Autorka: Małgorzata Czapczyńska

Redakcja: Barbara Jonkisz

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Studio KARANDASZ

Projekt graficzny makiety: Izabela Kruźlak

Skład: Jarosław Hess

Zdjęcia: Wikimedia Commons (s. 10, 30, 33, 34, 46, 64, 102, 146, 152, 156, 158, 166, 190, 206, 211, 221, 238, 244, 248, 251, 256, 263, 268, 276, 280), Lowell Historical Society (s. 18, 20, 24), Boston Medical and Surgical Journal (s. 28), Tulsa Police Department (s. 50), Newcastle Daily Chronicle (s. 72), Ancestry.com (s. 82, 85), Chicago Tribune (s. 88), National Geographic (s. 130), Biblioteka Cyfrowa Regionalia Ziemi Łódzkiej (s. 170, 172, 180), Windsor Historical Society (s. 196)

Redaktor prowadząca: Natalia Ostapkowicz

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

© Copyright by Małgorzata Czapczyńska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2025

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-570-6

Konwersja: eLitera s.c.

Piękna twarz może być maską wielkiego zła.

Francine Rivers, Głos w wietrze

Od autorki

Jeszcze niewiele ponad sto lat temu dominowało przekonanie, że kobiety nie zabijają. Owszem, nie są nieskazitelne. Jak te wysoko urodzone, o wątpliwie zdobytym bogactwie i dającej dużo do myślenia konduicie. Albo takie, których postępki trafiają na strony tanich powieści i brukowych gazet. Jednak ogólnie rzecz biorąc – uznawano, że kobiety nie są skłonne do mordu. Pomnik kobiecości był niewzruszony niczym skała, opierając się wszelkim podejrzeniom i oskarżeniom. Jeśli w ciągu jednej nocy kobieta straciła męża lub nagle, w dziwnych okolicznościach zmarło jej dziecko, pomnik wciąż stał. A ona odchodziła z wysoko podniesioną głową i jeszcze wyżej uniesioną brwią sugerującą pytanie: „Jak mogliście mnie podejrzewać o coś tak strasznego?”. Historia udowodniła jednak, że również wśród kobiet, bez względu na ich status społeczny, zdarzały się morderczynie, które zapisały się w kryminalnych annałach jako jedne z najokrutniejszych. Ba! Niektóre nawet przewyższyły na tym polu swoich męskich odpowiedników.

Przedstawione w tej książce zabójczynie, żyjące na przełomie XIX i XX wieku, zazwyczaj cechowała niezwykła przebiegłość i rozwaga zarówno w planowaniu, jak i wykonywaniu swego krwawego dzieła. Zabójcze kobiety tamtych czasów jako modus operandi swojej koszmarnej działalności przeważnie wybierały trucie ofiar – tak było najprościej. Śmiertelne trucizny, takie jak arszenik, kwas pruski czy opium, były w tamtym czasie ogólnodostępne i wykorzystywane w wielu dziedzinach życia, także w medycynie. Morderczynie uciekały się też do stosowania ostrych narzędzi czy siły własnych rąk. Rzadko dopuszczały się jednak krwawych scen szaleństwa w afekcie.

Pozostają jeszcze motywy zbrodni... Jakimi pobudkami kierowały się niesławne zabójcze bohaterki kryminalnych annałów? Nie zawsze były one jednoznaczne i zrozumiałe. W wielu przypadkach głównym powodem były finanse, czasem zaspokajanie patologicznych potrzeb emocjonalnych – także erotycznych, niekiedy chorobliwa zazdrość, a innym razem niepojęta i okrutna przyjemność zabijania. Kim były zabójcza pielęgniarka Jane Toppan, nieznająca litości dla swoich najbliższych Mary Ann Cotton czy okrutna czarna wdowa Belle Gunness? Czym kierowała się Dagmar Overbye, duńska morderczyni dzieci, gdy przyjmowała niemowlę od zdesperowanej matki? A Lizzie Borden, Amerykanka z Massachusetts, która siekierą zabiła swoich bliskich? Dlaczego te kobiety stały się potworami? Jakie ciemne ścieżki zaprowadziły je w tak głęboki mrok, że życie ludzkie przestało dla nich cokolwiek znaczyć?

