Tytuł oryginalny: The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000

Wstęp do polskiego wydania: Dr Marek Stefan - zastępca redaktora naczelnego magazynu Układ Sił i współpracownik ośrodka Strategy and Future

Przekład: dr Grzegorz Kuśnierz

Redakcja, korekta, skład i łamanie: EDITIO

Opracowanie e-wydania: Karolina Kaiser |

Projekt okładki: Sebastian Cabaj | instagram.com/pan_cabaj/

Copyright © Paul Kennedy 1988

All rights reserved.

Paul Kennedy asserts the moral right to be identified as the author of this work in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988

Copyright © 2025 for this edition by Poltext Sp. z o.o.

All rights reserved.

Copyright © 2025 for the Polish translation by Poltext Sp. z o.o.

All rights reserved.

Warszawa 2025

Wydanie pierwsze

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

Poltext Sp. z o.o.

wydawnictwoprzeswity.pl

handlowy@mtbiznes.pl

ISBN 978-83-8175-629-7 (epub)

ISBN 978-83-8175-630-3 (mobi)

Wykaz map, tabel i wykresów

Mapy

Mapa 1. Najpotężniejsze ośrodki władzy w XVI wieku.

Mapa 2. Podział polityczny Europy w XVI w.

Mapa 3. Ziemie odziedziczone przez Karola V, 1519 rok.

Mapa 4. Załamanie się potęgi Hiszpanii w Europie.

Mapa 5. Europa w 1721 r.

Mapa 6. Europejskie imperia kolonialne około 1750 r.

Mapa 7. Europa w szczytowym okresie potęgi Napoleona, 1810 r.

Mapa 8. Główne posiadłości, bazy morskie i podmorskie połączenia telegraficzne Imperium Brytyjskiego około 1900 r.

Mapa 9. Mocarstwa europejskie i ich plany wojenne w 1914 r.

Mapa 10. Europa po pierwszej wojnie światowej.

Mapa 11. Europa w momencie szczytowej potęgi Hitlera, 1942 r.

Mapa 12. Rozmieszczenie sił wojskowych USA na świecie, 1987 r.

Tabele

Tabela 1. Wzrost ilości żołnierzy w latach 1470–1660

Tabela 2. Brytyjskie wydatki i dochody w czasie wojny, 1688–1815

Tabela 3. Ludność mocarstw, 1700–180040

Tabela 4. Wielkość armii lądowych, 1690–181441

Tabela 5. Wielkość marynarki wojennej, 1689–181542

Tabela 6. Względny udział w światowej produkcji przemysłowej, lata 1750–1900

Tabela 7. Poziom uprzemysłowienia na mieszkańca, lata 1750–1900

Tabela 8. Personel wojskowy mocarstw, 1816–1880

Tabela 9. PNB wielkich mocarstw europejskich, 1830–1890

Tabela 10. PNB per capita europejskich wielkich mocarstw w latach 1830–1890

Tabela 11. Wydatki wojskowe mocarstw podczas wojny krymskiej

Tabela 12. Całkowita populacja mocarstw, 1890–193817

Tabela 13. Ludność miejska mocarstw i jako odsetek ludności ogółem, 1890–1938

Tabela 14. Poziom uprzemysłowienia na mieszkańca, 1880–1938

Tabela 15. Produkcja żelaza i stali w latach 1890–1938

Tabela 16. Zużycie energii przez mocarstwa, 1890–1938

Tabela 17. Całkowity potencjał przemysłowy mocarstw w perspektywie względnej, 1880–1938

Tabela 18. Względny udział w światowej produkcji przemysłowej, 1880–1938

Tabela 19. Liczebność wojsk lądowych i marynarki wojennej mocarstw w latach 1880–1914

Tabela 20. Tonaż okrętów wojennych mocarstw, 1880–1914

Tabela 21. Dochód narodowy, populacja i dochód na mieszkańca mocarstw w 1914 roku

Tabela 22. Porównanie poziomu uprzemysłowienia i zaawansowania technologicznego sojuszników w 1914 roku

Tabela 23. Produkcja broni w Wielkiej Brytanii w latach 1914–1918

Tabela 24. Porównanie poziomu przemysłu/technologii obu sojuszników (z uwzględnieniem Stanów Zjednoczonych, ale bez Rosji)

Tabela 25. Wydatki wojenne i zmobilizowane siły zbrojne ogółem, lata 1914–1919

Tabela 26. Światowe wskaźniki produkcji przemysłowej, 1913–1925

Tabela 27. Wydatki na obronę wielkich mocarstw, 1930–1938

Tabela 28. Roczne wskaźniki produkcji przemysłowej w latach 1913–1938

Tabela 29. Produkcja samolotów w latach 1932–1939

Tabela 30. Udział w światowej produkcji przemysłowej w latach 1929–1938

Tabela 31. Dochód narodowy mocarstw w 1937 roku i procent wydatków na obronę

Tabela 32. Potencjał wojenny mocarstw w 1937 roku

Tabela 33. Produkcja czołgów w 1944 roku

Tabela 34. Produkcja samolotów w latach 1939–1945

Tabela 35. Produkcja zbrojeniowa mocarstw w latach 1940–1943

Tabela 36. Całkowity PNB oraz PNB na mieszkańca mocarstw w 1950 roku

Tabela 37. Wydatki mocarstw na obronę, 1948–1970

Tabela 38. Środki przenoszenia broni nuklearnej w 1974 roku

Tabela 39. Produkcja światowego przemysłu wytwórczego, 1830–1980

Tabela 40. Wielkość handlu światowego, lata 1850–1971

Tabela 41. Procentowy wzrost produkcji światowej, 1948–1968

Tabela 42. Średnie roczne tempo wzrostu produkcji na mieszkańca, 1948–1962

Tabela 43. Udziały w produkcie światowym brutto, 1960–1980

Tabela 44. Ludność, PNB i PNB na mieszkańca w 1980 roku

Tabela 45. Wzrost realnego PNB, 1979–1983

Tabela 46. Kilogramy ekwiwalentu węgla i stali zużyte do produkcji 1000 dolarów PKB w latach 1979–1980

Tabela 47. Szacunkowe ilości strategicznych głowic nuklearnych

Tabela 48. Siły morskie NATO i Układu Warszawskiego

Tabela 49. Deficyt federalny USA, zadłużenie i odsetki, 1980‒1985

Wykresy

Wykres 1. Względna potęga Rosji i Niemiec

Wykres 2. Prognozy PKB dla Chin, Indii i niektórych państw Europy Zachodniej na lata 1980‒2020

Wykres 3. Produkcja zboża w Związku Radzieckim i Chinach, lata 1950–1984

Wstęp do polskiego wydania O tym, że nic nie trwa wiecznie. Paul Kennedy i jego przewodnik po czasach globalnych przemian

Gdyby ktoś zdobył się na wysiłek zebrania 10 dzieł literatury popularnonaukowej o ponadczasowym charakterze, które służyć mogą za przewodnik w burzliwych czasach zmian globalnych, niewątpliwie powinien sięgnąć po pracę The Rise and Fall of the Great Powers profesora Paula Kennedy’ego.

Pierwsze wydanie tego dzieła w 1988 roku przypadło na okres zmierzchu potęgi Związku Radzieckiego, zimnowojenny tryumf Stanów Zjednoczonych i rosnące w Ameryce i na Zachodzie obawy o konsekwencje umacniania się gospodarczej i przemysłowej siły Japonii na całym świecie. Praca Kennedy’ego, profesora na uniwersytecie Yale, spotkała się wówczas z entuzjastycznym przyjęciem ze strony czytelników i krytyków. Szybko stała się międzynarodowym bestsellerem, przetłumaczonym na wiele języków. Szacuje się, że ogólna sprzedaż na świecie osiągnęła około dwóch milionów egzemplarzy.

Tuż po premierze The Rise and Fall… Christopher Hitchens pisał w brytyjskim tygodniku „The New Statesman”, że książkę tę można było zobaczyć „wysypującą się z teczek” tych, którzy pracowali w amerykańskiej stolicy, oraz czytaną w gabinetach i kancelariach politycznych państw Zachodu. Po nalocie na posiadłość w Abbottabad w 2011 roku amerykańskie siły specjalne znalazły egzemplarz dzieła Kennedy’ego wśród książek Osamy bin Ladena.

W Polsce pierwsze i jedyne do obecnego momentu wydanie tej książki miało miejsce w 1994 roku. Polski czytelnik musiał czekać 31 lat na jej wznowienie na polskim rynku. Tym niemniej trudno wyobrazić sobie na to lepszy moment niż czasy, w których się obecnie znajdujemy. Oto po raz kolejny jesteśmy świadkami przemian w globalnym systemie międzynarodowym i jak zawsze od czasów nowożytnych wynikają one z przetasowań w światowym układzie sił między mocarstwami.

Świat ponownie ogarniają wojny i konflikty, które wynikają wprost z narastających sprzecznych interesów mocarstw. To właśnie tej tematyce Kennedy poświęcił uwagę w swoim opus magnum, podejmując tytaniczny, i co najważniejsze niezwykle owocny, wysiłek opisania przemian globalnych na przestrzeni 500 lat przez pryzmat relacji między najważniejszymi mocarstwami od czasów nowożytnych do jemu współczesnych.

Niewątpliwą zaletą tego dzieła są zarówno celne obserwacje autora, jak i przekonujący opis mechanizmów rządzących procesem powstawania, rozkwitu i zmierzchu kolejnych mocarstw. Jak przekonuje nas Kennedy, to właśnie światowe i regionalne potęgi w największym stopniu kształtują rzeczywistość międzynarodową. W swojej analizie akcentuje kwestie takie, jak równowaga sił, wpływ geografii na politykę państw czy walka o osiągnięcie regionalnej i globalnej hegemonii. Tym, co wyróżnia myśl Kennedy’ego jest próba osadzenia wyżej wymienionych zjawisk w szerszym kontekście przemian gospodarczych, które pociągały za sobą istotne zmiany geopolityczne. Wojny i konflikty między mocarstwami, którym poświęca znaczną część swojej pracy, są dla niego równie istotne, jak przemiany w ekonomicznym układzie sił zachodzące w okresach pokoju.

Opisane przez Kennedy’ego mechanizmy rządzące rywalizacją mocarstw, na przykładzie kolejnych faz walki o dominację w Europie i świecie, zdradzają powtarzające się schematy i wzorce. Analizując przebieg dążeń Habsburgów do budowy i utrzymania swojego imperium, dostrzega podobieństwa między postępowaniem tego ówczesnego supermocarstwa a Wielką Brytanią na przełomie XIX i XX wieku. Jak wskazuje: „Habsburgowie mieli po prostu zbyt wiele do zrobienia, musieli walczyć ze zbyt wieloma wrogami, bronić zbyt wielu frontów. Zalety bojowe żołnierzy hiszpańskich nie mogły zrekompensować nadmiernego rozproszenia wojsk, zmuszonych do pełnienia służby w garnizonach we własnym kraju, w Afryce Północnej, na Sycylii, we Włoszech, w Nowym Świecie i w Niderlandach. Podobnie jak imperium brytyjskie trzy wieki później, blok habsburski był konglomeratem bardzo rozrzuconych terytoriów, efektem polityczno-dynastycznej tour de force, wymagającym ‒ jeśli chciało się go utrzymać ‒ nieustannego, ogromnego nakładu środków materialnych i pomysłowości. Jest to najlepszy w historii przykład nadmiernego rozciągnięcia sił strategicznych[I]. Ceną za posiadanie wielu terytoriów było istnienie licznych wrogów ‒ podobne brzemię dźwigało w tamtych czasach imperium osmańskie”[II].

To jedna z najważniejszych lekcji, jaką Kennedy stara się przekazać czytelnikowi. Mając ją na uwadze, czy dziś, gdy przyglądamy się toczącym się za oceanem debatom strategicznym nad dalszą rolą Stanów Zjednoczonych w świecie, nie dostrzegamy, że obecnie to Ameryka doświadcza „nadmiernego rozciągnięcia sił strategicznych”, zmagając się z rozlicznymi zobowiązaniami sojuszniczymi, wojnami i konfliktami w Eurazji oraz koniecznością rywalizacji z Chinami? I to wszystko w sytuacji, kiedy od kilkunastu lat Pentagon działa w oparciu o założenie, że Stany Zjednoczone mogą być bezpośrednio zaangażowane tylko w jeden konflikt regionalny naraz z porównywalnym przeciwnikiem takim, jak Rosja lub Chiny. Wcześniejszy tak zwany „standard dwóch wojen” został porzucony w czasie prezydentury Baracka Obamy po kryzysie finansowym w 2008 roku. Choć budżet amerykańskiego Departamentu Obrony stale się powiększa, nie sprawia to, że Waszyngton poprawia swoje bezpieczeństwo. Tu również z celną uwagą przychodzi nam Kennedy, który opisując problemy imperium brytyjskiego z rosnącą liczbą globalnych wyzwań i zobowiązań, wskazuje, że Londyn reagował na te zjawiska, pompując coraz większe sumy pieniędzy we własny budżet wojskowy bez widocznych rezultatów. Gdy pod koniec wojny krymskiej z Rosją ówczesny rząd Palmerstona stanął przed dylematem, czy podjąć ogromny wysiłek mobilizacji sił narodowych, wymagający „militaryzacji” gospodarki w celu dalszego kontynuowania wojny z Moskwą, czy rozpocząć rozmowy z carem, Albion wybrał tę drugą opcję. Uznał bowiem, że koszty takiego przedsięwzięcia byłyby zbyt wielkie w obliczu innych wyzwań. Jak podsumowuje Kennedy: „Cała ta sprawa wzbudziła w wielu Europejczykach podejrzliwość co do celów i wiarygodności Londynu, a jednocześnie jeszcze bardziej umocniła niechęć Brytyjczyków do wikłania się w sprawy kontynentu”. Kiedy czytamy te słowa, trudno pozbyć się towarzyszącego im niepokoju, który wywołują. Nie jest bowiem wykluczone, że podobnie historycy będą za jakiś czas opisywali postawę następcy Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych wobec wojny rosyjsko-ukraińskiej.

Kennedy stara się przekonać czytelnika, że nic nie trwa wiecznie, a układ sił jest w nieustannym ruchu. Fakt, że Stanom Zjednoczonym udało się skutecznie pokonać w XX wieku wszystkich wielkich adwersarzy, nie implikuje, że wyczyn ten uda się Waszyngtonowi powtórzyć w XXI wieku w zmaganiach z Chinami i ich partnerami.

Jesienią 2023 roku na łamach „The New Statesman” Kennedy napisał: „Czy Stany Zjednoczone, bez względu na swoje mocne strony, mogą utrzymać się na czele wszędzie w erze, gdy zarówno względna siła produkcyjna przesuwa się na wschód, jak i następuje ogólna dyfuzja międzynarodowej potęgi? Jeśli nie, to z których obszarów globu powinny się wycofać? Jak powinny sobie poradzić ze swoim względnym upadkiem? Było to pytanie, które zadałem w ostatnim rozdziale The Rise and Fall… a fakt, że przez ostatnie trzy dekady porządek świata był stosunkowo stabilny, nie czyni tej kwestii mniej istotną. Jeśli nowy porządek rzeczy przechyli się na niekorzyść Ameryki, czy Stany Zjednoczone będą mogły podjąć trudne decyzje co do tego, gdzie się wycofać? Potęgi numer jeden, które w przeszłości rozprzestrzeniły się na całym świecie – imperialna Hiszpania, edwardiańska Brytania – uznały za niemal niemożliwe ustalenie priorytetów swoich zobowiązań”.

Pomni tych i innych lekcji historii wielkich mocarstw, które przybliża nam na kartach tej książki Kennedy, oraz zachęceni tą doskonałą lekturą powinniśmy zadawać sobie trudne pytania o dalszy kierunek strategii Stanów Zjednoczonych w obliczu wyzwań, przed którymi obecnie stoją.

Dla polskiego czytelnika dzieło to może stanowić doskonały przewodnik po czasach geopolitycznej zawieruchy, w której niewątpliwie się znaleźliśmy. Pamiętajmy bowiem, że choć historia się nie powtarza, to jednak, jak stwierdził podobno Mark Twain, lubi się „rymować”.

Dr Marek Stefan – zastępca redaktora naczelnego

magazynu „Układ Sił” i współpracownik ośrodka

Strategy and Future

Podziękowania

Bez względu na liczbę niedociągnięć w tej książce, byłoby ich o wiele więcej bez życzliwej pomocy przyjaciół. J.R. Jones i Gordon Lee przejrzeli cały manuskrypt, zadając pytania na każdym etapie. Jonathan Spence pomógł mi (obawiam się, że jedynie z częściowym sukcesem) ograniczyć założenia kulturowe, które wkradły się w pierwsze dwa rozdziały. John Elliott dodał mi otuchy w kwestii drugiego rozdziału, chociaż zdecydowanie „nie jest to mój okres”. Paddy O’Brien i John Bosher starali się nieco ocieplić moje suche komentarze na temat XVIII-wiecznych brytyjskich i francuskich finansów. Nick Rizopoulos i Michael Mandelbaum nie tylko przeanalizowali późniejsze rozdziały, ale także zaprosili mnie do zaprezentowania moich pomysłów na serii spotkań w Lehrman Institute w Nowym Jorku. Niezliczona liczba naukowców wysłuchała moich referatów traktujących o poszczególnych wątkach tej książki, jak również dostarczyła referencji, bardzo potrzebnej krytyki i zachęty.

Niezwykle pomocni okazali się pracownicy biblioteki i uniwersytetów East Anglia i Yale. Mój doktorant Kevin Smith pomógł w wyszukiwaniu statystyk historycznych. Mój syn Jim Kennedy przygotował mapy. Sheila Klein i Sue McClain przyszły mi na ratunek z wprowadzaniem i edycją tekstu, podobnie jak Maarten Pereboom z bibliografią. Jestem niezwykle wdzięczny za niezachwiane, wieloletnie wsparcie ze strony mojego agenta literackiego Bruce’a Huntera. Jason Epstein był stanowczym i cierpliwym redaktorem, wielokrotnie nakłonił mnie do pomyślenia o czytelniku, a także wcześniej niż autor dostrzegł, jak wymagająca będzie praca nad tematami tej skali.

Moja rodzina zapewniła mi wsparcie i, co ważniejsze, pomagała oderwać się na chwilę od pracy. Książkę dedykuję mojej żonie, której tak wiele zawdzięczam.

Paul Kennedy

Hamden, Connecticut, 1986 rok

Wprowadzenie

Jest to książka o narodowej i międzynarodowej potędze w czasach „nowożytnych” – to znaczy po renesansie. Staram się na jej stronach prześledzić i wyjaśnić, w jaki sposób w ciągu pięciu wieków od powstania „nowych monarchii” w Europie Zachodniej i początków transoceanicznego, globalnego systemu państw poszczególne wielkie mocarstwa rozkwitały i upadały na tle innych potęg. Lektura nieuchronnie dotyczy więc w sporej mierze wojen, zwłaszcza poważnych, przeciągających się konfliktów toczonych przez koalicje wielkich mocarstw, które mają ogromny wpływ na porządek międzynarodowy – nie jest to jednak książka stricte o historii wojskowości. Śledzę w niej także zmiany, które zaszły w globalnej równowadze gospodarczej od 1500 roku – nie jest to jednak również, przynajmniej nie w ścisłym tego pojęcia znaczeniu, praca z zakresu historii ekonomii. Koncentruję się na interakcji pomiędzy gospodarką a strategią, ponieważ każde z wiodących państw w systemie międzynarodowym dążyło do zwiększenia swojego bogactwa i potęgi, aby stać się (lub pozostać) zarówno zasobnym, jak i silnym.

„Konflikt zbrojny”, o którym mowa w podtytule książki, jest zatem zawsze rozpatrywany w kontekście zmian gospodarczych. Triumf jednego wielkiego mocarstwa w tym okresie lub upadek innego zwykle był konsekwencją długotrwałych walk prowadzonych przez jego siły zbrojne; ale również mniej lub bardziej efektywnego wykorzystania potencjału gospodarczego państwa w czasie wojny, a także w szerszej perspektywie sposobu, w jaki gospodarka tego państwa rosła lub kurczyła się w stosunku do innych wiodących narodów w dekadach poprzedzających faktyczny konflikt. Stąd to, jak pozycja światowego mocarstwa zmienia się w czasie pokoju, jest równie ważne jak to, w jaki sposób walczy na wojnie.

Powyższa teza zostanie poddana znacznie bardziej szczegółowej analizie w dalszej części książki, lecz pokrótce można ją podsumować następująco.

Układ sił światowych mocarstw nigdy nie jest stały, głównie z powodu nierównomiernego tempa rozwoju poszczególnych społeczeństw oraz przełomów technologicznych i organizacyjnych, które przynoszą jednemu społeczeństwu większą przewagę niż pozostałym. Dla przykładu, wynalezienie uzbrojonego żaglowca dalekiego zasięgu i rozwój handlu atlantyckiego po 1500 roku nie były jednakowo korzystne dla wszystkich państw Europy – niektórym przyniosły więcej pożytku niż innym. W ten sam sposób późniejszy rozwój energii parowej oraz związany z nią wzrost znaczenia zasobów węgla i metali znacznie zwiększył względną siłę niektórych narodów, a tym samym pomniejszył relatywną siłę innych. Gdy dany kraj zwiększał produkcję, zwykle łatwiej było mu udźwignąć ciężar kosztów szeroko zakrojonych zbrojeń w czasie pokoju, jak również utrzymywania i zaopatrywania armii i flot podczas wojny. Choć brzmi to jak prymitywny merkantylizm, to bogactwo zwykle jest potrzebne do wzmocnienia potęgi militarnej, a potęga militarna jest zwykle potrzebna do zdobycia i ochrony bogactwa. Jeśli jednak zbyt dużą część zasobów państwowych zamiast na tworzenie bogactwa przekieruje się na cele wojskowe, to w dłuższej perspektywie prawdopodobnie doprowadzi to do osłabienia siły tego narodu. W ten sam sposób, jeśli państwo zbytnio pofolguje swym ambicjom strategicznym – na przykład poprzez podbój rozległych terytoriów lub prowadzenie kosztownych wojen – ryzykuje wówczas, że potencjalne korzyści z ekspansji zewnętrznej okażą się mniejsze od kosztu całej operacji. Dylemat ten staje się szczególnie ważki, jeśli dany naród wszedł w okres względnego upadku gospodarczego. Historia rozkwitu i późniejszego upadku wiodących krajów w układzie światowych mocarstw od czasu awansu Europy Zachodniej w XVI wieku – takich jak Hiszpania, Holandia, Francja, imperium brytyjskie i obecnie Stany Zjednoczone –pokazuje bardzo istotną, długofalową korelację między zdolnością produkcji i generowania dochodu z jednej strony a siłą militarną z drugiej.

Historię „narodzin i upadku mocarstw” przedstawioną na stronach kolejnych rozdziałów pokrótce streścić można w następujący sposób. Pierwszy rozdział nakreśla podwaliny dla wszystkiego, co wydarzy się później, badając świat z początku XVI wieku oraz analizując mocne i słabe strony każdego z „ośrodków władzy” w tamtych czasach – Chin dynastii Ming, imperium osmańskiego i jego muzułmańskich odnóg w Indiach, imperium mongolskiego, Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, Japonii Tokugawy oraz szeregu państw w Europie Środkowo-Zachodniej. Na początku XVI wieku nie było bynajmniej oczywiste, że to ten ostatni z wymienionych regionów wzniesie się ponad wszystkie pozostałe. Jednak bez względu na to, jak imponujące i zorganizowane niektóre z tych orientalnych imperiów mogłyby się wydawać w porównaniu z ówczesną Europą, wszystkie one ponosiły konsekwencje posiadania scentralizowanej władzy, która nalegała na jednolitość wierzeń i praktyk nie tylko w kwestii oficjalnej religii państwowej, ale także w takich obszarach jak handel i zbrojenia. Brak takiego najwyższego autorytetu w Europie i buńczuczna rywalizacja pomiędzy poszczególnymi królestwami i miastami-państwami stymulowały ciągłe poszukiwanie ulepszeń wojskowych, które owocnie współgrały z nowymi zdobyczami technologicznymi i handlowymi również pojawiającymi się w tym konkurencyjnym, przedsiębiorczym środowisku. Mając mniej przeszkód na drodze rozwoju, społeczeństwa europejskie uruchomiły bezustannie rozwijającą się spiralę wzrostu gospodarczego i rozwoju wydajności militarnej, która z czasem miała wynieść je ponad wszystkie inne regiony świata.

Dynamika zmian technologicznych i militarnej rywalizacji nadawała rozpędu typowo europejskiemu, pluralistycznemu rozpychaniu się łokciami. Istniała także możliwość, że jedno z rywalizujących państw ostatecznie zdobędzie wystarczające zasoby, aby pokonać konkurentów, a następnie zdominować cały kontynent. Przez około 150 lat po 1500 roku blok dynastyczno-religijny pod rządami hiszpańskich i austriackich Habsburgów wydawał się mieć na to spore szanse. Wysiłki pozostałych głównych państw europejskich, mające na celu powstrzymanie owego „habsburskiego snu o władzy”, opisane zostały w rozdziale drugim. Podobnie jak w innych rozdziałach, mocne i słabe strony czołowych mocarstw zostały przeanalizowane w relacji do pozostałych graczy oraz w świetle szerszych zmian gospodarczych i technologicznych wpływających na społeczeństwo zachodnie jako całość, tak aby czytelnik mógł lepiej zrozumieć konsekwencje licznych wojen tego okresu. Głównym wątkiem tego rozdziału jest konstatacja, że pomimo ogromnych zasobów będących we władaniu monarchów habsburskich na przestrzeni lat źle ocenili swoje możliwości w trakcie powtarzających się konfliktów, przez co ich słabnąca baza ekonomiczna nie była w stanie sfinansować nadmiernie rozbudowanej armii. Choć inne europejskie mocarstwa również poniosły ogromne straty w wyniku tych długotrwałych wojen, w przeciwieństwie do ich habsburskich wrogów udało im się – choć ledwo – utrzymać równowagę pomiędzy swoimi zasobami materialnymi a potęgą militarną.

Konfliktów wielkich mocarstw, które miały miejsce w latach 1660–1815 i zostały omówione w rozdziale trzecim, nie da się już tak łatwo sprowadzić do zmagań jednego wielkiego bloku z jego licznymi rywalami. W tym skomplikowanym okresie, podczas gdy jedne, dotychczas wielkie mocarstwa takie jak Hiszpania i Holandia odchodziły na drugi plan, ich miejsce z czasem zajęło pięć głównych państw (Francja, Wielka Brytania, Rosja, Austria i Prusy). Zdominowały one dyplomację i działania wojenne XVIII-wiecznej Europy oraz zaangażowały się w serię długich wojen koalicyjnych przerywanych dynamicznie odwracającymi się sojuszami. Był to wiek, w którym Francja, najpierw pod rządami Ludwika XIV, a następnie Napoleona, bardziej niż kiedykolwiek wcześniej czy później zbliżyła się do przejęcia władzy w Europie – za każdym razem jednak któreś z mocarstw krzyżowało jej plany, a w najgorszym wypadku była to koalicja pozostałych wielkich państw. Jako że na początku XVIII wieku koszty utrzymania regularnej armii i floty stały się horrendalnie wysokie, kraj mogący poszczycić się zaawansowanym system bankowym i kredytowym (jak miało to miejsce w przypadku Wielkiej Brytanii) zyskiwał istotną przewagę nad zacofanymi finansowo rywalami. Również położenie geograficzne miało ogromny wpływ na losy mocarstw w kontekście ich licznych i wysoce dynamicznych konfliktów. Pomaga to wyjaśnić, dlaczego dwa „ościenne” kraje – Rosja i Wielka Brytania – do 1815 roku tak bardzo zyskały na znaczeniu. Oba mogły interweniować w bojach zachodnio-środkowej Europy, jednocześnie będąc geograficznie od nich osłoniętymi. Na przestrzeni XVIII wieku oba sięgnęły również po świat pozaeuropejski, choć jednocześnie dbały o utrzymanie równowagi sił na kontynencie. Wreszcie, w późniejszych dekadach stulecia, wzrost możliwości zawdzięczany rewolucji przemysłowej pozwolił Wielkiej Brytanii skolonizować zamorskie kraje oraz pokrzyżować Napoleonowi plany opanowania Europy.

Z kolei przez całe stulecie po 1815 roku Europejczycy mogli odetchnąć od długotrwałych wojen koalicyjnych. Zaistniała strategiczna równowaga, wspierana przez wszystkie wiodące państwa tak zwanego Koncertu Mocarstw, dzięki czemu żaden pojedynczy naród nie był w stanie ani nawet nie próbował ubiegać się o dominację. Uwagę rządów państw w latach po 1815 roku zajmowały głównie kwestie braku stabilności wewnętrznej oraz (w przypadku Rosji i Stanów Zjednoczonych) dalszej ekspansji na swych kontynentach. Owa względnie stabilna sytuacja międzynarodowa pozwoliła imperium brytyjskiemu urosnąć do rangi globalnej potęgi pod względem morskim, kolonialnym i handlowym. Korzystnie współgrała również z brytyjskim niemalże monopolem na napędzaną parą produkcję przemysłową. Do drugiej połowy XIX wieku industrializacja rozprzestrzeniła się jednak na inne regiony i przesunęła międzynarodową równowagę sił od starszych, wiodących narodów w kierunku tych krajów, które miały zarówno zasoby, jak i zaplecze organizacyjne do wykorzystania nowych środków produkcji i technologii. Nieliczne poważne konflikty tej ery – do pewnego stopnia wojna krymska, ale przede wszystkim amerykańska wojna secesyjna i wojna francusko-pruska – przyniosły klęskę tym społeczeństwom, które nie zmodernizowały swoich systemów wojskowych i którym brakowało szeroko zakrojonej infrastruktury przemysłowej do wspierania ogromnych armii oraz znacznie droższej i bardziej skomplikowanej broni, która nieodwracalnie zmieniła charakter wojny.

W miarę zbliżania się XX wieku dynamika zmian technologicznych i nierównomierne tempo rozwoju sprawiły, że system międzypaństwowy stał się znacznie bardziej niestabilny i złożony niż pięćdziesiąt lat wcześniej. Po 1880 roku przejawiało się to w gorączkowej walce wielkich mocarstw o dodatkowe terytoria kolonialne w Afryce, Azji i na Pacyfiku, częściowo dla zysku, częściowo ze strachu przed pozostaniem w tyle. Wiele krajów dołączyło do wyścigu zbrojeń, zarówno na lądzie, jak i na morzu, zawiązywały się stałe sojusze wojskowe, nawet w czasie pokoju, ponieważ poszczególne rządy rozglądały się za partnerami na wypadek wojny. Za zasłoną częstych kłótni na temat kolonii i kryzysów międzynarodowych sprzed 1914 roku dekada po dekadzie wskaźniki potęgi gospodarczej wiodły do jeszcze bardziej fundamentalnych przemian w globalnym układzie sił – do przyćmienia porządku, który przez ponad trzy stulecia był europocentrycznym systemem światowym. Pomimo usilnych starań tradycyjne europejskie mocarstwa, takie jak Francja i Austro-Węgry, a także niedawno zjednoczone Włochy, wypadały z wyścigu. Z kolei ogromne, obejmujące cały kontynent państwa – Stany Zjednoczone i Rosja – wysuwały się na czoło, i to pomimo nieefektywności carów. Wśród narodów zachodnioeuropejskich ewentualnie tylko Niemcy mogły poszczycić się wystarczającą siłą, by pretendować do ligi przyszłych światowych mocarstw. Japonia zamierzała dominować w Azji Wschodniej, ale nie dalej. Wszystkie te zmiany stwarzały poważne i ostatecznie niemożliwe do przezwyciężenia problemy dla imperium brytyjskiego, któremu trudniej było bronić swych globalnych interesów niż jeszcze pół wieku wcześniej.

Chociaż kolejne pięćdziesiąt lat po 1900 roku postrzegać można jako narodziny dwubiegunowego świata, wraz ze związanym z tym kryzysem „średnich” mocarstw (bo tak opisuję je w tytułach rozdziałów 5 i 6), owa metamorfoza bynajmniej nie przebiegała gładko. Wręcz przeciwnie, za sprawą krwawych, masowych bitew pierwszej wojny światowej, które dały fory wydajnemu przemysłowi i zorganizowanym narodom, cesarskie Niemcy zyskały pewną przewagę nad szybko modernizującą się, ale wciąż zacofaną Rosją carską. Jednak już kilka miesięcy po zwycięstwach na froncie wschodnim Niemcy doznały klęski na zachodzie, podczas gdy ich sojusznicy przegrywali na włoskim, bałkańskim i bliskowschodnim teatrze wojny. Ostatecznie dzięki pozyskaniu amerykańskiej pomocy nie tylko wojskowej, lecz przede wszystkim gospodarczej, zachodni sojusz w końcu dysponował zasobami, które pozwoliły mu zwyciężyć nad rywalizującą koalicją. Była to jednak wyczerpująca walka dla wszystkich stron. Austro-Węgry rozpadły się, Rosję trawiła rewolucja, Niemcy zostały pokonane. Również zwycięska Francja, Włochy, a nawet sama Wielka Brytania mocno ucierpiały. Wyjątkiem były tu Japonia, która jedynie wzmocniła swoją pozycję na Pacyfiku, i oczywiście Stany Zjednoczone, które do 1918 roku bezdyskusyjnie urosły do rangi najsilniejszej potęgi na świecie.

Po 1919 roku Stany Zjednoczone szybko wycofały się ze swych zagranicznych zobowiązań, izolacjonizm przypadł w udziale również Rosjanom pod rządami bolszewików. System międzynarodowy odstawał wówczas od fundamentalnych realiów gospodarczych bardziej niż być może kiedykolwiek wcześniej w ciągu pięciu stuleci opisanych w tej książce. Wielka Brytania i Francja, choć osłabione, nadal stały w centrum sceny dyplomatycznej, ale już w latach trzydziestych ich pozycja została zakwestionowana przez zmilitaryzowane i rewizjonistyczne Włochy, Japonię i przede wszystkim Niemcy – te ostatnie zresztą zamierzały znacznie bardziej zdecydowanie niż nawet w 1914 roku dążyć do zdobycia hegemonii w Europie.

Jednak w tle tych wydarzeń Stany Zjednoczone nadal pozostawały bezdyskusyjnie najpotężniejszym krajem produkcyjnym na świecie, a stalinowska Rosja również szybko przekształcała się w supermocarstwo przemysłowe. W związku z tym rewizjonistyczne „średnie” mocarstwa musiały szybko się rozwinąć, jeśli nie chciały pozostać w cieniu tych dwóch kontynentalnych gigantów. Natomiast dylemat średnich mocarstw zadowolonych ze status quo polegał na tym, że odpierając niemieckie i japońskie wyzwania, jeszcze bardziej nadwątlą swoją siłę. Druga wojna światowa, wraz ze wszystkimi wzlotami i upadkami, zasadniczo potwierdziła te obawy. Pomimo początkowych spektakularnych zwycięstw państwa Osi nie były w stanie ostatecznie odnieść sukcesu w obliczu nierównowagi zasobów produkcyjnych, która teraz była jeszcze większa niż na wojnie z lat 1914–1918. Udało im się jedynie przyćmić znaczenie Francji i nieodwracalnie osłabić pozycję Wielkiej Brytanii – po czym same zostały pokonane przez przeważające siły wroga. Do 1943 roku dwubiegunowy świat prognozowany dekady wcześniej stał się rzeczywistością, a równowaga militarna po raz kolejny dogoniła globalną dystrybucję zasobów gospodarczych.

W ostatnich dwóch rozdziałach tej książki analizuję lata, w których dwubiegunowy świat rzeczywiście wydawał się istnieć na poziomie ekonomicznym, militarnym i ideologicznym, co znalazło swój polityczny wyraz w postaci kryzysów zimnej wojny. Pozycja Stanów Zjednoczonych i ZSRR jako jedynych mocarstw najwyższej ligi została dodatkowo wzmocniona przez broń nuklearną i systemy jej przenoszenia na duże odległości, przez co można by uznać, że krajobraz strategiczny i dyplomatyczny był wówczas zupełnie odmienny od sytuacji w 1900 roku, o roku 1800 nie wspominając.

A jednak proces rozkwitu i upadku wielkich mocarstw – powstawania różnic w tempie wzrostu i rozwoju technologicznego prowadzących do zmian w globalnej równowadze gospodarczej, które z kolei stopniowo wpływają na równowagę polityczną i wojskową – nie ustał. Pod względem militarnym Stany Zjednoczone i ZSRR pozostawały w czołówce w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Jako że obie strony interpretowały problemy międzynarodowe w kategoriach dwubiegunowych, często wręcz manichejskich, ich rywalizacja doprowadziła do eskalacji wyścigu zbrojeń, któremu żadne inne mocarstwo nie było w stanie dorównać. Przez tych kilkadziesiąt lat globalna równowaga produkcyjna zmieniała się jednak szybciej niż kiedykolwiek do tej pory. Udział krajów Trzeciego Świata w światowej produkcji przemysłowej i PNB, który spadł do najniższego poziomu w historii w dekadzie po 1945 roku, od tej pory stabilnie rośnie. Europa podniosła się z powojennych gruzów i w formie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej stała się największą jednostką handlową na świecie. Chińska Republika Ludowa rozwija się w imponującym tempie. Powojenny rozwój gospodarczy Japonii jest tak fenomenalny, że według niektórych badań kraj ten niedawno wyprzedził ZSRR pod względem całkowitego PNB[III]. Dla porównania, zarówno amerykańskie, jak i rosyjskie stopy wzrostu spowolniły, a ich udział w globalnej produkcji i bogactwie od lat sześćdziesiątych dramatycznie się skurczył. Pomijając zatem wszystkie mniejsze narody, oczywiste dziś jest, że mamy do czynienia z powrotem z wielobiegunowym światem, przynajmniej z punktu widzenia samych wskaźników ekonomicznych. Biorąc pod uwagę, że niniejsza książka dotyczy interakcji między strategią a ekonomią, wydawało mi się stosownym, żeby w ostatnim rozdziale pozwolić sobie na odrobinę ostrożnej spekulacji i zbadać obecny rozdźwięk między równowagą militarną a równowagą produkcyjną pomiędzy wielkimi mocarstwami oraz wskazać na problemy i możliwości stojące przed dzisiejszymi pięcioma wielkimi polityczno-gospodarczymi „ośrodkami władzy” – Chinami, Japonią, EWG, Związkiem Radzieckim i Stanami Zjednoczonymi. Zmagają się one z odwiecznym zadaniem powiązania państwowych środków z narodowymi celami. Historia wzlotów i upadków mocarstw bynajmniej się nie skończyła.

Ponieważ zakres książki jest szeroki, bez wątpienia czytelnicy będą sięgać po tę lekturę w różnych celach. Jedni znajdą w niej to, na co liczyli: rozległy, a jednocześnie dość szczegółowy przegląd polityki wielkich mocarstw w ciągu ostatnich pięciu stuleci oraz opis sposobu, w jaki na względną pozycję każdego z wiodących państw wpłynęły zmiany gospodarcze i technologiczne oraz ciągłe interakcje między strategią a gospodarką, zarówno w okresach pokoju, jak i podczas wojny. Nie zajmuję się tu „małymi mocarstwami” ani (zazwyczaj) lokalnymi, dwustronnymi wojnami. Z definicji też książka jest mocno europocentryczna, zwłaszcza w środkowych rozdziałach. Jest to jednak rzecz normalna w przypadku takiego tematu.

Dla innych czytelników, szczególnie politologów zainteresowanych wyciąganiem ogólnych wniosków na temat „światowych układów sił” lub powtarzających się wzorców wojennych, lektura może okazać się lekkim rozczarowaniem. Aby uniknąć nieporozumień, należy w tym miejscu wyjaśnić, że książka ta nie zajmuje się na przykład teorią Kondratiewa, mówiącą o tym, że główne (czy też „systemowe”) wojny mogą być powiązane z cyklami ożywienia i spowolnienia gospodarczego. Co więcej, nie zajmuję się w niej ogólnymi teoriami na temat przyczyn wojen ani pytaniem, czy wywołują je „rosnące w siłę”, czy może raczej „upadające” mocarstwa. Nie jest to również książka o teoriach uzasadniających budowanie imperium ani o tym, w jaki sposób sprawować imperialną kontrolę (o czym traktuje książka Michaela Doyle’a Empires), ani też o tym, czy imperia wzmacniają siłę narodową. Wreszcie, nie proponuje ona żadnej ogólnej teorii na temat tego, które rodzaje społeczeństwa i organizacji społecznych/rządowych są najbardziej skuteczne w pozyskiwaniu zasobów w czasie wojny.

Z drugiej strony oczywiście badacze, którzy chcą dokonać takich uogólnień, znajdą w tej książce mnóstwo materiału (jest to jeden z powodów, dla których zawarłem w niej tak szeroki wachlarz przypisów i odsyłaczy do bardziej szczegółowych źródeł dla czytelników zainteresowanych na przykład tematyką finansowania wojen). Ale problem, który historycy – w przeciwieństwie do politologów – mają z ogólnymi teoriami, polega na tym, że dowody z przeszłości są niemal zawsze zbyt zróżnicowane, aby móc wyciągnąć „twarde” wnioski naukowe. Tak więc, choć prawdą jest, że niektóre wojny (np. 1939 rok) można powiązać z obawami decydentów przed zmianami zachodzącymi w ogólnej równowadze sił, wniosek ten nie przyda się nam w wyjaśnianiu walk, które rozpoczęły się w 1776 roku (wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych), w 1792 roku (rewolucja francuska) czy w 1854 roku (wojna krymska). W ten sam sposób, chociaż teoretyk może przytoczyć Austro-Węgry w 1914 roku jako dobry przykład „upadającego” wielkiego mocarstwa, które zapragnęło wywołać wielką wojnę, będzie musiał wówczas zmierzyć się z kwestią równie zapalnej roli, jaką odegrały wtedy tak zwane „wschodzące” wielkie mocarstwa, czyli Niemcy i Rosja. Podobnie na pytanie czy imperia się opłacają lub czy na efektywność kontroli sprawowanej przez imperium wpływa wymierny stosunek jego siły do jego rozległości, na podstawie dostępnych sprzecznych dowodów prawdopodobnie każda ogólna teoria da nam banalną odpowiedź: czasami tak, a czasami nie.

Niemniej jednak, jeśli odłożyć na bok teorie a priori i po prostu spojrzeć na historię „narodzin i upadku wielkich mocarstw” na przestrzeni ostatnich pięciuset lat, zdecydowanie można wyciągnąć pewne ogólne i zarazem poprawne wnioski – oczywiście z zastrzeżeniem, że pojedyncze wyjątki również są możliwe. Na przykład można dostrzec związek przyczynowy między zmianami, jakie zaszły z czasem w ogólnej równowadze gospodarczej i produkcyjnej, a pozycją zajmowaną przez poszczególne mocarstwa w systemie międzynarodowym. Dobrymi przykładami są tutaj przesunięcie strumieni handlowych z basenu Morza Śródziemnego do Atlantyku i północno-zachodniej Europy, od XVI wieku począwszy, lub odpływ z Europy Zachodniej udziału w światowej produkcji przemysłowej w dekadach po 1890 roku. W obu przypadkach zmiany gospodarcze zwiastowały powstanie nowych wielkich mocarstw, które z czasem uzyskały decydujący wpływ na porządek militarny/terytorialny. Dlatego też przesunięcie globalnej równowagi produkcyjnej w kierunku państw basenu Oceanu Spokojnego, które miało miejsce w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, nie może być kwestią interesującą wyłącznie dla ekonomistów.

Podobnie dane historyczne sugerują, że na dłuższą metę istnieje bardzo wyraźny związek między wzrostem i upadkiem gospodarczym danego mocarstwa a wzrostem i upadkiem jego potęgi militarnej (lub pozycji światowego imperium). To również nie powinno być zaskakujące, ponieważ wynika z dwóch powiązanych faktów. Pierwszym z nich jest to, że zasoby gospodarcze są niezbędne do wspierania instytucji wojskowych, szczególnie na szeroką skalę. Po drugie, jeśli chodzi o system międzynarodowy, zarówno bogactwo, jak i władza są zawsze względne i powinny być jako takie postrzegane. Trzysta lat temu niemiecki pisarz merkantylistyczny von Hörnigk zauważył, że:

To, czy naród jest dziś potężny i bogaty, czy nie, nie zależy od obfitości lub bezpieczeństwa jego władzy i bogactw, ale głównie od tego, czy jego sąsiedzi posiadają ich mniej lub więcej.

Na kolejnych stronach obserwacja ta będzie się raz za razem potwierdzać. Holandia w połowie XVIII wieku była bogatsza w wartościach bezwzględnych niż sto lat wcześniej, ale na tym etapie jej geopolityczne znaczenie było już dużo mniejsze, ponieważ sąsiednie kraje takie jak Francja i Wielka Brytania „posiadały ich […] więcej” (to znaczy więcej władzy i bogactwa). Francja w 1914 roku była z pewnością potężniejsza niż w 1850 roku, co było niewielkim pocieszeniem, w momencie gdy przyćmiewały ją znacznie silniejsze Niemcy. Wielka Brytania ma dziś o wiele większe bogactwo, a jej siły zbrojne dysponują znacznie potężniejszą bronią niż w czasach swojej świetności w połowie epoki wiktoriańskiej – i co z tego, skoro jej udział w produkcie światowym skurczył się z około 25 procent do około 3 procent. Jeśli naród ma „więcej”, wszystko jest w porządku – jeśli „posiada ich mniej”, pojawiają się problemy.

Nie znaczy to jednak, że względna potęga gospodarcza i militarna danego państwa musi rosnąć i spadać równolegle do siebie. Większość omówionych tutaj przykładów historycznych sugeruje, że istnieje zauważalne „opóźnienie” między trajektorią względnej siły gospodarczej państwa a trajektorią jego wpływów wojskowych/terytorialnych. Znów przyczyna tego zjawiska nie jest trudna do uchwycenia. Rozwijająca się gospodarczo potęga – Wielka Brytania w latach sześćdziesiątych XIX wieku, Stany Zjednoczone w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, Japonia dzisiaj – może stawiać bogactwo nad wydatkami na zbrojenia. Pół wieku później priorytety mogą być już inne. Ekspansja gospodarcza ciągnie za sobą zagraniczne zobowiązania (zależność od zagranicznych rynków i surowców, sojusze wojskowe, może nawet bazy czy kolonie). Tymczasem pozostałe, rywalizujące mocarstwa rozwijają się gospodarczo w szybszym tempie i same również chcą rozszerzyć swoje wpływy za granicą. Świat stał się bardziej konkurencyjnym miejscem, a udziały w rynku ulegają bezustannej erozji. Pesymistyczni obserwatorzy mówią o upadku; patriotyczni mężowie stanu wzywają do „odnowy”.

W tych bardziej niespokojnych czasach mieszkańcy wielkich mocarstw mogą wydawać znacznie więcej na obronę niż dwa pokolenia wcześniej, a mimo to nadal widzieć, że świat jest dla nich miejscem mniej bezpiecznym – po prostu dlatego, że inne mocarstwa szybciej rozwijały się i rosły w siłę. Hiszpania wydała znacznie więcej na swoją armię w niespokojnych latach trzydziestych i czterdziestych XVI wieku niż w latach osiemdziesiątych XV wieku, kiedy kastylijska gospodarka była zdrowsza. Wydatki na obronność edwardiańskiej Wielkiej Brytanii były znacznie większe w 1910 roku niż, powiedzmy, gdy w 1865 roku umierał premier Palmerston, a brytyjska gospodarka była relatywnie u szczytu – ale czy Brytyjczycy w późniejszym okresie mogli czuć się bezpieczniej? Wydaje mi się, że przed tym samym dylematem stoją dziś zarówno Stany Zjednoczone, jak i ZSRR. Wielkie mocarstwa przeżywające względny upadek reagują instynktownie, wydając więcej na „bezpieczeństwo”, a tym samym odwracając potencjalne zasoby od „inwestycji” i potęgując swój długoterminowy problem.

Innym ogólnym wnioskiem, jaki można wyciągnąć z przedstawionej tu analizy pięciuset lat historii, jest fakt, że istnieje bardzo silna korelacja między ostatecznym wynikiem wielkich wojen koalicyjnych o panowanie nad Europą i światem a ilością zasobów produkcyjnych zmobilizowanych przez każdą ze stron. Było tak w przypadku walk toczonych przeciwko hiszpańsko-austriackim Habsburgom; wielkich XVIII-wiecznych konfliktów, takich jak wojna o sukcesję hiszpańską, wojna siedmioletnia i wojny napoleońskie; oraz dwóch wojen światowych XX wieku. Długotrwała, wyczerpująca wojna ostatecznie zamienia się w sprawdzian względnych możliwości każdej z koalicji. To, czy jedna ze stron ma „więcej” czy „mniej”, nabiera coraz większego znaczenia w miarę przedłużania się konfliktu.

Można jednak dokonać tych uogólnień, nie wpadając przy tym w pułapkę determinizmu ekonomicznego. Chociaż interesują nas tu „szersze tendencje” w sprawach światowych ostatnich pięciu stuleci, nie twierdzę wcale, że ekonomia determinuje każde wydarzenie czy jest jedynym powodem sukcesu lub porażki każdego narodu. Istnieje po prostu zbyt wiele dowodów wskazujących na inne zmienne: położenie geograficzne, organizacja wojskowa, duch narodowy, system sojuszy i wiele innych czynników mogą wpływać na względną siłę państwa. Na przykład w XVIII wieku Zjednoczone Prowincje były najbogatszą częścią Europy, a Rosja najbiedniejszą – a mimo to Holendrzy upadli, a Rosjanie urośli w siłę. Jednostkowe szaleństwo (np. Hitlera) i niezwykle wysokie kompetencje na polu bitwy (czy to hiszpańskich regimentów w XVI wieku, czy niemieckiej piechoty w XX stuleciu) również w znacznym stopniu wyjaśniają indywidualne zwycięstwa i porażki. Nie pozostawia jednak wiele wątpliwości fakt, że w długotrwałej wojnie wielkich mocarstw (zwykle ich koalicji) zwycięstwo wielokrotnie przypadało stronie z lepiej prosperującą bazą produkcyjną – lub, jak mawiali hiszpańscy kapitanowie, temu, kto ma ostatnie escudo. Wiele z przytoczonych poniżej informacji potwierdzi jedynie ten być może cyniczny, lecz zasadniczo poprawny osąd. Właśnie dlatego, że w ciągu ostatnich pięciu stuleci pozycja wiodących narodów była ściśle powiązana z ich względną pozycją gospodarczą, warto zadać sobie pytanie, jakie mogą być implikacje dzisiejszych trendów gospodarczych i technologicznych dla obecnego układu sił. Nie znaczy to wcale, że ludzie nie są kowalami własnego losu, ale pokazuje, że piszą swoją opowieść w okolicznościach historycznych, które mogą ograniczać (a także otwierać przed nimi) określone możliwości.

Pierwowzorem dla niniejszej książki był esej słynnego pruskiego historyka Leopolda von Ranke z 1833 roku na temat die grossen Mächte („wielkich mocarstw”), w którym przeanalizował wzloty i upadki międzynarodowego układu sił od czasu upadku Hiszpanii, próbując dowieść, dlaczego niektóre kraje wpierw zyskiwały na znaczeniu, by następnie upaść. Ranke zakończył swój esej analizą współczesnego mu świata i tego, co działo się w nim po porażce francuskiej próby dominacji na drodze wojen napoleońskich. Badając „perspektywy” każdego z wielkich mocarstw, ten zawodowy historyk również dał się skusić i wyszedł poza ramy swoich kompetencji, by zapuścić się w niepewny świat spekulacji na temat przyszłości.

Napisanie eseju na temat „wielkich mocarstw” to jedno, natomiast przedstawienie tej historii w formie książkowej to jednak zupełnie inne wyzwanie. Moim pierwotnym zamiarem było stworzenie krótkiej, „eseistycznej” publikacji, zakładając, że czytelnicy znają (choćby mgliście) podstawowe informacje na temat zmieniającego się tempa wzrostu lub konkretnych problemów geostrategicznych stojących przed tym lub tamtym mocarstwem. Gdy zacząłem rozsyłać pierwsze szkice tej książki z prośbą o komentarze lub badać grunt podczas wykładów na temat niektórych z poruszanych w niej zagadnień, zrozumiałem, że było to błędne założenie. Większość czytelników i słuchaczy pragnęła usłyszeć więcej szczegółów, poznać więcej informacji na temat tła historycznego, ponieważ nie mieli dostępu do żadnego opracowania, które opowiadałoby o zmianach, jakie zachodziły w bilansie sił gospodarczych i strategicznych. Zarówno historycy ekonomiczni, jak i wojskowi nie zapuścili się na ten obszar, cała kwestia została zwyczajnie zaniedbana. O ile obfitość szczegółów zarówno w tekście, jak i w związanych z nim przypisach może mieć jakiekolwiek uzasadnienie, jest nim próba wypełnienia tej istotnej luki w historii narodzin i upadku wielkich mocarstw.

Strategia i ekonomia w preindustrialnym świecie

1 Powstanie świata zachodniego

W uznawanym przez wielu uczonych za granicę między czasami nowożytnymi a przednowożytnymi[1] 1500 roku mieszkańcom Europy nie przyszłoby nawet do głowy, że ich kontynent wkrótce zdominuje niemal cały świat. Ich wiedza na temat wielkich cywilizacji Orientu była fragmentaryczna i nader często błędna, oparta na opowieściach podróżników, które, jak to zwykle bywa, z każdym kolejnym opowiedzeniem jedynie zyskiwały na rozmachu. Szeroko rozpowszechniony obraz rozległych wschodnich imperiów posiadających bajeczne bogactwa i ogromne armie był mimo to, ogólnie rzecz biorąc, prawdziwy, a przy pierwszym spotkaniu społeczeństwa te musiały wydawać się znacznie bardziej rozwinięte niż ludy i państwa Europy Zachodniej. I rzeczywiście w porównaniu do innych wielkich ośrodków działalności kulturalnej i gospodarczej wyraźniej można dostrzec względne słabości Europy niż jej mocne strony. Po pierwsze, nie był to ani szczególnie żyzny, ani zaludniony obszar świata – Indie i Chiny przewyższały ją pod każdym względem. Z geopolitycznego punktu widzenia kontynent europejski ma dość kłopotliwy kształt – lód i woda na północy i zachodzie, możliwość inwazji lądowych ze wschodu, jak i podatność na strategiczne okrążenie od południa. Do 1500 roku, a także przez długi czas później, nie były to wcale abstrakcyjne rozważania. Zaledwie osiem lat wcześniej Granada, ostatni muzułmański region Hiszpanii, uległa wojskom Ferdynanda i Izabeli. Był to jednak jedynie koniec regionalnej kampanii, a nie szeroko zakrojonej walki między chrześcijaństwem a siłami proroka. Spora część zachodniego świata nie wyszła jeszcze z szoku po upadku Konstantynopola w 1453 roku, który tym bardziej wydawał się brzemienny w skutki, że bynajmniej nie wyznaczał granic podboju Turków osmańskich. Pod koniec stulecia zajęli oni Grecję i Wyspy Jońskie, Bośnię, Albanię i znaczną część Bałkanów, natomiast w latach dwudziestych XVI wieku ich potężne armie janczarów dotarły aż pod Budapeszt i Wiedeń. Na południu, gdzie tureckie galery napadały na włoskie porty, papieże zaczęli się obawiać, że Rzym wkrótce może podzielić los Konstantynopola[2].

Podczas gdy zagrożenia te najwyraźniej stanowiły część spójnej, zakrojonej na szeroką skalę strategii sułtana Mehmeda II i jego następców, reakcje Europejczyków były chaotyczne i sporadyczne. W przeciwieństwie do imperiów osmańskiego, chińskiego czy rządów, które Mogołowie mieli wkrótce ustanowić w Indiach, nigdy nie było zjednoczonej Europy, w której wszyscy uznawaliby jednego świeckiego bądź religijnego przywódcę. Europa była galimatiasem niewielkich królestw i księstw, marchii i miast-państw. Na Zachodzie, nawet jeśli jakimś monarchom udało się skupić w swych rękach trochę więcej władzy, na przykład w Hiszpanii, Francji i Anglii, sytuacja w kraju nigdy nie była wolna od wewnętrznych napięć. Monarchie nieodmiennie uważały również pozostałe państwa za swych rywali, a nie sojuszników w walce z islamem.

Nie można też powiedzieć, żeby w porównaniu z wielkimi cywilizacjami Azji Europa miała jakąś szczególną przewagę w dziedzinie kultury, matematyki, inżynierii, nawigacji czy innych technologii. Część europejskiego dziedzictwa kulturowego i naukowego została zapożyczona od islamu, podobnie jak społeczeństwa muzułmańskie przez wieki czerpały z kultury Chin za pośrednictwem handlu, podbojów i osadnictwa. Z perspektywy czasu można zauważyć, że pod koniec XV wieku Europa przyspieszyła zarówno pod względem handlowym, jak i technologicznym. Jednak w tym czasie każde z wielkich centrów światowej cywilizacji znajdowało się jeszcze na mniej więcej podobnym etapie rozwoju; niektóre cywilizacje były bardziej zaawansowane w jednym, ale mniej w innym obszarze. Pod względem technologicznym, a zatem i militarnym, imperium osmańskie, Chiny pod rządami dynastii Ming, nieco później północne Indie pod rządami Mogołów oraz europejski zlepek państwowy z jego moskiewskim odgałęzieniem znacznie przewyższały rozproszone społeczeństwa Afryki, Ameryki i Oceanii. Chociaż oznacza to, że w 1500 roku Europa była jednym z najważniejszych ośrodków kultury i władzy, to wcale nie było wtedy oczywiste, że pewnego dnia zajdzie na sam szczyt. Dlatego zanim przyjrzymy się przyczynom jej rozkwitu, musimy zbadać mocne i słabe strony pozostałych pretendentów.

Chiny dynastii Ming

Spośród wszystkich cywilizacji czasów przednowożytnych żadna nie sprawiała wrażenia bardziej zaawansowanej ani przekonanej o własnej wyższości niż chińska[3]. Takie cechy jak populacja 100–130 milionów (w porównaniu z 50–55 milionami w Europie w XV wieku), jej niezwykła kultura, wyjątkowo żyzne i irygowane równiny, od XI wieku połączone wspaniałym systemem kanałów, oraz jej ujednolicona, hierarchiczna administracja zarządzana przez dobrze wykształconą konfucjańską biurokrację nadały chińskiemu społeczeństwu spójność i wyrafinowanie, których zazdrościli mu zagraniczni goście. To prawda, że sielanka ta została poważnie zakłócona przez mongolskie hordy, a po najazdach Kubilaj-chana Chińczycy znaleźli się pod jego panowaniem. Chiny zwykle jednak zmieniały swoich zdobywców bardziej, niż oni zmieniali podbity kraj, gdy więc w 1368 roku wyłoniła się dynastia Ming, by ponownie zjednoczyć imperium i ostatecznie pokonać Mongołów, wiele ze starego porządku i wiedzy oparło się zmianom.

Dla czytelników wychowanych w poszanowaniu „zachodniej” nauki najbardziej uderzającą cechą chińskiej cywilizacji musi być jej technologiczne prekursorstwo. Bardzo wcześnie zaczęto tam stawiać ogromne biblioteki. Druk przy pomocy ruchomych czcionek wynaleziono już w XI wieku i wkrótce w Chinach wydano olbrzymią ilość książek. Równie rozwinięte były handel i przemysł stymulowane przez sieć kanałów i rosnącą populację. Chińskie miasta były znacznie większe od ich odpowiedników w średniowiecznej Europie, a chińskie szlaki handlowe równie rozległe. Papierowe pieniądze wcześniej usprawniły tam przepływ handlu i rozwój rynków. W późniejszych dekadach XI wieku w północnych Chinach istniał ogromny przemysł żelazny, produkujący około 125 000 ton towarów rocznie, głównie na potrzeby wojskowe i rządowe – sama armia licząca ponad milion ludzi stanowiła ogromny rynek zbytu dla wyrobów z żelaza. Warto zauważyć, że było to znacznie więcej niż brytyjska produkcja żelaza na wczesnych etapach rewolucji przemysłowej, czyli siedem wieków później! Chińczycy byli również prawdopodobnie pierwszymi, którzy wynaleźli „prawdziwy” proch strzelniczy, a Mingowie użyli armat do obalenia swych mongolskich władców już pod koniec XIV wieku[4].

Przy takich dowodach postępu kulturowego i technologicznego nie powinien zaskakiwać fakt, że Chińczycy zajęli się również eksploracją i zamorskim handlem. Kompas magnetyczny jest kolejnym chińskim wynalazkiem. Niektóre z ich dżonek były tak duże jak późniejsze hiszpańskie galeony, podczas gdy wymiana handlowa z Indiami i wyspami Pacyfiku potencjalnie mogła być równie opłacalna jak handel lądowy wzdłuż szlaków karawan. Marynarka wojenna operowała na Jangcy od co najmniej kilkudziesięciu lat – w celu ujarzmienia statków chińskiej dynastii Song w latach sześćdziesiątych XIII wieku Kubilaj-chan musiał zbudować wielką flotę statków bojowych wyposażonych w maszyny do miotania pocisków – a przybrzeżny handel zbożem kwitł na początku XIV wieku. W 1420 roku marynarka wojenna dynastii Ming posiadała 1350 okrętów bojowych, w tym 400 ogromnych pływających fortec oraz 250 statków zdolnych do odbywania dalekich rejsów. Siła ta przyćmiewała, ale nie obejmowała wielu prywatnie zarządzanych statków, które już wtedy handlowały z Koreą, Japonią, Azją Południowo-Wschodnią, a nawet Afryką Wschodnią, przynosząc dochody państwu chińskiemu, które starało się opodatkować handel morski.

Najsłynniejszymi z oficjalnych wypraw zamorskich było siedem długodystansowych rejsów podjętych przez admirała Czeng Ho (Zheng He) w latach 1405–1433. Składające się z setek statków i dziesiątek tysięcy ludzi floty odwiedziły porty od Malakki i Cejlonu po wybrzeża Morza Czerwonego i Zanzibar. Podróżnicy obsypywali oniemiałych lokalnych władców prezentami, krnąbrnych zaś zmuszali do uznania wyższości Pekinu. Jeden ze statków powrócił z żyrafami z Afryki Wschodniej, aby cieszyły oczy chińskiego cesarza, inny zaś z cejlońskim wodzem, który był na tyle nierozsądny, by nie uznać zwierzchnictwa Syna Niebios. Należy w tym miejscu jednak zauważyć, że Chińczycy najwyraźniej nigdy nie plądrowali ani nie mordowali mieszkańców odwiedzanych krajów – w przeciwieństwie do Portugalczyków, Holendrów i innych europejskich najeźdźców Oceanu Indyjskiego. Z tego, co historycy i archeolodzy mogą nam opowiedzieć o wielkości, potędze i potencjale morskiej floty Czeng Ho – niektóre wielkie statki do transportowania skarbów miały około 120 metrów długości i wyporność ponad 1500 ton – Chińczycy prawdopodobnie byliby w stanie opłynąć Afrykę i „odkryć” Portugalię kilkadziesiąt lat przed tym, jak wyprawy Henryka Żeglarza zaczęły zapuszczać się na obszary położone na południe od Ceuty[5].

MAPA 1. Najpotężniejsze ośrodki władzy w XVI wieku.

Jednak chińska ekspedycja z 1433 roku miała być ostatnią, a trzy lata później cesarskim edyktem zakazano budowy statków pełnomorskich, po czym specjalny przepis dodatkowo zdelegalizował statki z więcej niż dwoma masztami. Odtąd personel marynarki wojennej musiał znaleźć zatrudnienie na pomniejszych statkach pływających po Wielkich Kanałach. Potężne okręty wojenne Czeng Ho wycofano z użycia, by zgniły. Pomimo wszystkich tych możliwości, które kusiły za oceanem, Chiny postanowiły odwrócić się od świata.

Z pewnością decyzja ta miała swoje uzasadnienie strategiczne. Północne granice imperium ponownie znalazły się pod presją Mongołów, tak więc skoncentrowanie zasobów wojskowych na tym najbardziej narażonym obszarze mogło wydawać się rozsądnym posunięciem. W takich okolicznościach duża flota była kosztownym luksusem, tym bardziej że próba chińskiej ekspansji na południe na teren Annamu (Wietnamu) okazała się bezowocna i kosztowna. Najwyraźniej jednak nikt nie zakwestionował tego całkiem słusznego rozumowania, gdy wady rezygnacji z marynarki wojennej stały się oczywiste – chociaż w ciągu około stu lat chińskie wybrzeże, a nawet miasta nad Jangcy, zaczęły padać ofiarą japońskich piratów, cesarskiej marynarki wojennej nie odbudowano. Nawet kolejne wizyty portugalskich statków u wybrzeży Chin nie wymusiły ponownej oceny sytuacji[IV]. Mandaryni byli przekonani, że potrzeba im tylko i wyłącznie silnej obrony lądowej. Zresztą po co im flota, rozumowali, skoro Chińczycy i tak mieli zakaz wszelkiego handlu zamorskiego?

Oprócz kosztów i innych hamulców rozwoju kluczowym elementem chińskiego odwrotu od morza był konserwatyzm konfucjańskiej biurokracji[6] – konserwatyzm spotęgowany w okresie rządów dynastii Ming przez niechęć do zmian wymuszanych wcześniej przez Mongołów. W atmosferze „restauracji” najważniejsi urzędnicy starali się zabezpieczyć i odzyskać przeszłość, a nie tworzyć świetlaną przyszłość opartą na ekspansji zagranicznej i handlu. Zgodnie z kodeksem konfucjańskim wojna jako taka była aktywnością godną potępienia, a siły zbrojne były konieczne jedynie ze względu na strach przed atakami barbarzyńców i wewnętrznymi buntami. Niechęci mandarynów do armii (i marynarki wojennej) towarzyszyła podejrzliwość wobec kupców. Akumulacja prywatnego kapitału, kupowanie tanio i sprzedawanie drogo, ostentacyjne zachowanie nowobogackich kupców obrażały elitę, uczonych biurokratów niemalże w takim samym stopniu, w jakim budziło niechęć pracujących mas. Mandaryni, nie chcąc doprowadzić do zamrożenia całej gospodarki rynkowej, często interweniowali przeciwko poszczególnym kupcom, konfiskując ich własność lub zakazując prowadzenia działalności. Handel zagraniczny prowadzony przez chińskich poddanych musiał wydawać się im jeszcze bardziej wątpliwy zwyczajnie dlatego, że nie byli w stanie go w pełni skontrolować.

Ta niechęć do handlu i kapitału prywatnego nie stoi w sprzeczności z ogromnymi osiągnięciami technologicznymi wspomnianymi powyżej. Odbudowa Wielkiego Muru Chińskiego przez dynastię Ming i rozbudowa systemu kanałów, hut żelaza i cesarskiej marynarki wojennej służyły celom państwowym, ponieważ biurokracja doradziła cesarzowi, że są one konieczne. Lecz tak jak można było rozpocząć te przedsięwzięcia, tak też można było je zaniedbać. Kanały niszczały, armii często brakowało nowego sprzętu, zegary astronomiczne (zbudowane w około 1090 roku) zostały zapuszczone, a huty żelaza stopniowo popadały w zapomnienie. Nie były to jednak jedyne czynniki zniechęcające do rozwoju gospodarczego. Druk zastrzeżono do prac naukowych i nie wykorzystywano go do szerokiego rozpowszechniania wiedzy praktycznej, a tym bardziej krytyki społecznej. Zaprzestano używania papierowej waluty. Chińskie miasta nigdy nie dysponowały taką autonomią jak na Zachodzie – nie było chińskich mieszczan, ze wszystkim, co ten termin ze sobą niesie. Kiedy zmieniono lokalizację dworu cesarza, stolica również musiała się przenieść. Bez oficjalnego polecenia kupcy i inni przedsiębiorcy nie mogli się rozwijać, a nawet ci, którym udało się zbić fortunę, pieniądze wydawali na ziemię i edukację, zamiast inwestować je w protoprzemysłowy rozwój. Podobnie zakaz handlu zagranicznego i rybołówstwa odebrał kolejny potencjalny bodziec do trwałej ekspansji gospodarczej, a handel zagraniczny z Portugalczykami i Holendrami w następnych stuleciach dotyczył dóbr luksusowych (choć bez wątpienia istniało wiele wyjątków) i był kontrolowany przez urzędników.

W wyniku tego Chiny w czasach dynastii Ming były znacznie mniej energicznym i przedsiębiorczym krajem niż za panowania dynastii Song cztery wieki wcześniej. Z pewnością w okresie Ming uzyskano dostęp do lepszych technik rolniczych, ale po pewnym czasie nawet bardziej intensywne rolnictwo i wykorzystanie marginalnych gruntów nie zdołały dotrzymać kroku rosnącej populacji, którą kontrolowały jedynie – zgodnie z teorią pułapki maltuzjańskiej – trudne do opanowania zarazy, powodzie i wojny. Nawet zastąpienie Mingów przez bardziej energicznych Mandżurów po 1644 roku nie odwróciło już równi pochyłej względnego upadku.

Opowieść tę podsumować można taką ciekawostką. W 1736 roku – gdy huty żelaza Abrahama Darby’ego w Coalbrookdale wchodziły w lata świetności – wielkie huty i piece koksownicze w Honan i Hopej zostały całkowicie wygaszone. Ich najlepsze czasy przypadły na okres, zanim Wilhelm Zdobywca wylądował pod Hastings. Swoją działalność miały wznowić dopiero w XX wieku.

Świat muzułmański

Nawet pierwsi europejscy żeglarze, którzy odwiedzili Chiny na początku XVI wieku, choć byli pod wrażeniem ich wielkości, populacji i bogactwa, mogli zauważyć, że jest to kraj, który zwrócił się do wewnątrz. Takiego wrażenia z pewnością nie można było wówczas odnieść w kontekście imperium osmańskiego, które znajdowało się wtedy w środkowej fazie ekspansji i z racji bliskości geograficznej stanowiło o wiele większe zagrożenie dla chrześcijaństwa. Patrząc z szerszej perspektywy historycznej i geograficznej, można by twierdzić, że w XVI wieku to państwa muzułmańskie były najbardziej agresywnym graczem na arenie spraw międzynarodowych. Nie tylko Turcy osmańscy parli na zachód, ale także dynastia Safawidów w Persji cieszyła się odrodzeniem potęgi, dobrobytu i wysokiej kultury, zwłaszcza za panowania Isma’ila I (1500–1524) i Abbasa I (1587–1629). Łańcuch silnych chanatów muzułmańskich kontrolował starożytny Jedwabny Szlak wiodący od Kaszgar i Turfan po Chiny, podobnie jak łańcuch państw islamskich, takich jak Bornu, Sokoto i Timbuktu w zachodniej Afryce. Na początku XVI wieku imperium hinduistyczne na Jawie zostało obalone przez muzułmańskich najeźdźców, natomiast król Kabulu Babur wtargnął do Indii od północnego zachodu szlakiem zdobywców i w 1526 roku założył imperium Mogołów. Choć początkowo pozycja Babura w Indiach była chwiejna, jego wnuk Akbar (1556–1605) skonsolidował władzę i ustanowił północnoindyjskie imperium od Beludżystanu na zachodzie po Bengal na wschodzie. Przez cały XVII wiek następcy Akbara parli dalej na południe kosztem imperium hinduskich Marathów, podczas gdy Holendrzy, Brytyjczycy i Francuzi wkraczali na Półwysep Indyjski od strony morza, oczywiście na znacznie mniejszą skalę. Do tych świeckich oznak rozkwitu siły muzułmanów należy dodać ogromny przyrost liczby wiernych w Afryce i Indiach, w porównaniu z którym bledną wszelkie wysiłki chrześcijańskich misjonarzy.

Największym wyzwaniem, jakie muzułmanie rzucili wczesnonowożytnej Europie, byli oczywiście Turcy osmańscy, a raczej ich potężna armia z najlepszym sprzętem oblężniczym tej epoki. Już na początku XVI wieku ich włości rozciągały się od Krymu (gdzie przejęli genueńskie punkty handlowe) i Morza Egejskiego (gdzie kawałek po kawałku wchłaniali imperium weneckie) po Lewant. Do 1516 roku wojska osmańskie zdążyły zająć Damaszek, a w następnym roku wkroczyły do Egiptu, rozbijając siły Mameluków za pomocą tureckich armat. Turcy przecięli w ten sposób szlak handlowy przypraw z Indii, by ruszyć w górę Nilu i przez Morze Czerwone do Oceanu Indyjskiego, gdzie stawili opór portugalskim zakusom. O ile zaniepokoiło to iberyjskich żeglarzy, było to niczym w porównaniu z przerażeniem, jakie tureckie armie wzbudzały wśród książąt i ludów wschodniej i południowej Europy. Turcy okupowali już Bułgarię i Serbię oraz pociągali za sznurki na Wołoszczyźnie i wokół całego Morza Czarnego. Po ekspansji na południe w ramach wyprawy przeciwko Egiptowi i Arabii pod rządami Sulejmana (1520–1566) Turcy wznowili presję na Europę. Węgry, wówczas wielki wschodni bastion chrześcijaństwa, nie były już w stanie powstrzymać przeważających armii tureckich i zostały przez nie opanowane po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku – akurat w tym samym roku, w którym Babur zyskał władzę po zwycięstwie pod Panipat, dzięki któremu powstało imperium Mogołów. Czy cała Europa wkrótce podzieli los północnych Indii? Gdy Turcy oblegali Wiedeń w 1529 roku, scenariusz ten wcale nie był nierealny. Granica ustabilizowała się na terenie północnych Węgier, a Święte Cesarstwo Rzymskie przetrwało. Od tamtej pory Turcy stanowili jednak ciągłe zagrożenie i wywierali presję militarną, której nigdy nie można było w pełni zignorować. Nawet jeszcze w 1683 roku ponownie oblegali Wiedeń[7].

Pod wieloma względami równie niepokojąca była ekspansja osmańskiej potęgi morskiej. Podobnie jak Kubilaj-chan w Chinach, Turcy rozwinęli swoją flotę morską tylko po to, żeby zdobyć fortecę wroga – w tym przypadku Konstantynopol, który w 1453 roku sułtan Mehmed zablokował za pomocą ogromnych galer i setek mniejszych statków w ramach wsparcia dla lądowego szturmu. Później potężne floty galer wykorzystywali w operacjach na Morzu Czarnym, w południowym ataku na Syrię i Egipt oraz w całej serii starć z Wenecją o kontrolę nad wyspami Morza Egejskiego, Rodos, Kretą i Cyprem. Przez pierwszych kilkadziesiąt lat XVI wieku osmańska potęga morska była trzymana w szachu przez floty weneckie, genueńskie i habsburskie. Jednak w połowie wieku muzułmańskie siły morskie były już aktywne wzdłuż całego wybrzeża Afryki Północnej, napadały na porty we Włoszech, Hiszpanii i na Balearach, by ostatecznie w latach 1570–1571 zająć Cypr, zanim nie otrzymały potężnego ciosu w bitwie pod Lepanto[8].

Imperium osmańskie było oczywiście czymś więcej niż tylko machiną wojskową. Podobnie jak Mandżurowie w Chinach, zwycięska osmańska elita ustanowiła jedność państwowej wiary, kultury i języka na obszarze większym niż imperium rzymskie, nad ogromną liczbą podbitych ludów. Przez stulecia przed rokiem 1500 świat islamu wyprzedzał Europę pod względem kulturowym i technologicznym. Jego miasta były duże, dobrze oświetlone i skanalizowane, niektóre z nich posiadały uniwersytety i biblioteki oraz oszałamiająco piękne meczety. Muzułmanie cieszyli się przewagą w matematyce, kartografii, medycynie i wielu innych aspektach nauki i przemysłu, takich jak młynarstwo, odlewnictwo broni, budowa latarni morskich czy hodowla koni. Osmański system rekrutowania przyszłych janczarów spośród chrześcijańskiej młodzieży na Bałkanach stworzył oddany, jednolity korpus żołnierzy. Tolerancja dla innych ras przyciągnęła wielu utalentowanych Greków, Żydów i gojów do służby sułtana – głównym producentem dział Mehmeda podczas oblężenia Konstantynopola był Węgier. Pod rządami zwycięskiego przywódcy, jakim był Sulejman I, silny aparat urzędniczy nadzorował 14 milionów poddanych – podczas gdy Hiszpania liczyła 5 milionów, a Anglia zaledwie 2,5 miliona mieszkańców. Konstantynopol w czasach swojej świetności był większy niż jakiekolwiek europejskie miasto, w 1600 roku miał ponad 500 000 mieszkańców.

Jednak Turcy osmańscy również z czasem mieli osłabnąć, zwrócić się do wewnątrz i stracić szansę na światową dominację, choć stało się to jasne dopiero sto lat po uderzająco podobnym upadku Mingów. Do pewnego stopnia można twierdzić, że proces ten był naturalną konsekwencją wcześniejszych tureckich sukcesów: armia osmańska, jakkolwiek dobrze byłaby zarządzana, mogła utrzymać długie granice, ale nie mogła posuwać się dalej bez ogromnych kosztów ludzkich i finansowych; sam imperializm osmański zaś, w przeciwieństwie do hiszpańskiego, holenderskiego i później angielskiego, nie przyniósł zbyt wielu korzyści ekonomicznych. W drugiej połowie XVI wieku imperium wykazywało oznaki strategicznego przeciążenia, z ogromną armią stacjonującą w Europie Środkowej, kosztowną operacją morską na Morzu Śródziemnym, wojskami związanymi w Afryce Północnej, na Morzu Egejskim, Cyprze i Morzu Czerwonym oraz posiłkami potrzebnymi do utrzymania Krymu w obliczu rosnącej potęgi rosyjskiej. Nawet na Bliskim Wschodzie Turcy nie zaznali spokojnej flanki za sprawą katastrofalnego rozłamu religijnego w świecie muzułmańskim, który dokonał się po tym, gdy odłam szyicki, z siedzibą w Iraku, a następnie w Persji, zakwestionował dominujące praktyki i nauki sunnickie. Czasami sytuacja przypominała współczesne walki religijne w Niemczech, a sułtan mógł utrzymać swoją dominację tylko poprzez miażdżenie szyickich dysydentów siłą. Jednak po drugiej stronie granicy szyickie królestwo Persji pod rządami Abbasa Wielkiego było gotowe sprzymierzyć się z państwami europejskimi przeciwko Osmanom, podobnie jak Francja współpracowała z „niewiernymi” Turkami przeciwko Świętemu Cesarstwu Rzymskiemu. Z takim wachlarzem przeciwników, aby utrzymać swój wzrost, imperium osmańskie potrzebowałoby niezwykle uzdolnionego przywództwa, jednak po 1566 roku panowało kolejno trzynastu nieudolnych sułtanów.

Zewnętrzni wrogowie i osobiste niekompetencje nie mogą jednak wytłumaczyć wszystkiego. Cały system państwowy, podobnie jak w Chinach dynastii Ming, w coraz większym stopniu cierpiał z powodu wad centralizmu, despotyzmu i zachowawczego podejścia do inicjatyw, nieszablonowego myślenia i handlu. Zidiociały sułtan mógł sparaliżować imperium osmańskie w sposób, w jaki papież lub cesarz rzymski nigdy nie byłby w stanie zaszkodzić całej Europie. Bez jasnych dyrektyw z góry, arterie biurokracji zatykały się, przedkładając konserwatyzm nad zmiany i tłumiąc wszelkie innowacje. Zaniechanie po 1550 roku ekspansji terytorialnej i związanych z nią łupów w połączeniu z ogromnym wzrostem cen spowodowały, że niezadowoleni janczarowie zaczęli grabić kraj. Kupcy i przedsiębiorcy (z których prawie wszyscy byli obcokrajowcami), wcześniej zachęcani do prowadzenia interesów, teraz padali ofiarą nieprzewidywalnych podatków lub całkowitej konfiskaty mienia. Coraz wyższe opłaty rujnowały handel i wyludniały miasta. Prawdopodobnie najbardziej ucierpieli chłopi, których ziemie i inwentarz padały łupem żołnierzy. W miarę pogarszania się sytuacji, urzędnicy cywilni również zaczęli rabować na swój sposób, żądając łapówek i konfiskując zapasy towarów. Koszty wojny i straty w handlu azjatyckim podczas walk z Persją zintensyfikowały desperackie poszukiwania nowych dochodów dla rządu, co z kolei dało jeszcze większe uprawnienia pozbawionym skrupułów, prywatnym poborcom podatkowym[9].

Ostra reakcja na szyickie odstępstwo religijne odzwierciedlała i zwiastowała zaostrzenie oficjalnych postaw wobec wszelkich form niezależnego myślenia. Zabroniono posiadania pras drukarskich, ponieważ mogłyby rozpowszechniać niebezpieczne poglądy. Zrozumienie ekonomii zatrzymało się na bardzo prymitywnym poziomie: import zachodnich towarów był pożądany, ale eksport zabroniony; wspierano gildie w ich walce przeciwko innowacjom i pojawianiu się „kapitalistycznych” producentów; nasiliła się religijna krytyka handlarzy. Pogardzając europejskimi ideami i praktykami, Turcy odrzucili nowe metody zwalczania plag, przez co ich ludność mocniej ucierpiała z powodu poważnych epidemii. W jednym z bardziej zdumiewających przypadków obskurantyzmu oddział janczarów zniszczył obserwatorium państwowe w 1580 roku, twierdząc, że wywołało ono zarazę[10]. Służby zbrojne stały się bastionem konserwatyzmu. Pomimo tego, że janczarzy zauważali nowsze uzbrojenie sił europejskich, którego czasem boleśnie doświadczali na swej skórze, sami powoli się modernizowali. Ich nieporęczne armaty nie zostały zastąpione lżejszymi działami żeliwnymi. Po klęsce pod Lepanto nie zbudowali większych statków europejskiego typu. Na południu floty muzułmańskie miały po prostu pozostać na spokojniejszych wodach Morza Czerwonego i Zatoki Perskiej, co eliminowało potrzebę budowy statków oceanicznych na wzór portugalski. Być może przyczyny techniczne nie pozostały bez znaczenia, to samo dotyczy jednak konserwatyzmu kulturowego i technologicznego (dla porównania – korsarze berberyjscy bardzo szybko przesiedli się na fregaty).

Powyższe uwagi na temat konserwatyzmu można by odnieść w równym lub nawet większym stopniu do imperium Mogołów. Pomimo ogromnych rozmiarów królestwa w szczytowym momencie i geniuszu militarnego niektórych z jego władców, mimo przepychu jego dworów i kunsztu luksusowych produktów, nawet pomimo świetnej sieci bankowej i kredytowej system był słaby u podstaw. Zwycięska warstwa muzułmanów bazowała na ogromnej masie ubogich chłopów, wyznających głównie hinduizm. W miastach pełnych tętniących życiem placów targowych mieszkała spora liczba kupców wywodzących się z hinduskich rodzin biznesowych, a ich pozytywne podejście do produkcji, handlu i kredytów czyniłyby z nich doskonałe przykłady protestanckiej etyki Webera. Widząc taki obraz przedsiębiorczego społeczeństwa, można by odnieść wrażenie, że było gotowe do ekonomicznego „startu”, gdyby tylko nie padło ofiarą brytyjskiego imperializmu. Należy jednak dostrzec również bardziej ponure aspekty lokalnych uwarunkowań hamujących rozwój Indii. Sztywność hinduskiego tabu religijnego utrudniała modernizację: nie wolno było zabijać gryzoni ani owadów, przez co tracono ogromne ilości żywności; obyczaje społeczne dotyczące obchodzenia się z odpadkami i ekskrementami skutkowały permanentnie niehigienicznymi warunkami życia – wylęgarnią dżumy; system kastowy dławił inicjatywę, wpajał rytuały i ograniczał rynek; wpływ kapłanów bramińskich na lokalnych indyjskich władców oznaczał natomiast, że ten obskurantyzm operował na najwyższym szczeblu. Wszelkie próby wprowadzenia radykalnych zmian natrafiały na głęboki opór społeczny. Nic dziwnego, że Brytyjczycy, którzy najpierw splądrowali Indie, a następnie próbowali rządzić ich mieszkańcami zgodnie z zasadami utylitaryzmu, ostatecznie wrócili do domu z poczuciem, że kraj ten w dalszym ciągu jest dla nich nieprzeniknioną tajemnicą[11].

Rządy Mogołów trudno jednak porównywać z administracją brytyjskiej Indian Civil Service. Wytworne dwory były świątyniami kłującego w oczy przepychu, który Król Słońce w Wersalu mógłby uznać już za przesadę. Tysiące służących i pieczeniarzy, ekstrawaganckie stroje i klejnoty, haremy i menażerie, rozległe szeregi straży pałacowej mogły być opłacone tylko dzięki stworzeniu mechanizmu systematycznej grabieży. Poborcy podatkowi, zobowiązani do dostarczania ustalonych kwot swoim panom, bezlitośnie żerowali zarówno na chłopach, jak i kupcach. Pieniądze musiały wpłynąć niezależnie od wielkości zbiorów czy utargu w handlu. Nie było żadnej konstytucyjnej lub innej kontroli – poza buntem – dla takich grabieży, nic więc dziwnego, że opodatkowanie powszechnie uważano za „żarłoczne”. Za kolosalną roczną daninę ludność nie otrzymywała prawie nic w zamian. Niewiele poprawiła się komunikacja i nie było żadnych mechanizmów pomocy w przypadku głodu, powodzi ani zarazy – które oczywiście zdarzały się dość regularnie. Wszystko to sprawia, że w porównaniu z władzą mogolską dynastia Ming wydaje się łagodna, niemal postępowa. Technicznie rzecz biorąc, imperium Mogołów upadło, ponieważ coraz trudniej było mu odeprzeć ataki Marathów na południu, Afgańczyków na północy i wreszcie Kompanii Wschodnioindyjskiej. W rzeczywistości jednak przyczyny jego upadku były bardziej wewnętrzne niż zewnętrzne.

Dwóch outsiderów – Japonia i Rosja

Do XVI wieku powstały jeszcze dwa inne państwa, które, choć nie dorównywały wielkością i populacją imperiom Mingów, Osmanów ani Mogołów, to jednak mogły pochwalić się sporą konsolidacją polityczną i wzrostem gospodarczym. Na Dalekim Wschodzie Japonia śmiało kroczyła naprzód, podczas gdy jej wielki chiński sąsiad zaczynał się kurczyć. Położenie geograficzne było dla Japończyków (podobnie jak dla Brytyjczyków) głównym atutem strategicznym, ponieważ wyspiarski charakter zapewniał im ochronę przed inwazją lądową, czego nie można powiedzieć o Chinach. Przepaść między wyspami Japonii a kontynentem azjatyckim nie była jednak absolutna, jako że wiele z japońskiej kultury i religii wywodziło się ze starszej cywilizacji. Jednak podczas gdy Chinami rządziła zunifikowana biurokracja, władza w Japonii podzielona była pomiędzy feudalne klany, a cesarz był jedynie figurantem. Miejsce scentralizowanych rządów, które istniały jeszcze w XIV wieku, zajęły ciągłe waśnie między klanami – podobnie jak w ówczesnej Szkocji. Być może nie była to idealna sytuacja dla handlarzy i kupców, ale na szerszą skalę nie powstrzymała aktywności gospodarczej. Na morzu, jak i na lądzie przedsiębiorcy ścierali się z raubritterami i uzbrojonymi awanturnikami, ponieważ wszyscy czuli potencjał finansowy drzemiący w handlu morskim Azji Wschodniej. Japońscy piraci przeczesywali wybrzeża Chin i Korei w poszukiwaniu łupów, podczas gdy bardziej pokojowo usposobieni Japończycy handlowali z portugalskimi i holenderskimi kupcami. Chrześcijańscy misjonarze i europejskie towary przenikały do japońskiego społeczeństwa o wiele łatwiej niż do zdystansowanego, zamkniętego w sobie imperium dynastii Ming[12].

Ta żywa, choć burzliwa atmosfera miała wkrótce zostać zaburzona przez coraz większe zastosowanie importowanego z Europy uzbrojenia. Tak jak miało to miejsce w innych częściach świata, władza przesunęła się w stronę tych jednostek lub grup, które weszły w posiadanie zasobów pozwalających na wyposażenie swej armii w muszkiety i, co najważniejsze, armaty. W Japonii skończyło się to konsolidacją władzy pod wodzą wielkiego Hideyoshiego, którego ambicje zawiodły do dwukrotnej próby podboju Korei. Gdy plany te spełzły na niczym, a Hideyoshi zmarł w 1598 roku, Japonia ponownie stanęła w obliczu konfliktów społecznych. Jednak w ciągu kilku lat Ieyasu i inni szogunowie z klanu Tokugawa skonsolidowali całą władzę. Tym razem nikomu nie udało się już zachwiać scentralizowanymi rządami wojskowych.

Pod wieloma względami Japonia pod rządami Tokugawy posiadała cechy „nowych monarchii”, które wiek wcześniej powstały na Zachodzie. Ogromną różnicą było tu jednak to, że szogunat całkowicie wyrzekł się nie tylko zamorskich ekspansji, lecz praktycznie wszelkich kontaktów ze światem zewnętrznym. W 1636 roku budowa statków oceanicznych została przerwana, a Japończycy otrzymali zakaz pływania na pełnym morzu. Handel z Europejczykami został ograniczony do jednego holenderskiego statku zawijającego na wyspę Deshima w zatoce Nagasaki, pozostałe zostały wyrzucone. Praktycznie wszyscy chrześcijanie (przyjezdni i rodzimi) na polecenie szogunatu zostali wcześniej bezwzględnie wymordowani. Najwyraźniej głównym motywem tych drastycznych posunięć była determinacja klanu Tokugawa, by osiągnąć niekwestionowaną kontrolę nad państwem, cudzoziemcy i chrześcijanie byli natomiast postrzegani jako potencjalnie wywrotowy element. Podobnie zresztą jak pozostali feudałowie, którzy musieli spędzać połowę roku w stolicy, a w ciągu sześciu miesięcy, kiedy mogli mieszkać w swoich posiadłościach, ich rodziny musiały pozostać w Edo (Tokio), praktycznie jako zakładnicy.

Owa narzucona jednolitość sama w sobie nie dławiła rozwoju gospodarczego – ani też nie przeszkadzała wybitnym osiągnięciom artystycznym. Pokój w kraju sprzyjał handlowi, miasta i populacja rosły, a coraz częstsze wykorzystanie płatności gotówkowych sprawiło, że kupcy i bankierzy zyskali na znaczeniu. Ci ostatni nigdy nie osiągnęli jednak takiej pozycji społecznej i politycznej, jaką zdobyli we Włoszech, Holandii czy Wielkiej Brytanii, a sami Japończycy oczywiście nie mieli okazji poznać ani tym bardziej zaadaptować nowych rozwiązań technologicznych i przemysłowych, które pojawiały się w innych częściach globu. Podobnie jak dynastia Ming, szogunat Tokugawów celowo postanowił, z kilkoma wyjątkami, odciąć się od reszty świata. Być może nie hamowało to działalności gospodarczej w samej Japonii, zaszkodziło jednak względnej potędze Kraju Kwitnącej Wiśni. Przywiązani do swych panów samurajowie nie mogli parać się handlem, nie wolno było im podróżować ani nawet pokazywać swojej broni z wyjątkiem uroczystych okazji, przez co czas wypełniały im rytuały i nuda. Przez kolejne dwa stulecia cały system wojskowy skostniał, kiedy więc w 1853 roku przybyły słynne „czarne statki” komandora Perry’ego, onieśmielony japoński rząd mógł jedynie pójść Amerykanom na rękę między innymi w kwestii ich oferty dotyczącej handlu węglem.

Na początku swojego okresu rozwoju i konsolidacji politycznej Rosja wydawała się pod pewnymi względami przypominać Japonię. Choć geograficznie położone daleko od Zachodu – częściowo z powodu słabego skomunikowania, dodatkowo utrudnianego przez okresowe starcia z Litwą, Polską, Szwecją i imperium osmańskim – Księstwo Moskiewskie znajdowało się pod głębokim wpływem europejskiego dziedzictwa kulturowego, szczególnie za sprawą rosyjskiego Kościoła prawosławnego. Co więcej, to właśnie z Zachodu przyszło trwałe rozwiązanie problemu bezbronności Rosji wobec jeźdźców z azjatyckich równin: muszkiety i armaty. Dzięki tej nowej broni Moskwa mogła teraz stać się jednym z „imperiów broni palnej”, a tym samym poszerzać swoje wpływy. Wyprawa na zachód była trudna, biorąc pod uwagę, że Szwedzi i Polacy również posiadali takie uzbrojenie, ale ekspansja kolonialna przeciwko plemionom i chanatom na południu i wschodzie dzięki tej przewadze wojskowo-technologicznej stała się znacznie łatwiejsza. Do 1556 roku wojska rosyjskie dotarły do Morza Kaspijskiego. Temu militarnemu ekspansjonizmowi towarzyszyły, a często go przyćmiewały, wyprawy odkrywców i pionierów, którzy bezustannie zapuszczali się na wschód od Uralu, przez Syberię, by w końcu dotrzeć do wybrzeża Pacyfiku w 1638 roku[13]. Pomimo z trudem wywalczonej przewagi militarnej nad mongolskimi jeźdźcami dalszy rozwój imperium rosyjskiego nie był ani prosty, ani oczywisty. Im więcej ludów zostało podbitych, tym większe było prawdopodobieństwo konfliktów wewnętrznych i buntu. Szlachta często bywała krnąbrna, nawet po czystkach Iwana Groźnego. Tatarski chanat na Krymie pozostał potężnym wrogiem, w 1571 roku jego wojska złupiły nawet Moskwę, by utracić niezależność dopiero pod koniec XVIII wieku. Wyzwania rzucane z Zachodu były jeszcze groźniejsze – na przykład Polacy okupowali Moskwę w latach 1608–1613.

Kolejną słabością było to, że pomimo pewnych zapożyczeń z Zachodu, Rosja w dalszym ciągu pozostawała krajem zacofanym technologicznie i gospodarczo. Po części winić za to można skrajne warunki klimatyczne, ogromne odległości i brak dróg. Nie bez znaczenia pozostawały tu jednak również poważne hamulce społeczne: wojskowy absolutyzm carów, monopol na edukację skupiony w rękach Kościoła prawosławnego, korupcja i nieprzewidywalność urzędników oraz instytucja pańszczyzny, przez które rolnictwo zachowało feudalny i statyczny charakter. Jednak pomimo względnego zacofania i problemów Rosja kontynuowała ekspansję, militarną przemocą narzucając podbitym terytoriom te same autokratyczne rządy, które znali już wszyscy Moskale. Carowie zapożyczyli z Europy wystarczająco dużo, by zapewnić reżimowi niezbędną do przetrwania siłę zbrojną, jednak stanowczo odrzucali jakąkolwiek możliwość zachodniej „modernizacji” społecznej i politycznej – obcokrajowcy w Rosji byli nawet oddzieleni od tubylców, aby zapobiec wywrotowym wpływom. W przeciwieństwie do pozostałych despotycznych mocarstw wspomnianych w tym rozdziale, imperium carów przetrwało, a Rosja urosła do rangi światowej potęgi. Jednak w 1500, a nawet jeszcze w 1650 roku nie było to oczywiste dla wielu Francuzów, Holendrów i Anglików, którzy prawdopodobnie wiedzieli o rosyjskim władcy tyle, co o legendarnym Księdzu Janie[14].

Europejski cud[15]

Dlaczego wśród rozproszonych i stosunkowo mało wyrafinowanych ludów zamieszkujących zachodnią część kontynentu euroazjatyckiego nastąpił niepowstrzymany proces rozwoju gospodarczego i innowacji technologicznych, który stopniowo uczynił Europę światowym liderem w sprawach handlowych i wojskowych? Jest to pytanie, które od wieków nurtuje naukowców i innych obserwatorów, stąd w poniższym rozdziale książki przedstawię jedynie syntezę dotychczasowej wiedzy. Nawet tak ogólne podsumowanie ma tę nieoczekiwaną zaletę, że wskazuje na główne wątki argumentacji, którą odnaleźć można na stronach tej książki. Mianowicie, że do sukcesu prowadzi dynamika, napędzana głównie postępem gospodarczym i technologicznym, choć zawsze współgrająca z różnymi zmiennymi, takimi jak struktura społeczna, geografia i sporadyczne nieoczekiwane wypadki. Co więcej, że aby zrozumieć trajektorię światowej polityki, należy skupić uwagę na elementach materialnych w kategoriach długoterminowych, a nie na fanaberiach władcy czy bieżących zmianach w dyplomacji i polityce; oraz że władza jest rzeczą względną, którą można opisać i zmierzyć jedynie poprzez częste porównania między różnymi państwami i społeczeństwami. Cechą Europy, która natychmiast rzuca się w oczy, gdy patrzy się na mapę światowych „ośrodków władzy” z XVI wieku, jest jej polityczne rozdrobnienie (patrz mapy nr 1 i 2). Nie był to przypadkowy lub krótkotrwały stan rzeczy, jak miało to miejsce w Chinach po upadku którejś z dynastii, zanim następny władca zdołał ponownie scentralizować swoją władzę. Europa od zawsze była politycznie rozdrobniona, pomimo wysiłków Rzymian, którym nie udało się podbić ziem położonych na północ od Renu i Dunaju. Przez tysiąc lat po upadku ich imperium podstawowe jednostki władzy były niewielkie i lokalne – czego nie można powiedzieć o stabilnej ekspansji religii i kultury chrześcijańskiej. Sporadycznie pojawiające się większe skupiska władzy, takie jak państwo Karola Wielkiego na zachodzie czy Ruś Kijowska na wschodzie, były jedynie efemerycznymi aberracjami, których kres zbiegał się ze śmiercią danego władcy, wewnętrznym buntem lub zewnętrznymi inwazjami.

Tę polityczną różnorodność Europa w dużej mierze zawdzięczała swojemu położeniu geograficznemu. Nie było ogromnych równin, nad którymi imperium jeźdźców mogłoby szybko roztoczyć swoje panowanie; nie było też szerokich i żyznych dorzeczy, takich jak te wokół Gangesu, Nilu, Tygrysu i Eufratu, Żółtej Rzeki czy Jangcy, gdzie pożywienie znalazłyby masy pracujących i łatwych do podbicia chłopów. Krajobraz Europy był o wiele bardziej zróżnicowany, z pasmami górskimi i rozległymi lasami oddzielającymi rozproszone osady ludzkie skupione w dolinach, a klimat znacznie różnił się na północy i na południu oraz na wschodzie i zachodzie kontynentu. Był to fakt brzemienny w skutki. Po pierwsze, utrudniało to roztoczenie jednolitej kontroli, nawet przez potężnego i zdeterminowanego watażkę, a także minimalizowało możliwość opanowania kontynentu przez siły zewnętrzne, takie jak hordy mongolskie. I vice versa, ten zróżnicowany krajobraz sprzyjał rozwojowi i dalszemu ugruntowaniu zdecentralizowanej władzy, z lokalnymi królestwami i marchiami, góralskimi klanami i konfederacjami miast nizinnych, dzięki czemu polityczna mapa Europy w dowolnym momencie po upadku Rzymu przypominała patchworkowy koc. Wzory na nim mogły się różnić w zależności od stulecia, ale żaden z kolorów nigdy nie urósł do rangi zjednoczonego imperium[16].

Zróżnicowany klimat Europy owocował zróżnicowaną gamą produktów nadających się do wymiany, by wraz z rozwojem relacji handlowych można było przewozić je rzekami lub ścieżkami przecinającymi lasy między jednym zamieszkałym obszarem a drugim. Prawdopodobnie najważniejszą cechą tego handlu było to, że składał się on głównie z towarów masowych – drewna, zboża, wina, wełny, śledzi i tak dalej – zaspokajających potrzeby rosnącej populacji XV-wiecznej Europy, nie zaś dóbr luksusowych przewożonych na orientalnych karawanach. Również w tym przypadku geografia odegrała kluczową rolę, ponieważ transport wodny tych towarów po wielu żeglownych rzekach Europy był o wiele bardziej ekonomiczny. Otoczenie morzami stanowiło dodatkową zachętę dla przemysłu stoczniowego – do późnego średniowiecza rozkwitł handel morski między Bałtykiem, Morzem Północnym, Morzem Śródziemnym i Morzem Czarnym. Oczywiście handel ten bywał przerywany przez wojny i zakłócany lokalnymi katastrofami, takimi jak nieurodzaj i zaraza. Ogólnie rzecz biorąc, rozwijał się jednak nadal, budował dobrobyt Europy i wzbogacał dietę jej mieszkańców, a także prowadził do powstania nowych centrów bogactwa, takich jak hanzy czy miasta włoskie. Regularna wymiana towarów na duże odległości sprzyjała z kolei rozwojowi weksli, systemu kredytowego i bankowości na skalę międzynarodową. Samo istnienie kredytu kupieckiego, a następnie weksli ubezpieczeniowych, dawało prywatnym handlowcom podstawową przewidywalność biznesową, którą na świecie cieszyć się mogli dotychczas niezwykle rzadko, o ile w ogóle[17].

Ponadto ponieważ znaczna część statków handlowych musiała pokonać wzburzone wody Morza Północnego i Zatoki Biskajskiej – a także dlatego, że rybołówstwo dalekomorskie stało się ważnym źródłem zarówno składników odżywczych, jak i bogactwa – stoczniowcy byli zmuszeni budować wytrzymałe (choć raczej powolne i mało eleganckie) statki zdolne do przenoszenia dużych ładunków i czerpania siły napędowej wyłącznie z wiatru. Chociaż z czasem dodali do nich więcej żagli i masztów, a ster przesunęli na rufę, dzięki czemu stały się bardziej zwrotne, kogi z Morza Północnego, wliczając w to również ich późniejsze modele, mogły nie robić tak wielkiego wrażenia jak lżejsze jednostki, które pływały po wybrzeżach wschodniej części Morza Śródziemnego i Oceanu Indyjskiego – jak zobaczymy jednak za chwilę, na dłuższą metę miały one istotne zalety[18].

MAPA 2. Podział polityczny Europy w XVI wieku.

Polityczne i społeczne konsekwencje tego zdecentralizowanego i w dużej mierze nienadzorowanego rozkwitu handlu, kupiectwa, portów i rynków zbytu okazały się niezwykle brzemienne w skutki. Po pierwsze, taki rozwój gospodarczy był nie do powstrzymania. Nie znaczy to wcale, że rozwój sił rynkowych nie był solą w oku licznych osób sprawujących władzę. Panowie feudalni, podejrzliwi wobec miast jako ośrodków oporu i schronienia dla zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, często próbowali ograniczyć ich przywileje. Podobnie jak w innych miejscach, kupcy często padali ofiarą napadów, ich towary były rozkradane, a majątek konfiskowany. Papieskie oświadczenia w sprawie lichwy pod wieloma względami przypominają konfucjańską niechęć do zorientowanych na zysk pośredników i lichwiarzy. Cała odmienność tej sytuacji polegała jednak na tym, że w Europie nie było żadnej jednolitej władzy, która mogłaby skutecznie powstrzymać rozwój handlowy – nie istniał żaden rząd centralny, którego zmiany priorytetów mogłyby spowodować wzrost i upadek określonej gałęzi przemysłu, ani żadni poborcy podatkowi systematycznie i powszechnie grabiący biznesmenów i przedsiębiorców, którzy tak okaleczyli gospodarkę indyjskich Mogołów. Wystarczy spojrzeć na jeden konkretny i oczywisty przykład: trudno sobie wyobrazić, by w podzielonej politycznie reformacyjnej Europie wszyscy mieli uznać dokonany przez papieża w 1493 roku podział świata zamorskiego na sferę hiszpańską i portugalską – a tym bardziej, że ktoś miałby respektować zarządzenie zakazujące handlu zamorskiego, jak miało to miejsce w Chinach dynastii Ming i Japonii klanu Tokugawa.

W Europie zawsze znajdowali się książęta i lokalni władcy, którzy skłonni byli tolerować kupców i ich interesy, nawet gdy wszyscy inni grabili ich i wypędzali. Historia jasno pokazuje, że uciskani żydowscy kupcy, doprowadzeni do bankructwa flamandzcy robotnicy tekstylni czy prześladowani hugenoci emigrowali, zabierając ze sobą swoją wiedzę. Nadreński baron, który nałożył wygórowane podatki na podróżnych kupców, wkrótce odkrywał, że szlak handlowy zawędrował gdzie indziej, a wraz z nim jego dochody. Monarcha, który wyparł się swoich długów, miałby ogromne trudności z uzyskaniem pożyczki w przypadku zagrożenia wybuchem kolejnej wojny, gdy bezzwłocznie potrzebowałby funduszy na wyposażenie swoich armii i flot. Bankierzy, handlarze bronią i rzemieślnicy byli kluczowymi, a nie opcjonalnymi warstwami społecznymi. Wcześniej czy później większość europejskich reżimów w końcu weszła w symbiotyczną relację z gospodarką rynkową, zapewniając jej uporządkowane ramy działania w kraju i niearbitralny system prawny (również dla obcokrajowców), a w zamian otrzymując część rosnących zysków z handlu w formie podatków. Na długo zanim Adam Smith ukuł te słowa, władcy niektórych społeczeństw zachodniej Europy rozumieli, że „niewiele potrzeba, by z najniższego barbarzyństwa wynieść państwo do najwyższego stopnia bogactwa – wystarczą pokój, proste podatki i znośny wymiar sprawiedliwości”[19]. Od czasu do czasu jacyś mniej rozgarnięci przywódcy – jak na przykład hiszpańscy administratorzy Kastylii czy któryś z burbońskich królów Francji – praktycznie zarzynali swoją kurę znoszącą złote jaja, jednak rychła utrata bogactwa, a tym samym spadek siły militarnej, szybko stawał się oczywisty dla wszystkich, z wyjątkiem może tych najbardziej ociemniałych.

Prawdopodobnie jedynym czynnikiem, który mógłby doprowadzić do centralizacji władzy, byłby jakiś przełom w technologii broni palnej, który dałby jednemu państwu przewagę tak ogromną, że wszyscy przeciwnicy spotulnieliby lub zostaliby zmiażdżeni. W coraz szybszym tempie rozwoju gospodarczego i technicznego – który miał miejsce w XV-wiecznej Europie, gdy po okresie czarnej śmierci życie na kontynencie wracało do normalności, a we Włoszech kwitł renesans – nie było to wcale niemożliwe. Jak już wiemy, „imperia prochowe” pojawiły się w różnych miejscach na świecie w dość szerokim przedziale czasowym między 1450 a 1600 rokiem. Moskwa, Japonia Tokugawy i Indie Mogołów są doskonałymi przykładami tego, jak wielkie mogły stać się państwa, jeśli ich przywódcy zapewnili sobie broń palną i armaty, dzięki którym byli w stanie zmusić swoich rywali do posłuszeństwa.

Co więcej, jako że to właśnie w późnośredniowiecznej i wczesnonowożytnej Europie nowe technologie wojenne pojawiały się częściej niż gdziekolwiek indziej na świecie, dlaczego jeden taki przełom nie mógłby pozwolić któremuś narodowi na podporządkowanie sobie rywali? Liczne znaki wskazywały na coraz większą koncentrację sił militarnych[20]. We Włoszech kompanie kuszników, chronionych w razie potrzeby przez żołnierzy wyposażonych w długie piki, zakończyły epokę rycerzy na koniach i towarzyszących im słabo wyszkolonych feudalnych rekrutów. Jednocześnie tylko najbogatsze państwa, takie jak Wenecja czy Mediolan, stać było na nowoczesne armie najemników dowodzonych przez słynnych kondotierów. Co więcej, około 1500 roku królowie Francji i Anglii mieli już monopol na artylerię w kraju, w razie potrzeby mogli więc zmiażdżyć nazbyt potężnego poddanego, nawet jeśli ten skrył się za murami swego zamku. Czyż tendencja ta nie mogła ostatecznie doprowadzić do jeszcze większego, ponadnarodowego monopolu, który zdusiłby w swym uścisku całą Europę? Około 1550 roku musiało to być pytanie, które zadawało sobie wielu obserwatorów ogromnej skali połaci ziemskich i armii podporządkowanych rządom cesarza Karola V.

Porażce, jaką Habsburgowie wtedy ponieśli, próbując zdobyć panowanie nad Europą, przyjrzymy się dokładniej w następnym rozdziale. Możemy jednak krótko powiedzieć tu sobie, dlaczego plan narzucenia jedności całemu kontynentowi spalił na panewce. Znów fundamentalne znaczenie miała tu różnorodność gospodarczych i militarnych ośrodków władzy. Żadne włoskie miasto-państwo nie mogło próbować umocnić swojej pozycji bez interwencji jego rywali, którzy chcieli pokrzyżować mu plany, by zachować równowagę. Podobnie żadna „nowa monarchia” nie mogła powiększyć swojego dominium, mimowolnie nie podburzając swych rywali do szukania rekompensaty. W czasach reformacji do tradycyjnej rywalizacji o równowagę sił dołączyły antagonizmy religijne, co jeszcze bardziej oddaliło perspektywę centralizacji politycznej. Jednak prawdziwe wyjaśnienie leży nieco głębiej – w końcu rywalizację i gorzkie uczucia między walczącymi grupami widzieliśmy również w Japonii, Indiach i innych miejscach, ale ostatecznie samo w sobie nie zapobiegło to budowie zjednoczonego imperium. Sytuacja w Europie była odmienna o tyle, że każda z rywalizujących sił miała dostęp do nowoczesnych technik wojskowych, tak więc żadna z potęg nigdy nie mogła zdobyć decydującej przewagi. Na przykład Szwajcarzy i inni najemnicy oferowali swe usługi każdemu, kto tylko był w stanie za nie zapłacić. Produkcja kusz ani armat, czy to wcześniejszych dział z brązu, czy późniejszej, tańszej artylerii żeliwnej, nie ograniczała się do jednego miejsca – uzbrojenie powstawało w pobliżu złóż rud żelaza w Weald, w Europie Środkowej, w Maladze, w Mediolanie, w Liege, a później w Szwecji. Podobnie rozprzestrzenianie się umiejętności budowy statków w różnych portach od Bałtyku po Morze Czarne sprawiło, że niezwykle trudno było jednemu krajowi zmonopolizować potęgę morską, co z kolei pomogło zapobiec podbojowi i eliminacji konkurencyjnych, zamorskich ośrodków produkcji uzbrojenia.

Stwierdzenie, że europejski zdecentralizowany system państwowy był wielką przeszkodą dla centralizacji, nie jest więc tautologią. Ponieważ istniało wiele rywalizujących ze sobą podmiotów politycznych, z których większość posiadała lub mogła zakupić środki militarne potrzebne do zachowania niezależności, nikt nigdy nie był w stanie zdobyć przewagi niezbędnej do opanowania całego kontynentu.

Choć owe szranki i rywalizacje między państwami europejskimi zdają się tłumaczyć brak zjednoczonego „imperium broni palnej”, na pierwszy rzut oka nie wydają się przyczyną stałego wzrostu Europy, który doprowadził ją do globalnego przywództwa. W końcu, czy siły nowych monarchii z 1500 roku nie wyglądałyby dość mizernie w porównaniu do ogromnych armii sułtana i morza wojowników w służbie imperium dynastii Ming? Było tak na początku XVI wieku, a pod pewnymi względami nawet w XVII wieku, jednak wówczas równowaga sił militarnych zaczęła szybko przechylać się na korzyść Zachodu. Zmianę tę Europa znów zawdzięcza decentralizacji władzy. Przede wszystkim doprowadziła ona do prymitywnej formy wyścigu zbrojeń między państwami-miastami, a następnie większymi królestwami. Do pewnego stopnia miało to prawdopodobnie podłoże społeczno-ekonomiczne. Gdy walczące ze sobą armie we Włoszech nie składały się już z feudalnych rycerzy i ich poddanych, ale z pikinierów, kuszników i (oskrzydlającej) kawalerii opłacanej przez kupców i nadzorowanej przez magistraty danego miasta, było niemal nieuniknione, że ci ostatni będą domagać się wysokiego stosunku ceny do jakości, i to pomimo karkołomnych zabiegów kondotierów, by nie stać się zbędnymi. Miasta wymagały, innymi słowy, takiego rodzaju broni i taktyki, które przyniosłyby szybkie zwycięstwo, dzięki czemu wydatki na wojnę mogły być jak najniższe. Podobnie, gdy francuscy monarchowie pod koniec XV wieku zbudowali „państwową” armię pod ich bezpośrednią kontrolą i uposażeniem, pragnęli, żeby wojsko przynosiło im decydujące zwycięstwa[21].

Na tej samej zasadzie system wolnorynkowy nie tylko zmusił licznych kondotierów do konkurowania o kontrakty, ale także zachęcił rzemieślników i wynalazców do ulepszania swoich wyrobów, aby uzyskać nowe zamówienia. Spiralę zbrojeniową zauważyć można było już w kontekście produkcji kusz i zbroi w XV wieku, a w ciągu następnych pięćdziesięciu lat tendencja ta rozprzestrzeniła się na eksperymenty z bronią prochową. Warto przypomnieć tutaj, że kiedy po raz pierwszy zastosowano armaty, nie było wielu różnic między Zachodem a Azją w ich konstrukcji i skuteczności. Gigantyczne rury z kutego żelaza, które wystrzeliwały kamienną kulę i robiły ogromny hałas, wyglądały oczywiście imponująco i czasami przynosiły nawet efekty – to właśnie ten typ armat został użyty przez Turków do zbombardowania murów Konstantynopola w 1453 roku. Wydaje się jednak, że tylko w Europie istniał pęd do ciągłych ulepszeń: udoskonalano mieszankę prochową, odlewano znacznie mniejsze (ale równie potężne) armaty ze stopów brązu i cyny, optymalizowano kształt i konsystencję lufy i pocisków, a także ulepszano system mocowania i przenoszenia dział. Wszystko to w ogromnym stopniu zwiększyło moc i mobilność artylerii i dało posiadaczowi takiej broni środki do zdobycia najsilniejszych fortec – o czym boleśnie przekonały się włoskie miasta-państwa, gdy armia francuska wyposażona w potężne działa z brązu najechała Włochy w 1494 roku. Nic więc dziwnego, że wynalazcy i intelektualiści byli namawiani do zaprojektowania czegoś, co mogłoby dać przeciwwagę dla tych dział (stąd w notatnikach Leonarda da Vinci z tego okresu znalazły się szkice karabinu maszynowego, prymitywnego czołgu i działa napędzanego energią parową)[22].

Nie oznacza to, że inne cywilizacje nie rozwinęły swojego uzbrojenia na bazie wcześniejszych, mniej zaawansowanych modeli. Zwykle polegało to na skopiowaniu europejskich projektów – czasami europejscy goście (jak na przykład jezuici w Chinach) otrzymywali propozycje nie do odrzucenia, by podzielili się swoją wiedzą. Ponieważ jednak rząd dynastii Ming zastrzegł sobie monopol na armaty, a przywódcy Rosji, Japonii i Indii Mogołów wkrótce również taki monopol uzyskali, mieli znacznie mniej bodźców do dalszego ulepszania broni palnej, gdy byli już u władzy. Chińczycy i Japończycy, zwracając się do wewnątrz, zaniedbali rozwój technologii zbrojeniowej. Trzymając się tradycyjnych sposobów walki, islamscy janczarzy nie interesowali się artylerią, dopóki nie było już za późno, by dogonić europejską czołówkę. Dowódcy armii rosyjskiej i mogolskiej nie czuli pilnej potrzeby ulepszania uzbrojenia, ponieważ to, którym już dysponowali, i tak onieśmielało ich mniej zaawansowanych przeciwników. Podobnie jak w kwestiach gospodarczych, tak i w obszarze technologii wojskowej Europa, stymulowana do rozwoju kwitnącym handlem bronią, zdobyła zdecydowaną przewagę nad innymi cywilizacjami i ośrodkami władzy.

Należy zwrócić tu uwagę na dwie dalsze konsekwencje owej spirali zbrojeń. Jedna z nich ochroniła polityczny pluralizm Europy, a druga uczyniła z jej mieszkańców panów i władców mórz i oceanów. Pierwsza kwestia jest względnie prosta i nie wymaga rozbudowanych wyjaśnień[23]. W ciągu ćwierćwiecza od francuskiej inwazji w 1494 roku, a pod pewnymi względami nawet wcześniej, niektórzy Włosi odkryli, że wały ziemne wewnątrz murów miejskich mogą znacznie zmniejszyć skutki bombardowania artyleryjskiego. Kule armatnie bijące w zbite kopce ziemi traciły niszczycielski wpływ, jaki miały na nieosłonięte mury zewnętrzne. Jeśli przed takowym nasypem ziemnym wykopano jeszcze stromy rów (do czego z czasem dodano bogatą serię solidnych bastionów, z których muszkiety i armaty mogły prowadzić ogień krzyżowy), obrońcy otrzymywali niemal niemożliwą do pokonania przeszkodę dla oblegającej piechoty. Przywróciło to bezpieczeństwo włoskim miastom-państwom, a przynajmniej tym, które do tego czasu nie padły jeszcze łupem zagranicznych zdobywców oraz dysponowały ogromnymi zasobami ludzkimi potrzebnymi do budowy i obsadzenia tak skomplikowanych fortyfikacji. Uratowało to również armie odpierające ataki Turków, o czym wkrótce przekonały się chrześcijańskie garnizony na Malcie i w północnych Węgrzech. Przede wszystkim jednak utrudniało to łatwą eliminację buntowników i rywali przez potęgę pretendującą do roli hegemona w Europie, o czym zaświadczyć może przedłużająca się wojna oblężnicza towarzysząca rewolcie w Niderlandach. Zwycięstwa odnoszone na otwartym polu, na przykład przez potężną hiszpańską piechotę, nie mogły być decydujące, jeśli wróg posiadał silnie ufortyfikowane bazy, do których mógł się wycofać. Zdobycie władzy dzięki prochowi strzelniczemu przez klan Tokugawa w Japonii czy Akbara w Indiach nie znalazło odpowiednika na Zachodzie, który zachował swój pluralizm polityczny i szedł ramię w ramię ze swym śmiercionośnym współtowarzyszem, wyścigiem zbrojeń.

