Wanda Bojanowska-Oleńska

Życie codzienne na Mazowszu w czasie okupacji 1939-1944

Pax Fides

KOLEGIUM REDAKCYJNE WYDAWNICTW ZWARTYCH RODZINY BOJANOWSKICH:

Antoni Wojtulewicz (przewodniczący)

Mariusz Mysiakowski (redaktor)

REDAKTOR WYDANIA – Mariusz Mysiakowski

Korektor – Katarzyna Onderka

Okładka – Mariusz Mysiakowski

Na okładce: dwór klicowski namalowany ręką oficera Wojska Polskiego w przededniu II wojny światowej ze zbiorów prywatnych Antoniego Wojtulewicza

© Prawa autorskie – Antoni Wojtulewicz & Mariusz Mysiakowski, 2012

ISBN:   978-83-926959-4-3

ADRES REDAKCJI

Mariusz Mysiakowski

ul. Domaniewska 35B m 148

02-672 Warszawa

e-mail: mariusz@mysiakowski.pl  

Opracowanie wersji elektronicznej:

Życie codzienne na Mazowszu w czasach okupacji 1939–1945

Poniższa historia była spisywana przez okres kilku lat na podstawie zapisów w maleńkim notesie zawierającym wraz z dokładnymi datami krótkie notatki, robione w czasie niemieckiej okupacji. W trakcie pisania, a odbywało się ono w latach 1960–1970, prawie każda notatka otwierała pamięć, pozwalającą na wierny opis, może czasem za dokładny, zwłaszcza w mniej ważnych partiach. Ta dokładność oddawała jednak klimat tamtego czasu, dlatego nie przeredagowywałam później tekstu wcale lub prawie wcale.

Przepisywanie na maszynie też trwało miesiące, a może i rok, 1992–1993. W końcu okazało się, że niektóre tematy powtarzają się, tak jak powtarzały się fakty. Niektóre tematy prowadziłam dalej, przekraczając ramy chronologiczne 1939–1945, bo tego wymagała logika życia.

Pisałam o osobach, używając ich nazwisk lub imion – nawet Ojca i Matki – wydawało mi się to łatwiejsze do zrozumienia dla ewentualnego późniejszego czytelnika. Treść wspomnień jest określona poziomem mojej świadomości i zakresem informacji, jakie wtedy do nas docierały.

Wanda Bojanowska-Oleńska

Warszawa, czerwiec 1993

Życie codzienne rodziny na Mazowszu w czasach okupacji 1939–1945

Prolog

Babcia Jadwiga z Rudowskich, wdowa od 1932 roku, zamieszkiwała sama w Klicach. Wszystkie dzieci pozawierały już związki małżeńskie. Z dwóch pozostających z nią początkowo córek – Marychna w lutym 1935 roku stanęła na ślubnym kobiercu w parafialnym kościółku w Lekowie z panem Stanisławem Józefem Zawadzkim, by utworzyć parę tak czule się kochającą i tak manifestującą swe uczucia wszem wobec, że w końcu dla tych wszystkich wezwań „skarbulku” – rodzina nazwała ich Skarbulewskimi.

Wesele Skarbulewskich trwało dwa dni, a trzeciego jeszcze poprawiano i rozhulała się setnie rodzina, przyjaciele i sąsiedzi. Na wesele to zjechała będąca ostatnio w Warszawie córka Zocha i oznajmiła o swych zaręczynach z młodym inżynierem Czesławem Wyszyńskim. Tak więc w krótkim czasie ostatnie córki odjechały do swych domów i Babcia pozostała w Klicach sama. Nie była to samotność smutna, a nawet nie była to samotność prawdziwa. Stachowie mieszkali o miedzę w Jarlutach, a wszyscy inni synowie i córki przyjeżdżali często do Klic, podsyłali swoje dzieci, jeśli tylko nie były akurat w Warszawie, w szkole, a w czasie wszystkich świąt i wakacji dom roił się jak zwykle – bywali Lazarowie, Bryłowie, różni Rudowscy oraz przyjaciele i znajomi.

Po kolejnym zebraniu rodzinnym, które jak zwykle odbyło się z całym namaszczeniem w rodzinnym gnieździe, ustalono, że gniazdo to przejmuje syn Tadeusz, po rozwiązaniu z upływem terminu dzierżawy Żbik należących do księżnej Czartoryskiej z Krasnego. Tak więc Tadeusz przyjeżdżał rządzić i doglądać klicowskie gospodarstwo prowadzone przez rządcę Stefana Pniewskiego, zięcia Jana Wrotnego, wiernego pomocnika w gospodarstwie Dziadka Michała Bojanowskiego. Imię Wrotnego, za jego kryształową uczciwość, oddanie i wierność szanowali wielce Bojanowscy. Stefan pochodził z pobliskich Krośnic, był w wieku młodszych synów, bardzo przystojny, energiczny i już bardziej nowoczesny od teścia, który młodych Bojanowiaków „panulkami” nazywał i w „szczawiach” jeszcze czołobitnie czcił pochodzenie. Zresztą, można ich było szanować, po pierwsze – za przyzwoite prowadzenie się, bo ani proboszcz nie potrzebował z ambony urągać, ani ojciec krów z obory za porwane wianki dziewuch nie musiał wyprowadzać. Po drugie – za pracowitość, bo jak się któryś na balu zahulał do rana i wracając co pary w koniach, trafił akurat na dzwonek do roboty – to prosto w podwórze z wolantu skoczył i we fraku do śniadania pracował, zgodnie ze swoim przydziałem obowiązków. Nie mieli też w głowach poprzewracane, bo ich ojciec od małego demokracją w stosunkach społecznych poił i przykładem świecił, jak trzeba żyć z ludźmi i dla ludzi. Tak więc babcia w swoim wdowieństwie żyła spokojnie wśród rodziny i życzliwego narodu wokoło.

Od roku 1935 zaczął się wysyp nowej paczki wnuków, pochodzących przeważnie od młodszych dzieci. We wrześniu 1935 roku w Lekowie odbył się chrzest wymarzonego pierwszego wnuka noszącego rodowe nazwisko. Dotąd – u Jana nie darzyli się chłopcy, u innych ich w ogóle nie było, a chłopców było tylko dwóch Świderskich od najstarszej córki.

Nowo narodzony, syn czwartego z kolei syna Szymona, otrzymał jak się należy imię po Dziadku i jako kolejny Michał spożywał sól mądrości z rąk księdza Kanonika Antoniego Gutowskiego od lat zaprzyjaźnionego, a nawet spowinowaconego z rodziną.

Potem już posypało się gęsto. Mały Michał po dwóch latach otrzymał siostrzyczkę Ewę. Duży Michał, najmłodszy syn, obdarzył Babcię również parką wnucząt – Jasiem i Jolantką, Skarbulewscy powołali do życia dwa męskie dowody swej miłości. Stanęli też w szranki i Tadeuszowie i żywiąc nadzieję na męskiego potomka – dorobili się trzeciej, za to najpiękniejszej ze swych cór.

Skutkiem tego wszystkiego przez blisko pięć lat po grubym granatowym suknie – jakim przykrywano między porami posiłków wielki stół w stołowym pokoju klicowskiego domu – pełzały kolejno i naraz liczne pędy rodzinne. Naokoło stołu klęczały na krzesłach (wypychając plecionkę), w ulubionej rodzinnej pozie matki i ciotki, siedzieli ojcowie, wujowie i stryjowie oraz kręciły się starsze siostry i kuzynki, pomagając w mniejszym lub większym stopniu przy zabiegach pielęgnacyjnych i kąpielach niemowląt, tak to w rodzinie pobierając pierwsze lekcje anatomii porównawczej.

Ostatnia z serii, Dzidzia Wyszyńska, urodziła się w ostatnich tygodniach pokoju. Wprawdzie zdążyła jeszcze poleżeć na granatowym suknie, ale nie danym już jej było po nim raczkować.

Na groźne odgłosy burzy wojennej – wielką mobilizację – wyjechał z Klic odwiedzający właśnie matkę Szymon swoim ogromnym chevroletem, i on, i wóz zmobilizowani do wojska. Zabrała się też z bratem do Warszawy Zocha z malutką Dzidzią. Pożegnanie przed klicowskim domem było gwarne jak zwykle. Może jakieś przeczucia ściskały serca, ale przecież nikt nie mógł wiedzieć, że tego syna Babcia widzi po raz ostatni w życiu.

A potem – przyszedł dzień 1 września 1939 roku. Od godziny piątej rano słychać było samoloty. Nikt nie wiedział w Klicach ani w sąsiednich Jarlutach, że te samoloty lecą bombardować Warszawę. Nikt nie wiedział, że zmobilizowany już w maju Michał II, porucznik rezerwy 11. pułku ułanów, rozpoczyna właśnie na czele swego szwadronu, wraz z całą Mazowiecką Brygadą Kawalerii – krótki i jedyny w historii tej wojny kawaleryjski rajd na terytorium wroga, do Prus Wschodnich. A już zupełnie nikt nie mógł wiedzieć, że oto skończyło się dawne życie, a zaczyna tak straszna wojna.

Rozdział I – Początek wojny

W Jarlutach był kryształkowy aparat radiowy, słuchawki wisiały na lampie wiszącej od sufitu nad dużym stołem jadalnym.

Wczesnym rankiem po czystym, zupełnie jeszcze letnim niebie przeciągnęła potężna grupa samolotów. Nela Stachowa, razem z Jadzią, przyjemną dziewczyną pochodzącą gdzieś z Zeńbockich kolonii, a od kilku lat przyuczoną do pielęgnowania starszej pani Rożańskiej – wyszły na werandę, aby popatrzeć na samoloty życzliwym okiem w tej myśli, że są polskie i że nas strzegą. Babcia Rożańska, obolała po nocy, nawoływała je, gniewając się, że dla jakiegoś powodu ją opuszczają. Była już, biedactwo, po wylewie do mózgu nieco przyćmiona, więc myląc słowa, narzekała, że dla lecących budzików nie zważa się na jej potrzeby. Po niedługiej chwili ze słuchawek zaczęły się rozlegać jakieś natarczywe odgłosy. Był to komunikat o ataku wojsk niemieckich na całe, jakże długie i niekorzystne wspólne granice – po komunikacie zaczęły się raz po raz powtarzać ostrzeżenia – „uwaga, uwaga, nadchodzi”. Te piękne samoloty nie były nasze – one nadchodziły, siejąc śmierć.

Mleczarz po powrocie z Ciechanowa przyniósł wiadomość o pierwszym zabitym w mieście, na terenie mleczarni, podczas nalotu, który poza tym niewiele zniszczył.

Panowie, Stach z Dziadkiem Rożańskim, wyjechali zaraz do miasta, jeden dla załatwienia jakichś spraw, drugi, jak zwykle, by odebrać emeryturę. Emerytura, owszem, była, ale nie wszystko dało się załatwić, bo na przykład oddany do naprawy do Ropelewskiego zegarek, który służył Stachowi od najwcześniejszej młodości, był nieosiągalny z powodu zamknięcia zakładu. (Potem w październiku Ropelewski oświadczył, że mu go ukradli, tak więc Stach wszedł w lata wojny bez zegarka). Byli zresztą bez wielu rzeczy, które miały być kupione na jesieni lub których zakup odkładało się z dnia na dzień, bo nigdy nie było zbyt wiele gotówki. Potem więc przerabiało się różne rzeczy dawno odłożone, rzeczy po Babci lub też szyło się dla Wandy sukienkę z nowo obitego parawanu, najgorzej było z butami. Najlepiej – z bielizną pościelową z materiałów za kontraktowany w Żyrardowie len.

Ale wtedy, 1 września, nikt o takich rzeczach nie myślał – zawalił się znany, uporządkowany świat i dzień powszedni. Teraz – nie było nic wiadomo, każda godzina niosła ze sobą grozę i chaos. Liczyło się na ustalenie jakiegoś wojennego status quo, ale było do tego jeszcze bardzo daleko. Czekało się na jakieś pocieszające wieści o zatrzymaniu wroga, o zwycięstwach naszych silnych, zwartych, gotowych, a tymczasem w słuchawkach wciąż słyszało się „uwaga, uwaga, nadchodzi”…

Nela zaczęła urządzać schron w piwnicy na podwórzu. Zabezpieczało się w niej okienka, przenosiło się potrzebne rzeczy, łóżko dla Babci itp.

Gospodyni, panna Renia, popłakiwała i wybierała się do rodziny, jakoż i wyjechała pod Przasnysz. Samoloty znów leciały i wypuściły nad wsią szarą chmurę dymu. W wyniku psychozy przedwojennej i przygotowań do obrony przed wojną gazową – Nela zaczęła aplikować córce „maskę” z ręcznika umocowanego w mydlinach. Wanda zachłysnęła się gwałtownie przyłożoną do ust i nosa mokrą szmatą i zaczęła wrzeszczeć, że się dusi. Słychać było jakiś huk, a to pod Klicami spadło w las kilka małych bomb, leje pozostały na długo, jako groźna, mimo że nie szkodliwa pamiątka.

Wrócił Stach, który zabrał się z Ciechanowa do Lekowa, a stamtąd przez Klice przyszedł pieszo. To już było coś. Obecność pana domu wprowadziła pewien spokój w zburzony porządek życia. Niedługo wrócił końmi i dziadek. Pierwsza noc przeszła spokojnie.

Pomału z wieści radiowych i bezpośrednich wynikało, że trzeba uciekać z pobliża granicy. Zagrożeni byli zwłaszcza mężczyźni, ale Stach zapowiedział, że sam nie pojedzie. Drugiego rano przyjechała z Klic babcia. Omawiano ucieczkę, ustalono, że babcia pojedzie do Marychny Zawadzkiej, która była sama z maleńkimi dziećmi – Andrzej nie miał roku, Stasiek Zawadzki jako oficer rezerwy poszedł na wojnę, usiłując dostać się do jakiegoś oddziału. Podobnie zresztą jak Antek Płoski – nie dostał się i po parotygodniowej tułaczce wrócił do rodziny.

W ciągu dnia, drugiego dnia wojny, zaczęły się pojawiać grupy żołnierzy bez broni z rozbitych lub rozproszonych oddziałów. Szli zmęczeni, ze spieczonymi ustami, ładowali pełne hełmy pomidorów i śliwek podawanych przez cywilną ludność. Ogrody pękały od urodzaju, drzewa łamały się pod ciężarem owoców, a gorące słońce złociło pomidory na krzakach, żółte melony zalegały grzędy, pachnąc mocno. Żołnierze rwali owoce, pakowali gdzie mogli i szli dalej, nie wiedząc, gdzie idą i czy będą jeszcze walczyć. Nikt nic nie wiedział i każdy rozglądał się wokół ogłupiały.

W ogrodzie Stach naradzał się z Nelą, Wanda przy nich. Trudno było się zdecydować. O wiezieniu babci Rożańskiej nie było mowy. Dziadek nie chciał się nigdzie ruszać. Sytuację utrudniało odejście Reni i Jadzi. Było jednak pewne, że Stach nie może pozostać, a rozłączać nie chcieli się, żadne z trojga.

Rozpoczęły się zatem przygotowania. Z Kuc sprowadzono Renię Strusińską, szlachciankę hardą i twardą, o urodzie Horpyny, dawniej gospodynię w Jarlutach, od paru lat gospodarującą z bratem. Renia zgodziła się pozostać ze „starszem państwem”. Do Kuc było zresztą bliziutko, o miedzę.

Purzycki, pasturz, popędził krowy w wyznaczonym kierunku, z określonym punktem zbornym. Zabrał ze sobą wóz z rzeczami i siódemkę swych młodszych dzieci. Najstarszy Maniek, szesnastoletni wyrostek, miał pojechać z państwem. Stach nie zabierał na ucieczkę żadnego pojazdu z powozowni, tylko zwykły wóz, półtorak, z parą mocnych koni. (Jednego zresztą Maniek ochwacił w pierwszych dniach i półzdychające konisko trzeba było po drodze zostawić i jechać w pojedynczego konia po jednej stronie dyszla. Poratowała spotkana w drodze do Pułtuska i jadąca razem przez kilka dni Babcia Bojanowska. Dała konia, wbrew protestowi swego fornala od jednego z prowadzonych wozów).

Wyjazd z Jarlut drugiego września nastąpił już po ciemku. Wyżlica Luba wskoczyła na wóz i nie chciała zejść. Trzeba było ją zamknąć. Było tak ciężko – lęk o przyszłość, lęk o pozostałych… Wóz objechał klomb, zaturkotał na podwórzu. Potem wzdłuż klina świerków, koło krzyża, przez groblę.

Przedostatni wyjazd z domu, ostatni z domu nietkniętego obcą stopą. Księżyc świecił, okna domu błyszczały…

Szlak ucieczki Stachów szedł przez Pałuki, tam dom był już opustoszały, w nieładzie. Antek Płoski jeszcze tylko ekspediował resztę inwentarza i miał iść, mimo że nie objęty mobilizacją, do wojska. Oficer rezerwy, nie chciał i nie wyobrażał sobie, by nie stanąć w potrzebie do obrony. Swoim zwykłym, trochę jakby zachrypłym, porywczym, wrzącym głosem mówił o wysłaniu już na ucieczkę rodziny i o swych zamiarach. Prosił też, żeby krewni zabrali z domu, co by się im mogło przydać. Zabrali – niedużą poduszkę z kanapy, która w drodze ułatwiała siedzenie i drzemanie na wozie. A potem przez cały okres wojny pałętała się po domu, oraz niedojrzałe melony, zawinięte w jakieś prześcieradła. Po krótkim czasie – melony zgniły i razem z prześcieradłem utworzyły kłąb zupełnie straszliwego smrodu.

W dalszej podróży jeszcze nocą minęli Pułtusk i za dnia już, w drodze do Gładczyna spotkali ciągnącą kawalkadę Babci i Marychny Zawadzkiej. Miały trudności z zatrzymaniem się na popas w Gładczynie, już przepełnionym uciekinierami. Kiedy podjechali Stachowie, na widok Neli wyszła jej kuzynka Wanda Modzelewska i już nie wyprawiała ich dalej. Zanocowali tam w wielkim domu pełnym niespokojnych, przerażonych ludzi, wśród chaosu. Byli tacy, którzy mieli wybrany kierunek, ustalone plany na najbliższe dni. Inni – jechali i zatrzymywali się niepewni, co począć, łatwo poddając ucha pogłoskom, namowom, panikarskim plotkom.

Inaczej było z rodziną. Babcia z Marychną i dziećmi jechała do Janowa Podlaskiego, którego dyrektor Pohoski był przyjacielem Zawadzkiego.

Stachowie – w Lubelskie. Do Przegalińskich, czyli ciotecznego brata Neli. Na wybór kierunku jazdy miał wpływ Stach Bryła, który w sierpniu w czasie wakacji w Mzurowie mówił, że według jego informacji może się zdarzyć, że w razie wojny trzeba się będzie cofać aż do Wisły, więc Podlasia. Lubelskie i dalej będą najpewniejszym schronieniem. Cała ucieczka to był koszmar, który się przeżywało na jawie i to bardzo dotkliwie.

Stachowie jechali jakby na czele fali uciekinierów, szlakiem mało jeszcze natłoczonym. Dlatego też byli w dalszej drodze przyjmowani wszędzie bardzo dobrze w luźnych jeszcze domach, przez ludzi, którzy w poczuciu szczęścia, że są u siebie, byli życzliwi dla bezdomnych uciekinierów.

Z Gładczyna rano ruszyli do Wyszkowa. Był 4 września. W miasteczku, pełnym wspomnień Neli, która tutaj spędziła kilka lat swego dzieciństwa w domu ciotecznego dziadka doktora Stępnickiego, zatrzymano się dość krótko, jadąc dalej w kierunku Łochowa. W kilka godzin później nastąpił nalot niemieckich samolotów. Bomby i wzniecone pożary zniszczyły więcej niż połowę Wyszkowa.

Oni tymczasem jechali coraz dalej. Konne pojazdy powoli przebywały przestrzeń. Już z południa zbliżali się do Łochowa. Z odległości ok. 1 km zobaczyli nadlatujące na stacje kolejową samoloty. Rozległy się wybuchy bomb i strzały karabinowe. Skręcili w bok na jakąś polną drogę.

Już wiele później było wiadome, że w Łochowie Niemcy rozbili pełne uciekinierów pociągi z Ciechanowa. W momencie ataku wszyscy zaczęli uciekać we wszystkie strony. Po bombardowaniu rodziny zaczęły się zbierać, szukać. Państwo Stiasny – on był nauczycielem w gimnazjum – odnaleźli tylko rękę swojej córki. Poznali ją po pierścionku.

We dworze w Paplinie wypadł kolejny nocleg. Wyszedł dziedzic, Cielecki, wysoki pan, o wąskiej głowie, ubrany w bryczesy i sztylpy. Bez entuzjazmu, bez niechęci przyjął kolejnych uciekinierów na słomę rozpostartą w jadalni i holu, kazał z kuchni przynieść zacierki na mleku, szkoda tylko, że były przypalone.

Dalsze etapy podróży to Węgrów i Siedlce. W Siedlcach nastąpiła rozłąka. Babcia ze swym dworem odjechała na wschód w stronę Janowa, Stachowie – na południe. Odtąd pozostawili za sobą stale dotąd towarzyszący szum wozów uciekinierów. Z mijanych po drodze wsi i miasteczek mało pozostawało w pamięci, czasem tylko utkwił jakiś mało ważny obraz.

Przeżycia tak mocne, szarpiące nerwy, wywierające wpływ na cała psychikę, na całe życie, nie zawsze przecież pozostają w świadomej pamięci. Spisana marszruta, którą można odtworzyć na mapie, garść obrazów, nie wiadomo dlaczego tych właśnie, a reszta – bezkształtna mgła okrywająca czas i przestrzeń. Mgła, w której żyły tylko uczucia lęku, grozy, a przede wszystkim – zdziwienia. Z tej mgły wyłania się twarz gospodarza następnego za Siedlcami postoju – w Wiśniewie, o jednym profilu pokrytym ognistosinym znamieniem. Postój w Wiśniewie nie był noclegiem, tylko dziennym odpoczynkiem. Nocą bezpieczniej okazało się jechać. Którejś nocy na leśnej drodze spotkali stojące jedne za drugimi czerwone autobusy warszawskie, ewakuowane ze stolicy. Któregoś ranka ledwie o świcie, we mgle gęsto okrywającej ziemię, przejeżdżali przez most i groble ciągnące się długo przez rozlewiska i mokradła porosłe łoziną. W łozach, na grobli, na moście, pełno było polskiego wojska. W górze mimo wczesnej pory już buczały samoloty. Tym razem nikt nie miał złudzeń, że są to nasze łosie. Szara, przykra i ponura mgła ratowała setki stłoczonych ludzi przed morderczym bombardowaniem. Czy był to most na Bystrzycy blisko Radzynia, czy też na Wieprzu pod Łysobykami – tego już po latach nie można powiedzieć na pewno. Spotykane polskie wojsko było uzbrojone, miało swój ciężki sprzęt i transport, oczywiście konny.

Jechali przez Łuków i Radzyń Podlaski do Kocka. Gdzieś po drodze, po południu, blisko lasu minął ich pojazd brata Jana, który jechał z Milewskimi. Zatrzymał się, Stach wysiadł i spotkali się na piaszczystej drodze, po pół roku niewidywania się.

W Kocku nie zastali właściciela, znajomego Stacha, hrabiego Żółtowskiego. Ktoś poradził zatrzymać się w Białobrzegach na folwarku należącym do kockich dóbr. Tam rządca z żoną i siostrzenicą wychowanką w wieku Wandy przyjęli ich jak najserdeczniej, odstępując nawet własną sypialnię z koronkowymi kapami na wysoko usłanych łóżkach. Stamtąd już jednym etapem można było osiągnąć Łubki. Była to niedziela. Drogi dość puste, bez uciekinierów, bez wojska, niebo ciche – bez wroga. Wóz toczył się równo, było chłodno, niebo miało wygląd jesienny. Około południa mieli już niedaleko do Kurowa, małego miasteczka, gdzie planowali popas. Minęli jakąś wieś ciągnącą się prostopadle do ich drogi. Ujechali z kilometr, gdy nagle coś zabrzęczało i od tyłu potoczyło się połyskujące koło, minęło konie i gdzieś z boku upadło na wysuszoną glinę drogi. Była to obręcz z tylnego koła ich wozu. Stach zsiadł, mówiąc – stało się najgorsze, co się mogło stać. Nie miał racji ani w danej chwili, ani w świetle późniejszych wypadków. Stało się najlepsze, bo ta właśnie obręcz prawdopodobnie uratowała im życie. Gdy cofnęli się bardzo ostrożnie na pozbawionym okuciu kole, gdy do kuźni musieli przejechać przez całą długość wsi, gdy wreszcie wrócił z kościoła kowal i po początkowych trudnościach wziął się wreszcie do rozpalenia ognia, by w nim nagrzać do przekucia obręcz – wtedy dały się słyszeć eksplozje licznych bomb, warkot samolotów, a niebo w stronie Kurowa zaczęło się zaciągać wielką chmurą dymu.

Dalej jechali nocą, omijając Kurów przez Markuszew, po drogach tak wąskich, że duży wóz ledwo się w nich mieścił. Drogi te przypominały wąwozy, a na ich dnie, mimo trwającej suszy, zdarzało się błoto, gęste, gliniaste, w którym męczyły się konie i które przylepiało się grubymi plackami do kół. Nocą przejechali przez Nałęczów, tam pod jakimiś niskimi drzewami uderzenie gałęzi zdarło Neli skórę z połowy nosa.

W Łubkach zastali już pełny dom. Oboje Przegalińscy z babcią Anielą, ciotką Neli, córka Przegalińskiej z pierwszego małżeństwa – Halinka Majewska z mężem i synkiem, brat pani domu Baczyński i jeszcze jakieś osoby zagubione w pamięci. Tygodniowy pobyt w Łubkach nie był przyjemny. Bezdomność, mimo dachu nad głową, niepewność przyszłości, straszne wiadomości radiowe i jeszcze straszniejsze opowiadania ludzkie – przed tym nie można było uciec.

Któregoś dnia Maniek Purzycki przyprowadził starszego chłopaka, krewnego Klimka z Jarlut. Kubuś recte Stefan, bardzo się ucieszył i zaraz ustalono, że odtąd będzie jechał ze Stachami.

Kiedyś przez Łubki przeciągał duży oddział Wojska Polskiego. Oficerowie zmęczeni, pobladli, pełni pesymizmu i goryczy, przyjęci podwieczorkiem, skąpo opowiadali o sytuacji. Mieli już za sobą Kutno, a przed sobą – Kock.

Wieczorem 16 września Stachowie rozpoczęli drogę powrotną, zresztą bez pewności, czy na jej końcu będą rzeczywiście Jarluty. Drugim wozem za nimi jechał Tadzio Przegaliński i Stefan Majewski. Po północy przejeżdżali przez Kurów, którego zgliszcza dawno ostygły, a kikuty domów sterczały w deszczu ku niskim chmurom, jakby ściągając łzy na ziemię. Rozstali się z tamtymi panami i pociągnęli znów do Białobrzegów.

W gościnnym domu rządcy przebyli jeszcze tydzień. Decyzje o wyruszeniu, jak i o przeczekiwaniu na miejscu wynikały z napływających wiadomości.

Niemcy byli blisko, chociaż nie wiadomo gdzie. Na wschodzie rozlewała fala wojsk sowieckich. Kraj naokoło nie był jeszcze zajęty. Warszawa jeszcze się broniła, a pierwszych Niemców spotkali znacznie później i dalej na północ. Jednak ruszywszy się z Białobrzegów, wjechali już na szlak wojny. Spotykali przy drodze żołnierskie groby z zawieszonymi na krzyżach hełmami.

Spotykali żywych obdartych, zarośniętych i brudnych żołnierzy z rozbrojonych oddziałów, których Niemcy puszczali do domów, internując tylko oficerów. Po lasach trafiali na wzdęte trupy koni ułańskich, na ich wyszczerzonych zębach i oczach siadały roje much. Rozbity sprzęt, podarte szmaty mundurów, rzemienie, sprzączki, maski, manierki zaściełały drogi i pobocza. Odsunięte byle jak z drogi leżały wielkie sosny zwalone poprzednio zasiekiem przeciw czołgom. Wszystko to było straszne jak zły sen, a jednocześnie w swym realizmie bardzo zwyczajne.

Jechali bocznymi drogami przez Serokomlę i Adamów. Wypytywani po drodze ludzie mówili, że niedaleko jest majątek Krzywda, należący do Niemca, który jednak w kościele „przysięgał na Polaka”. Nie wiadomo, skąd wzięła się taka legenda. Krzywda należała do państwa Szulc-Holnickich, ich krewni o tym samym nazwisku mieszkali w Obrębcu w Przasnyskiem. Już w bramie spotkali pana Holnickiego, bardzo niskiego krępego bruneta, nie pierwszej już młodości, zapraszającego serdecznie do domu. Nie tylko polskość, ale i ogromne uspołecznienie i życzliwość dla ludzi cechowały zarówno jego, jak i panią, wysoką, znacznie wyższą od męża, majestatyczną kobietę, jak i dwoje młodych, prawie dorosłych dzieci. Dom ich był pełen, że niemal pękał. Byli w nim jeszcze letni goście, bo prowadzono tu pensjonat-letnisko. Goście ci nie mogli wracać do oblężonej jeszcze Warszawy. Byli krewni, właśnie znajomi Stachom Holniccy z Obrębca. Było mnóstwo uciekinierów. Dom był wielki, miał sporo dużych i małych pokojów, gdzie się to wszystko gnieździło. A pan Holnicki stał w bramie i zapraszał.

Młyn, a może wiatrak, mełł stale zboże, w wielkiej piekarni koło domu po kilka razy na dzień wypiekano bochny chleba, stale też gotowano wielkie gary zupy kartoflanej na mięsie. A ktokolwiek przejeżdżał czy przechodził z bezdomnych uciekinierów – pan Holnicki lub na zmianę syn zapraszał – jednych do zatłoczonego, ale wciąż otwartego domu, innych na siano w stodole, a wszystkich głodnych na gorący posiłek, na świeży gościnny chleb.

Obok bramy przybijano co dzień czy częściej komunikaty według wysłuchanych z radia wiadomości przepisywanych potem na maszynie przez pannę Holnicką. We dworze zasiadano do obiadu na trzy zmiany. Gospodarze starali się utrzymywać taką atmosferę, jakby ci wszyscy goście byli najmilszymi zaproszonymi, jakby to nie mus ich tu zgromadził i zatrzymywał.

Bodaj drugiego dnia pobytu Stachów przed dom zajechał powóz, w którym z kimś drugim siedział brat Tadeusz. Spotkania bliskich w takich czasach miały jakiś łzawy patos. Tadeuszowie zatrzymali się parę kilometrów od Krzywdy, w Niedźwiadce. Ich ucieczka obfitowała w dramatyczne momenty. Wyjechali całym dworem, z córkami, z siostrą i szwagrem Maryni, ich synem Andrzejem i gosposią niańczącą malutką Magdę. Jechali samochodem i powozem. W Bądkowie przyłączyli się do nich Zygmuś i Linka Bojanowscy ze swoją małą Magdą i jej opiekunką, z wielką kawalkadą ekwipaży, służby, również uciekającej i inwentarzy.

Tadeuszowie swą średnią Malinkę wieźli chorą. Był to tyfus brzuszny. Musieli ją zostawić prawie umierającą w szpitalu w Sochaczewie i z rozdartym sercem uciekali z miasta spod bomb. Ucieczka po lewym brzegu Wisły okazała się znacznie bardziej niebezpieczna. Bezużyteczny samochód bez benzyny zesunął się z nasypu wiślanego i zatrzymał nad wodą na dość cienkim drzewie. Wysiedli i zwalili go do Wisły. Cały ich obóz rozproszył się. Jakimś cudem, prawie pojedynczo, przeprawili się przez rzekę, pozbawieni wszelkich środków lokomocji i swych rzeczy – drugim cudem zebrali się wszyscy, a potem odnalazł się ich powóz. Jeden powóz na tyle osób – było to mało, przycupnęli więc w Niedźwiadce i zaczęli szukać naokoło. Znaleźli, właśnie w Krzywdzie, brata z rodziną oraz sąsiadów.

W niedzielę w kościele w Radoryżu wielkie tłumy ludzi śpiewały po Mszy, z płaczem – „Boże, coś Polskę – ostatni raz na długie lata – zachowaj nam Panie!”.

Po spotkaniu z Tadeuszami postanowiono wspólny powrót. Było wiadomo, że cała Polska zostanie z dwóch stron zajęta.

Powrót rozpoczęto większym obozem – wóz Stachów, powóz Tadeuszów oraz kilka zaprzęgów państwa Holnickich z Przasnyskiego. Pani Holnicka zrobiła jeszcze przed wyjazdem złą przysługę kuzynce z Krzywdy. Mianowicie w Krzywdzie pod dużym klombem, pod kwiatami, była skrytka, w której gospodarze ukryli swe najcenniejsze rzeczy, a po przybyciu krewnych i ich tam z ich rzeczami dopuścili. Otóż przed wyjazdem, w biały dzień, pani Holnicka z Obręba kazała swojej służbie wyrwać kwiaty, dokopać się do skrytki, skąd swoje zabrała, a gościnna pani z Krzywdy została ze swoją zdekonspirowaną tajemnicą.

Jechano na północ, pogoda już nie była taka piękna jak na początku. Jechano różnie, wspólnie, różnymi pojazdami, czasem pieszo, bo koniska i tak z trudem ciągnęły pojazdy przez podlaskie piaski. Kiedyś Wanda siedziała w wolancie Holnickich z jakąś panią z ich otoczenia. Wolant szedł na końcu kawalkady. W pewnej chwili Wanda wiedziona niezrozumiałym impulsem pochyliła się w prawo, kładąc głowę na ramieniu towarzyszki. W tym momencie owiał ją zapach zgrzanych, zbieganych koni, ich łby zawisły nad nimi, wstrzymywane gwałtownie przez powożącego, a w miejscu, gdzie przed chwilą znajdowała się głowa Wandy, znalazł się ciężki, okuty koniec dyszla.

Nocowali w Seroczynie. Prawie przed samym domem usypano świeżo ogromną mogiłę – ludzi rozstrzelanych przez Niemców, we wsi panowała panika i rozpacz. Kurów, Kock, Wola Gułowska, Seroczyn – wszędzie byli albo przed, albo po – wojennych tragediach. Teren, na którym odbywały się walki, gdzie rozwalano ludzi – oni, jakimś przedziwnym zrządzeniem przebywali bezpiecznie – tylko słuchacze strasznych opowieści, tylko widzowie zbiorowych lub pojedynczych mogił. Tak to plątało się wojenne zło, jeszcze niezupełnie zrozumiane przez ludzi, już opłakiwane z przerażeniem – ze zwykłą egoistyczną troską o własną wygodę, z trwaniem w mule swojego bajorka.

We dworze seroczyńskim była tylko starsza pani – belle mère, ze swą towarzyszką. Nela z Marynią i Anią Orłową poszły do niej prosić o pozwolenie przenocowania. Była to raczej grzeczność niż konieczność – w szeroko otwartych parterowych pokojach od frontu podłogi były zarzucone słomą, poza tym prawie puste. Tamte panie jednak zaczęły kręcić nosami i naradzać się po francusku. Nie podobała im się zwłaszcza malutka Magda, po której spodziewały się płaczu i hałasu. Trochę speszyły się na słowa Neli: – Non, madame, nous ne ferons pas du bruit – i łaskawie dopuściły uciekinierów na słomę.

Nie każda miejscowość o zapamiętanej, zapisanej nazwie, kojarzy się wyraźnie z czymś konkretnym. Wola Wodyńska, Wola Rafałowska, Rudzienko… gdzieś tam nocowano w domku ogrodnika, który opowiadał przerażające rzeczy o niemieckim uzbrojeniu i technice. Opowiadał o jakichś samochodach na „łamanych osiach”, które wszędzie potrafią wjechać. Nocowano w wiejskich izbach na rozpostartej słomie, układano się według systemu: kobieta koło kobiety, za tamtą jej mąż, za nim mężczyzna, dalej jego żona. Na łóżku układano gosposię z Magdą. Wanda spała koło Anuli i w nocy wyrywała spod głowy jasiek, bez którego nie umiała spać, a swego nie zabrała na ucieczkę w pogardliwym przekonaniu, że to jest głupstwo wobec wojny.

Coraz to spotykano różnych ludzi, znajomych i nieznajomych. Na jakiś czas przyłączył się pan Turski z Niedzborza. Wyglądał jak ostatni łapserdak w brudnym i nędznym odzieniu, z czarnymi tasiemkami od niewymownych, co się wlokły za przyklapniętymi półbutami. Wyznał w zaufaniu, że specjalnie ucharakteryzował się na obdartusa, żeby się nikt nie domyślił, że nosi przy sobie potężną sumę pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży na pniu całych tegorocznych zbiorów.

Jednego popołudnia spotkali Niemców. Nieduży oddział konny ukazał się na drodze i minął ich, nie zwracając uwagi na zwykły wtedy widok tułających się ludzi. To niegroźne w skutkach spotkanie zaciążyło kamieniem na sercach – Niemcy jechali sobie spokojnie polską drogą, mając tu, w sercu Polski, pełne poczucie bezpieczeństwa.

Już w pobliżu Bugu, w czasie rozważań, gdzie zatrzymać się na noc, Nela zaproponowała Gać. Opowiedziała, że w jej dzieciństwie dowoził mleko do Wyszkowa gospodarz o dźwięcznym imieniu – Dupek. Dupek z Gaci. Wniosło to trochę wesołości w grono tułaczy, chociaż nie bardzo uwierzyli w istnienie takiej wsi i takiego chłopa. Już był prawie zmrok, kiedy wśród małych brzezinek dojechali w pobliże wsi. Spotkana baba powiedziała, że wieś nazywa się Gać. Indagowana dalej oświadczyła: – Dupczewski? – a tak, był taki, ale się parę lat temu wyprowadził!

Chyba właśnie w Gaci dowiedziano się, że przy przejeździe przez most na Bugu rewidują w poszukiwaniu broni, a więc trzeba wcześniej tę broń zgłosić i zdać Niemcom. Rewolwer Stacha został zakopany razem z bronią Tadzia Przegalińskiego jeszcze w Łubkach. Została tylko fuzja, z którą tylokrotnie Stach królował na przedwojennych polowaniach. Zabrali ją jak swoją, ale nawet nie rewidowali. Wozy, powozy i inne pojazdy przejechały przez most i dalej jechały przez Pułtusk i Gołymin. W przeciwnym kierunku jechały samochody i wojskowe wozy pełne niemieckiego żołnierstwa. Byli weseli, butni, śmiali się, śpiewali, żarli pozrywane w drodze owoce. Któryś z nich, mijając obóz, rzucił Wandzie na kolana parę gruszek, które ona błyskawicznym ruchem odrzuciła do rowu.

Wjeżdżali już w swoje strony. Rozdzieliły się drogi – Tadeuszowie i Holniccy zwrócili się na północ, Stachowie na zachód. Jeszcze jeden nocleg pod Ciechanowem, w Truszkach, a potem rano – Ciechanów w dniu 3 października 1939 roku.

Na placu Kościuszki Nela wysiadła, aby iść do mieszkania Babci Rożańskiej, w domu pani Waliszewskiej. Stach pojechał dalej i wszedł do Towarzystwa Rolniczego. Wanda została na wozie z Mańkiem, bo Kubuś już się odłączył i poszedł do swoich. I może to Kubuś zawrócił, może podszedł ktoś inny. W każdym razie tam właśnie, siedząc na wozie, Wanda usłyszała „starsza pani umarła w Jarlutach”. Pierwszy wrócił do wozu Stach. Na słowa „Babcia umarła” – zmienił się na twarzy i jąkając się, zapytał „moja… matka?”. Wanda przeżyła drugi wstrząs, patrząc na przerażenie ojca. Szybko zaprzeczyła. A potem nadeszła Nela, płacząc, bo już wiedziała. Całą drogę do domu płakała, powtarzając – mamusiu, mamusiu…

Ten dzień powrotu był chyba gorszy niż dzień wyjazdu, niż każdy dzień ucieczki. W Lekowie zatrzymali się. Z tyłu za grobem Dziadka Bojanowskiego i księdza Kanonika był usypany kopczyk z brzozowym krzyżem – grób Babci.

Spotykani ludzie mówili – Niech pan nie wraca do domu, niech pan ucieka! – Poprzedniego dnia Niemcy wywieźli tych, co wrócili wcześniej, z ziemian – Tarnowskiego i Zawadzkiego z Grzybowa i różnych mężczyzn z Ciechanowa.

W Jarlutach było pełno Niemców. Mieszkali we dworze, konie ich stały w ogrodzie między kasztanami, gdzie z pięknych jesionowych desek porobili żłoby. W spichrzu zamknęli jeńców – polskich żołnierzy.

Dziadek, rozdygotany, opowiadał o swych przeżyciach, o śmierci Babci, o tym, jak mu grozili pistoletem. W domu były meble, ale bardzo mało innych rzeczy, bo Dziadek otwierał szafy i kazał ludziom ze wsi i czworaków brać wszystko – w jego nastroju odzywały się reminiscencje z przeżytej rosyjskiej rewolucji. Spiżarnia była pusta, zostały tylko jakieś nieliczne weki z jarzynami. Znikły konfitury i niezliczone kompoty z brzoskwiń, które właśnie tego roku po raz pierwszy obrodziły i to bardzo obficie. Niemiecki oficer, wielki, blady i nalany drab, nie robił trudności. Zatrzymał sobie dwa pokoje od frontu, pozwalając zabrać z nich „prywatne” rzeczy. Żarł jak świnia. Potrafił na obiad pochłonąć parolitrowy garnek zupy z kluchami, zaprawionej śmietaną, całą kaczkę pieczoną i półmisek pierogów ze serem.

Niemieckie wojsko zostało jeszcze przez jakiś czas. 11 października spadł duży śnieg. Napełnił żłoby w ogrodzie, okrył zielone jeszcze gałęzie i stojące pod nimi konie grubymi kapami.