Jane Toppan

Skrytobójcza, uśmiechnięta pielęgniarka

Jane Toppan, kobieta o niewyróżniającej się urodzie, ubrana w ciemnogranatową suknię z ciasno otaczającym szyję kołnierzykiem i narzuconym na ramiona bawełnianym szalem, przemierzała ulicę, na której końcu znajdowała się mała pracownia kapeluszy. Szła tam, by sprawić sobie jakiś niedrogi i nieduży kapelusz pasujący do planowanej podróży. Bardzo się nią ekscytowała. Była zmęczona tym miastem, pracą i ludźmi wokół siebie. Potrzebowała zmiany, zasługiwała też na kilka dni odpoczynku, poza tym stanęła przed koniecznością poszukania sobie nowego lokum. Znajomi polecili jej pewną kobietę w Cataumet, która rozglądała się za lokatorką, oferując wygodny i umeblowany pokój za całkiem przystępny czynsz. Jane postanowiła więc tam się wybrać i wywrzeć na kobiecie jak najlepsze wrażenie. Zakup nowego kapelusza był wisienką na torcie do uprzednio zakupionej sukni w szaro-czarną pepitkę i skórzanej torby podróżnej. Jane mogła sobie na to wszystko pozwolić dzięki oszczędnościom z kilku ostatnich miesięcy. „To będzie kolejne, wspaniałe doświadczenie” – uśmiechnęła się do siebie na myśl o nowym miejscu i natychmiast przywołała w głowie wspomnienie sprzed kilku dni. Wciąż było świeże, upajające. Ta staruszka, jej gospodyni, która nie potrafiła zrozumieć, dlaczego nie kontroluje swojego ciała. Jane widziała, jak z każdym oddechem traciła siły, jak jej oczy stawały się coraz bardziej przerażone. A Jane... patrzyła na to chłodnym, badawczym wzrokiem, notując w głowie, jak ciało kobiety reaguje na kolejne dawki środka. „Jestem pielęgniarką, powinnaś mi ufać” – powiedziała cicho, uśmiechając się zimno. Czuła satysfakcję, jak zawsze, gdy jej ofiary zaczynały się w końcu poddawać. To było jak oglądanie spektaklu, którego każda scena była dokładnie zaplanowana. Początkowy strach, potem opór, aż w końcu całkowite załamanie i pogodzenie się z losem. A potem... Śmierć. Cicha, spokojna. Niezauważalna. To była sztuka.

Jane Toppan

***

Kiedy w 1895 roku siedemdziesięcioletni pan Dunham, właściciel ogromnej, leżącej osiemdziesiąt kilometrów od Londynu posiadłości w Cambridge, postanowił wynająć pokój sympatycznej pielęgniarce z pobliskiego szpitala, nie miał bladego pojęcia, że właśnie przyjął pod swój dach beznamiętną i okrutną morderczynię. Jane Toppan była bowiem powszechnie lubianą oraz uważaną za niezwykle sympatyczną i pełną empatii pielęgniarkę. To, co charakteryzowało ją w szczególny sposób, to niemal nigdy nieschodzący z twarzy uśmiech, dzięki któremu zyskała nawet przydomek Wesoła Jane. Czy można było nie ufać takiej osobie? Leciwy pan Dunham nie zadawał sobie podobnych pytań. On i jego żona znacznie podupadli na zdrowiu, więc wynajęcie małego pokoiku na poddaszu opiekuńczej i troskliwej pielęgniarce, zresztą serdecznie poleconej im przez życzliwych ludzi, wydawało się strzałem w dziesiątkę. Ta decyzja miała nie tylko przynieść im trochę pieniędzy z wynajmu, ale też uczynić ostatnie lata ich życia znośniejszymi, dzięki profesjonalnej opiece medycznej, którą mogła im zapewnić Jane. Kobieta szybko zaaklimatyzowała się w nowym domu, urządzając dla siebie pokój w surowym, ale wygodnym stylu. Natychmiast też zaprzyjaźniła się z gospodarzami, usługując im i spełniając ich wszystkie zachcianki, czym państwo Dunhamowie byli zachwyceni. Wszystko jednak do czasu. Nie minęło go bowiem zbyt wiele, a gospodarze – jedno po drugim – zeszli z tego świata. Oba zgony uznano za naturalne i nikomu nie przyszło do głowy, że za śmiercią staruszków może stać mieszkająca w ich domu pielęgniarka. A tak właśnie było. Jane wstrzyknęła obojgu zabójczą dawkę morfiny i za każdym razem spokojnie czekała na śmierć swojej ofiary. Z późniejszych ustaleń policji wynikło, że po podaniu śmiertelnego zastrzyku panu Dunhamowi pielęgniarka położyła się obok niego i czule go dotykała, czekając, aż ten wyzionie ducha. Jane Toppan zabijała już wcześniej. Uśmiercanie kolejnych ludzi było dla niej czymś tak naturalnym jak kawa na śniadanie. Przypuszcza się, że zabiła około stu osób, choć oficjalnie przyznała się do trzydziestu jeden zabójstw. Morderczyni wyznała również, że jej zamiarem było zabicie więcej bezbronnych ludzi, niż uczynił to do tej pory ktokolwiek inny na świecie. Zbrodnie Toppan prawdopodobnie nigdy nie zostałyby ujawnione, gdyby nie jej rosnąca zuchwałość.

Kim była szalona pielęgniarka? Co sprawiło, że stała się okrutną zabójczynią, której przypadek wciąż jest analizowany przez psychologów i kryminologów jako jeden z najbardziej złożonych przypadków seryjnych morderstw w historii Stanów Zjednoczonych?

Jane Toppan urodziła się 31 marca 1854 roku w Bostonie jako Honora A. Kelley. Jej rodzice, Peter Kelley i Bridget Finn, byli biednymi irlandzkimi emigrantami i oprócz najmłodszej Honory mieli jeszcze dwie lub trzy córki. Dziś trudno to ustalić, nie zachowały się wszystkie akty urodzeń z tamtego czasu i niektóre fakty można domniemywać jedynie na podstawie artykułów z ówczesnych gazet. Honora już w wieku trzech lat straciła matkę, która umarła na gruźlicę. Ojciec, krawiec niestroniący od alkoholu, a przy tym cierpiący na chorobę psychiczną, kompletnie nie radził sobie z wychowaniem i utrzymaniem dziewczynek. W domu panowały głód i przemoc. Kilka szalonych wyczynów Petera Kelleya trafiło nawet na łamy ówczesnych gazet. Jedna z nich opisywała na przykład makabryczne sceny, gdy pijany w przypływie szału próbował zaszyć sobie powieki. W końcu, w 1863 roku, Kelley przyprowadził Honorę i jej nieco starszą siostrę Delię do sierocińca w Bostonie. Sam ponoć po jakimś czasie trafił do zakładu zamkniętego. W dokumentach z przyjęcia do ochronki zapisano, iż „wygląd dziewczynek wskazywał na to, że zostały one uratowane z bardzo nędznego domu”. Sierociniec wcale nie okazał się dla Honory miejscem lepszym od rodzinnego domu. Doświadczała tam przemocy fizycznej i emocjonalnej, a zamiast miłości i troski napotykała chłód i obojętność, co z pewnością odcisnęło piętno na jej psychice. Czy już wtedy Honora zaczęła tracić zaufanie do innych ludzi, ucząc się podświadomie, że jedynym sposobem na przetrwanie w tym brutalnym świecie jest kontrola nad innymi? Kolejny etap smutnego dzieciństwa dziewczynki rozpoczął się po roku pobytu w sierocińcu. Wówczas dziesięcioletnia Honora została umieszczona jako służąca kontraktowa w domu niejakiej Ann C. Toppan z Lowell, która była kobietą niezwykle zasadniczą i równie porywczą, co ojciec Honory. Nie do końca wiadomo natomiast, co stało się z siostrami dziewczynki. Niektóre źródła sugerują, że Delia wpadła w szpony alkoholu i prostytucji. Z kolei Nellie, która dzieliła z Honorą tragiczne doświadczenia dzieciństwa, odziedziczyła po ojcu chorobę psychiczną i trafiła do zakładu dla obłąkanych. W kontekście smutnego losu, jaki spotkał jej siostry, życie Honory wydawało się niemal cudowne. Rodzina, do której trafiła, zapewniła jej dach nad głową oraz pewien rodzaj stabilizacji. I choć dziewczynka nie została oficjalnie adoptowana, to na polecenie nowej opiekunki przyjęła nazwisko Toppan i zmieniła imię na Jane. Ann Toppan postanowiła również ukryć jej irlandzkie pochodzenie, które w tamtym czasie było w szczególny sposób piętnowane, wymyślając historyjkę o stracie rodziców Jane w trakcie przeprawy przez ocean z Włoch. Dość szybko okazało się, że przyjęcie nowego nazwiska nie oznaczało całkowitego zerwania z przeszłością. Honora, teraz znana jako Jane, mogła wprawdzie liczyć na wsparcie Ann, która zapewniła jej edukację i dach nad głową, jednak ich relacje były pełne napięć. W domu często wybuchały awantury. Jane wychowywała się obok przybranej siostry, Elizabeth, z którą wprawdzie miała dobre stosunki, jednak nie była traktowana z nią na równi, pełniąc bardziej obowiązki służącej niż przybranej córki. To spowodowało, że krzywdzona od najmłodszych lat dziewczynka czuła się coraz bardziej izolowana, a domownicy coraz częściej doświadczali jej trudnego charakteru, u podstaw którego tkwiła paląca potrzeba uznania. Z relacji, które miała z Elizabeth, można wyciągnąć sprzeczne wnioski – z jednej strony obie dziewczynki zbliżyły się do siebie, dzieląc ze sobą codzienność, z drugiej zaś Jane zaczęła wyraźnie czuć, że jej przybrana siostra staje się dla niej przeszkodą w zdobywaniu pełnej kontroli nad otoczeniem. W chwilach, gdy to jej udało się zdobyć większą uwagę rodziny, zwłaszcza Ann, była nieco bardziej zadowolona z siebie, choć jej uczucia do innych nadal pozostawały głęboko ambiwalentne. Z pozoru Jane wydawała się uśmiechniętą, zabawną i pełną energii dziewczynką, ale pod tą maską kryła się mroczniejsza twarz. Od najmłodszych lat dawała poznać, że nie boi się manipulować otoczeniem, szukając uwagi i sympatii u dorosłych, zwłaszcza mężczyzn. Mimo uroczej natury była znana jako konfabulantka i plotkara z tendencją do skłócania ludzi. Z lubością opowiadała niestworzone historie, na przykład o tym, że zanim się urodziła, jej ojciec przez kilka lat mieszkał w Chinach. Stworzyła też historię o swojej fobii do umarłych, która miała być tak wielka, że na widok zwłok traciła przytomność.

Zdjęcie Jane Toppan, które ukazało się w „Boston Sunday Post” 3 listopada 1901 r.

Jednak z biegiem lat życie Jane przybrało formę, która zapowiadała coś znacznie straszliwszego niż egzystencja zwykłej dziewczynki z przedmieścia. Niektórzy twierdzą, że decydującym punktem zwrotnym okazał się zawód miłosny, jakiego doświadczyła w wieku szesnastu lat. Ponoć zakochała się wówczas z wzajemnością w pewnym chłopcu, który w dowód miłości miał podarować jej pierścionek zaręczynowy. Niedługo potem młody adorator wyjechał do pracy w innym mieście i szybko zapomniał o Jane, lokując uczucie w córce swojej gospodyni. To odrzucenie – kolejne w jej życiu – sprawiło, że serce Jane pogrążyło się w całkowitym mroku. Wkrótce, na osiemnaste urodziny, przybrana matka miała jej wręczyć pięćdziesiąt dolarów, zachęcając do opuszczenia domu i znalezienia własnej ścieżki w życiu. Jednak Jane postanowiła nadal pozostać pod dachem Toppanów, jednocześnie zapisała się do szkoły pielęgniarskiej, którą ukończyła z wyróżnieniem. Nie była tam jednak lubiana wśród koleżanek, na temat których opowiadała kłamstwa, doprowadzając tym nawet do wydalenia kilku z nich ze szkoły. Gdy miała dwadzieścia pięć lat, Ann Toppan ostatecznie odmówiła jej pozostania w domu i Jane zmuszona była się wyprowadzić.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki