Autor: Mikołaj Gospodarek

Redakcja: Ilona Kisiel

Korekta: Jolanta Bąk

Projekt graficzny okładki i makiety: Karandasz

Skład: Izabela Kruźlak

Opracowanie mapy: Teresa Dzieniszewska Carto

Redaktor techniczna: Aneta Kaczmarek

Zdjęcia: Mikołaj Gospodarek

Redaktor prowadząca: Ewelina Wolna-Olczak

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Mikołaj Gospodarek
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2025

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-564-5

Konwersja: eLitera s.c.

ZAPRASZAM NA JURĘ,
CZYLI WIĘCEJ NIŻ KILKA SŁÓW WSTĘPU OD AUTORA

Po wydaniu trzydziestu klasycznych przewodników turystycznych zdobyłem się na odwagę, żeby zmienić nieco charakter moich publikacji. Oczywiście nadal temu wydaniu bliżej jest do przewodnika niż do innej formy literackiej, ale z pewnością nie jest to prowadzenie po wyznaczonych miejscach w wydaniu klasycznym. O zmianie podejścia decyduje jeden kluczowy fakt. Do tej pory, kiedy przygotowywałem książki o różnych regionach, trzymałem się zawsze sztywnego kanonu. Jednym z jego punktów były miejsca, których nie można pominąć. Pisząc o Tatrach, nie mogłem nie wspomnieć o Giewoncie. W tej książce, która otwiera nowy rozdział w tworzeniu przeze mnie przewodników, mogłem sobie pozwolić na dużo więcej. I nie chodzi tu o pomijanie czegokolwiek. Bardziej chodzi o wybór tego, co proponuję, oraz o sposób, w jaki zachęcam do odwiedzenia wybranych miejsc. To będzie moja Jura. Ta najbliższa mojemu sercu.

Zazwyczaj we wstępach opisuję, co znalazło się w kolejnych rozdziałach. Tu zacznę inaczej – napiszę, co się w nich nie znalazło, i krótko wyjaśnię dlaczego. Całkowicie świadomie pominąłem Kraków. Oczywiście nie zrobiłem tego bez powodu. Uznałem, że to zabytkowe miasto jest tematem tak szerokim i wielowątkowym, że poświęcenie mu jednego rozdziału to za mało. To temat na osobną książkę i pewnie w przyszłości się o nią pokuszę. Inaczej za to podszedłem do Częstochowy, mojego rodzinnego miasta. Uznałem, że zdołam podać jego esencję turystyczną w taki sposób, żeby niczego nie umniejszać, a zaciekawić. Kraków i Częstochowa to dwa różne miasta. Gród Kraka nie narzeka na brak turystów. Częstochowa, poza Jasną Górą, jest raczej mało znana. Poświęcając jej osobny rozdział, chciałem pokazać wszystkie wyjątkowe miejsca miasta, które warto zobaczyć.

Ponieważ jest to subiektywny przewodnik, którego największym atutem jest to, że nie mógłby go napisać nikt inny, opieram się głównie na własnych doświadczeniach, przeżyciach i zachwytach. Dzielę się tym, co noszę głęboko w sercu. Oczywiście nie zabraknie tu ważnych atrakcji czy miejsc, ale jeśli miałem wybór między miejscem znanym oraz mniej popularnym, ale według mnie piękniejszym, to wybrałem to drugie. Przykładem może być góra Birów. Miejsce arcyciekawe pod względem historycznym i przyrodniczym. Mnie jednak nigdy nie było z nią po drodze. Piszę zatem więcej o Zegarowych Skałach czy polach w Mzurowie niż o atrakcji położonej tuż obok zamku Ogrodzieniec.