Wpływ „rewolucji broni palnej” na morzu był zakrojony na jeszcze szerszą skalę[24]. Tak jak w poprzednim przypadku, względne podobieństwo potęgi morskiej i budowy statków, które żeglowały w późniejszym średniowieczu w północno-zachodniej Europie, w świecie islamu i na Dalekim Wschodzie, jest uderzające. Co najwyżej w latach 1400–1450 można by pomyśleć, że spektakularne podróże Czeng Ho bądź szybka rozbudowa tureckich flot na Morzu Czarnym i we wschodniej części Morza Śródziemnego wskazują na to, że przyszłość rozwoju morskiego przypadnie w udziale którejś z tych dwóch potęg. Można również podejrzewać, że nie było dużej różnicy między wszystkimi trzema regionami w odniesieniu do kartografii, astronomii czy wykorzystania takich instrumentów jak kompas, astrolabium i kwadrant. Różnica polegała na ciągłości organizacyjnej. Albo, jak zauważył profesor Jones, „biorąc pod uwagę odległości pokonane przez innych żeglarzy, na przykład Polinezyjczyków, podróże [Iberyjczyków] są mniej imponujące niż sama zdolność Europy do ich racjonalizacji i rozwijania zasobów będących w jej zasięgu”[25]. Portugalczycy systematycznie gromadzili dane geograficzne, genueńskie domy kupieckie niejednokrotnie były gotowe finansować atlantyckie przedsięwzięcia, które mogłyby ostatecznie zrekompensować im utratę handlu na Morzu Czarnym, na dalekiej północy – na Nowej Fundlandii – metodycznie rozwijano rybołówstwo dorszowe. Wszystko to oznaczało niezmienną otwartość na świat, której trudno doszukać się u innych społeczeństw tamtych czasów.

Być może najważniejszym aspektem „racjonalizacji” było bezustanne doskonalenie uzbrojenia statków. Pomysł zamontowania armat na żaglowcach był czymś naturalnym w czasach, gdy wojna morska tak bardzo przypominała tę na lądzie – tak jak średniowieczne zamki posiadały łuczników ustawionych wzdłuż murów i wież, aby odeprzeć oblegającą armię, tak samo masywne genueńskie, weneckie i aragońskie statki handlowe umieszczały w dziobowych i rufowych „zamkach” ludzi uzbrojonych w kusze, by bronić się przed muzułmańskimi piratami na Morzu Śródziemnym. Mogło to spowodować poważne straty wśród załóg galer, przy czym obrona taka nie zawsze była wystarczająca do uratowania unieruchomionego statku handlowego, jeśli napastnicy byli naprawdę zdeterminowani. Gdy tylko marynarze dostrzegli ewolucję dział na lądzie – nowsze działa z brązu były znacznie mniejsze, potężniejsze i bezpieczniejsze dla załogi niż ogromne bombardy z kutego żelaza – z miejsca umieścili taką broń na pokładzie. W końcu katapulty, trebusze i inne rodzaje miotaczy pocisków już wcześniej były montowane na okrętach wojennych nie tylko w Chinach, ale i na Zachodzie. Jednak nawet gdy armaty stały się bardziej stabilne i bezpieczne dla załóg, wciąż stanowiły poważny problem – efektywniejszy proch oznaczał ogromny odrzut, który wyrzucał działo do tyłu przez pokład, jeśli nie zostało wystarczająco mocno zamocowane. Ponadto broń ta wciąż była na tyle ciężka, aby zaburzyć równowagę statku, jeśli umieszczono wystarczającą jej liczbę na pokładzie (a szczególnie na kasztelu). To właśnie z tego powodu solidnie zbudowany, trójmasztowy żaglowiec o zaokrąglonym kadłubie zdolny do pływania przy każdej pogodzie miał przewagę nad smukłymi wiosłowymi galerami na wodach Morza Śródziemnego, Bałtyckiego i Czarnego, a także nad arabskimi dau czy chińskimi dżonkami. Europejczycy mogli strzelać większą salwą bez utraty stabilności statku, choć oczywiście od czasu do czasu zdarzały się też katastrofy. Jednak gdy odkryli, że znacznie bezpieczniej jest umieszczać taką broń na śródokręciu zamiast na kasztelach, potencjalna moc tych karawel i galeonów była ogromna w porównaniu do lżejszych jednostek, które nie dość, że dysponowały mniejszą siłą ognia artyleryjskiego, to jeszcze łatwiej było je zatopić armatnimi kulami.

Mówimy tu o „potencjalnej mocy”, ponieważ ewolucja uzbrojonego w działa żaglowca dalekiego zasięgu była powolnym i często nierównomiernym procesem. Skonstruowano wiele typów hybrydowych z licznymi masztami, działami, jak również rzędami wioseł. Galery zobaczyć można było na kanale La Manche jeszcze w XVI wieku. Co więcej, wiele dobrych argumentów przemawiało za dalszym korzystaniem z tego typu statków na Morzu Śródziemnym i Morzu Czarnym – częstokroć były one szybsze, bardziej zwrotne na wodach przybrzeżnych, a tym samym łatwiejsze do skoordynowania z operacjami lądowymi wzdłuż wybrzeża – co dla Turków było ważniejsze niż ich wady w postaci krótkiego zasięgu i niezdolności do działania na wzburzonym morzu[26].

Nie powinniśmy też myśleć, że z chwilą, gdy pierwsze portugalskie statki opłynęły Przylądek Dobrej Nadziei, rozpoczęła się era niekwestionowanej dominacji Zachodu. To, co historycy nazywają „epoką Vasco da Gamy” czy „erą kolumbijską” – to znaczy trzy–cztery wieki europejskiej hegemonii po 1500 roku – tak naprawdę było bardzo stopniowym procesem. Portugalscy odkrywcy może i dotarli do wybrzeży Indii w latach dziewięćdziesiątych XV wieku, ale ich statki były wciąż niewielkie (często miały zaledwie 300 ton) i niezbyt dobrze uzbrojone, a przynajmniej nie w porównaniu z potężnymi holenderskimi eastindiamanami, które pływały po tych wodach sto lat później. W rzeczywistości Portugalczykom długo nie udawało się wpłynąć do Morza Czerwonego, a potem zapuszczali się tam dosyć nieśmiało, ani też nie potrafili zbudować znaczącej pozycji w Chinach. Do tego pod koniec XVI wieku w wyniku arabskiej kontrofensywy stracili niektóre ze swoich wschodnioafrykańskich przyczółków[27].

Błędem byłoby również zakładać, że pozaeuropejskie potęgi zwyczajnie rozpadły się jak domek z kart przy pierwszych spotkaniach z zachodnim ekspansjonizmem. Tak stało się w Meksyku, Peru i innych mniej rozwiniętych społeczeństwach Nowego Świata, gdy wylądowali tam hiszpańscy poszukiwacze przygód. Jednak były też miejsca, gdzie historia wyglądała zgoła inaczej. Ponieważ chiński rząd dobrowolnie odwrócił się od handlu morskiego, nie przejmował się szczególnie tym, że biznes wpadł w ręce barbarzyńców. Wydaje się nawet, że półoficjalny punkt handlowy, który Portugalczycy założyli na Makau w 1557 roku, choć bez wątpienia był nader lukratywny dla lokalnych handlarzy jedwabiem i skorumpowanych urzędników, nie spędzał Pekinowi snu z powiek. Japończycy byli już znacznie bardziej stanowczy. Kiedy w 1640 roku Portugalczycy wysłali misję, by zaprotestować przeciwko wydaleniu obcokrajowców, prawie wszyscy jej członkowie zostali zamordowani, a Lizbona nie podjęła nawet żadnej próby odwetu. Tymczasem osmańska potęga morska we wschodniej części Morza Śródziemnego trwała w najlepsze, a ich siły lądowe bezustannie stanowiły ogromne zagrożenie dla Europy Środkowej. W XVI wieku „dla większości europejskich mężów stanu utrata Węgier miała o wiele większe znaczenie niż powstawanie przedstawicielstw handlowych w rejonie Orientu, a zagrożenie dla Wiednia było ważniejsze niż ich własne problemy w Adenie, Goa i Malakce. Jedynie rządy krajów graniczących z Atlantykiem, podobnie jak później ich historycy, mogły zignorować ten fakt”[28].

Mimo tych wszystkich zastrzeżeń nie ma wątpliwości, że rozwój uzbrojonego żaglowca dalekiego zasięgu zwiastował fundamentalny awans Europy w sprawach światowych. Dzięki tym okrętom morskie potęgi Zachodu były w stanie kontrolować oceaniczne szlaki handlowe i zastraszać społeczeństwa wrażliwe na atak z morza. Dobitnie pokazało to już pierwsze wielkie starcie Portugalczyków z ich muzułmańskimi wrogami na Oceanie Indyjskim. Choć bez wątpienia w ich wspomnieniach jest wiele przesady, czytając dzienniki i raporty da Gamy i Albuquerque’a opisujące, jak ich okręty wojenne torowały sobie drogę przez zmasowane flotylle arabskich łodzi i innych lekkich statków, które napotkali u Wybrzeża Malabarskiego oraz w okolicach wyspy Ormuz czy w cieśninie Malakka, można odnieść wrażenie, że w ich nieszczęsnych przeciwników uderzyła jakaś nieziemska, nadludzka siła. Za sprawą nowej taktyki, zgodnie z którą „pod żadnym pozorem nie mieli dokonywać abordażu, lecz walczyć przy pomocy artylerii”, portugalskie załogi były praktycznie nie do pokonania na morzu[29]. Na lądzie sytuacja wyglądała już zupełnie inaczej, czego dowiodły zacięte bitwy (i sporadyczne porażki) pod Adenem, Dżuddą, w Goa itd. Jednak zachodni najeźdźcy byli na tyle zdeterminowani i brutalni, że do połowy XVI wieku zbudowali łańcuch fortów od Zatoki Gwinejskiej po Morze Południowochińskie. Chociaż Portugalczykom nigdy nie udało się zmonopolizować handlu przyprawami z Indii – którego znaczna część nadal przebiegała tradycyjnymi szlakami do Wenecji – to jednak przejęli dużą jego część, by przez kolejne lata czerpać ogromne profity ze swojej początkowej przewagi w imperialnym wyścigu[30].

Oczywiście jeszcze większe zyski można było czerpać z rozległego imperium lądowego, które konkwistadorzy szybko podbili na półkuli zachodniej. Z pierwszych osad na Hispanioli i Kubie hiszpańskie ekspedycje ruszyły w głąb kontynentu, podbijając Meksyk w latach dwudziestych i Peru w latach trzydziestych XVI wieku. W ciągu kilkudziesięciu lat panowanie to rozciągnęło się od rzeki Rio de la Plata na południu aż po Rio Grande na północy. Hiszpańskie galeony kursujące wzdłuż zachodniego wybrzeża spotykały się ze statkami płynącymi z Filipin, by wymienić chińskie jedwabie na peruwiańskie srebro. Hiszpanie dali jasno do zrozumienia, że chcą pozostać w swoim „Nowym Świecie”, zorganizowali więc imperialną administrację, budowali kościoły i kopalnie, zakładali farmy. Zdobywcy wykorzystywali zasoby naturalne – a w szczególności rodzimą siłę roboczą – tych terytoriów, a do domu słali stały strumień cukru, koszenili, skór i innych towarów. Przede wszystkim jednak srebro z kopalni w Potosí, która przez ponad sto lat była największym złożem tego metalu na świecie. Wszystko to doprowadziło do „błyskawicznego rozwoju handlu transatlantyckiego, którego wolumen wzrósł ośmiokrotnie w latach 1510–1550 i ponownie trzykrotnie w latach 1550–1610”[31].

Wszystko wskazywało zatem na to, że podbite ziemie miały zostać pod imperialnym panowaniem już na zawsze. W przeciwieństwie do przelotnych wizyt składanych przez Czeng Ho działania portugalskich i hiszpańskich odkrywców wyrażały wolę zmiany równowagi politycznej i gospodarczej na świecie. Do tego właśnie służyły im uzbrojone w armaty statki i muszkieterowie. Z perspektywy czasu trudno jest czasami zrozumieć, że kraj o tak niewielkiej populacji i zasobach jak Portugalia mógł dotrzeć tak daleko i uzyskać tak wiele. W opisanych powyżej, wyjątkowych okolicznościach europejskiej przewagi militarnej i morskiej nie było to bynajmniej niemożliwe. A kiedy już się to wydarzyło, oczywiste korzyści z posiadania imperium pociągnęły za sobą jeszcze większą żądzę zysku, co jedynie przyspieszyło proces ekspansji.

W tej historii „ekspansji Europy” istnieją elementy, które do tej pory były całkowicie zignorowane lub wspominane jedynie pobieżnie. Zwykle pomija się aspekt osobisty, a przecież – jak we wszystkich wielkich przedsięwzięciach – musiał odegrać ogromną rolę: entuzjazm takich ludzi jak Henryk Żeglarz, pomysłowość stoczniowców, płatnerzy i ludzi pióra, przedsiębiorczość kupców, a przede wszystkim nieustraszoność tych, którzy brali udział w zamorskich podróżach, gotowi stawić czoła wszystkiemu, co potężne morza, wrogi klimat, dzikie krajobrazy i zaciekli przeciwnicy mogli postawić na ich drodze. Za sprawą złożonej mieszanki motywów – osobistych korzyści, dumy narodowej, gorliwości religijnej, być może zamiłowania do przygód – ludzie ci potrafili zaryzykować wszystko. W historii tej nie poświęcono też zbyt wiele uwagi straszliwym okrucieństwom zadawanym przez europejskich zdobywców ich licznym ofiarom w Afryce, Azji i Ameryce. Jeśli tutaj ledwo wspominam te kwestie, to dlatego, że wiele społeczeństw od czasu do czasu zrodziło jednostki czy grupy ludzi gotowe odważyć się na wszystko, a nawet dopuścić się strasznych czynów, aby podporządkować sobie świat. Kapitanowie, załogi statków i odkrywcy z Europy wyróżniali się tu tym, że posiadali okręty i siłę ognia, dzięki którym mogli zrealizować swoje ambicje, a także tym, że pochodzili ze środowiska politycznego, w którym konkurencja, ryzyko i przedsiębiorczość były na porządku dziennym.

Korzyści płynące z ekspansji Europy były powszechne i trwałe, a co ważniejsze, jeszcze bardziej przyspieszyły już istniejącą dynamikę rozwoju. Choć pozyskiwanie kosztowności takich jak złoto, srebro, metale szlachetne i przyprawy było oczywiście ważne, nie powinno jednak przesłonić wartości mniej spektakularnych dóbr, które za sprawą żeglarzy przemierzających oceany szerokim strumieniem wpływały do europejskich portów. Dostęp do łowisk Nowej Fundlandii zapewniał – jak się wydawało – niewyczerpane zapasy żywności, a Ocean Atlantycki dostarczał również tranu wielorybiego i foczego, ważnego paliwa do lamp, produkcji smarów i wielu innych zastosowań. Cukier, indygowiec, tytoń, ryż, futra, drewno oraz nowe gatunki roślin, takie jak ziemniak i kukurydza, wkrótce znacznie podniosły poziom życia i bogactwa na kontynencie. Z czasem dołączyły do nich oczywiście również zboże, mięso i bawełna. Nie trzeba nawet wspominać o mającej dopiero nadejść kosmopolitycznej gospodarce światowej XIX wieku, by zrozumieć, że portugalskie i hiszpańskie odkrycia w ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat nie tylko istotnie wpłynęły na wzrost dobrobytu i potęgi zachodniej części kontynentu, ale też coraz bardziej go stymulowały. Rybołówstwo dawało zajęcie ogromnej liczbie ludzi zatrudnionych bądź przy samych połowach, bądź w handlu rybami i w ich przewozie, co dodatkowo napędzało gospodarkę rynkową. Podobnie było w innych branżach dostarczających towarów masowych. Wszystko to stanowiło potężny bodziec dla europejskiego przemysłu stoczniowego, przyciągając ogromną rzeszę rzemieślników, dostawców, handlowców i ubezpieczycieli do Londynu, Bristolu, Antwerpii, Amsterdamu i wielu innych miast portowych. Tym samym handel zagraniczny wymiernie znalazł się w centrum zainteresowań znacznej części populacji Europy Zachodniej, a nie tylko wąskiej elity.

Jeśli dodamy do tej listy towarów handel towarzyszący ekspansji lądowej Rosji – futra, skóry, drewno, konopie, sól i zboże, które docierały stamtąd do Europy Zachodniej – to uczeni rzeczywiście mają pewne powody, żeby opisywać ten czas jako początek „współczesnego systemu światowego”[32]. Początkowy szereg oddzielnych ekspansji stopniowo wyewoluował w zazębiającą się całość: Portugalczycy, Hiszpanie i Włosi złotem z wybrzeża Gwinei i srebrem z Peru płacili za przyprawy i jedwabie z Orientu, podczas gdy jodły i drewno budowlane z Rosji finansowały zakup żelaznych dział z Anglii, a zboże znad Bałtyku przechodziło przez Amsterdam, by trafić nad Morze Śródziemne. Wszystko to na zasadzie wzajemnego oddziaływania bezustannie napędzało dalszą ekspansję europejską, która owocowała nowymi odkryciami, a tym samym możliwościami handlowymi, co z kolei skutkowało dodatkowymi zyskami, stymulującymi jeszcze większą ekspansję. Nie znaczy to wcale, że po drodze obyło się bez turbulencji: poważny konflikt w Europie czy niepokoje społeczne mogły znacznie ograniczyć zamorskie aktywności. Jednak mocarstwa kolonizatorskie rzadko, jeśli w ogóle, rezygnowały ze swoich zdobyczy i po krótkiej przerwie nadchodziła kolejna fala ekspansji i eksploracji. Nawet jeśli któreś z kolonialnych imperiów nie korzystało z otwierających się przed nim możliwości, wiele innych państw tylko czekało na taką okazję.

To właśnie było najistotniejszym powodem, dla którego imperialna dynamika przybrała taką, a nie inną formę: rywalizacje poszczególnych państw europejskich, już i tak ostre, rozlały się za morza i oceany. Nieważne, jak bardzo by się starały, Hiszpania i Portugalia po prostu nie były w stanie utrzymać zagwarantowanego im przez papieża monopolu na resztę świata, zwłaszcza gdy ludzie zdali sobie sprawę, że nie ma północno-wschodniego ani północno-zachodniego przejścia z Europy do Kataju. Już w latach sześćdziesiątych XVI wieku holenderskie, francuskie i angielskie statki wyruszały na Atlantyk, a nieco później na Ocean Indyjski i Pacyfik – proces ten dodatkowo przyspieszył upadek angielskiego handlu suknem i bunty w Holandii. Objęte królewskimi i arystokratycznymi patronatami, finansowane przez wielkich kupców z Amsterdamu i Londynu, rozpalone religijnym i nacjonalistycznym zapałem, który wywołała reformacja i kontrreformacja, nowe wyprawy handlowe i grabieżcze wyruszyły z północno-zachodniej Europy, aby położyć łapę na swojej porcji łupów. Jakie kontrargumenty mogłyby odwieść kolonizatorów od wyruszania w zamorskie wyprawy, skoro na horyzoncie majaczyła perspektywa chwały i bogactwa, pokonania rywala i zwiększenia zasobów własnego kraju, a także nawrócenia nowych dusz na jedyną prawdziwą wiarę?[33]

Bardziej pozytywnym aspektem tej rosnącej rywalizacji handlowej i kolonialnej była równoległa spirala rozwoju wiedzy – nauki i technologii[34]. Bez wątpienia wiele z ówczesnych osiągnięć było efektem ubocznym wyścigu zbrojeń i walki o handel zagraniczny, jednak docelowe korzyści z nich płynące wykraczały poza ich niechlubne początki. Nowe instrumenty nawigacyjne, takie jak teleskop, barometr, backstaff i kompas kardanowy, oraz ulepszona kartografia i tablice nawigacyjne, a także lepsze metody budowy statków pomogły uczynić żeglugę morską bardziej przewidywalnym środkiem transportu. Zaimportowane rośliny i płody rolne nie tylko wzbogaciły dietę Europejczyków, ale także były bodźcem dla rozwoju botaniki i nauk rolniczych. Skoku naprzód dokonała nie tylko metalurgia, lecz cały przemysł żelazny, podobnie zresztą jak technologia górnicza. Na przyspieszeniu tempa gospodarczego i wzroście wartości nauki skorzystały również astronomia, medycyna, fizyka i inżynieria.

Dociekliwe, racjonalistyczne umysły coraz więcej obserwowały i eksperymentowały, a prasy drukarskie wypuszczały nie tylko traktaty polityczne i tłumaczenia Biblii na lokalne języki, lecz rozpowszechniały również odkrycia naukowe. Eksplozja wiedzy oczywiście dodatkowo wzmocniła technologiczną – a zatem i militarną – przewagę Europy. Pod koniec XVI wieku nawet potężni Osmanowie, a przynajmniej ich żołnierze i marynarze z pierwszej linii frontu, na własnej skórze poczuli konsekwencje tego zjawiska. Dla mniej aktywnych społeczeństw skutki miały okazać się jeszcze poważniejsze. Wydaje się wątpliwe, żeby państwa azjatyckie same z siebie miały rozpocząć rewolucję handlową i przemysłową, gdyby pozostawiono je w spokoju[35]. Jasne jest natomiast, że później innym społeczeństwom było dużo trudniej wspinać się po drabinie światowej potęgi, gdy bardziej zaawansowane państwa europejskie zdążyły już zająć wszystkie najwyższe szczeble.

Problem potęgował fakt, że przejście na wyższy poziom wymagałoby nie tylko pozyskania europejskiego sprzętu czy nawet europejskich technologii, lecz oznaczałoby hurtowe zapożyczenie wszystkich tych ogólnych cech kulturowych, które odróżniały społeczeństwa Zachodu od reszty świata. Inne populacje musiałyby również wprowadzić u siebie gospodarkę rynkową, nawet jeśli nie w zakresie proponowanym przez Adama Smitha, to przynajmniej ich kupcy i przedsiębiorcy musieliby przestać być konsekwentnie blokowani i łupieni przez swój własny rząd. Musiałoby dojść do decentralizacji władzy, przy czym najlepiej, by każdy z jej ośrodków miał własną bazę ekonomiczną, tak aby na horyzoncie nie majaczyła perspektywa powrotu despotycznego reżimu w stylu orientalnym, lecz perspektywa ciągłego rozwoju konkurencji, nawet jeśli proces ten bywał burzliwy, a czasami wręcz brutalny. Idąc dalej, ów brak ekonomicznego i politycznego skostnienia implikowałby również brak kulturowej i ideologicznej ortodoksji – to znaczy wolność dociekania prawdy, dyskusji i eksperymentowania, wiarę w lepsze jutro i troskę o to, co praktyczne, a nie tylko abstrakcyjne, racjonalizm, który kłócił się z mandaryńskimi kodeksami, dogmatami religijnymi i obyczajami ludowymi[36]. W większości przypadków rozwój wiązał się nie tyle z pozytywną stymulacją, co raczej ze zmniejszeniem liczby przeszkód, które hamowały wzrost gospodarczy i różnorodność polityczną. Największą zaletą Europy było to, że miała mniej wad niż inne cywilizacje.

Chociaż nie da się tego dowieść, można podejrzewać, że te wszystkie ogólne cechy były ze sobą powiązane, zgodnie z pewną wewnętrzną logiką, i że wszystkie były konieczne. Stanowiły połączenie ekonomicznego leseferyzmu, pluralizmu politycznego i wojskowego oraz wolności intelektualnej – bez względu na to, z jak prymitywną w porównaniu z późniejszymi epokami ich formą mielibyśmy wtedy do czynienia. To ich bezustanne interakcje odpowiedzialne są za „europejski cud”. Ponieważ cud ten był czymś wyjątkowym w historii ludzkości, prawdopodobnie tylko powielenie wszystkich jego części składowych mogłoby przynieść podobny rezultat w jakimś innym zakątku świata. A jako że takowej mieszanki kluczowych składników trudno szukać w Chinach epoki Ming, w muzułmańskich imperiach Bliskiego Wschodu i Azji ani w żadnym innym ze społeczeństw przeanalizowanych powyżej, można było odnieść wrażenie, że stoją one w miejscu, podczas gdy Europa poszybowała do centrum światowej sceny.

[I] Ang. imperial overstretch (przyp. M.S.).

[II] Kennedy P., Mocarstwa świata. Narodziny, rozkwit, upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500–2000, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1994, s. 61.

[III] Pierwsze wydanie książki jest z 1988 roku – przyp. tłum.

[IV] W latach dziewięćdziesiątych XVI wieku nieco odrodzona chińska flota przybrzeżna pomogła Koreańczykom odeprzeć dwie japońskie próby inwazji, ale nawet ten niewielki składnik chwilowo odbudowanej floty dynastii Ming z czasem został skazany na zapomnienie.

[1] W.H. McNeill, A World History (Londyn, wyd. 1979), s. 295; idem, The Rise of the West (Chicago, 1967), s. 565; J.M. Roberts, The Pelican History of the World (Harmondsworth, Middlesex, 1980), s. 519; G. Barraclough (red.), Atlas historii świata: kompedium wiedzy historycznej. przekł. P. Art, M. Fedyszak, R. Palewicz (Reader’s Digest Przegląd, Warszawa, 2004), s. 153.

[2] W celu zapoznania się ze stosunkami międzynarodowymi w Europie około 1500 r., zob. The New Cambridge Modern History (dalej NCMH), t. 1, The Renaissance 1493–1520, red. G.R. Potter (Cambridge, 1961), zwłaszcza r. 7–14; t. 2, The Reformation 1520–1529, red. G.R. Elton (Cambridge, 1958), r. 10–11 i 16; G.R. Elton, Reformation Europe 1517–1559 (Londyn, 1963), r. 2; G. Mattingly, Renaissance Diplomacy (Harmondsworth, 1965), s. 115 i nast.

[3] Zwięzłe opisy Chin dynastii Ming znaleźć można w McNeill, Rise of the West, s. 524–534; Roberts, History of the World, s. 424–444. Aby uzyskać więcej szczegółów: C.O. Hucker, China’s Imperial Past (Stanford, California, 1975), s. 303 i nast.; J.A. Harrison, The Chinese Empire (Nowy Jork, 1972); W. Eberhard, A History of China (drugie wydanie, Londyn, 1960), s. 232–270; M. Elvin, The Pattern of the Chinese Past (Londyn, 1973).

[4] Y. Shiba, Commerce and Society in Sung China (Ann Arbor, Michigan, 1970); J. Needham, The Development of lron and Steel Technology in China (Londyn, 1958); L.-S. Yang, Money and Credit in China (Cambridge, Massachusetts, 1952); a zwłaszcza W.H. McNeill, The Pursuit of Power: Technology, Armed Forces and Society Since 1000 A.D. (Chicago, 1983), r. 2.

[5] Doskonałym źródłem (w języku angielskim) powyższego jest J. Needham, Science and Civilization in China, t. 4, s. 3, Civil Engineering and Nautics (Cambridge, 1971), w szczególności s. 379–536, ale proszę też zobaczyć Lo Jung-pang, The Emergence of China as a Sea Power During the Late Sung and Early Yuan Periods, Par Eastern Quarterly, t. 14 (1955), s. 489–503; C.G. Reynolds, Command of the Sea: The History and Strategy of Maritime Empires (Nowy Jork, 1974), s. 98–104.

[6] Na ten temat zob. McNeill, World History, s. 254–255; Needham, Science and Civilization in China, t. 4, cz. 3, s. 524 i nast.; R. Dawson, Imperial China (Londyn, 1972), s. 230 i nast.; Lo Jung-pang, The Decline of the Early Ming Navy, Orient Extremus, t. 5 (1958), s. 149–168; oraz Ho Ping-ti, Economic and Institutional Factors in the Decline of the Chinese Empire, w: C. Cipolla (red.), The Economic Decline of Empires (Londyn, 1970), s. 274–276, chociaż ogólnie rzecz biorąc, namalowany tu obraz jest mniej ponury niż w innych pozycjach na ten temat. Zob. także dokładne porównania w J. Needham, The Grand Titration: Science and Society in East and West (Londyn, 1969), passim; oraz w E.L. Jones, The European Miracle: Environments, Economies and Geopolitics in the History of Europe and Asia (Cambridge, 1981).

[7] Jones, European Miracle, r. 9; F. Braudel, The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, (Londyn, 1971), t. 2, s. 661 i nast.; P. Wittek, The Rise of the Ottoman Empire (Londyn, 1938); H. Inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600 (Nowy Jork, 1973); M.A. Cook (red.), A History of the Ottoman Empire to 1730 (Cambridge, 1976); M.G.S. Hodgson, The Venture of Islam, t. 2 i 3 (Chicago/Londyn, 1924); C.M. Kortepeter, Ottoman Imperialism During the Reformation (Londyn, 1973).

[8] A.C. Hess, The Evolution of the Ottoman Seaborne Empire in the Age of the Oceanic Discoveries, 1453–1525, „American Historical Review”, t. 75, nr 7 (grudzień 1970), s. 1892–1919; Braudel, Mediterranean, t. 2, s. 918 i nast.; Reynolds, Command of the Sea, s. 112 i nast., oraz komentarze w J.F. Guilmartin, Gunpowder and Galleys: Changing Technology and Mediterranean Warfare at Sea in the Sixteenth Century (Cambridge, 1974).

[9] Jones, European Miracle, s. 176 i nast.; Cook (red.), History of the Ottoman Empire, zwłaszcza s. 103 i nast.; B. Lewis, Some Reflections on the Decline of the Ottoman Empire, w: Cipolla (red.), The Economic Decline of Empires; H.A.R. Gibbs, H. Bowen, Islamic Society and the West, t. 1, obie części (Londyn, 1950 i 1957), część 1, s. 273 i nast.; część 2, s. 1–37. Zob. także H. Inalcik, The Ottoman Empire: Conquest, Organization and Economy: Collected Studies (Londyn, 1978), s. 10–13.

[10] Jones, European Miracle, s. 182.

[11] Dla ponurego obrazu sytuacji, proszę patrzeć ibidem, r. 10; Roberts, History of the World, s. 415–423; W.H. Moreland, From Akbar to Aurangzeb: A Study in Indian Economic History (Londyn, 1923); M.D. Morris, Values as an Obstacle to Economy Growth in South Asia, „Journal of Economic History”, t. 27 (1967), s. 588–607. W bardziej pozytywnym tonie pisze o tym A.J. Qaisar, The Indian Response to European Technology and Culture, AD 1498–1707 (Delhi, Indie, 1982), passim; oraz, dla nieco późniejszego okresu, C.A. Bayley, Rufers, Townsmen and Bazaars (Cambridge, 1983).

[12] McNeill, Rise of the West, s. 645–649; Jones, European Miracle, s. 157–159; R. Bendix, Kings or People: Power and the Mandate to Rufe (Berkeley/Los Angeles, 1978), s. 431 i nast.; G.B. Sansom, The Western World and Japan (Londyn, 1950), s. 3–208; idem; A History of Japan, t. 2–3 (Londyn, 1961 i 1964); C.R. Boxer, The Christian Century in Japan 1549–1650 (Berkeley, 1951); J.W. Hall, Government and Local Power in Japan (Princeton, New Jersey, 1966); D.M. Brown, The Impact of Firearms on Japanese Warfare, Far Eastern Quarterly, t. 7 (1947), s. 236–245; R.P. Toby, State and Diplomacy in Early Modern Japan (Princeton, New Jersey, 1984).

[13] McNeill, World History, s. 328–343; Bendix, Kings or People, s. 491; I. Wallerstein, The Modern World System, t. 1, Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century (Nowy Jork/Londyn, 1974), s. 301–324; G. Vernadsky, The Tsardom of Muscovy 1547–1682 (New Haven, Connecticut, 1969); R.H. Fisher, The Russian Fur Trade 1550–1700 (Berkeley, Kalifornia, 1943); M. Florinsky, Russia: A Short History (Nowy Jork, 1964), r. 3–9; R.J. Kerner, The Urge to the Sea (New York, 1971 przedruk); T. Szamuely, The Russian Tradition (Londyn, 1974); L. Kochan, R. Abraham, The Making of Modern Russia (Harmondsworth, drugie wydanie, 1983), r. 3–6.

[14] Zob. Roberts, History of the World, s. 585: „O Rosji wiedziano tak mało jeszcze w [XVII] wieku, że francuski król mógł napisać do cara, nie wiedząc, że władca, do którego się zwracał, nie żyje od dziesięciu lat”. Proszę również zwrócić uwagę na protekcjonalne uwagi angielskich handlowców w Rosji w: L. Kochan, R. Abraham, Making of Modern Russia, s. 56–57.

[15] Jest to oczywiście tytuł imponującej książki E.L. Jonesa. To właśnie ona, a także ważna praca W.H. McNeilla, The Pursuit of Power, wywarła silny wpływ na moją argumentację w poniższych akapitach. Zob. także McNeill, Rise of the West, passim; Wallerstein, Modern World System; D.C. North, R.P. Thomas, The Rise of the Western World (Cambridge, 1973); J.H. Parry, The Establishment of the European Hegemony 1415–1715 (wyd. 3, Nowy Jork, 1966); S. Viljoen, Economic Systems in World History (Londyn, 1974), passim; P. Chaunu, European Expansion in the Later Middle Ages (Amsterdam, 1979).

[16] H.C. Darby, The Face of Europe on the Eve of the Great Discoveries, w: NCMH, t. 1, s. 20–49; N.J.G. Pounds, S.S. Ball, Core-Areas and the Development of the European States System, Annals of the Association of American Geographers, t. 54 (1964), s. 24–40; R.G. Wesson, State Systems: International Relations, Politics and Culture (Nowy Jork, 1978), s. 111; Jones, European Miracle, r. 7.

[17] N.J.G. Pounds, An Historical Geography of Europe 1500–1840 (Cambridge, 1979), r. 1; C. Cipolla, Before the Industrial Revolution: European Society and Economy 1000–1700 (drugie wydanie, Londyn, 1980), passim; C. Cipolla (red.), The Fontana Economic History of Europe, t. 1, The Middle Ages (Londyn, 1972), r. 7; E. Samhaber, Merchants Make History (Londyn, 1963), s. 130 i nast.; Wallerstein, Modern World System, t. 1, s. 42 i nast.; Braudel, Mediterranean, t. 1, s. 188–224.

[18] Roberts, History of the World, s. 505–506; J. H. Parry, The Age of Reconnaissance (wyd. 2, Londyn, 1966), s. 60 i nast.

[19] Cytowany w Jones, European Miracle, s. 235.

[20] MeNeill, Pursuit of Power, r. 3; J.U. Nef, War and Human Progress (New York, wydanie z 1968), r. 2; R.A. Preston, S.F. Wise, H.O. Werner, Men in Arms (Londyn, 1962), r. 7; C. Cipolla, Guns and Sails in the Early Phase of European Expansion 1400–1700 (Londyn, 1965), passim; oraz R. Bean, War and the Birth of the Nation State, „Journal of Economic History”, t. 33 (1973), s. 203–221.

[21] Należy umieścić cudzysłów wokół słowa „narodowy”, ponieważ tak wielu żołnierzy we francuskiej armii było najemnikami: patrz V.G. Kiernan, Foreign Mercenaries and Absolute Monarchy, Past and Present, t. 11 (1957), s. 72. W odniesieniu do powyższych ogólnych uwag, patrz McNeill, Pursuit of Power, r. 3; H. Thomas, History of the World (New York, wydanie z 1979), r. 24; M.E. Mallet, Mercenaries and Their Masters: Warfare in Renaissance Italy (Londyn, 1976); oraz J.R. Hale, Armies, Navies and the Art of War, NCMH, t. 2, szczególnie s. 486 i nast.; idem, Wojna i społeczeństwo w renesansowej Europie 1450–1620 (Londyn, 1985), r. 2.

[22] Cipolla, Guns and Sails, passim; Nef, War and Human Progress, s. 46 i nast.

[23] C. Duffy, Siege Warfare: The Fortress in the Early Modern World 1494–1660 (Londyn, 1979), r. 1–2; MeNeill, Pursuit of Power, r. 3; Wesson, State Systems, s. 112 i nast.; Braudel, Mediterranean, t. 2, s. 845 i nast.; J.R. Hale, The Early Development of the Bastion: An Italian Chronology c. 1450–c. 1534, w: Hale et al. (red.), Europe in the Later Middle Ages (Londyn, 1965), s. 466–494.

[24] Na temat następnego fragmentu patrz: Parry, Age of Reconnaissance, r. 7; Reynolds, Command of the Sea, s. 106 i nast.; P. Padfield, Guns at Sea (Londyn, 1973), część 1; G.C. Scammell, The World Encompassed: The First European Maritime Empires, c. 800–1650 (Berkeley, Kalifornia, 1981) – pozycja ta umieszcza XV – wieczne podróże w szerszym kontekście europejskiego ekspansjonizmu.

[25] Jones, European Miracle, s. 80. Znaczenie „wydajnej organizacji gospodarczej” jest również wielokrotnie podkreślane w North, Thomas, Rise of the Western World, s. 1 i passim.

[26] Jest to myśl przewodnia doskonałego studium Guilmartina, Gunpowder and Galleys, passim.

[27] Jeśli chodzi o portugalskie doświadczenia, proszę spojrzeć na Parry, Age of Reconnaissance; P. Padfield, Tide of Empires: Decisive Naval Campaigns in the Rise of the West, t. 1, 1481–1654 (Londyn, 1979), r. 2; C.R. Boxer, The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825 (Londyn, 1969); V. Magalhaes-Godinho, L’economie de l’Empire Portugais aux XV’ et XVI’ siecles (Paryż, 1969); B.W. Diffie i C.D. Winius, Foundations of the Portuguese Empire 1415–1580 (Minneapolis, 1977); Wallerstein, Modern World System, s. 325 i nast.; Braudel, Mediterranean, t. 2, s. 1174–1176; Scammell, World Encompassed, r. 5.

[28] P.M. Kennedy, Powstanie i upadek brytyjskiej marynarki wojennej (Londyn/Nowy Jork, 1976), s. 18.

[29] Padfield, Tide of Empires, t. 1, s. 49.

[30] To, czy sam rząd portugalski odniósł tak duże korzyści, jest już bardziej wątpliwe, patrz: M. Newitt, Plunder and the Rewards of Office in the Portuguese Empire, w: M. Duffy (red.), The Military Revolution and the State 1500–1800 (Exeter Studies in History, Exeter, 1980), s. 10–28; oraz E. Reinhard, Geschichte der europäischen Expansion, t. 1 (Stuttgart, 1983), r. 3 i 5.

[31] Wallerstein, Modern World System, s. 170; C.H. Haring, The Spanish Empire in America (Nowy Jork, 1947); Parry, Spanish Seaborne Empire, passim; Scammell, World Encompassed, r. 6; C. Gibson, Spain in America (Nowy Jork, 1966).

[32] Wallerstein, Modern World System. Zob. także Jones, European Miracle, r. 4; Parry, Age of Reconnaissance, cz. 3; Roberts, History of the World, s. 600 i nast.; Cambridge Economic History of Europe, t. 4, The Economy of Expanding Europe in the Sixteenth and Seventeenth Centuries (Cambridge, 1967), passim. Rozsądne ostrzeżenie przed antycypowaniem prawdziwego „systemu światowego” zawarte jest w R.A. Dodgshon, A Spatial Perspective, „Peasant Studies”, t. 6, nr 1 (styczeń 1977), s. 8–19.

[33] O początkach tego problemu dla iberyjskiego monopolu handlowego za granicą zob. NCMH, t. 1, r. 16 i t. 3, r. 17; Padfield, Tide of Empires, r. 4; Seammell, World Encompassed, r. 7 i 9.

[34] K. Mendelsohn, Science and Western Domination (Londyn, 1976), passim; Nef, War and Human Progress, r. 3; Elton, Reformation Europe, s. 292 i nast.; McNeill, Rise of the West, s. 592–598; Cipolla (red.), Fontana Economic History of Europe, t. 2, r. 3; A. Wolf, A History of Science, Technology and Philosophy in the Sixteenth and Seventeenth Centuries (New York, 1935).

[35] Jones, European Miracle, s. 170–171 i passim; por. również A.G. Frank, World Accumulation 1492–1789 (Nowy Jork/Londyn, 1978), s. 137 i nast.

[36] Zob. ponownie Mendelsohn, Science and Western Domination, który podkreśla znaczenie obserwacji i przewidywania; oraz MeNeill, Rise of the West, s. 593–599.