często te same aromaty, których używa się w przemyśle spożywczym, dodawane są do detergentów i mydełek toaletowych – analogia pomiędzy piciem napoju owocowego a zjadaniem takiego mydełka nasuwa się sama.

Wiele z tych dodatków to neurotoksyny, które negatywnie wpływają na funkcjonowanie naszego mózgu – najbardziej aktywnego metabolicznie narządu w naszym organizmie, który wykorzystuje prawie 20% jego zasobów energetycznych. W związku z tym jest to organ niezwykle wyczulony na wszelkie zmiany spożywanych substancji, a pierwsze skutki przyjmowania toksyn lub niekorzystnych dla organizmu środków dostrzec można w zachowaniu i psychice, ponieważ układ nerwowy jest niezwykle wrażliwy zarówno na nieznane, jak i na niekorzystne dla siebie bodźce. W ostatnich 100 latach zmodyfikowaliśmy ilość i rodzaj substancji chemicznych dostarczanych do organizmu tak bardzo, że żaden żywy organizm nie jest w stanie się do nich zaadaptować bez negatywnych konsekwencji. Tak więc lawina agresywnych zachowań, przemocy, niekorzystnych zmian społecznych, powszechnego otępienia swoje źródło może mieć również w niedożywieniu mózgu. Badania przeprowadzone wśród więźniów pokazały, że zapewnienie im suplementów i pożywienia, które zaspokoją potrzeby organizmu doprowadziło do spadku zachowań na tle agresywnym o 40%. Należy podkreślić, iż więźniowe przyjmowali ogólnie zalecane dawki dzienne. Istnieje już ponad 500 badań, które potwierdzają bezpośredni wpływ diety i spożywanych pokarmów oraz napojów na reakcje psychiczne, zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. A zatem, w myśl popularnej ostatnio maksymy: „Jesteś nie tylko tym, co jesz, ale też tym, co pijesz”.

KAWY, HERBATY

Czy wiesz, że kawa rozpuszczalna, zgodnie z chromatografią jonową, zawiera ponad 1200 związków chemicznych? Jest to produkt wytwarzany poprzez zaparzanie prażonych i mielonych ziaren kawy, po czym uzyskany płyn suszy się rozpyłowo lub liofilizuje. Proces ten ma na celu usunięcie wilgoci i uzyskanie granulek kawy, które łatwo rozpuszczają się w gorącej wodzie. Kawa rozpuszczalna jest niewątpliwie tańsza od prawdziwej, świeżo mielonej, takiej jak np. arabica, jednak ze względu na zdrowie najlepiej jest jej unikać.

Kawa rozpuszczalna, podobnie jak ziarna kawy, zawiera kofeinę – obecnie najczęściej spożywany legalny środek pobudzający. Kofeina przyjmowana z umiarem rzeczywiście daje kilka korzyści zdrowotnych. Ponieważ jednak kawa rozpuszczalna na skutek masowej obróbki i przetwarzania, ma jej znacznie mniej niż świeżo zaparzone ziarna, aby poczuć pożądany efekt, pijemy jej więcej – łatwo wtedy przekroczyć zalecaną dawkę kofeiny, co może prowadzić do drażliwości, kołatania serca i bezsenności. Stwierdzono, że nadmierne spożywanie kofeiny – czyli picie siedmiu lub więcej filiżanek kawy dziennie – może powodować nawet halucynacje. Co więcej, osoby z zespołem zaburzeń lękowych, paranoją czy cierpiące na fobie wydają się szczególnie podatne na stany lękowe wywołane jej nadmiarem.

Spożywanie kawy rozpuszczalnej wraz z posiłkiem bezpośrednio wpływa również na wchłanianie żelaza. Jak się okazuje, kawa rozpuszczalna pita w trakcie posiłku lub godzinę po jego spożyciu powoduje znaczne obniżenie ilości żelaza wchłanianego przez jelita. Mechanizm hamujący absorpcję żelaza przez przewód pokarmowy jest jeszcze bardziej widoczny, gdy wypijamy mocną kawę instant. Jeśli jednak napój spożywany jest na godzinę przed posiłkiem, taka reakcja nie zachodzi.

Sposób, w jaki produkowana jest kawa rozpuszczalna, powoduje, że końcowy produkt zawiera akrylamid. Jest to związek chemiczny stosowany w oczyszczalniach ścieków, a także w przemyśle papierniczym i w przetwórstwie rud jako rozpuszczalny w wodzie środek zagęszczający. Akrylamid tworzy się w żywności, gdy podczas przetwarzania jest ona poddawana działaniu temperatury wyższej niż 120°C. Substancję tę uważa się za neurotoksynę, a także za związek rakotwórczy.

Jeżeli chodzi o herbaty, sytuacja jest podobna. Najlepszym rozwiązaniem jest unikanie tych najbardziej przetworzonych. Herbaty rozpuszczalne do dziś kojarzą mi się z krochmalem. O procederze oklejania krochmalem herbaty w latach 70. opowiedziała mi pewna osoba, która w tamtym czasie miała okazję odwiedzać zakłady produkcyjne.

Co do właściwości herbaty zdania są oczywiście podzielone. Jednak to, co jest pewne, to fakt, iż decydują o nich pochodzenie, sposób przetwarzania oraz opakowania, w jakich się ją przechowuje czy transportuje. Także to, z czego zrobione są torebki, jeżeli jest to produkt gotowy do zaparzania. Jak również to, czy była ona nie tylko suszona na słońcu, ale też np. podsuszana i konserwowana w trakcie transportu oraz czy podczas uprawy używano toksycznych środków ochrony roślin, pestycydów, fungicydów itp. Jeśli więc kupujecie herbatę owocową, wybierajcie mieszankę, która rzeczywiście zawiera owoce – być może jest ona mniej wygodna w parzeniu niż ta w torebkach, ale przynajmniej mamy pewność, że faktycznie są w niej owoce, a nie jedynie same aromaty owocowe, i to w śladowych ilościach, wymieszane z barwnikami.

Już sama herbata pakowana do torebek pozostawia wiele do życzenia. Przede wszystkim często pakuje się do nich odpady – w końcu kawałki w takiej torebce często przypominają pył herbaciany. Canadian Food Inspection Agency (CFIA) wykazała, że 1 na 4 herbaty zawiera pozostałości pestycydów w ilości przekraczającej limit bezpieczeństwa przyjęty przez Health Canada, a niektóre z nich zawierają nawet groźne pestycydy zakazane na całym świecie.

Zagrożeniem dla zdrowia są nie tylko herbaty kiepskiej jakości, pełne szkodliwych związków, ale same torebki do zaparzania, począwszy od najpopularniejszych białych saszetek wykonanych z papieru aż po najnowszy wynalazek, czyli znane nam z reklam piramidki. Te pierwsze zawierają w sobie chlor używany do ich wybielania oraz epichlorohydrynę – bardzo niebezpieczny związek chemiczny, który w kontakcie z wodą ulega hydrolizie do 3-MCPD. Obydwa związki zaburzają pracę układu odpornościowego, mogą prowadzić do bezpłodności, a nawet wywoływać raka. Piramidki natomiast wykonane są z różnych plastikowych tworzyw sztucznych, które zawierają toksyczne: bisfenol A (BPA), bisfenol S (BPS) i ftalany, czyli substancje imitujące ludzkie hormony, które prowadzą do zaburzeń i destabilizacji ludzkiego organizmu. Toksyczne substancje aktywują się w zetknięciu z gorącą wodą, bez której zaparzenie herbaty byłoby przecież niemożliwe. Poza efektem zdrowotnym jest też aspekt ekologiczny. Torebki z herbatą zaśmiecają środowisko, długo się rozkładają i powodują zanieczyszczenie gleby szkodliwymi substancjami.

Tak więc jeśli herbata, to najlepiej liściasta, taka, której pochodzenie możemy sprawdzić. Spróbujmy się dowiedzieć, gdzie, na jakiej plantacji została ona zebrana i czy używa się tam trujących środków chemicznych, które wpływają zarówno na ludzi, którzy zbierają liście herbaty, jak i na środowisko naturalne, w którym roślina jest uprawiana, a nawet na kubek, który trzymamy w dłoniach.

TŁUSZCZE

Tłuszcz, przez dekady oczerniany i przedstawiany jako największy wróg zdrowej diety, coraz częściej uznawany jest za niezbędny składnik naszego codziennego menu, i to nie tylko przez dietetyków czy trenerów, ale nawet przez psychiatrów. Rola zdrowych tłuszczów w zrównoważonym trybie życia jest decydująca dla skutecznego funkcjonowania mózgu i – wbrew temu, co podpowiadać może nam intuicja – prawdziwie zdrowy tłuszcz pomaga spalać w ciele tłuszcz niezdrowy, który wpływa na przyrost wagi i zaburzenia metaboliczne.

Jednak nie wszystkie tłuszcze są sobie równe: nawet najbardziej wartościowe oleje mogą stać się dla nas trucizną, jeśli podczas gotowania przekroczą swój punkt dymienia, czyli granicę temperatury, do której mogą być przetwarzane. Ponadto nadmiernie przetworzone oleje – takie jak olej rzepakowy, który musi być wybielany i pozbawiany charakterystycznego zapachu, zanim zostanie wypuszczony na rynek – mogą pozbawić nas istotnych przeciwutleniaczy.

W istocie tłuszcz odgrywa kluczową rolę dla utrzymania równowagi zarówno fizycznej, jak i umysłowej. Na skutek antytłuszczowej propagandy nie doceniamy jego wagi w naszym codziennym modelu żywienia, wciąż panicznie bojąc się, że utyjemy, podczas gdy nasz prawdziwy wróg – cukier – czai się za każdym rogiem. Wagę całkowitą naszego mózgu w 60% stanowi tłuszcz. Potrzebujemy właściwego tłuszczu, aby nasze mózg i ciało były zdrowe. Ludzki organizm wykorzystuje tłuszcze do magazynowania energii, budowania i regeneracji komórek i mięśni, produkcji hormonów oraz wchłaniania składników odżywczych. Oleje, które zasadniczo są tłuszczem, odgrywają w naszym życiu kluczową rolę.

Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne ogłosiło, że tłuszcze są dla nas złe i że musimy ograniczyć ich spożycie. Od czasu tamtej katastrofalnej w skutkach deklaracji ludzie zaczęli stawać się coraz bardziej chorzy i coraz grubsi. Jednak okazuje się, że jeszcze w latach 60. przemysł cukrowniczy opłacił naukowców, którzy oznajmili, że to właśnie tłuszcz, a nie cukier, jest przyczyną problemów zdrowotnych. Mit ten podtrzymywany był przez ostatnie 40 lat. Wystarczająco długo, by zaszczepić w ludziach paranoiczny strach przed tłuszczem. Branża promocyjna dostrzegła szansę w promowaniu produktów beztłuszczowych i przekształciła ją w zysk: wtedy narodziły się beztłuszczowe, wysokoprzetworzone produkty spożywcze i były one obecne niemal wszędzie. Niestety, ponieważ tłuszcz jest katalizatorem smaku, kiedy pozbędziemy się go z jedzenia, produkty smakują jak tektura, więc aby nadrobić ów brak, żywność trzeba wypełnić cukrem lub innymi substancjami słodzącymi i różnego rodzaju chemikaliami. Podczas gdy USA, a później inne kraje wysoko rozwinięte popadły w beztłuszczowe szaleństwo, zaczęliśmy nieświadomie głodzić swój organizm i pozbawiać go niezbędnych kwasów tłuszczowych, których potrzebujemy, aby móc się regenerować i aby procesy metaboliczne mogły zachodzić prawidłowo. Kiedy ludzie ograniczyli tłuszcz, musieli szukać energii gdzie indziej. Dlatego zaczęli spożywać nadmierne ilości cukru, co zapoczątkowało epidemię otyłości: w ciągu ostatnich kilku dekad wskaźnik otyłości wzrósł z 12% do 36% (w 2015 roku). Ponadto nader często spotykanymi schorzeniami stały się cukrzyca, nagłe zatrzymanie krążenia, nadciśnienie i rak.

Na rynku znajdziemy dziś wszystko, nawet olej z esencją masła – w rozszerzonym opisie produktu przeczytamy, iż jest to połączenie najlepszej jakości oleju rzepakowego z olejem maślanym. Na etykiecie znajdziemy też inne informacje, takie jak prawdziwy maślany smak, zachowanie właściwości do 220°C oraz rekomendacja szefów kuchni. Ale cóż to jest olej maślany? I który olej rzepakowy jest najlepszy, skoro sam rzepak to roślina pastewna nadająca się do karmienia zwierząt – a w ostateczności do produkcji biopaliwa?

Rzepak podlega licznym modyfikacjom, dzięki którym powstaje roślina do produkcji oleju. Olej rzepakowy jest powszechnie stosowany do celów przemysłowych i jest toksyczny dla ludzi. Wykazano, że powoduje on zmiany w płucach i ich rozedmę, a także inne problemy zdrowotne. Obecnie ponad 90% rzepaku uprawianego w USA to rośliny genetycznie zmodyfikowane, a nawet można powiedzieć, że całkowicie zaprojektowane w laboratorium. Co oznacza, że podczas uprawy opryskiwane są one pestycydami. Jakby tego było mało, aby z rośliny wyekstrahować olej, potrzebny jest rozpuszczalnik chemiczny, następnie jest ona myta i dezodoryzowana za pomocą kolejnych chemikaliów, by pozbyć się jej okropnego zapachu. Cały ten proces sprawia, że kwasy omega-3 zawarte w rzepaku przekształcane są w tłuszcze trans, które w naszym organizmie podnoszą poziom trójglicerydów i zwiększają ryzyko wystąpienia chorób serca, cukrzycy oraz nasilają stany zapalne. Podobnie jak inne wielonienasycone kwasy tłuszczowe, rzepak nie posiada wielu atomów wodoru, dlatego staje się niestabilny, a podczas jego obróbki termicznej w wysokich temperaturach powstają wolne rodniki. Popularne oleje roślinne generalnie nie są najlepszym wyborem dla zdrowia – z wyjątkiem oliwy. Większość olejów roślinnych produkowanych masowo jest wybielana i przetwarzana przy użyciu związków chemicznych, które powodują nagminne stany zapalne w całym organizmie i lawinę problemów zdrowotnych. Wysokoprzetworzone oleje szybko się utleniają, w efekcie pozbawiając organizm przeciwutleniaczy, które pomagają utrzymać sprawność mózgu i zachować młodość. Ponadto oleje z szafranu, słonecznika, soi, kukurydzy i bawełny charakteryzują się wysokim poziomem kwasów tłuszczowych omega-6, których nadmierne spożycie również prowadzi do stanów zapalnych.

Na rynku mamy wiele zdrowych tłuszczów. Wszelkie produkty wysokoprzetwarzane, wybielane oraz perfumowane nie powinny się znajdować w naszej kuchni. Im mniej przetwarzania, tym lepiej.

Co dzieje się, gdy tłuszcz się utleni? Kiedy olej osiągnie punkt dymienia i przekroczy maksymalną temperaturę obróbki, utlenia się. Wyobraźmy sobie rdzę na starym przedmiocie – to też proces utleniania i to samo dzieje się z naszym organizmem, jeśli karmimy go tłuszczem lub też innymi produktami, które uległy utlenieniu. Wytwarzają się wówczas wolne rodniki, które niszczą nasze komórki. I znowu wracamy do badań – jasno wykazały one, że spożywanie utlenionych olejów zwiększa stany zapalne, które prowadzą do degeneracji DNA, co w efekcie sprawia, że stajemy się bardziej podatni na choroby takie jak alzheimer, demencja, cukrzyca, choroby serca i rak.

Tłuszcze, które najbardziej nadają się do obróbki termicznej w średnich i wysokich temperaturach:

Rodzaj tłuszczu

Temperatura dymienia

Jak używać

Masło ghee

232°C

Doskonały tłuszcz pozbawiony laktozy. Idealny do obróbki termicznej. Niezbędny do regeneracji błon komórkowych w całym organizmie.

Olej z awokado

260°C

Neutralny olej stanowiący doskonałą alternatywę dla oleju rzepakowego. Nadaje się zarówno do pieczenia, jak i do smażenia w wysokich temperaturach.

Olej makadamia

215°C

Ma lekko orzechowy smak, który nie jest jednak zbyt przytłaczający. Zawiera kwasy omega-7. Zasadniczo do wykorzystania we wszelkich przepisach, nawet na marynaty; również tam, gdzie najczęściej używamy oliwy, możemy użyć oleju z orzechów makadamia.

Olej ryżowy

213°C

Idealny do smażenia i pieczenia w wysokich temperaturach. Raczej nie ma smaku, jednak mimo tego, że pozostaje neutralny, nie smakuje najlepiej w sałatkach na zimno, jest za to doskonałym składnikiem domowych sosów, dipów czy majonezu.

Nierafinowany olej kokosowy

232°C

Nadaje się zarówno do smoothie, jak i do wypieków czy smażenia, np. naleśników lub bananów, a także do produkcji domowych batonów i słodyczy. Ma charakterystyczny słodkawy posmak kokosa.

Masło

177°C

Masło przez długi czas miało złą reputację i chociaż wciąż nie nadaje się do smażenia w wysokich temperaturach, świetnie sprawdzi się np. podczas przygotowania jajecznicy. Jest to jedyny z produktów mlecznych, który – o ile jest prawdziwym masłem, czyli czystym tłuszczem mlecznym – jest odpowiedni nawet dla osób z alergią. Sprawdza się też jako składnik kuloodpornej kawy. Masło jest niezbędne dla rozwoju mózgu u małych dzieci i dla regeneracji całego organizmu.

Masło kakaowe

188°C

Smak masła kakaowego może zostać zrujnowany, jeśli zbyt szybko zostanie ono podgrzane. Stosowane jest głównie do deserów oraz warzyw lub owoców. W temperaturze pokojowej zachowuje stałą konsystencję, dlatego idealnie nadaje się do robienia batonów z granoli, czekoladowego łamańca lub innych wieloskładnikowych słodyczy.

Oliwa

188°C

Najwyższej jakości oliwa mamętny i ciemnozielony kolor. Powinna być przechowywana w ciemnej butelce. Jest idealna do wykańczania potraw, dressingów i niezawodna w daniach śródziemnomorskich, np. do zrobienia pesto czy polania pizzy. Wszelkie żółte oliwy są wielokrotnie filtrowane. Jest to jeden z tłuszczów najbardziej narażony na rynkowe oszustwa i najczęściej podrabiany produkt na świecie.

Olej z pestek winogron

215°C

Posiada wyższą temperaturę dymienia niż inne oleje, ale ma wysoką zawartość kwasów omega-6, które w nadmiarze, jeśli nie są zrównoważone przez inne omegi, powodują stany zapalne, więc nie opierajmy na nim zbyt mocno naszej kuchni. Dzięki swojemu neutralnemu smakowi jest doskonałym substytutem oleju rzepakowego w recepturach do pieczenia. Jest również dużo tańszy niż inne oleje wysokiej jakości.

Olej z nasion sezamu

232°C

Ma wysoką zawartość kwasów omega-6 i bardzo intensywny smak, dlatego lepiej używać go w umiarkowanych ilościach, np. łyżka stołowa lub dwie jako dodatek do sosów i zup. Duże ilości oleju sezamowego mogą zdominować smak potrawy.

DŻEMY, SMAROWIDŁA, SŁODYCZE, PRZEKĄSKI

Aby dokładnie zweryfikować zawartość wszelkiego rodzaju ogólnie dostępnych dżemów, smarowideł, słodyczy i przekąsek, przeczytałam niezliczone ilości etykiet w supermarketach i wybrałam kilka najciekawszych, a może raczej najbardziej szokujących składów, tak by czytelnik miał świadomość, że jednak warto czytać opisy produktów.

Jest to najbardziej obcy mi dział spożywczy, ponieważ smarowideł nigdy nie jadłam i jeść nie będę – chleb lubię jeść z humusem lub pastą z fety, natomiast, jako że nie jem cukru, na co dzień wystarczy mi mała łyżeczka czekoladowego smarowidła, aby poczuć zastrzyk cukru w krwiobiegu – dlatego też zupełnie nie wyobrażam sobie zjedzenia nawet jednego naleśnika obficie posmarowanego kremem czekoladowym.

Do dziś pamiętam zakup popularnych francuskich crêpes na Korsyce – z dżemem figowym, którym ociekał nie tylko naleśnik, ale nawet całe naczynie, w którym został on podany. Dopiero ścierając go prawie do zera, byłam w stanie przełknąć ciasto, choć nie powiem, by był to najlepszy możliwy posiłek. Trudno nazwać to nawet przekąską czy wakacyjną rozpustą. Dlatego też nikt nie przekona mnie, że pierniki muszą mieć aż 67 różnych składników, a każde ciastko ociekać musi tłuszczami trans.

Jeśli poczytamy etykiety, w większości składów znajdziemy 4 główne elementy łączące ze sobą różne produkty: pszenica, soja, utwardzony tłuszcz roślinny i mleko w proszku. Cała reszta to różnica w ilości konserwantów i aromatów, no i w rodzaju opakowania.

DŻEMY

DŻEM BRZOSKWINIOWY

NISKOSŁODZONY, PASTERYZOWANY

SKŁADNIKI:

brzoskwinie, cukier, woda, regulator kwasowości (kwas cytrynowy), substancja żelująca (pektyny), substancje zagęszczające (guma guar, guma ksantanowa), przeciwutleniacz (kwas askorbinowy).

DŻEM TRUSKAWKOWY Z RABARBAREM

NISKOSŁODZONY, PASTERYZOWANY

SKŁADNIKI:

owoce (truskawki 25%, rabarbar 20%), cukier, woda, sok cytrynowy z koncentratu, substancje żelujące (pektyny), regulatory kwasowości (cytrynian sodu), stabilizator (chlorek wapnia). Sporządzono z 45 g owoców na 100 g produktu.

DŻEM Z AGRESTU I KIWI

NISKOSŁODZONY, PASTERYZOWANY

SKŁADNIKI:

.

.

.

...(fragment)...

Całość dostępna w wersji pełnej.

SPIS TREŚCI

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

PROLOG

SHOPPING – IQ INTELIGENTNE ZAKUPY

GASTRONOMICZNE IQ – ŻYWIENIE SIĘ POZA DOMEM

SOS – CO ROBIĆ, KIEDY CZUJESZ SIĘ NAPRAWDĘ ŹLE?

GLUTEN IQ – TEST NA TOLERANCJĘ GLUTENU

PLANY POSIŁKÓW SLOWFOODLIFE

PRZEPISY – KUCHNIA BEZ PSZENICY, 3G, 5G

EPILOG

BIBLIOGRAFIA