Nie udaję kogoś, kto zna każdy centymetr Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Nie mam monopolu na wiedzę o Jurze. W sprawach, w których nie jestem specjalistą, oddałem głos ludziom, którzy mają dużo do powiedzenia. O turystyce rozmawiam z Katarzyną Kulińską-Plutą z Urzędu Miasta w Żarkach oraz Robertem Nierodą, dyrektorem biura Związku Gmin Jurajskich. Nie jestem wspinaczem, więc skorzystałem z wiedzy Marcina Kwaśniewskiego, który z jurajskimi skałami związany jest od ponad 40 lat. Nie ja odkryłem magię jurajskich pól, więc uczciwie przyznaję, że korzystałem z doświadczenia Przemysława Kruka. Piszę w tej książce również o osobach, które miały w mojej jurajskiej historii duże znaczenie. Pojawia się w niej moja mama, Urszula Gospodarek, czynna przewodniczka turystyczna m.in. po Jurze, która przez wiele lat współtworzyła zaplecze turystyczne Częstochowy i okolic w Wydziale Kultury, Promocji i Sportu w częstochowskim Urzędzie Miasta. Wspominam też Piotra Kozieła, mojego nauczyciela geografii ze szkoły podstawowej, z którym wędruję po Jurze od dobrych 30 lat.

Czym zatem jest ta książka? To połączenie przewodnika, reportażu i autobiografii. Dwa pierwsze filary stworzyć mógłby każdy. Ten trzeci, który dotyczy mnie i moich doświadczeń, jest nie do podrobienia. Pierwiastek osobisty nadaje inny ton opisywanym miejscom. Nie skupiam się bowiem na tym, co „trzeba” zobaczyć, ale bardziej piszę o tym, „dlaczego” warto to zrobić. Dzielę się wiedzą, przeżyciami i emocjami. Nie zachęcam do spaceru po lesie ze względu na piękne drzewa. Zachęcam do wyruszenia na szlak po lesie, który dla mnie jest jak Mroczna Puszcza z Tolkienowskich opowieści. Czy każdy dostrzeże to co ja? Pewnie nie, ale przecież nie chodzi o to, żeby kopiować moje przeżycia. Bazując na tym, o czym piszę, warto tworzyć własną historię. To właśnie dzięki silnym uczuciom i zachwytom zebrałem tyle doświadczeń, żeby się nimi podzielić.

Zapraszam na moją Jurę. To kraina najbliższa mojemu sercu, bo na niej się wychowałem i na niej uczyłem się turystyki. Jura wzbudziła we mnie uważność i ciekawość, z których korzystam, odkrywając inne zakątki Polski. Mam nadzieję, że ta książka stanie się zachętą dla tych, którzy Jury jeszcze nie znają, a moje fascynacje pomogą rozniecić miłość do tego regionu.

W Jurze czy na Jurze?

W przewodniku celowo została użyta forma „na Jurze” – dziś nadal uznawana przez językoznawców jako potoczna, choć nie błędna – a nie „w Jurze”, co sugerują słowniki i specjaliści wypowiadający się w tej kwestii jeszcze na początku XXI wieku. Nasz język bardzo szybko ewoluuje, a turystyka jurajska (w tym związane z nią słownictwo) w ostatnich latach znacznie wyprzedziła normę językową w tej mierze.

Przewodnik ma być jak najbardziej praktyczny, pomocny i ma służyć czytelnikom. Zdecydowałem się pójść śladem mieszkańców Jury oraz turystów i za gminą Żarki również oficjalnie propagować w tym przewodniku ideę oraz formę: „Tu jest twoje miejsce na Jurze”.

MOJA JURA,
CZYLI KRAINA Z LAT DZIECIĘCYCH

Wszystko ma gdzieś swój początek. Być może trudno w to uwierzyć, ale ta książka zaczęła powstawać jakieś 30 lat temu. W nieco za dużych zimowych traperach wędrowałem wtedy po jurajskich lasach jako niewiele wyrośnięty od ziemi uczeń szkoły podstawowej. Niczym gąbka chłonąłem to, co mnie otaczało, i uczyłem się postrzegania świata z perspektywy drogi. Dzisiaj wiem, że to właśnie Jura Krakowsko-Częstochowska wychowała mnie na turystę, fotografa i autora przewodników. To na niej uczyłem się ciekawości świata, pokonywania własnych słabości i wyrabiania w sobie silnej woli, by nigdy się nie poddawać.

SKKT

Szkolne Koła Krajoznawczo-Turystyczne to organizacje działające w szkołach, których celem jest popularyzacja turystyki i krajoznawstwa wśród uczniów. Początki SKKT sięgają okresu międzywojennego, a ich dzieje są ściśle związane z rozwojem PTTK. W ramach działalności SKKT organizowane są rajdy, biwaki czy wycieczki autokarowe. Uczestnicząc w wyjazdach, uczniowie mogą zbierać punkty do odznak GOT (Górska Odznaka Turystyczna) oraz OTP (Odznaka Turysty Pieszego).

Zimowa wędrówka, luty 2002 rok

Rowerem przez dolinę Prądnika

To jedyny region w Polsce, z którym mam tak głęboką i zażyłą więź. I nie będę udawał, że będę obiektywny. W wielu kwestiach będę tak subiektywny, jak jeszcze nigdy wcześniej w żadnym moim przewodniku. Jura to kraina z moich dziecięcych wspomnień. To miejsce pierwszych świadomych zachwytów nad przyrodą. Przez wiele lat był to mój podręczny poligon fotograficzny, na którym byłem niemal codziennie. Patrzę na Jurę jak dziecko, które ona wychowała, i wiem, że w wielu miejscach mój zachwyt weźmie górę nad logiką. To jednak całkiem świadome działanie. Wiem, że dojrzała miłość każe dostrzegać blaski i cienie. Widzę, jak Jura zmieniła się na przestrzeni mojego życia. Wiem, że ogołocono ją z lasów. Dokonał tego zarówno człowiek w czasie wycinek, jak i sama natura przez wiatr czy okiść.

Bez wydarzeń opisanych w tym rozdziale nie powstałaby ta książka, a także pewnie żadna inna moja publikacja. Wszystko ma bowiem gdzieś swój początek. Ten jest gdzieś w połowie lat 90. XX wieku. Nad moim łóżkiem nie wisiał żaden plakat z muzycznymi gwiazdami czy aktorami jak to było w modzie. Zasypiając i budząc się, patrzyłem na przyklejoną do ściany mapę Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Była to jedna z moich pierwszych map w życiu. Wygrałem ją w szkolnym konkursie na początku czwartej klasy szkoły podstawowej. Potrafiłem długo siedzieć i patrzeć na tę mapę. Zapamiętywałem skrzyżowania szlaków, nazwy miejscowości i skał. Od poniedziałku do piątku obcowałem z Jurą na papierze. Sobota była świętem. W sobotę szedłem na rajd!

Pamięć w przypadku pierwszych wspomnień z Jury jest bardzo zawodna. Trwałe obrazy pojawiają się dopiero od momentu, kiedy zapisałem się do Szkolnego Koła Krajoznawczo-Turystycznego „Obieżykraj”. Jestem przekonany, że kontakt ze skałami, Orlimi Gniazdami i całym pięknem tej wyżyny miałem dużo wcześniej. W rodzinnych albumach widzę siebie na zdjęciach wśród ruin zamku w Olsztynie. W pamięci majaczą także migawki z rajdów organizowanych przez częstochowski oddział PTTK. Jak przez mgłę pamiętam rozstawione na mecie trójkątne namioty, które wyglądały jak wyjęte z kreskówek o przygodach Bolka i Lolka. Nie pamiętam jednak z tamtych czasów siebie w tych miejscach na Jurze, więc ufam zdjęciom, że tam byłem.

Ruiny zamku w Olsztynie

PTTK

W 1950 roku połączono Polskie Towarzystwo Tatrzańskie i Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Dało to początek Polskiemu Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu (PTTK), do głównych zadań którego należy rozwijanie i upowszechnianie turystyki, krajoznawstwa i ochrony przyrody. PTTK prowadzi także sieć schronisk górskich, odpowiada za znakowanie i utrzymanie szlaków turystycznych. Szacuje się, że PTTK zrzesza około 70 tysięcy członków i działa w 300 oddziałach rozsianych po całej Polsce.

