Tytuł oryginalny: (The Hard of the Bread)

Autorka: Hila Timor Aszur

Tłumaczenie: Anna Klingofer-Szostakowska

Redakcja: Joanna Kułakowska-Lis

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Skład: Jarosław Hess

Redaktor inicjujący: Jarosław Jabłoński

Redaktor prowadzący: Roman Książek

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Hila Timor Ashur
© Copyright for the Polish translation by Anna Klingofer-Szostakowska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Ta książka jest fikcją literacką. Bohaterowie i wydarzenia opisane w tej książce są tworem wyobraźni autorki bądź też zostały znacząco przetworzone pod kątem wykorzystania w  powieści.

Wydawnictwo Pascal Sp. z o.o. wykazało należytą staranność (w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego) w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do zdjęć wykorzystanych na okładce książki. Przed oddaniem tej publikacji do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, dlatego Wydawnictwo Pascal Sp. z o.o. zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do siedziby wydawnictwa.

Wydawnictwo dziękuje Panu Cezaremu Nowogrodzkiemu za pomoc przy pracach nad okładką książki.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2022

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8103-924-6

Konwersja: eLitera s.c.

Ukochanemu Chaimowi:

odpowiedziałeś mi,

zanim cię zawołałam.

ROZDZIAŁ 1

Hila

Odprowadzała nas do samochodu, stawała na skraju chodnika i zanim odjechaliśmy, rzucała jeszcze: „Tylko nie pędźcie. Żadnego wyprzedzania!”. Patrzyłam na pomarańczowe kwiaty na cieniutkiej podomce, pomagającej jej przetrwać chamsiny, do których nigdy się nie przyzwyczaiła, a ona prosiła tatę, żeby nie pędził i nie wyprzedzał. Kiedy dorosłam i zrobiłam prawo jazdy, spoglądałam głęboko w jej błękitne oczy, a ona uzasadniała swoje błagania: „Wilde hajes[1] czyhają na ciebie na drodze”.

Teraz nikt mnie już nie ostrzega, a mimo to nie pędzę po ulicach. I pozwalam się wyprzedzać wszystkim dzikusom. Moja zdyscyplinowana jazda nie zostaje jednak nagrodzona. Po raz trzeci okrążam szary budynek i nadal nie mogę znaleźć wjazdu na parking.

Czuję się taka mała i biedna na otaczających go betonowych autostradach. Gubię się. W końcu zjeżdżam na bok i parkuję przy kiosku Szaloma, gdzie dziadek przystawał swoim peugeotem kombi w drodze powrotnej z targu. Babcia kupowała mi tam maślane cukierki, a sobie papierosy.

Żaluzja kiosku jest opuszczona. Nigdy nie zapytałam, czy kioskarz naprawdę ma na imię Szalom, czy może to przydomek, który przylgnął do niego, bo marzył o pokoju[2], jak niegdyś my wszyscy. Ale w sumie nigdy mnie to nie interesowało. Byłam przekonana, że jest tam po to, żeby zapewnić mi moje ulubione cukierki. Szukam jakichś śladów, które wskazałyby, że rano coś tu się działo. Że jakaś kobieta o starannie ułożonej fryzurze kupiła wnuczce cukierki, a sobie paczkę marlboro light. Ale nie widzę nic, oprócz przyklejonych do chodnika wokół kosza na śmieci kawałków poczerniałej gumy do żucia, których wieku nie mam ochoty oceniać. Za mną, w miejscu, gdzie dawniej znajdowała się ma’abara, obóz przejściowy, świecą baony świateł, zapalających się i gasnących w niezdarnym pokazie. Ogarnia mnie gniew. Nie potrafię poczuć nic innego wobec rozciągającej się przede mną plątaniny ulic, której zimne światło przypomina mi, że jestem tu zbędna.

Próbuję odsunąć od siebie dokuczliwą myśl. Może teraz też myślę tylko o sobie. Może babcia wcale nie chce, żebym zobaczyła ją taką. Ze zbyt rudawymi włosami. I w takim stanie. I tylko ja, wychowana na grzeczną dziewczynkę, wmawiam sobie, że jestem tu dla niej. A przecież to ja jestem w potrzebie. Potrzebuję babci jeszcze przez chwilę. Potrzebuję, by poszła do spiżarni, gdzie w białej szafce zawsze było pięćdziesiąt kilo cukru i sześćdziesiąt kilo mąki. I trochę konserw, w razie gdyby znowu próbowali nas zgładzić. Żeby na wszelki wypadek było coś na ząb. A nuż ktoś wpadnie. Gdy wróci ze spiżarni i z pobladłą twarzą powie, że nie ma w domu nic do jedzenia, bo odkryła, że jest tylko czterdzieści dziewięć kilo cukru zamiast pięćdziesięciu, będę mogła ją uspokoić, bo akurat przyniosłam ze sklepu kilogram cukru. I dżem truskawkowy. I chleb.

Potrzebuję jej ze względu na swoje dzieciństwo. Chcę jeszcze przez chwilę pozostać babciną wnuczką. Jak mam być wnuczką bez babci? Jest dla mnie jak ten kilogram cukru, którego nie może zabraknąć.

Zamykam z trzaskiem drzwi samochodu i obiecuję sobie, że to ostatnia próba znalezienia wjazdu na parking domu starców, a jeśli i tym razem mi się nie uda – zrozumiem aluzję. Po śmierci dziadka, czy też, mówiąc ściślej, mężczyzny, którego poślubiła po zakończeniu wojny, babcia sprzedała jego wielkiego peugeota kombi, którym przez lata rozwoził jajka. „Nigdy więcej nie chcę słyszeć ryku samochodu pod domem” – powiedziała, wręczając mi cztery tysiące szekli, które za niego dostała. „Kup sobie inne auto, mejdele[3]”. „Dziękuję”, odparłam. Kupiłam więc małego zdezelowanego peugeota 205, który terkotał podobnie do tamtego starego. Nie powiedziałam jej, że właściwie lubiłam dźwięk dużego peugeota. Że jeszcze kilka lat temu brzmiał w moich uszach jak galop koni wiozących moją przepiękną babcię pozłacaną karocą. Babcia, królowa o złotych włosach do pasa i błękitnych oczach obramowanych wytwornymi brwiami, ze swojej karocy rządziła potężnym ogrodowym królestwem, a gdy przyjeżdżałam do niej w odwiedziny, jadłam owoce i zanurzałam się w kąpieli pachnącej wonnymi olejkami. Nocą spałam w wysokim królewskim łożu, a rano, gdy służące czesały jej włosy i ubierały w pelerynę przetykaną złotem, ze strychu, na promieniu światła, zjeżdżał uroczy chochlik i porywał mnie w pełną przygód podróż sekretnym pociągiem grozy.

Lubiłam odwiedzać babcię w wakacje. Zbierać jajka w tętniącym życiem kurniku, gdzie witało mnie piętnaście rzędów gdaczących niosek. Szłam od jednej do drugiej i zbierałam ciepłe jajka do kartonowej wytłoczki, przez cały czas przepraszając kury, że zabieram ich własność. Ale ani moja kradzież, ani przeprosiny nie robiły na nich wrażenia. Gdakały sobie dalej, a ja, skończywszy zbierać w ostatnim rzędzie, wracałam znów na początek, gdzie czekało na mnie jeszcze kilka świeżutkich gorących jajek.

Gdy się zmęczyłam, szłam do składziku przy kuchni, stawiałam żeliwne odważniki na wadze i obliczałam cenę jajek dla klientów, zapisując ją czerwonym ołówkiem. Gdy składzik pustoszał, babcia wycierała ręce w przewiązany w pasie fartuch i prowadziła mnie do kuchni, gdzie jadłyśmy „chleb z czymś”. Wypytywałam babcię, a ona opowiadała mi historie, które pochłaniałam, patrząc jednocześnie przez kuchenne okno na wieżę ciśnień, skąpaną w zachodzącym słońcu. Wiosną u jej podnóża rosło ogromne pole złocieni, które latem zamieniało się w pole ostów, gdzie roiło się od węży. Wieczorami babcia przebierała się w inną sukienkę i poprawiała fryzurę. Stawałam za lustrem, a ona starannie upinała złote włosy małymi spinkami.

Tak przyjmowała w kuchni mężczyzn i kobiety, których nazywała „ocaleńcami z naszego miasta” – Białej Podlaskiej, jej rodzinnej miejscowości, położonej wśród lasów na obszarze, gdzie przed wojną istniał gwarny żydowski świat.

Ciężkim krokiem wchodzili do babcinej kuchni. Palili jednego papierosa za drugim. Rozmawiali w jidysz i gestykulowali. Grali w karty i razem obstawiali mecze piłkarskie. Babcia nie miała pojęcia o piłce nożnej, ale regularnie grywała w totolotka z tą grupką mężczyzn, którzy adorowali ją, mimo że nigdy nie udało im się zdobyć ani jej, ani żadnej nagrody.

Gdy kuchnia wypełniła się dymem i jidysz, wychodziłam do zakazanej strefy, części domu, która spłonęła jeszcze przed moim urodzeniem i pozostała osmalona i smutna. Tam pełną piersią wdychałam woń zagrożenia i próbowałam upolować tajemniczego chochlika. W szczególnie udane wieczory, kiedy gra w karty się przeciągała, mogłam przysiąc, że widziałam jego cień, gdy skradał się na strych.

Zbliżam się znów do szkaradnego budynku, który babcia uważała za piekło, a gdzie umieszcza się starszych ludzi, kiedy tracą panowanie nad swoim ciałem. Tego, do którego obiecałam, że nie trafi. Odsuwam te myśli. Nie jestem gotowa zmierzyć się ze swoją niespełnioną obietnicą. Nie godzę się być nieproszonym gościem u babci. Chcę się znów zanurzyć w błękicie jej oczu. Posłuchać jej opowieści. Światło reflektorów samochodu pada na łuszczący się szyld parkingu.

Długi korytarz i rzędy drzwi otwartych na oścież. Z pokojów słychać chrapanie. Z jadalni czuć kwaskowatą woń. Nie znoszę zapachu stołówek. Oddycham głęboko przy otwartym oknie. Wymieniam kwaśne powietrze w płucach na uliczne spaliny. Z okna czuję zapach babcinej kuchni, która nigdy nie była czysta i wypucowana. Gotowano, gdy trzeba było zjeść, i sprzątano z konieczności.

Babcia nie słyszała o feminizmie. Uwielbiała swoje biustonosze, które dostojnie podtrzymywały jej okazałe piersi, uwielbiała też swojego pierwszego męża. Wszystko, co robiła, miało na celu zabezpieczenie na przyszłość. Chałupę, w której mieszkali, dostała po tym, jak ugryzła policjanta, który przyszedł wykwaterować ich z obozu przejściowego, a kurnik, postawiony na podwórzu, utrzymywał rodzinę. Była to wojna o przetrwanie. Rzeczy, o które naprawdę warto było walczyć, przepadły bezpowrotnie. Wspomnienie miłości, dla której opuściła rodzinny dom, a dzięki której przeżyła, blakło z dnia na dzień.

W kuchni, gdy kroiła mi chleb, obiecywała: „Nie martw się. Kiedy wejdziesz do lasu i spojrzysz na drzewa, będziesz wiedziała, które jest twoje”. Ale ja się martwiłam. Bo różnica pomiędzy babcią a mną nie sprowadzała się tylko do różnicy pomiędzy błękitem jej oczu a brązem moich, z odrobiną zieleni pojawiającą się w słońcu. Gdy babcia opowiadała o lesie, miała na myśli gęstwinę olbrzymich drzew, z niedźwiedziami i tym wszystkim, co kryje w sobie porządny las. Taki las, w którym Złotowłosa może się zgubić, wilk dopaść Czerwonego Kapturka, a miłość zniknąć, nie pozostawiwszy adresu. A ja znałam tylko zagajniki Żydowskiego Funduszu Narodowego, z ich ławkami, rojami much i autami stojącymi w korkach. Nie rozumiałam, jak mam znaleźć miłość w takim miejscu. I nie była to jedyna rzecz, której nie rozumiałam. A już najmniej rozumiałam to, dlaczego gdy stamtąd uciekała, zabrała akurat kapcie.

Babcia tylko wzdychała w jidysz: „Zaj gezunt[4]” i dalej opowiadała swoje historie, nakładając na kromkę czarnego chleba grubą warstwę białego sera. Ser smarowała jeszcze grubszą warstwą dżemu i wręczała mi tę wstrętną kombinację, jakby to był jakiś rarytas. Podczas wojny była pewna, że nie wystarczy jej czasu na opowiedzenie o wszystkim, co się wydarzyło. Gdy wojna się skończyła, miała mnóstwo czasu, ale nie było komu opowiadać.

Kolejny raz pytałam o ukochanego, dla którego ukradkiem opuściła rodzinny dom i dzięki któremu ocalała. Chciałam znów posłuchać o długiej podróży pociągiem. O życiu w Rosji. O jej ostatnim spotkaniu z ukochanym. O narodzinach mojego taty w srogi mróz, gdy na dworze było minus dwadzieścia pięć stopni.

Opowieści babci miały stałą trajektorię, która przypominała autostradę. Bez zwrotów i zakrętów. Tylko niezapowiedziane postoje na krótki odpoczynek. Te historie zawsze kończyły się w miejscu, za którym otwierała się otchłań. Tam, gdzie babcia postawiła kropkę, ja widziałam wielki znak zapytania. Mnóstwo znaków zapytania. Gdy zadawałam jakieś pytanie, babcia zatrzymywała się, jakby przystawała nad tą otchłanią i rozważała, czy skoczyć. Gdy jej spojrzenie zastygało, wiedziałam, że znalazła się w pędzącym pociągu grozy. Ale strachy z jej pociągu nie były z plastiku, jak te w lunaparku. Nie wchodziły i nie wychodziły skrzypiącymi drewnianymi drzwiami. Te prawdziwe demony przybywały i nie znikały, i robiły rzeczy, które lepiej przemilczeć.

Siedzę przy jej łóżku w domu starców. Nie ma ochoty na kanapkę, którą wyjęłam z torebki. Kropki i znaki zapytania w jej głowie stały się liczniejsze od słów, które może wypowiedzieć. Przede mną kobieta, którą tak bardzo kocham. „Mejdele”, mówi z zakłopotanym uśmiechem, którym chce powiedzieć: nie pytaj, proszę, bo nie pamiętam. Ani pociągu. Ani demonów. Twojego imienia też nie, mejdele, myli mi się z imionami moich sióstr, których miejsca śmierci nawet nie znam. Nie pytam więc. A ona nie odpowiada.

Delikatnie głaszczę jej pomarszczone dłonie, czuję, jak ich skóra mięknie. Rozluźnia się, przypomina gąbkę. Przez okno przygląda się nam chochlik ze strychu. Jego twarz zmienia się w promienną twarz młodzieńca, którego spojrzenie przekazuje obietnicę. Babcia zrzuca skórę, a wraz z nią ciężar opowieści, spoczywający dotąd na jej barkach. Opowieści przechodzą na mnie i moszczą się pomiędzy moimi łopatkami. Babcia odpoczywa.

Masło zawsze stoi w kredensie, w porcelanowej maselniczce w kwiaty, na górnej półce, po lewej. Dzięki temu, gdy wyjmiemy je i postawimy na stole, od razu będzie miękkie, w sam raz do smarowania.

Budzi mnie trzask drzwiczek kuchennego kredensu i skrzypnięcie szuflady z chlebem. Zaraz potem słychać stuknięcie maselniczki o blat stołu. Ostatnia odzywa się czerwona krajalnica do chleba, która kroi chleb na równe cienkie kromki. Zdaje mi się, jakby zaledwie przed chwilą do pokoju wszedł tata i zapytał, czy na pewno chcę zostać, a potem słyszę szczęk klucza w zamku, gdy drzwi się za nim zamykają i zostaję sama w wysokim łóżku.

Dziadek i babcia szeptali ze sobą w jidysz. I krzyczeli w jidysz. Otworzyli drzwi, żeby upewnić się, że zasnęłam. A potem w domu zapanowała cisza. Cisza w jidysz. Cisza w jidysz sprawia, że karaluchy wychodzą ze swoich kryjówek. I wymiata brud z kątów. Cisza w jidysz pokazuje wyraźnie każdą dziurę. I każdy brak. Codziennie zbiera wszystkie wypowiedziane słowa i zmienia je we wstrząsający krzyk. Aby zrozumieć ciszę w jidysz, nie trzeba rozumieć jidysz. Przysiada w gardle i domaga się, aby ją wykrzyczano. Potem zapada ciemność. Ciemność, w której nic nie widać. Powietrze w pokoju kołysze się, jak wahadło zegara w niewielkim salonie. Tę ciszę zakłóca chrapanie dziadka. Nagle ktoś ostrożnie otwiera drzwi pokoju. W świetle wpadającym z salonu widzę sylwetkę młodego mężczyzny. Zbliża się do mnie, jest blady, a jego oczy błyszczą. Wstrzymuję oddech. Wpatruję się tak intensywnie w te błyszczące brązowe oczy, aż bez żadnego uprzedzenia zmieniają się w znajome podkrążone błękitne oczy babci, która przysuwa twarz do mojej twarzy i szepce:

– Nie ma tu żadnych zabawek ani książek dla dzieci, jak u babci Bube. Gorniszt mit gorniszt[5]. Niestety. Opowiedziałabym ci coś.

– Ale ja nie lubię opowieści z książek. Lubię prawdziwe historie, z twojego życia.

Babcia wzdycha.

– Prawdziwe historie rano. A teraz śpij, mejdele.

Babcia wychodzi z pokoju, a krzyk w jidysz wyrywa się z mojego gardła w świat pogrążony w ciszy, dosięga nieba i spada z pyłem migocących gwiazd, a te łączą się w koc, który otula mnie do rana. Przez chwilę wydaje mi się, że widzę na niebie brązowe oczy, ale może to był tylko sen. Poranek przynosi nowe wyzwanie i zapominam o wydarzeniach nocy.

Próbuję obmyślić, jak zejść z wysokiego łóżka. Na jego metalowych sprężynach piętrzą się materace. Za każdym razem, gdy ktoś z sąsiadów kupował sobie jeden z tych wygodnych nowych materaców i porzucał poprzedni na ulicy, zabierano ten stary do domu i dokładano na to łóżko, które zrobiło się za wysokie na moje krótkie nogi. Po drodze jedna noga grzęźnie mi pomiędzy materacami, a druga w sprężynach. Jeszcze odrobina wysiłku i stawiam stopę na czerwonej walizce, którą tata wczoraj tu położył, a potem na gołej podłodze, gdzie czekają na mnie szare kraciaste kapcie dziadka.

Zza otwartych kuchennych drzwi widzę dziadka, który trzyma zaokrąglony nóż i smaruje kromkę chleba cienką i równą warstwą masła. Po latach sprawdzania heblowanego drewna w stolarni jego kciuk zaokrągla się do wewnątrz. Dziadek odruchowo chciałby sprawdzić nim masło, lecz zamiast tego chwyta kromkę kciukiem i małym palcem, przygląda się jej uważnie, z bliska, i uznawszy, że jest już zadowalająco równo posmarowana, kładzie ją na talerzu babci. Potem, dokładnie w ten sam sposób, przygotowuje kolejną kromkę i kładzie na talerzu obok. Trzecią robi dla siebie. Smaruje ją pospiesznie, zjada na stojąco i wychodzi bez pożegnania.

Babcia czeka, aż drzwi się zamkną, i dopiero wtedy bierze do ręki swoją kromkę. Przeżuwa powoli, rozkoszując się każdym kęsem, wspomina dni, gdy oddałaby wszystko za kilka gramów tego tłustego, mdłego smarowidła. Wydaje mi się, że jej kęsy to bezdźwięczne słowa, które kieruje do pustego miejsca przy stole.

Gdy wchodzę do kuchni, szybko przełyka ostatni kęs.

– Z kim rozmawiałaś? – pytam.

Babcia zgarnia na dłoń okruszki ze stołu i wrzuca je do ust, żeby zyskać czas na znalezienie właściwej odpowiedzi. W końcu nakazuje:

– Jedz, żebyś nie zmizerniała.

ROZDZIAŁ 2

Hania

W poranek, gdy przestałam widzieć na niebie chmury w kształcie słoni polewających się wodą, stałam się kobietą, na której barki miał spaść ciężar trosk tego świata.

Lecz tamtego ranka, na początku września 1939 roku, szłam lekkim krokiem nad rzekę, a szarawe słonie towarzyszyły mi przez całą drogę. Nabierały z niewidzialnego źródła wodę w trąby i spryskiwały jeden drugiego z gromkim śmiechem. Cemach też się śmiał. Szedł ścieżką obok mnie, trzymał nade mną swój czarny parasol i pilnował, żeby ani kropla deszczu nie spadła mi na głowę. A ja chciałam zmoknąć.

Przy brzegu rzeki, niedaleko mostu, stoi zacumowana łódź rybaka Akiwy, czy jak nazywają go jego wspólnicy-goje: Kiwe. Jest przywiązana grubą liną do zardzewiałego słupa. Woda z chlupotem uderza o burtę. Akiwa nie zauważył nas; próbuje ułożyć szamocące się karpie według wielkości, lecz one, ku jego irytacji, wyślizgują się i mieszają ze sobą.

– Poproszę pięć kilo – mówię – ładnych i dużych.

Akiwa kładzie cztery duże ryby na zardzewiałej wadze. Na szali po lewej stawia pięć kilogramowych ciężarków i próbuje zbalansować je ze śliskimi rybami.

Cemach zagłębia się w lekturę „Podlasier Lebn”, leżącej do góry nogami na stercie gazet na pomoście. Akiwa używa ich do pakowania ryb. Przyglądam się Cemachowi, dyskretnie, tak, aby nie zauważył, i rumienię się. Dlaczego wzdycha? Gdy rybak bierze kartkę ze stosu, żeby owinąć nią ryby, Cemach przenosi uwagę na tę leżącą pod spodem. Chciałby przeczytać wszystkie gazety z wysokiej sterty.

Akiwa podaje mi zawinięte ryby.

– Osiem złotych. – To pierwsze słowa, jakie wypowiada.

Przekazuję pozdrowienia dla jego córek, pytam o wizytę lekarza u jego żony i w tym czasie wyciągam z portmonetki sześć złotych i pięćdziesiąt groszy. Ale Akiwa nie daje się nabrać. Kogoś, komu udało się wydzierżawić pokaźne rzeczne łowiska od bogatej rodziny Radziwiłłów, niełatwo zmylić.

– Brakuje półtora złotego – stwierdza.

– To dlatego, że nie są dość duże – odpowiadam wymówką.

Jego dłonie, które pamiętają sznur wędkarski, protestują. Próbuję go udobruchać.

– Nie należy mi się rabat za to, że przyniosłam ci dzisiaj szczęście? Spójrz, ile kobiet tu idzie. – Wskazuję na zatłoczoną ścieżkę. – I...

Podnosi pokrytą bliznami dłoń, żebym zamilkła i dodaje:

– Wiesz, że nie sposób ci odmówić – wzdycha ciężko, zerka na Cemacha, który nadal siedzi ze wzrokiem wbitym w gazetę, i wkłada mi do kieszeni płaszcza pordzewiałą konserwę.

Akiwa wie, że ze mną nie można się kłócić. Tata też to wie. Dlatego mnie posłał.

Żaden z nich nie wie, że nie mogę kłócić się z Cemachem.

Jedną ręką macam mokrą puszkę w kieszeni i próbuję oszacować rozmiar skarbu. Drugą podaję Akiwie brakujące półtora złotego, ale on energicznie odmawia. Chce tylko, żebym zrobiła miejsce dla roju gospodyń, które idą w naszą stronę. Spieszą się. Wszystkim tyka w głowie potężny zegar. Za dwa tygodnie Rosz ha-Szana[6]. Bim! Za dziesięć godzin szabat. Bom! Bim-bom! Bim-bom, bim-bom, łomocze moje rozpalone serce, gdy czuję oddech Cemacha. Stoimy na moście, z którego rozpościera się widok na rzekę. Cemach tłumaczy mi, w jaki sposób ryby, dzięki swoim prostym życiowym działaniom, oczyszczają nasz strumień.

– Przed Rosz ha-Szana – wzdycha – gdy wszyscy kupują mnóstwo ryb na gefilte fisz, nie ma komu oczyszczać wody i przez to robi się brudna.

Cemach wie wszystko. O roślinach, zwierzętach i polityce. Delikatną dłonią odgarnia z mojej twarzy kosmyk, który porusza się na wietrze. Bim-bom, bim-bom, bim-bom. Czuję się jak w niebie. Cemach pochyla się ku mnie, a przynajmniej tak mi się wydaje, lecz tak naprawdę schyla się do mojego wiklinowego koszyka, wyciąga tłustego karpia i zanim zdążę krzyknąć: Szema Isroel! wypuszcza rybę do rzeki. Jak. To. Jak to, mamroczę i składam dłoń w małą klatkę, jakbym chciała zatrzymać rybę, zanim odpłynie. Cemach podchodzi do mnie. Złapałabym go za szyję obiema rękami, ale on już chwycił je delikatnie, rozchylił „pułapkę” i ujął moje dłonie w swoją.

– Dajmy jej szansę przetrwać – szepce – i nam też. – Ta ryba popłynie rzeką do morza – ciągnie dalej – do nowego świata, gdzie będzie żyła w pokoju ze swoimi braćmi, dopóki nie umrze ze starości, a nie kupiona za garść kapitalistycznych złotówek.

– Komunista – mruczę gniewnie i patrzę mu prosto w oczy. Cemach przyciąga mnie do ogromnej kałuży, w której odbijają się chmury w kształcie słoni. Zanurzamy ubłocone buty w wodzie i płoszymy słonie. – Ale uroczy – dodaję.

Rozstajemy się przy wejściu na dziedziniec żydowskiego szpitala. Biorę do ręki wiklinowy kosz, który taszczyliśmy razem, i dopiero teraz czuję jego ciężar. Cemach przemyka na plac pełen biednych Żydów, którzy przyszli na badanie lekarskie opłacone przez „Achi-Ezer”[7]. Wtapia się w tłum, zanim zauważy go moja mama, zamiatająca przed domem. Cemach chce jeszcze zrobić kilka ważnych rzeczy przed nadejściem szabatu: pomóc pogrupować chorych i rozdzielić leki, aby jak najwięcej osób zdążyło otrzymać wsparcie. Nawet z drugiej strony ulicy widzę, że wiklinowa miotła mamy jest prawie łysa. Porządną miotłę, którą kupiłam jej w Międzyrzecu, pobliskiej miejscowości, która zasłynęła w świecie dzięki pędzlom ze świńskiej szczeciny, mama trzyma za drzwiami, bo szkoda jej, żeby się zniszczyła. Gdy wchodzę na podwórze, opiera starą miotłę o ścianę i krzyżuje ręce na piersi. Zdaje mi się, że na jej twarzy pojawił się lekki, nieco cierpki wyraz wdzięczności. Wręczam jej karpie, zanim zauważy mój rumieniec i brak jednej ryby. Tata wita mnie w progu kuchni. Mrugam do niego znacząco, a moje oczy błyszczą. Wsuwam mu do kieszeni skarb od Akiwy. Tata chce coś powiedzieć, ale spojrzenie mamy przepędza mnie prosto na środek kuchni, gdzie o tej porze wre praca. Wrzucam monety, które mi zostały w kieszeni, do puszki z napisem „cukier”, stojącej na najwyższej półce, obok tej na datki dla Żydowskiego Funduszu Narodowego, i dołączam do pozostałych kobiet.

Moja bratowa Chaja siedzi na krześle, które podtrzymuje ją i jej ogromny brzuch, i obiera ziemniaki. Minął zaledwie rok i dziesięć miesięcy od jej ślubu z Mordkiem, i już mały Jehosze śpi przy niej w drewnianej kołysce, którą zbudował mu dumny ojciec, a jej wielki brzuch znów wierzga. Ita głaszcze opinający go fartuch brudnymi rękami. Chaja boi się, że urodzi bliźnięta. Gdzie ona je położy? I tak ledwo się mieszczą w pokoju, który tata przeznaczył dla nich w naszym domu.

– To syn. Jeden – mówi z przekonaniem Ita. Ale Chaji to nie uspokaja.

– Jego ojciec jest z bliźniąt, to dziedziczne. – Jej obawy nie robią wrażenia na mamie, która urodziła i wychowała bliźnięta. Mama obawia się, że przy takim tempie pracy nie zdążymy przed szabatem.

Na ulicy przed domem Cemach i moja siostra Rachel zaśmiewają się z czegoś. Zerkam na mamę, która wydaje polecenia kobietom w kuchni. Gdy wyglądam znów przez okno, już nikogo nie widzę za zakurzoną szybą. Muszę wyjść. Muszę. Ita puszcza do mnie oko i bierze ryby, wyciąga je z gazetowego papieru, wkłada do miski i chwyta ciężki drewniany młotek. Podziwiam moją młodszą siostrę, mądrą i dzielną. Ale prawdziwe wybawienie przynosi tata, który nagle wchodzi do kuchni, rozpromieniony, i posyła mnie po worek mąki.

Mama zaciska pięści i powstrzymuje gniew. To u niej normalne, że się złości. Tata mówi, że złość jest jedną z przypraw, którymi mama doprawia swoje potrawy. Tata potrafi przemienić sól jej łez w cukier. Teraz też uspokaja ją, że będę miała jeszcze dość czasu na naukę prac kuchennych, ale kto przyniesie nam teraz potrzebną ilość mąki? Mama nie jest przekonana, lecz ustępuje. Tata wraca do farbiarni w podwórzu za domem, a ja zabieram stertę cuchnących rybami gazet i wychodzę.

W progu spotykam się z Rachel, która spuszcza wzrok i wchodzi do domu. A Cemach? Nie pytam. Zamykam za sobą drzwi, a na moją głowę spada potop. Cemach na dachu wybucha śmiechem. Słyszę też, jak Rachel tłumi śmiech przy worku z kapustą, która czeka na poszatkowanie.

A ja jestem wolna i mokra.

– Myślałem, że chciałaś zmoknąć – śmieje się Cemach i zeskakuje z dachu na ziemię. Potwierdzam z zakłopotaniem i poczuciem winy. Czuję się przy nim taka przezroczysta. Trzęsę się z zimna. Rozkładam gazetę, którą mu przyniosłam, tę po rybach, żeby wyschła, ale Cemach niecierpliwie wtyka mokry śmierdzący papier do kieszeni. Przeczyta ją przy pierwszej sposobności. Jest dopiero dziewiąta rano, a kolejka do młyna ciągnie się już na ponad trzy ulice. Mogłabym wejść do sklepu Anszela przez kuchnię Chany, mojej przyrodniej siostry od strony taty, ale wolę tego nie robić. Chana jest nerwową matką piątki wiecznie umorusanych dzieci. Zawsze jej się wydaje, że tata kocha nas bardziej, a ona najciężej haruje. Nie dostrzega nikogo zza stosu trosk, który układa przed sobą. Nie pominie też żadnej okazji, żeby obnażyć słabości każdego, kogo napotka na swojej drodze, zwłaszcza najbliższych, co, jak się zdaje, sprawiło, że Kalman, jej pierworodny, który niedawno się ożenił, opuścił nasze miasto i przeniósł się czterdzieści kilometrów dalej, do Brześcia.

Dobrze mi w tej długiej kolejce, która oddala mnie od Chany i zapewnia mi kilka dodatkowych minut z Cemachem. Nie widzę stojących przede mną ani za mną. Tylko Cemacha, który unosi rękę, gdy mówi o Hitlerze. A ja się śmieję.

– To nie jest śmieszne. Poznałem się na tym Hitlerze. Jeszcze trochę i rozpłatają nam głowy, jak tym rybom.

Wiem, że to nie jest śmieszne, ale śmiech, który wydobywa się z mojego brzucha, nie może ucichnąć wobec trosk tego świata, gdy wyłaniają się tak słodko z tych błyszczących oczu.

– Nie będzie komu zapłakać nad naszą śmiercią – mówi Cemach i gasi swoje spojrzenie. Ludzie w kolejce upominają nas, żebyśmy przesunęli się do przodu. Nie podoba im się to, co mówi Cemach i uciszają go, a on posłusznie milknie. Lecz jego milczenie mówi głośniej niż słowa. Widzę, jak jego myśli przesuwają się za szerokim czołem. Ta cisza krzyczy i dźga mnie prosto w serce.

Zadowolony Anszel ugniata mąkę w worku dłońmi pękatymi jak bułki. Mąka wzbija się w powietrze i tworzy woal, który zasłania mu oczy. Anszel nie widzi mojej dłoni, którą ukradkiem wsuwam do kieszeni Cemacha, żeby go pocieszyć. Młynarz waży mąkę trzy razy i za każdym razem się myli. Kiedy indziej ofuknęłabym go, ale teraz cieszę się tym czasem z Cemachem. Dziękuję Bogu, że mam tak powolnego i niezdarnego szwagra. Dziękuję za białą mączną zasłonę i za to, że Chana jest zajęta w kuchni i nie może wbić we mnie tego swojego świdrującego spojrzenia.

Cemach próbuje podnieść ciężki worek, który wysuwa mu się z drobnych rąk. Jego dłonie nadają się do pieszczot i rozmów, lecz tym razem milczy, a jego zawzięta mina mówi, że nie zamierza się poddać. W końcu zarzuca sobie worek na ramię i szybko wychodzi, a ja za nim. Gdy oddalamy się od tłumów ludzi, znów zaczyna z tym swoim Hitlerem.

– Hanuszka – naprawdę się stara, aby jego słowa do mnie dotarły – tym razem jest inaczej. Nie tak, jak poprzednio. – Nie może znaleźć słów, aby mi wyjaśnić, co będzie inaczej, a ja słucham jego serca, łomoczącego z wysiłku. Staram się podeprzeć worek z tyłu i wdycham słodki pot.

Mama nie dziękuje Cemachowi, a jej spojrzenie odstrasza go i odsuwa daleko ode mnie.

Zastaję wszystkie w kuchni. Piec jest gorący, podobnie jak historia o szpiegach, którzy pojawili się na lotnisku w naszym mieście, przerzucana niczym rozżarzony węgielek. Rachel dzieli się opowieściami, które usłyszała wczoraj wieczorem od chłopaków w parku radzyńskiego pałacu. Przed dwoma miesiącami przybyli z Warszawy do pracy w wytwórni samolotów[8] w naszym mieście dwaj wysocy kulturalni młodzieńcy, a ona kręciła się przy nich przez cały miesiąc, starając się zwrócić ich uwagę. W końcu błękitnooki zaprosił ją na spacer nad rzeką. Potem zniknął. Nie zostawił adresu. Tylko kolejną bliznę w jej poranionym sercu. Mimo to poszła wczoraj z koleżankami spotkać się z chłopcami z naszego miasta, których nazywa prostakami, może poza Joselem; o nim już nic nie mówi, po tym, jak nie odpowiedział na listy, które wysyłała do niego co tydzień do Warszawy, a już na pewno nie po tym, jak jej dobra koleżanka doniosła, że się ożenił i w ten sposób zaręczyny zostały jednostronnie zerwane. Pierścionek, który jej kupił, ukryła w poduszce i odmawia spotkania z każdym, kogo jej próbuje doradzić swatka Gitel. Postanowiła sama o siebie zadbać, wbrew prośbom matki.

– Myślałam, że z tego Dawida nic dobrego nie będzie – przygląda się badawczo swojemu audytorium i ssie kostkę cukru, żeby zgaga, która wzbiera w niej na widok licznych wad Dawida, jego nieporadności i krótkowzroczności, nie ujawniła się przy kobietach zebranych w kuchni. – Musicie obiecać, że nikomu nie zdradzicie tego, co wam powiem – Rachel spogląda prosto we wpatrzone w nią oczy. – To poufne informacje, które przekazali Dawidowi jego koledzy z Bundu[9]. Ci eleganccy błękitnoocy to tak naprawdę niemieccy szpiedzy. To Niemcy. Niemieccy szpiedzy. – Rachel powtarza tę nowinę kobietom w kuchni, a one wzdychają. – Mieli podstępem wykraść informacje – dodaje i w ten sposób się usprawiedliwia, dlaczego dała się zwieść ich urokowi. – Dacie wiarę? Niemieccy szpiedzy, którzy przyjechali do Białej, ale wcale nie po to, aby projektować nowe modele samolotów, jak twierdzili. – Rachel rozumie swój dramatyczny błąd ukryty w tej historii. Skąd kobiety będą wiedziały, że naiwna Rachel nie dała się znów podejść jakiemuś mężczyźnie, który plótł androny tylko po to, żeby ściągnąć ją na swoje kolana? Postanawia zrzucić bombę. – Złapali ich! Wsadzili do aresztu w żółtym budynku, torturowali, wyciągnęli z nich wszystkie informacje, a potem, dwie godziny temu, wyprowadzili ich w podartych ubraniach i ze związanymi rękami na pociąg, który zabierze ich do Warszawy. Widziałam ich, gdy szłam zanieść chały do kuchni dobroczynnej, słowo daję! – przysięga Rachel, a spod jej noża lecą wióry kapusty. – Miłą wycieczkę im zorganizowali rankiem, prawie tak miłą, jaką oni urządzili mi w lesie.

Mama wrzuca z powrotem do miski kawałek kapusty, który dotarł aż do niej, i zerka na mnie, prosząc o pomoc. Widzę powątpiewanie w jej oczach. Chce, żebym przerwała te wybujałe opowieści, ale ja właśnie dorzucam do pieca szczapy, które kupuję dwa razy w roku od goja, gdy przychodzi ze swoim wózkiem ze wsi na plac targowy, i sprawdzam, czy drobnej Icie, która patroszy za mnie ryby, nie jest za ciężko. Rachel traktuje moje milczenie jako paliwo dla swojej opowieści i daje upust wyobraźni. Biorę nóż i dołączam do Chaji, która w skupieniu obiera ziemniaki, okrągłymi i precyzyjnymi ruchami, jakby świat na zewnątrz nie istniał. Ani deszcz. Ani szpiedzy. Ani Niemcy. Chciałabym im powiedzieć, co Cemach mówił o Hitlerze. Ale nie uwierzą. Cemach się boi. One też się boją? Widzę łzę, która spływa z wielkich brązowych oczu mamy. Mama się nie boi. Mama płacze. Płacze nad wojną, która była. Nad wojną, która będzie. Płacze nad swoim mężem, który umarł, gdy była młoda, i zostawił ją bez dzieci. Płacze nad mężem, który żyje i sprowadził jej dzieci po pierwszej żonie, i dał jej jeszcze ośmioro. Płacze nad złamanym sercem Rachel, którego nikt nie potrafi uleczyć i dlatego mama nie może wydać za mąż młodszych córek. Płacze nade mną, nad swoją ukochaną Hanusią, która wpadła w sidła chłopca, który uciekł z jesziwy i dał się złowić komunistom. Płacze, bo to potrafi najlepiej. A gdy ona płacze, Święty Błogosławiony zstępuje w swej łasce i we własnej osobie do Białej i rozwiązuje wszystkie problemy. Albo część z nich. A zanim wróci na górę, zostawia nową stertę trosk. Żeby miała nad czym płakać. Podchodzę do mamy i obejmuję ją, i tak, żeby nie zauważyła, nabieram kilka jej łez w zagłębienie lewej dłoni, skrapiam nimi potrawy na kuchni i wychodzę na podwórze po parę drew z szopy. I oddycham.

Nie chodzi o to, że nie lubię pracować z kobietami w kuchni, ale podwórze, zakład, ludzie, którzy przychodzą i wychodzą, opowieści i zapachy, które przynoszą, bardziej mnie ciekawią. Nikt nie rozumie, jak tacie udało się kupić taką parcelę. Drewniany ośmiopokojowy dom. Magazyny i farbiarnia wełny pośrodku podwórza. Wszyscy dokoła gapią się na nas z zazdrością, lecz tata tego nie widzi. Nawet gdy jego zmęczone plecy garbią się, a siwa broda drży, jego oczy dalej się śmieją, a dłonie pieszczą materiał.

Tata zbudował ten zakład własnymi rękoma, z oszczędności, które zgromadził dzięki ciężkiej pracy, i pomału pogłębiał wiedzę. Klienci z całej okolicy przybywali, ze względu na wyjątkowe kolory i jego życzliwe usposobienie. Gdy byłam mała, tata sadzał mnie na drewnianej drabince, dawał do ręki kij i mieszaliśmy barwniki. „W Gemarze – mówił cichym głosem, tak cichym, że czasem chlupotanie farby zagłuszało jego słowa – zabrania się mieszania nasion, zabrania się mieszania różnych tkanin, ale kolory wolno”.

Tata jest chasydem rebego z pobliskiego Radzynia i robi to, co on przykaże. Zawsze się cieszy. Nawet, gdy jego pierwsza żona zmarła i zostawiła go z piątką sierotek, przyjął przeznaczenie i mamę z radością wypełnienia micwy. A gdy Hadasa, jego pierworodna córka, wyszła za mąż w wieku osiemnastu lat i nagle owdowiała kilka miesięcy później, nie załamało go to. Natychmiast posłał swatkę Gitel, aby zapoznała ją z miłym wdowcem z zaledwie dwójką dzieci. Wierzył, że jeśli Hadasa będzie miała dziecko w brzuchu, ona też zapomni o smutku. I rzeczywiście, Hadasa przyjęła wdowca i jego dzieci, i bardzo szybko także jej łono się wypełniło. Nawet gdy wybuchła Wielka Wojna i wdowiec, który nie chciał pójść do wojska, postanowił przenieść się z rodziną do Palestyny, tata im pomógł. Nie uśmiechał się. Wyciągnął ze schowka pieniądze na podróż, dał je Hadasie i poprosił ją, aby nadal przestrzegała Bożych przykazań. I pomodlił się, tak jak modli się za każdym razem, gdy pojawia się problem, który go przerasta. Modlił się i modlił, aż ja się urodziłam. Ja, biedna, prawie najmniejsza, ale najlepiej znająca się na kolorach, wełnie i klientach. Najlepiej rozumiejąca jego serce otulone czarną kapotą, zimą i latem. Ja, po której narodzinach, kilka miesięcy później, skończyła się Wielka Wojna, i pojawił się spokój i zarobek.

Patrzę na grządkę, którą obsiała Ita, sprawdzam zielone ogórki, które trzeba zerwać po szabacie i ukisić, uważnie rozglądam się po podwórzu, notuję w myślach, że muszę kupić więcej drewna na opał, żeby wypełnić składzik przed zimą. Nie mogę nie zauważyć taty, który stoi z Mordkiem, moim przyrodnim bratem, przed sklepem z wełną. Mordko jest zwrócony plecami do mnie. Coś mówi, a jego ciało porusza się, jak podczas modlitwy. Można by się pomylić i pomyśleć, że to Lejbo, jego brat bliźniak, uczony w Torze. Tata stoi naprzeciwko, wyprostowany i milczący. Wtem, bez słowa, wyciąga z kieszeni kilka banknotów i wręcza je synowi, aż ten w końcu nieruchomieje i spuszcza wzrok.

Mordko ciężko pracuje, wyrabia beczki i skrzynie z drewna. Jest artystą, ale czasy są ciężkie. Klienci obiecują, że przyjdą zapłacić w piątek, a gdy nadchodzi piątek, pieniędzy nie ma. On i jego rodzina mieszkają u nas i są na garnuszku taty. Mordko czasem daje swojej żonie trochę pieniędzy, żeby przekazała mamie na zakupy, dzięki czemu będzie mogła poczuć, że nie jest pasożytem.

Gdy Mordko podrósł, przyszedł do taty i powiedział, że chce się uczyć w gimnazjum. Tata dał mu pieniądze, zaopatrzył w tornister i zeszyty, i wyprawił do szkoły. Lejba zaś wysłano do jesziwy i był to pierwszy raz, gdy bracia bliźniacy się rozdzielili. A gdy siedem lat później nadszedł mój czas na rozpoczęcie nauki w gimnazjum, sytuacja ekonomiczna była trudna i tata poprosił cicho, jak to ma w zwyczaju, żebym przyszła do pracy w sklepie. Mordko uczył się z książek, a ja zostałam w sklepie i uczyłam się z ludzkich twarzy. W każdy szabat w porze zapalania świec prosiłam Boga, aby i mnie dał książkę i zeszyt, żebym mogła poznawać ciekawe historie i nowe języki, uczyć się o dalekich krajach i wszystkich częściach ciała. Prosiłam i prosiłam, aż Bóg zesłał mi Cemacha, który nieustannie się uczy. Jest moją książką. I zeszytem. Nauczycielem i dyrektorem gimnazjum.

W sklepie tłoczą się już dziesiątki podenerwowanych klientów. Zbliża się zima i przychodzą do nas wszystkie kobiety, które jeszcze nie zaczęły robić na drutach, albo posyłają mężów, żeby zaopatrzyć się w wełnę przed nadejściem mrozów. Stary Aszer co chwilę z poirytowaniem naciąga beret i próbuje odsunąć Tejwałe, która stara się wepchnąć przed niego, żeby mógł wrócić do domu na czas. Dokąd Aszerowi jeszcze się spieszy, zastanawia się na głos Tejwałe. Kto mu cokolwiek wydzierga. Nie tracę cierpliwości. Tata wie, że poradzę sobie nawet z wyplątaniem wełny z maszyny farbiarskiej, bez uszczerbku dla niej, a także ze złością klientów. Od rodziny Mannów wszyscy, także goje, wychodzą z wełną i z uśmiechem. Ale tym razem ta nerwowa atmosfera nie ma związku z wełną, kolejką, ceną, ani nawet wodą lejącą się z nieba. Próbuję rozkroić napięcie ciężkimi ostrymi nożycami do wełny, lecz powietrze się nie poddaje. Wzdycham i zerkam na tatę, który właśnie wrócił z magazynu. Odwzajemnia spojrzenie i szepce z przepraszającym uśmiechem: „Ot azoj”. Już od wielu tygodni, gdy patrzę na twarze naszych klientów, widzę ten sam wyraz: strach. Wszyscy boją się Hitlera. Niemców. Wojny.

Chudy Antek, bratanek Jakuba Rozenbojma, przewodniczącego i świadka gminy, ten, który ciągle się przechwala, czego to on ważnego nie dowiedział się znów od stryja, właśnie mówi Herszelowi, że polskie wojsko jest znakomicie przygotowane i odpłaci w dwójnasób każdemu, kto ośmieli się nas zaatakować. Opowiada szczegółowo o wspaniałych samolotach i nowoczesnych czołgach. Ale sam coraz mniej wierzy w to, co mówi. Herszel pyta go, gdzie są te czołgi i od kiedy w ogóle uważa się Żydów za obywateli, a Antek się złości. Broni polskiego wojska. A gdy mu to nie wychodzi, Mosze próbuje go wesprzeć: co za różnica – czy może być gorzej niż jest teraz? Może z Niemcami będzie lepiej? Więcej jedzenia? Większy zarobek. Antek nie czuje wsparcia. Złości się, że nie doceniają jego nowin. Jego ogorzała od pracy w polu twarz blednie, a grdyka podskakuje w górę i w dół, dokładnie w przeciwnym kierunku niż usta. Ten widok mnie rozśmiesza, a mój śmiech udziela się Tejwałe, która zaraża nim Lejzera. Także Beatris zaczyna mimowolnie chichotać i powoli cały sklep zanosi się śmiechem, z wyjątkiem Antka, który woła:

– Co was tak bawi? Nasze wojsko pokona każdego, kto ośmieli się nas skrzywdzić.

– A jeśli nie pokona, wszyscy zginiemy, co? – wykrzykuje do niego w odpowiedzi Herszel.

– Skoro już mamy umrzeć, to przynajmniej ze śmiechu – dodaje szeptem Tejwałe.

Teraz już wszyscy łapią się za brzuchy, oprócz Antka, który rzuca na podłogę motek wełny, który mu podałam i wychodzi, trzaskając drzwiami.

W ciągu paru minut wydaję wszystkim wełnę i inkasuję pieniądze. Dopiero gdy sklep pustoszeje, widzę, że tata siedzi na stołku, jedną ręką masuje sobie plecy, a drugą próbuje poprawić czapkę, żeby odwrócić uwagę. Zanim zdążę zapytać go, jak się czuje, drzwi się otwierają i staje w nich Antek. Ze spuszczonym wzrokiem prosi o swoją wełnę, a tata, który zauważył moje zmartwione spojrzenie, zrywa się z miejsca, żeby mi udowodnić, że niepotrzebnie się przejmuję i sam pomaga Antkowi, upokorzonemu także przez żonę, która wściekła się, że wrócił bez wełny, o którą prosiła.

– Nie bronię polskiego wojska ani Polaków, niech będą przeklęci – wzdycha Antek – ale chciałbym, żeby wszyscy poznali kilka prostych faktów...

– Z Bożą pomocą – tata udaje zainteresowanie.

Oboje czekamy, aż drzwi wreszcie zatrzasną się za plecami Antka, który przedstawia kolejne liczby dotyczące broni, składów amunicji, czołgów i samolotów. Na tacie nie robi to wrażenia, ale patrzy z największym skupieniem i kiwa głową, aż Antek milknie i spuszcza wzrok, bierze swój motek wełny i wychodzi.

Ot azoj. I tak to. Tata mruga do mnie, a ja pomagam mu przesunąć kasę i podnieść drewnianą pokrywę zasłaniającą zejście do piwnicy. Czeka, aż otworzę kluczem właz i pomogę mu zejść po starych drewnianych schodach. Dopiero na dole, w wilgotnym pomieszczeniu, do którego powietrze dochodzi jedynie przez niewielki otwór w ścianie po prawej, wyjmuje z wewnętrznej kieszeni płaszcza zardzewiałą puszkę od Akiwy i drżącymi dłońmi wyciąga z niej mątwy. Szepce, ze współczuciem dla mokrych istot leżących bez życia:

– Szema Jisrael, Adonaj Elohejnu, Adonaj Echad[10]... Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem i całą swoją mocą...

Martwe mątwy nie ruszają się i nie słuchają.

– Kocham cię, Panie Boże, całą swoją mocą... Całą swoją mocą kocham cię, Panie... – ciągnie dalej tata. Jego modlitwa narasta z każdą chwilą i wypełnia składzik. Smród stęchlizny z butwiejących drewnianych ścian zmienia się w świeży, rajski zapach lawendy. Powiedział Bóg do Moszego, wyjaśniając mu: Przemów do synów Jisraela i powiedz im pouczając ich: Niech zrobią dla siebie cicit na rogach swoich ubrań i niech czynią tak przez wszystkie ich pokolenia. Umieszczą nić niebieskiej wełny w cicit na każdym rogu. To będzie dla was cicit. Gdy go zobaczycie, będziecie pamiętali o wszystkich przykazaniach Boga...

Tata patrzy mi prosto w oczy i czeka, aż odpowiem mu „Ommmen”.

– Ommmen – odpowiadam.

Miałam cztery lata, kiedy po raz pierwszy wytłumaczył mi, czym jest techelet[11]. Techelet jest jak morze, westchnął głęboko, jak człowiek, który przypomniał sobie cudowny widok z dzieciństwa. A morze przypomina firmament. Na firmamencie zaś znajduje się królewski tron, na którym siedzi Król. Błękitne królewskie frędzle nie pozwalają zapomnieć o królewskich przykazaniach i o Królu.

Początkowo, gdy słuchałam tej opowieści, interesowało mnie tylko morze. Tak bardzo chciałam pojechać nad morze. Zobaczyć jego błękitny kolor i sprawdzić, co się stanie, gdy zanurzymy stopy w wodzie. Czy pozostanie błękitne, czy też zmąci się i jego barwa się zmieni. Nigdy nie byłam nad morzem. A jeśli nie byłam nad morzem, skąd mam wiedzieć, czy kolorem przypomina niebo. Tata też nigdy nie był nad morzem, ale nie wygląda, jakby się tym przejmował; wskazuje palcem na benkle, drewniany stołeczek, jako wskazówkę i dowód na istnienie królewskiego tronu na firmamencie.

Nie pytam już taty o morze, którego nigdy nie widział; chcę zapytać go, czy naprawdę potrzebuje ptil techelet, niebieskiego sznurka, żeby pamiętać o przykazaniach, ale nie chcę mu psuć radości z mątw. Dlatego po cichu pytam Pana Boga, a Pan Bóg jak zwykle milczy. Kieruje tylko moją uwagę ku rozczochranej brodzie taty, splątanej w sznurki. Krótkie. Długie. Kręcone i proste. Czarne i białe. Jak przykazania. Ważniejsze i mniej ważne, codzienne i świąteczne, a nawet te, które muszą zaczekać na wzniesienie Trzeciej Świątyni, wszystkie czekają w spokoju na odpowiednią chwilę. Wdycham pełną piersią woń raju i jestem gotowa na następny krok.

W raju są też błękitne oczy taty. Wpatrują się we mnie. Ciemny błękit miesza się z moim jasnym. Razem wychodzi techelet. Chcę opowiedzieć o tym, co Cemach myśli o Hitlerze. A tata tylko szepce: „Ćśś...”. W tym pomieszczeniu, gdzie powstaje techelet, nie ma miejsca dla Hitlera i rozmów zaprzeczających dobru. „Ćśś...”, tata odgania wszystkie negatywne myśli i wyciera ręce.

Otwiera ciężką podniszczoną księgę. Wytłoczone przed laty złote litery tytułu – Ptil Techelet – przybrały teraz ziemistą barwę. Także nazwisko autora, admora[12] z Radzynia, rabina Gerszona Lejnera, prawie się wytarło, bo za każdym razem, gdy tata otwiera księgę, podnosi ją pomalutku do ust i żarliwie całuje litery, jedną po drugiej. Tata uczył się w młodości w bejs midraszu[13] Lejnera, z jego ust poznawał Torę, a także matematykę i chemię, od niego zaczerpnął marzenie o produkcji techelet, o którym, na przekór przeciwnikom, pisał admor w swoich dziełach. Dostał tę księgę w dowód wybitnych osiągnięć w nauce, pomimo rozczarowania admora, że jego pilny uczeń postanowił wrócić do rodziny i pomóc im w utrzymaniu, zamiast podążać dalej drogą Tory, ale rebe pocieszył się zapewnieniem taty, że uda mu się uzyskać ptil techelet, jak w czasach Miszny. Pięć dni i pięć nocy trwała piesza podróż taty z Radzynia do Łosic, gdzie się urodził. Potrzebował pięciu dni i pięciu nocy, żeby przygotować umowę na założenie farbiarni wełny, która miała utrzymać rodzinę, i na to, jak przełożyć zdobytą wiedzę, żeby udoskonalić metodę barwienia i obróbki odcieni, aż złamie wszystkie sekrety koloru i uzyska odpowiedni odcień błękitu. Strona dwudziesta dziewiąta w księdze niemalże sama się otworzyła i tata podziwia dokładne wskazówki dotyczące przygotowania barwnika, jakby widział je po raz pierwszy. Potrzebował pięciu dni na uzyskanie decyzji i ponad sześćdziesięciu lat, aby osiągnąć cel. W ciągu tych sześćdziesięciu lat jego wzrok osłabł, lecz entuzjazm płynący z eksperymentów służących rozszyfrowaniu formuły nie wyczerpał się. Czytam na głos wskazówki, a tata, który zna je na pamięć, słucha w skupieniu i wykonuje kolejne czynności jak skrupulatny uczeń. Wyciska wydzielinę z mątwy i podaje mi drewniane mieszadło, które zrobił specjalnie dla niego Mordko, a ja mieszam barwnik przy dźwiękach jego modlitwy, aż kolor staje się błękitny i czysty jak niebo, jak morze, o którym tylko słyszałam. Jak królewski tron, o który się modliłam. Tata zanurza frędzle w roztworze i rozwiesza do wyschnięcia. Zabarwiły mu się paznokcie. Na jego twarzy maluje się spokojne uniesienie. Chowam w chustce twarz, na której widać powątpiewanie, i wycieram nos. W końcu dopiero za rok dowiemy się, czy nam się udało, czy to prawdziwy techelet, czy też kolor znów wyblaknie i zejdzie, splami białe frędzle rytualną nieczystością i będziemy czekać na nowe mątwy, żeby złamać formułę chemiczną uczonego w Torze. Może gdyby tata posłał mnie do gimnazjum, mogłabym mu pomóc w obliczeniach chemicznych, nie tylko w miarowym mieszaniu. Ale tata się cieszy, a ja nie chcę gasić jego radości. I przecież dziś piątek, ustała domowa krzątanina, i nawet Motel, stary szamasz, nie stuka już w okna żydowskich domów, żeby przypomnieć o piątkowej modlitwie w synagodze.

Sklep jest zamknięty na klucz. W kuchni cisza. Garnki przykryto ścierkami, żeby potrawy nie wystygły. Słyszę trzaśnięcie drzwi na poddaszu. Patrzę przez okno na grupę chasydów w tałesach zaczynających modły pół godziny wcześniej niż inni. Idą naszą ulicą Sadową i dalej alejką prowadzącą do synagogi. Ciekawe, czy Królowa Szabat przyszłaby bez Motela, który pilnuje, żeby wprowadzić ją na czas. Trzy kobiety przechodzą na drugą stronę ulicy. Mama, Ita i Rachel. Mama idzie pierwsza, Rachel zamyka pochód. Chasydzi nie tylko zaczynają modlitwę pół godziny wcześniej niż pozostali, ale też zabraniają niezamężnym kobietom wchodzić do synagogi, co z punktu widzenia Rachel jest wielkim błogosławieństwem, a mama i tak uważa, że chodzenie do synagogi to dla kobiet strata czasu. Korzystają więc z godziny łaski i idą do Chaji Rachel, żony rabina Berachji, która mieszka po drugiej stronie ulicy. Mama zaproponowała, żeby zaniosły Chaji Rachel przetwory, więc Ita wypakowała wiklinowy kosz słoikami swojego słynnego dżemu jagodowego. Chaja Rachel i jej synowa Fajga dzierżawią sady śliwkowe i jabłkowe, prowadzą też sklep z tkaninami, i tak utrzymują dziadka i syna, ilujim[14] wśród chasydów Ger[15]. Rabin Berachja założył na dziedzińcu bejs din[16], w małym bejs midraszu, gdzie uważnie przygląda się sprawom związanym z halachą[17]. Dla oczyszczenia duszy we wtorki i czwartki jada tylko jeden posiłek, a wieczorem przed rozpoczęciem Jamim Noraim[18] wkłada jedwabną kapotę i jedwabny kapelusz, i wyrusza z synem i wnukiem do miasteczka Ger. Siedzą na podwórzu przed domem rebego, śpią, jedzą i modlą się pod opieką admora. A gdy wracają do domu, długa kolejka ciągnie się wzdłuż ulicy Sadowej, gdzie wszyscy nieszczęśnicy czekają godzinami i w każdą pogodę na błogosławieństwo rebego.

W lecie rebecyn podarowała mamie kilka koszyków owoców, które przynieśli polscy robotnicy pracujący w jej sadach, a teraz, w wieczór wyjazdu do Ger, mama chce się jej odwdzięczyć wykwintnym dżemem dla ilujim, którzy spędzą w drodze najbliższe dni. Przy okazji mama wyśle Rachel do Szmuela, młodszego wnuka rebecyn, który sam jest uczonym w Torze, żeby osobiście wręczyła mu słoik, który osłodzi i roztopi jego serce.

Rebecyn Chaja Rachel siedzi w progu domu w białej sukni i czyta sidur albo „Cene urene”[19]. Robi to w każdej wolnej chwili. Od wyjazdu wnuka Barucha do Palestyny bardziej się martwi i jest bardziej zatroskana. Czy naprawdę chce, aby żywiołowa Rachel została żoną jej wnuka uczonego w Torze? Trudno powiedzieć. Zawsze ma miły wyraz twarzy, nawet w niełatwej sytuacji. Mama nie próbuje się dowiedzieć, co rebecyn naprawdę myśli; postanowiła sobie, że Szmuel jest odpowiednią partią dla jej córki i nic jej nie powstrzyma. Może akurat talmid chacham[20] zrobi porządek w głowie Rachel i uleczy jej serce. Chłodny powiew wiatru, od którego rano zmarzły jej palce stóp, przypomniał mamie, że lato się skończyło, a wraz z nim spacery do parku, które owocują małżeństwem, zawzięła się więc, że wyda Rachel za mąż tej zimy, bo w następne lato już moja kolej. I zanim swatka zajmie się szukaniem męża dla córki sąsiada, co posadzi Rachel na półce starych panien na wieczność, mama musi wydać ją za mąż, a z mojej głowy wyrzucić karalucha o imieniu Cemach, znaleźć mi porządnego kandydata i też wydać za mąż. Wtedy zostanie jej tylko Ita i wreszcie będzie mogła odetchnąć. Podczas gdy mama planuje śluby i szyje w myślach suknie, ja szukam w oknie obłoków w kształcie słoni, ale nie znajduję ich. Serce mi łomocze. Odchodzę od okna i przejmuję kontrolę nad domem. Cieszę się, że mam go tylko dla siebie.

Stary zegar przy wejściu odzywa się cztery razy, gdy rozbrzmiewa pierwszy wybuch. Bicie zegara miesza się z hukiem wystrzałów. Po chwili dociera do mnie, że to nie moje serce tak huczy. I nie moje myśli. Otwieram drzwi i wiedziona nagłym impulsem wybiegam z domu na pobliskie pole. Obiecuję sobie, że jeśli bomba spadnie na dom, mnie tam nie zastanie. Z okolicznych domostw wybiegają ludzie. Kładę się na błotnistej ziemi. Byłam na tym polu z Cemachem podczas zeszłorocznego Święta Żniw. W wysokim dojrzałym zbożu stwarzaliśmy własny nowy świat. Teraz ziemia jest zaorana i grząska. Obcy ludzie wokół zajęli miejsce Cemacha. Przywieram do ziemi.

Wybucha bomba. I kolejna. A potem cisza. Płacz niemowlęcia. W oddali słychać krzyk Rachel: „Hania poszła tam!”. Ita woła: „Tam jest niebezpiecznie”. Niemowlę się uspokaja, ale nie Rachel. Dalej krzyczy: „Tam poszła Hania!”, Ita płacze: „To niebezpieczne”. Kolejna bomba spada tuż obok, wzbija w powietrze grudy ziemi. A potem cisza. Płacz mamy niczym wycie syreny wznosi się i opada, i stapia ze słupem dymu nad jednym z domów. Niemowlę znów zaczyna płakać i nikt nie może go uspokoić. Ani Ity. Ani Rachel. Ani mamy.

Zaorane pole obsiane jest ludźmi. Grupami czarnych płaszczy przytulonych do błotnistej ziemi, pochłaniającej ich łzy i jęki. W oddali dym i woń spalenizny. Pali się? U kogo? Płaszcze szepcą jeden do drugiego i odpowiadają tak, jak podpowiada im wyobraźnia i strach. Moje płuca wypełnia swąd spalonego drewna. Kicham. Mama powiedziałaby, że czuje, że nic dobrego tu nie wyrośnie. Ale moja mama jest teraz tak daleko. Tylko kilkadziesiąt metrów dzieli mnie od domu, lecz moimi nogami rządzi strach, który sprawia, że nie mogę wstać i wrócić do domu. Chciałabym przytulić mamę i ją uspokoić. Ale moje nogi paraliżuje nie tylko strach. Czarny płaszcz obok mnie głaszcze płaszcz szlochającej kobiety obok i przypomina mi, jaka jestem samotna i zmartwiona. Gdzie jesteś, Cemachu? U babci Hanusi? Ukrywacie się w jej chałupce? A może jesteś u Mendla, weszliście na dach i liczycie samoloty i bomby, i obliczacie, ile zniszczenia spowodowały, tyle i tyle ton materiałów wybuchowych. Może jesteś sam na sam ze swoimi myślami. Niebo jest czarne i puste. Niemieckie bombowce przepędziły wszystkie moje obłoki w kształcie słoni i nie ma ani jednego polskiego samolotu, który mógłby im przeszkodzić. Czarne płaszcze mówią, że cała fabryka samolotów w Białej spłonęła, ale niedługo przylecą samoloty z północy i przepędzą niemieckich agresorów. Chcę wiedzieć, z którego domu unosi się dym i kto jest naszą pierwszą ofiarą wojny. Chcę wiedzieć, gdzie teraz jesteś, Cemachu. Kto cię chroni od bomb i twoich myśli.

– Boże – szepcę. – Boże! – krzyczę w ziemię.

Z ulicy Brzeskiej nadciągają kłęby dymu, który zasnuwa czarne pole. Chmura popiołu pokrywa pole czarnych płaszczy. Wchodzę w środek tej chmury i wznoszę się wysoko, wysoko, ponad dachy pociemniałych drewnianych domów. Widzę pogrążony w ciszy i ciemności dom mądrej babci Hanusi, która wychowała cię po tym, jak twój tata umarł, a twoja mama założyła nową rodzinę w Warszawie. Nowy dom z nowymi dziećmi, w którym dla ciebie zabrakło miejsca. Hanusia dała ci dach nad głową i wyżywiła, i wysłała cię do jesziwy, żebyś został wielkim rabinem. Wszystko ci dała Hanusia, prócz matczynych objęć. Dlatego przytulili cię komuniści. Hanusia nie gniewała się, gdy opuściłeś jesziwę ze swoim przyjacielem Menaszem. W domu Menaszego też jest ciemno. A nasz dom wypełnia szlochanie. Wokół drewnianego domu cieśli Abrama Tajtelbojma przy ulicy Grabanowskiej stoją ludzie i krzyczą. Dom płonie, w środku są ludzie. Rybak Akiwa, który mieszka po sąsiedzku, stoi w progu i nie może złapać tchu. Próbował wejść i uratować dzieci, ale jego ubranie się zajęło i teraz sąsiadki okładają go poduszkami, podczas gdy jego synowie próbują ugasić pożar. Biegają w tę i z powrotem do studni i przynoszą wodę w wiadrach na ryby. Ale nie da się ugasić ognia, który opanował drewniany dom i stolarnię pełną puszek kleju, które zmieniają szopę w ogromne ognisko bez kartofli.

W domach, które nie spłonęły, jest ciemno, na ulicach pusto.

– Cemachu – szepczę. – Cemachu! – krzyczę. – Cemachu... – płaczę.

Z kim teraz siedzisz? Z Mendlem? Z Gideonem? Tejwałe i Lea też tam są? Kto cię uspokoi? Gdzie jesteś?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Jid. dosł. „dzikie zwierzęta, dzikie bestie” – o kimś hałaśliwym, nieokrzesanym [jeśli nie podano inaczej, wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki].

[2] Szalom – hebr. „pokój”.

[3] Jid. „dziewczynka, dziewczyna”.

[4] Jid. „bądź zdrów”.

[5] Jid. „Nic a nic”.