Inaczej sprawa ma się z rajdami z SKKT. Gdy sięgam pamięcią do tych chwil, mam przed oczami obrazy zgranej paczki, która wędruje po jurajskich ścieżkach. Spotykaliśmy się prawie zawsze przed wejściem do Szkoły Podstawowej nr 54 w częstochowskiej dzielnicy Północ. Wrodzony strach przed spóźnieniem sprawiał, że zazwyczaj to ja czekałem na resztę ekipy. Z położonej po drugiej stronie miasta dzielnicy Raków przyjeżdżał po nas nauczyciel geografii Piotr Kozieł. Gdy wszyscy, którzy zgłosili się dzień wcześniej na rajd, byli na miejscu, ruszaliśmy wspólnie na przystanek tramwajowy. Wysiadaliśmy albo przy dworcu PKP, albo jeden przystanek dalej, przy dworcu PKS. Repertuar tras nie był zbyt szeroki. Nasze wędrówki oscylowały między 10 a 35 km. Wszystko zależało od pory roku i pogody. Im byliśmy starsi, tym chętniej wybieraliśmy dłuższe trasy. Istniały też warianty, w których dojeżdżaliśmy autobusami miejskimi na obrzeża Częstochowy i dalej szliśmy pieszo w kierunku ruin zamku w Olsztynie.

Zabytkowe stodoły w Żarkach

Przebieg tras narzucony był przez przebieg linii kolejowej Częstochowa–Katowice, a także przez miejsce docelowe, czyli przeważnie Olsztyn koło Częstochowy. Wysiadaliśmy zatem na stacjach: Korwinów, Poraj, Masłońskie Natalin czy Żarki-Letnisko. Z rzadka wybór padał na trasę z Myszkowa Mrzygłodu do Żarek-Letniska, ale i taka trasa istniała. Niezbyt często decydowaliśmy się też na przejazd pociągiem do Julianki (trasa Częstochowa–Kielce), żeby stamtąd dość długą trasą przez Złoty Potok dojść do Olsztyna. Opcja z autobusem PKS była praktycznie tylko jedna. Był to przejazd do Janowa i następnie wędrówka Szlakiem Orlich Gniazd do Olsztyna. Nie był to wielki wachlarz możliwości. Wiele z tych tras w niewielkim stopniu zahaczało o kultowe jurajskie atrakcje. A jednak to właśnie w czasie tych wędrówek zrodziła się moja miłość do Jury, która trwa już ponad 30 lat.

Droga w Zagórzu

Oczami wyobraźni potrafię przenieść się do sobotniego poranka. Na starcie rajdu prawie zawsze pojawiali się Adam Śpiewak i Jakub Rudziński. Udział reszty ekipy był dość okazjonalny. Zdarzało się, że przez długie tygodnie chodziliśmy na rajdy tylko we czwórkę: Piotrek, Adam, Kuba i ja. Pierwszy odcinek to było przejście przez zaspane osiedle na tramwaj, który zawsze na pierwszym przystanku świecił pustkami. Jeszcze dziś słyszę, jak Piotrek kasuje bilety i jedziemy w stronę centrum miasta. Docieramy na dworzec. Tam stoi modernistyczny szklany gmach bodaj jednego z najnowocześniejszych wówczas dworców w Polsce. Z kilkunastu kas czynna jest tylko jedna. Kupujemy bilety i idziemy na peron. W pociągu zawsze siadam przy oknie. Tak zaczynała się sobotnia przygoda.

Wędrówka w stronę Sokolich Gór, 2001 rok

Do moich ulubionych tras należała ta z Żarek-Letniska do Olsztyna. To prawie 30 km. Zaczynało się od przejścia między domami jednorodzinnymi w kierunku lasu, który przecinała droga do Żarek. Dla nas, gnieżdżących się z rodzeństwem i rodzicami w ciasnych mieszkaniach z wielkiej płyty, widok tych domów zawsze budził podziw. Za końcem zabudowań zaczynała się piaszczysta droga przez las. Dochodziliśmy nią do miasta, które przecinaliśmy w kierunku Leśniowa. Pamiętam, że wczesną wiosną i jesienią, kiedy przechodziliśmy ul. Leśniowską w Żarkach, w powietrzu unosiła się gęsta zawiesina z dymu. Po przejściu przez las z dużą ilością świeżego powietrza zetknięcie ze smogiem w takim natężeniu nie mogło być niezauważone. Szliśmy więc dalej do kolejnego leśnego odcinka, który zaczynał w się w Przewodziszowicach. Wchodząc na niewielkie wzniesienie, zostawialiśmy za plecami Żarki, smog i gwar. Ten ostatni był powodowany targiem, który od wielu lat odbywa się w tym mieście w soboty oraz środy. Do dzisiaj nie zdołały go unicestwić hipermarkety i dyskonty. Można kupić na nim mydło i powidło. Zauważalną zmianą jest natomiast brak zwierząt – kur czy królików, które jeszcze w latach 90. XX wieku można było tam kupić.

Na zimowym szlaku, 2003 rok

Przewodziszowice, Czatachowa i Ostrężnik. Niegdyś trio rodem z końca świata. Dzisiaj za sprawą wyasfaltowania leśnych dróg pod ścieżki rowerowe okolice te zmieniły się nie do poznania. W czasach naszych rajdów były to dzikie ostępy. Piaszczyste drogi, pagórki i gęsty las. Z każdym krokiem zbliżaliśmy się do najpiękniejszego zakątka Jury, za jaki uważam rezerwat przyrody „Parkowe” koło Złotego Potoku. Już jako dziecko potrafiłem dostrzec istotne zmiany, jakie następowały w krajobrazie. Gdzieś zza węgła widoczne były wapienne skały, teren robił się mocno pagórkowaty. Ale tym, co urzekało (i urzeka po dziś dzień), były potężne buki rosnące między Ostrężnikiem a Złotym Potokiem. Ich smukłe sylwetki przypominają gotyckie kolumny w świątyniach. Gałęzie drzew w koronach tworzą najpiękniejsze sklepienie. Kroczy się przez ten las niczym przez najpiękniejsze sanktuarium przyrody.

Ruiny zamku w Bobolicach, 1998 rok

W mojej pamięci zapisał się dzień, w którym wędrując właśnie przez ten las, Piotrek opowiadał nam o przygodach Hobbita z powieści J.R.R. Tolkiena. Padał tego dnia deszcz i było mgliście. Czułem się, jakbym szedł przez Mroczną Puszczę. Później, kiedy sam przeczytałem o przygodach Bilbo Bagginsa i poznałem Gandalfa z Władcy Pierścieni, zyskałem przekonanie, że wiele zakątków Jury z powodzeniem mogłoby służyć za tło dla tych opowieści.

Rzędkowice, 1997 rok

PTSM

Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych (PTSM) kontynuuje tradycje utworzonego w 1926 roku Stowarzyszenia Polskich Schronisk Młodzieżowych. Należy do International Youth Hostel Federation (Międzynarodowej Federacji Schronisk Młodzieżowych). Posiadacze legitymacji PTSM mogą korzystać z bazy noclegowej w schroniskach młodzieżowych na preferencyjnych warunkach. Na Jurze działają szkolne schroniska młodzieżowe w Siedlcu, Złotym Potoku (sezonowe), Olkuszu, Krzeszowicach i Krakowie.

Z cudownych złotopotockich lasów wędrowaliśmy najczęściej przez Siedlec do Zrębic. Wariantów dróg było kilka i tak naprawdę nigdy do końca nie wiedzieliśmy, którą pójdziemy. Decyzję często mimochodem podejmował ten, kto szedł w danym momencie na przodzie, a reszta podążała za nim. Kiedy dzisiaj myślę o tamtych czasach, to zachodzę w głowę, jakim cudem nikt nigdy się nie zgubił. Nie było telefonów komórkowych. Rodzice wiedzieli zazwyczaj tyle, że idziemy na rajd. Nawet godzina powrotu nie była znana. Piękne czasy, choć dziś już nie do pomyślenia.

Za Zrębicami czekało nas przejście przez Sokole Góry. Dalej był już Olsztyn z przystankiem podmiejskich autobusów. Nasza przepustka do miasta. Nie sposób było wycelować dokładnie w godzinę odjazdu autobusu. Nie jeździły zbyt często, więc w oczekiwaniu na odjazd chodziliśmy do bodaj jedynego w tamtych czasach baru. Zamawialiśmy frytki, których smak pamiętam do dzisiaj. Zazwyczaj na stole lądowała jedna czy dwie porcje, które w okamgnieniu znikały po retorycznych pytaniach: „Mogę jedną?”.

Budżet takiego rajdu zazwyczaj wynosił dokładnie tyle, ile kosztowały bilety na pociąg i autobus. Niekiedy szkoła dofinansowywała działalność SKKT, więc jeździliśmy zupełnie za darmo. W plecaku każdy miał kanapki i termos z herbatą. Do sklepów, których na naszych trasach nie było za wiele, zaglądaliśmy rzadko. Jedynym punktem obowiązkowym był sklep u pani sołtysowej w Zrębicach (więcej o tym miejscu piszę w rozdziale Jestem z Jury na s. 169). Były to finansowo trudne czasy i chyba tylko niskobudżetowość tych wyjazdów sprawiała, że naszych rodziców było stać na takie cotygodniowe rajdy.

Od czasu do czasu wyjeżdżaliśmy też na dłuższe wędrówki. Moim pierwszym rajdem wielodniowym była „Złota jesień” w 1998 roku. Trasa z Krakowa do Rzędkowic. Miałem 11 lat i pierwszy raz w życiu wyjechałem gdzieś bez rodziców czy dziadków. To było spełnienie marzeń. Wreszcie mogłem wykorzystać kuchenkę gazową, którą dostałem pod choinkę rok wcześniej. W plecaku na aluminiowym stelażu niosłem wielki, ciężki śpiwór. Brzmi to banalnie, ale to naprawdę było wyzwanie. Piotrek nigdy się z nami nie cackał i uczył nas na każdym kroku samodzielności. Byliśmy zgraną paczką, więc nikt nie wywijał numerów. O wszystko dbaliśmy sami.

Góry Towarne

Pamiętam też jeden z ostatnich naszych wielodniowych rajdów. Wczesną wiosną wędrowaliśmy z Zawiercia do Częstochowy, śpiąc m.in. w schronisku PTSM (Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych) w Siedlcu, gdzie mieściła się też szkoła. Komunijne zegarki zawiodły, nikt nie usłyszał budzika. Zaspaliśmy. Jak wielkie było nasze zdziwienie, kiedy do sali na lekcję weszła pierwsza z klas. My niczym cyganie z taborem rozłożeni na materacach zwijaliśmy się w podskokach. To były naprawdę piękne czasy.

Skały Zegarowe

Niestety błogą sielankę przerwała brutalna reforma edukacji. Złożyło się na to kilka rzeczy. Po pierwsze przeniesiono nas ze szkoły podstawowej do gimnazjum. Starsza część ekipy odeszła już wcześniej do liceum. Nasza turystyczna idylla trwała trzy lata, czyli do końca szóstej klasy. Kolejnym efektem reformy było zwolnienie Piotrka z pracy. Z wykształcenia jest archeologiem i choć był najlepszym nauczycielem geografii, o jakim mogłaby pomarzyć każda szkoła, to wymogi formalne były bezlitosne. Grupa w teorii się rozpadła. W teorii, bo ja, Adam i Piotrek wcale nie mieliśmy ochoty kończyć przygody z rajdami. Nie udawało się, co prawda, spotykać tak często jak wcześniej, ale regularnie do końca liceum, czyli przez kolejne sześć lat, spotykaliśmy się na rajdach. Piotrek znalazł pracę w branży, która od dziecka była jego pasją, czyli w sklepie zoologicznym, gdzie odpowiada za dział akwarystyki. Adam ukończył budownictwo na Politechnice Częstochowskiej i stawia drewniane domy w Polsce i Norwegii. Ja zająłem się fotografią i pisaniem przewodników. Po prawie 30 latach nadal przynajmniej raz w roku się spotykamy na rajdzie po Jurze.

Ta historia się jeszcze nie skończyła. Z ogromnym sentymentem za każdym razem ruszam na szlak. Ilekroć jestem na Jurze, to całym sobą chłonę jej niezwykłość. Pokochałem ją jako dziecko i kocham nadal jako dorosły. Bo przecież nigdzie nie wraca się z takim sentymentem jak do beztroskich lat dziecięcych...

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki