WPROWADZENIE

Nie zaczynajmy od początku, lecz w czasach, gdy było naprawdę kiepsko. Powiedzmy – na początku 1983 roku. Siedzę w ponurej garderobie we Framingham w stanie Massachusetts, nieco ponad 30 kilometrów na zachód od Bostonu. Niegdyś tę okolicę otaczającą drogę numer 9 zajmowały głównie tuczarnie, od czasu do czasu trafiała się też stacja benzynowa. Teraz miejsce to znane jest jako Złota Mila – znajdziemy tu popularne sklepy odzieżowe, motele i hotele. Wzdłuż drogi święcą niezliczone neony. Nazywają to miejsce Małym Vegas we Framingham.

I oto siedzę w Złotej Mili, która nie jest ani złota, ani nie ciągnie się przez milę. Znajduję się na zapleczu Chateau de Ville Dinner Theater – głównej sali imprezowej we Framingham, w której odbywają się wesela, bankiety i coroczny bal maturalny uczniów miejscowej szkoły Natick High. Dzisiaj wystąpi tu Tom Jones – międzynarodowa gwiazda estrady i uwielbiany na całym świecie symbol seksu, który musi pamiętać, że jeśli zapędzi się zbyt daleko w stronę publiczności, wyjdzie poza zasięg świateł scenicznych, które zatrzymają się na zawieszonym przed sceną zdobionym żyrandolu.

Mamy lata 80., a ja siedzę w garderobie sali rozrywkowej na amerykańskiej prowincji. Przede mną oświetlone lustro, moje sceniczne stroje wiszą na wieszakach, zamknięte w pokrowcach. Na prostym stole leżą kanapki i owoce przykryte folią spożywczą. Wazon z kwiatami ma zrekompensować brak okien w pomieszczeniu.

Dwa koncerty dziennie, publiczność w większości biała, w średnim wieku, siedząca przy stołach i jedząca kurczaka lub owoce morza. Występ od 19.30 do 20.30, potem prysznic, czas na przebranie się i znowu na scenę, od 22.00 do 23.00. I jeszcze bisy. Dziękuję, wielkie dzięki, dobranoc. Potem dojazd samochodem do Bostonu, jak najszybciej, by zdążyć przed zamknięciem dobrych restauracji. Potem posiłek, coś do picia – nawet sporo – i w końcu hotelowe łóżko. Następnego dnia to samo miejsce.

Potem cała karawana rusza dalej, choć scenariusz pozostaje z grubsza ten sam. W samym tylko 1983 roku przeżyłem 134 takie wieczory: Circle Star Theater w San Carlos, Holiday Star Theater w Merrillville w stanie Indiana, Pine Knob Music Theater w Clarkston w stanie Michigan. Tom Jones na żywo – wykonuje utwory, które przyniosły mu sławę: It’s Not Unusual, What’s New Pussycat?, The Green Green Grass of Home, Delilah czy She’s a Lady. Połączone ze sobą w zamykającej koncert wiązance hitów – bo tak robi się podczas występów w tego typu miejscach. Poza tym Ladies Night z repertuaru Kool and The Gang, czasami Don’t Cry for Me Argentina lub coś w tym stylu.

Mamy rok 1983, a ja nie nagrałem przeboju od 12 lat. Od 12 lat! W tym czasie pojawiły się i zniknęły nie tylko całe tabuny piosenkarzy, ale i całe ruchy muzyczne: rock progresywny, glam rock, disco, punk rock, post-punk, new romantic… Trendy w muzyce popularnej zmieniły się przez ten czas przynajmniej sześć razy, nie wpływając jednak w żaden sposób na moją twórczość.

Kto w 1983 roku jest w stanie sprzedać swoje płyty? Kim trzeba być? Lutherem Vandrossem? Lionelem Richiem? Nie jestem żadnym z nich, jestem Tomem Jonesem.

Publiczności we Framingham to nie przeszkadza. Kochają mnie tu. Wystarczy, że wyjdę na scenę, i cała sala eksploduje. A potem zacznę śpiewać i będzie jeszcze lepiej. Bez wątpienia na scenie znajdą się też damskie majtki, bo to tradycja. Teraz nie są już ściągane i rzucane w moim kierunku, jak to miało miejsce w początkach mojej kariery. Obecnie panie przynoszą je i składają na moje ręce lub kładą je na scenie w formie hołdu, bo… no cóż, tak przecież robi się na koncertach Toma Jonesa. To samo co wieczór. Nie żebym narzekał. Płacą mi za to, żebym śpiewał. Zarabiam w ten sposób na życie, i to całkiem nieźle. W dodatku przynoszą mi damską bieliznę i składają niczym w darze, podtrzymując w ten sposób długą tradycję. Mogłem mieć znacznie gorszą robotę – prawdziwą pracę. Wiem o tym, bo kilka takich prawdziwych prac w życiu wykonywałem. Tu jest łatwo. Uwierzcie mi – posiłek po koncercie we Framingham będzie obfity. Będziemy się stołować wystawnie w Bostonie: brandy, cygara, szampan. A potem może wizyta w klubie nocnym i więcej trunków. Nie płacz za mną, Argentyno – to dobre hasło. Niech nikt mnie nie żałuje.

Ale stoję przed lustrem w garderobie, ubrany w błyszczące bolerko i rozchełstaną białą koszulę. Na szyi mam spory złoty łańcuch. Ciemne spodnie ściśle oplatają talię. Sprzączka u paska jest niemal wielkości włazu kanalizacyjnego. Na nogach mam efektowne buty na obcasie. „Małe Vegas we Framingham”.

12 lat bez przeboju. Nie taki był plan, jeśli w ogóle jakiś był. Jak teraz o tym myślę, to chyba jednak żadnego nie było.

Ale czy takie rzeczy da się w ogóle zaplanować? No nie da się. Można jedynie dostać się na pokład samolotu, który za chwilę odlatuje, i czekać, co się wydarzy. A w 1983 roku tor mojego lotu wyglądał mniej więcej tak: błyskawiczne, niemal pionowe wzbijanie się w górę w początkach kariery – wyżej, niż kiedykolwiek mógłbym się spodziewać – a potem osiągnięcie stałych parametrów przelotowych. A nawet gorzej: powolne tracenie wysokości – stopniowe, delikatne, trwające ponad dekadę. Rozłożone w czasie tak, że człowiek nawet nie zauważa, jak bardzo zbliżył się do ziemi, aż pewnego dnia (na przykład w garderobie, między koncertami, w sali balowej na prowincji w Massachusetts) spogląda w dół.

Wtedy, w 1983 roku w Chateau de Ville Dinner Theater, we Framingham w stanie Massachusetts, zadałem sobie dwa pytania, które są też kluczowe dla całej opowieści zawartej w tej książce.

Pierwsze: jak do tego doszło?

I drugie: skoro już jestem, gdzie jestem, to jak się stąd wydostać?

Rozdział pierwszy
NIE MIAŁEM POJĘCIA

Nowy Jork, rok 1965. Jestem na planie programu The Ed Sullivan Show. Stoję w blasku świateł na białym drewnianym podeście, czekam na swoją kolej. Jest niedzielny wieczór, godzina 20.00. Złota era muzyki pop i ostatnie chwile czarno-białej telewizji. Mam 24 lata i za dwie minuty mam oczarować Amerykę.

Sprawiam wrażenie wyluzowanego – jeśli nie liczyć chęci, by już zacząć występ i by w końcu dać czadu. To oczekiwanie jest nieznośne. Ale nie odczuwam strachu. Nie ma miejsca na brak wiary we własne możliwości. Dwudziestoczteroletni ja – podobnie jak ten z czasów dzieciństwa – wie, że śpiewanie przychodzi mi naturalnie, gdy tylko otwieram usta. Tego, że umiem śpiewać, jestem pewien. Czy nie to właśnie mówili mi zawsze wszyscy z mojego otoczenia? Niczego innego w moim życiu nie jestem tak bardzo pewny.

Pojawia się Ed Sullivan. „Panie i panowie, nasz program zaczynamy od…” – i tu następuje pauza. Może tylko mnie się wydawało, że ciągnęła się w nieskończoność. Co on robi? Zapomniał, jak się nazywam? Ależ skąd, jedynie podgrzewa atmosferę. „…Toma Jonesa!”

Aplauz i okrzyki. Zespół zaczyna grać, a kamera robi najazd na mnie: mam na sobie ciemny garnitur ze starannie zapiętą kamizelką oraz obcisłe spodnie z prostymi nogawkami, a także białą koszulę z wielkim kołnierzykiem. I jeszcze kozaki ze sklepu Anello & Davide, takie, jakie nosili The Beatles. Włosy z tyłu dość długie jak na obowiązującą w tym czasie modę, co sprawia, że do mojego wizerunku przenika nutka niebezpieczeństwa. Loki spryskane lakierem, a do tego obszerne bokobrody.

Scenografia składa się z białych skrzyń różnej wielkości. W trakcie śpiewania muszę oczywiście podążać dokładnie ustaloną wcześniej przez reżysera ścieżką: zejść z jednej z tych skrzyń i wejść na inną. To naturalnie stwarza ryzyko złego postawienia stopy i wyłożenia się na oczach kilkuset osób w studiu i 15 milionów Amerykanów oglądających program w domach. Ale takie ryzyko wliczone jest w koszt sławy. Jestem młody, niezwykle ambitny i chętny, by je podjąć.

Poza tym znam już te skrzynie całkiem nieźle i mam opanowane ruchy. Musiałem ćwiczyć swój występ przez cały tydzień w wielkim magazynie – tak ogromnym, że w trakcie przerw wraz z członkami grupy Ruby and the Romantics, która także występowała w tym samym odcinku, bawiliśmy się nowym wynalazkiem zwanym frisbee. Zanim opuszczę Amerykę i wrócę do Walii, znajdę sklep, w którym sprzedają frisbee, i kupię je dla mojego ośmioletniego synka Marka.

Opowieść o występie Elvisa Presleya w The Ed Sullivan Show w latach 50. – głównie o narzuconej przez gospodarza programu konieczności filmowania gwiazdy od pasa w górę, tak by dolna część jego ciała nie zgorszyła Ameryki – to mit. Sullivan nie miał nic przeciwko temu, by Ameryka widziała całego Elvisa. Pozwolił też, by widziała całego Toma Jonesa. Ale czasy są bez wątpienia trudne dla telewizji. Zaledwie kilka miesięcy wcześniej Sullivan spiął się z Mickiem Jaggerem z brytyjskiej buntowniczej grupy The Rolling Stones, ponieważ wokalista odmówił założenia marynarki. Ja z kolei podczas prób zostałem oficjalnie poinstruowany przez producenta programu, bym panował nad swoimi biodrami, bo w przeciwnym razie stanę się ofiarą natychmiastowej cenzury. Stanowczo przypomniano mi, że program będzie nadawany w niedzielę. Show oglądają całe rodziny, a muzyka pop to potężna siła o naturze seksualnej, której mocy jeszcze do końca nie rozumiemy. Zatem spokojnie z tymi ruchami.

Zresztą nie jestem tam po to, żeby walczyć z systemem czy niszczyć amerykańskie wartości – a przynajmniej nie bardziej, niż chcieliby tego sami Amerykanie. Ograniczam się do zamaszystego pstrykania palcami prawej dłoni, wywijania rękoma i nielicznych klaśnięć na różnych wysokościach. Posłusznie walczę z pokusą zaprezentowania bardziej zamaszystych ruchów.

Piosenka, którą wykonuję, zapewniła mi sławę w Wielkiej Brytanii i Europie i zmieniła całe moje życie. To ona sprawiła, że przybyłem do Ameryki – że wsiadłem do samolotu dopiero drugi raz w życiu, że odebrano mnie z lotniska i zawieziono wielkim, czarnym samochodem do hotelu Gorham i ulokowano w jednym z dwóch niesłychanie ekskluzywnych apartamentów na najwyższym piętrze, do którego wstawiono wielki kosz z owocami. Jestem niesamowicie podekscytowany, gdy dowiaduję się, że drugi z apartamentów zarezerwowany jest dla Sammy’ego Davisa Juniora.

Ta jedna piosenka zawiodła mnie do Nowego Jorku, gdzie będę leżał w łóżku przy otwartym oknie, by wsłuchiwać się w charakterystyczne klaksony tutejszych taksówek – dźwięk, który znam tak dobrze z filmów i który teraz mogę usłyszeć na własne uszy.

Ten sam utwór teraz zrobi ze mnie gwiazdę w Ameryce dzięki pomocy grupy muzycznej występującej na stałe w programie Eda Sullivana. Gra teraz charakterystyczny rytm: „bom bi-dom, bom bi-dom, bom di-dom…”. Znam tę piosenkę od chwili, gdy była tylko zalążkiem utworu z pomysłem na tytuł i wymruczanym fragmentem melodii granym na fortepianie przez mojego menedżera Gordona Millsa w jego mieszkaniu w londyńskim Notting Hill Gate.

„It’s not unusual hmm hmm hmmm…”

Musiałem walczyć o nią z Gordonem Millsem, bo w chwili, gdy po raz pierwszy ją usłyszałem, wiedziałem, że to właśnie ten utwór odmieni moje życie i zawiedzie mnie tam, gdzie tylko będę chciał.

Nagrałem ten numer jeszcze w listopadzie 1964 roku i potwornie długo musiałem czekać na jego premierę, gdyż wytwórnia płytowa nie chciała ryzykować, że kompozycja przepadnie na listach przebojów w okresie świątecznego szaleństwa. Na Boże Narodzenie pojechałem więc do domu (mieszkałem wówczas w szeregowcu na południu Walii). Święta spędzałem z żoną, naszym synem oraz z moimi rodzicami. Ta piosenka sprawiła, że były to ostatnie takie święta dla nas wszystkich.

Rozdział drugi
POKÓJ FRONTOWY

Moja babcia nie umiała czytać ani pisać, ale dobrze radziła sobie ze zmarłymi. Gdy tylko kogoś w Treforest spotkała śmierć, sprowadzano panią Jones. Wiedziała, jak zająć się ciałem – ubierała je, sprawiała, że szczęka pozostawała zamknięta, umieszczała monety na oczach. Przekazała tę wiedzę mojej matce.

Na szczęście dla mnie babcia radziła sobie też z noworodkami. Gdy się urodziłem, sądzono, że nie żyję. Nie ruszałem się ani nie płakałem. Ale babcia wzięła mnie od akuszerki i zanurzyła w wannie z zimną wodą, a następnie mną potrząsnęła. Wtedy się poruszyłem i zapłakałem. Tak wszystko się zaczęło.

Działo się to w czerwcu 1940 roku w pokoju frontowym szeregowego domu mojej babci przy Kingsland Terrace 57. W naszej okolicy nie było zwyczaju rodzenia w szpitalu, lecz właśnie w domu. Wszystkie kobiety w rodzinie zbierały się w jednym miejscu, zaś mężczyźni znikali. W tamtym czasie moja babcia dzieliła swoje małe, wąskie mieszkanie z moimi rodzicami – Fredą i Tomem Woodwardami – oraz z moją sześcioletnią siostrą Sheilą i niewidomym wujkiem Albertem. Wkrótce po moich narodzinach nasza czwórka – Woodwardowie – przeprowadziła się do wynajmowanego szeregowca na wzgórzu przy Laura Street, jakieś półtora kilometra bliżej miasteczka Pontypridd. Gdy byłem bardzo mały, mieszkała tam z nami jeszcze jedna rodzina – Wildingowie. Pani Wilding powiła dziecko w naszym pokoju frontowym. Tak wyglądało życie w naszej okolicy. Oczekiwano, że gdy zajdzie taka potrzeba, jedna rodzina ugości drugą kosztem własnej wygody.

Nadano mi imiona Thomas John po moim ojcu, a mówiono na mnie Tommy. Tommy Woodward – jako dziecko miałem wrażenie, że brzmiało to dość niezwykle. W Walii ludzie nosili takie nazwiska jak Jenkins, Griffiths lub (jak moja mama) Jones. Woodwardów raczej nie było. W dodatku babunia Annie – owdowiała matka mojego ojca – mówiła z niespotykanym w tamtych stronach akcentem, z delikatnym języczkowym r. „Zasiądź i skosztuj naparu”, mówiła, gdy ją odwiedzałem. Oznaczało to: „Siadaj i napij się herbaty”.

Kiedyś spytałem taty:

– Czemu babunia tak dziwnie mówi?

– Bo nie jest stąd. Jest z Box – odparł.

– Z jakiego boksu?

– Z Box, to taka wioska w Wiltshire.

Ojciec mojego ojca, James Woodward, parał się transportem wyrobów żelaznych. Pochodził z Gloucester, ale przeniósł się wraz z rodziną do południowej Walii, szukając pracy, której w tamtym czasie było sporo. Ładował dynamit na konia i wóz, a następnie zawoził towar do kopalni węgla w okolicach Pontypridd. Nazywano go Wybuchowym Jimmym. Zmarł zbyt wcześnie, bym mógł go poznać, ale wciąż krążyły o nim legendy – większość związana z alkoholem. Mówiono, że Wybuchowy Jimmy potrafił paść na swój wóz na koniec intensywnej nocy, a koń zabierał go bezpiecznie do domu. Pewnego razu pojechał do pubu Three Horseshoes w Tonteg, by spędzić miły wieczór w towarzystwie żony. Jakiś gość strasznie go wkurzył, więc postanowili rozstrzygnąć spór poprzez wyścig wozów konnych. Pędzili na stojąco prawie pięć kilometrów do Pontypridd, podczas gdy przerażone żony trzymały się, czego się dało.

Zatem ojciec mój miał angielskich rodziców, ale lepiej było z nim nie dyskutować na temat jego walijskości.

– Jestem Walijczykiem.

– Ale twoja mama i twój tata byli z Anglii.

– Urodziłem się tutaj, jestem Walijczykiem.

Koniec tematu.

Pewne jest też to, że wkrótce po dwudziestce mój ojciec zaczął się spotykać z niejaką Florrie Jenkins. Ale chyba nie był nią zbytnio zainteresowany, bo miał zwyczaj niepojawiania się na umówionych randkach. Florrie Jenkins narzekała na jego maniery w rozmowach ze swoją przyjaciółką, Fredą Jones, a ta stwierdziła, że chętnie porozmawia z nim w jej imieniu i ustawi go do pionu.

– Hej, czemu wystawiasz Florrie Jenkins? – rzuciła na wstępie.

Tom Woodward odburknął Fredzie Jones, że to nie jej sprawa. Ona z kolei poinformowała go, że to jak najbardziej jest jej sprawa, co zaowocowało karczemną awanturą, a następnie randką. Wkrótce potem, w 1934 roku, wzięli ślub i poczęli moją siostrę Sheilę – choć niekoniecznie w tej kolejności. Dziś trudno sobie wyobrazić, z jaką pogardą spotykał się mój ojciec za to, że zmajstrował nieślubne dziecko, w dodatku dziewczynie o pięć lat młodszej od siebie – matka miała wtedy 18 lat, ojciec 23. Kobiety odwracały się od niego na ulicy, kilka osób nawet na niego napluło. Odzyskał szacunek lokalnej społeczności, dopiero gdy się ożenił i oficjalnie „uznał” dziecko.

Ojciec był górnikiem, nie miał więc zbyt dużo czasu, by zastanawiać się nad losem listonoszy. Mama mawiała: „Biedny listonosz. Chodzić w taką pogodę”. A ojciec odpowiadał: „Listonosz? Jak nie chce moknąć, to niech przyjdzie do mnie do pracy”.

W wieku 14 lat znalazł pracę w kopalni w Beddau. Chodził tam w ciężkich buciorach niemal pięć kilometrów z Treforest. Mama szykowała go wcześnie rano do wyjścia. W poniedziałki musiała się starać podwójnie, gdyż efekty weekendowego picia wciąż jeszcze nie ustępowały. Spędzał całe dnie, kopiąc w głębokich, ciasnych tunelach. Biegające po nich myszy natychmiast częstowały się drugim śniadaniem, jeśli nie trzymało się go w szczelnie zamkniętym pudełku. Tata i pozostali górnicy wydobywali węgiel w szczelinach tak ciasnych, że gdy jedna strona kilofa była już całkiem tępa, trzeba było wyjść, by móc obrócić narzędzie i używać jego drugiej, wciąż ostrej strony. W pubie w Pontypridd znajdowało się malutkie pomieszczenie, w którym znajdował się bar. Nazywano je żartobliwie „80 centymetrów”, bo tyle szerokości musiał mieć tunel, by górnik mógł w nim pracować.

Mimo wszystko mój ojciec nigdy nie chciał szukać innej, mniej wyczerpującej pracy czy starać się o lepsze stanowisko. Był bystry i zdolny, ale miał w sobie pewien niepokój. Spora część jego świadomości chciała tkwić w tym małym świecie, który dało się łatwo kontrolować. Praca w kopalni przynajmniej uchroniła go przed walką na froncie II wojny światowej – górnicy byli zwolnieni z obowiązku wstąpienia do armii, bo kraj potrzebował stałego zaopatrzenia w węgiel. Zatem ojciec służył krajowi w kopalni i chyba uważał, że ma z tego powodu szczęście.

My na pewno mieliśmy sporo szczęścia w związku z miejscem naszego zamieszkania w czasie wojny. Cardiff mocno ucierpiało w trakcie niemieckich bombardowań, a Swansea zostało doszczętnie zniszczone. Niemieckie samoloty kierowały się na zachód, a ich przelotom towarzyszyły owacje Anglików – tak przynajmniej wyobrażali to sobie niektórzy Walijczycy. W każdym razie górnicza wioska Treforest i pobliska miejscowość przemysłowa Pontypridd, która rozrastała się, aż oba ośrodki mieszkalne zaczęły ze sobą graniczyć, przetrwały w stanie niemal nienaruszonym. Jeśli cokolwiek się tam działo, to tylko za sprawą małych ładunków wybuchowych, które co prawda mogły narobić szkód, ale okazywały się znacznie mniej groźne niż bomby o sporej sile rażenia. Taka bomba była w stanie sprawić, że w jednej chwili twoja sypialnia lądowała w piwnicy. Choć pierwsze pięć lat mojego życia przypadło na czas okrutnej wojny, to poza okazjonalnymi odgłosami przelatujących samolotów i pojawieniem się amerykańskich żołnierzy stacjonujących w barakach piątego pułku armii walijskiej przy Broadway byłem zupełnie nieświadomy tego, co się działo. Brak świadomości w obliczu wszechogarniającego okrucieństwa to chyba najlepsze możliwe wyjście.

Moje najwcześniejsze wspomnienia z dzieciństwa są zwyczajne: siedzę w kuchni z siostrą, czekając na powrót ojca ze zmiany, a mama spieszy się, by zdążyć przygotować mu herbatę, i rozmawia z nami, choć co chwilę spogląda przez okno, żeby sprawdzić, czy jego umorusana sylwetka nie pojawia się już przed domem. Bo gdyby wszedł do kuchni, a stół nie byłby jeszcze nakryty… no cóż, według mojej mamy to byłoby haniebne zaniedbanie obowiązków. Potem mama mówi mi to, co zawsze powtarzała jej matka: „Nakryj stół. Nawet jeśli jedzenie nie jest jeszcze gotowe, będzie wyglądało, jakby było”.

Pamiętam też inną mądrość rodzinną przekazywaną przez babcię najpierw mamie, a potem mojej zaskoczonej siostrze, w przeddzień jej ślubu: „Nigdy nie odmawiaj swojemu mężowi. Ale zawsze możesz dopilnować, że wstaniesz z łóżka, zanim on się obudzi”.

Mama zajmowała się domem. Przez krótki czas, gdy chodziłem już do szkoły, pracowała na pół etatu w fabryce w Treforest Trading Estate. Uprosiła mojego ojca, który niechętnie na to przystał. Ale w którąś sobotę staliśmy całą rodziną w kolejce do fotografa i jakiś mężczyzna – pracownik fabryki, którego mój tata nie znał – krzyknął:

– Cześć, Freda.

Było to zwykłe koleżeńskie pozdrowienie, ale ojciec wpadł w szał. Ubodło go to spoufalanie się – nie „pani Woodward”, lecz „Freda”. Wkrótce potem mama zakończyła swoją karierę zawodową.

Wróciła do opiekowania się domem. Robiła wszystko, włącznie z tapetowaniem i malowaniem parkietów. Dla odmiany ojciec nie robił w domu absolutnie nic, zresztą nikt tego od niego nie oczekiwał. Przesiadywał w swoim ciemnozielonym fotelu i mówił:

– Wiesz, Freed, napiłbym się herbaty.

– Już robię, Tom. – I szła do kuchni.

Moi rodzice prezentowali się imponująco. Byli najpiękniejszą parą w każdym otoczeniu – przynajmniej takie odnosiłem wrażenie. Lubili dobrze się ubrać. Mama zakładała sukienki, które podkreślały jej wąską talię. Starannie nakładała obfity makijaż i układała włosy – niczym walijska Lana Turner. Tata nosił garnitur w jodełkę – taki, jaki zakładał George Raft w uwielbianych przez ojca hollywoodzkich filmach o gangsterach z lat 30. i 40. W większość sobót rodzice wychodzili do jednego z czterech kin w Pontypridd. Gdy tylko ja i moja siostra staliśmy się dostatecznie duzi, zabierali nas ze sobą. Ojciec podziwiał George’a Rafta i jego garnitury, więc starał się ubierać jak on, przynajmniej w takim stopniu, w jakim pozwalały mu finanse. Nie wiem, czy podobnie jak ojcu George’owi Raftowi zdarzyło się kiedyś wypalić dziurę w wewnętrznej kieszeni marynarki za pomocą pozostawionego w niej niedokładnie zgaszonego papierosa. Nie wiem także, czy George Raft miał zwyczaj szybkiego gaszenia i chowania świeżo zapalonego papierosa w celu zwiększenia swoich szans na bycie poczęstowanym kolejnym przez kogoś, kto akurat wszedł do pomieszczenia. (W ten właśnie sposób tata wypalał dziury w kieszeniach). W każdym razie Raft był dla niego wzorem. I ja przez jakiś czas chciałem ubierać się jak ojciec, bo podobał mi się jego wizerunek – schludny i intrygujący – oraz to, jak patrzyli na niego ludzie, zwłaszcza mijające go kobiety. „Jak leci, panie Woodward?” Zauważyłem, że zwracano na niego uwagę.

Mój ojciec przywiązywał także wielką wagę do butów. Przez wiele lat nosił wyłącznie brązowe brogsy. Nie cierpiał cichych butów na kauczukowej podeszwie, które były krzykiem mody w latach 50. Podobnie jak wiele osób z jego pokolenia uważał, że noszenie ich jest wątpliwe moralnie. „Nie mam zamiaru skradać się do ludzi – mawiał. – Mają słyszeć, gdy się do nich zbliżam”. Podeszwy jego butów były podkute metalowymi blaszkami, które sprawiały, że gdy szedł chodnikiem, słychać było każdy jego krok. Był cichym człowiekiem, bardzo grzecznym i powściągliwym, ale piwo sprawiało, że robił się wesoły i gadatliwy. Wtedy zaczynał opowiadać różne historyjki.

Wkrótce wizerunek taty uzupełnił kapelusz filcowy, czasami zamieniany na kaszkiet. Pozwalało to ukryć fakt, że przerzedzają mu się włosy. Świadom łysienia, nosił nakrycie głowy nawet w pomieszczeniach. Pewnego sobotniego dnia w kinie, gdy wszyscy wstali na czas odegrania hymnu, ktoś przyczepił się do ojca, że ten nie ściągnął kapelusza. Prawie się pobili.

Dla naszej rodziny filmy stanowiły okno na świat. Nie było telewizji – tylko radio, w którym nadawano wiadomości i słuchowisko Agent specjalny: Dick Barton. W domu pojawiały się gazety – na przykład „News of the World” w niedziele – ale nie mieliśmy książek. Matka potrafiła czytać, ale nie pisała. Ojciec potrafił czytać i podobno nieźle radził sobie w szkole, ale żadne z nich nie interesowało się czytaniem. Jedynymi książkami w naszym domu były moje podręczniki szkolne. Powszechnie uważano, że czytanie sprzyja zamykaniu się w sobie i postawom antyspołecznym – w przeciwieństwie do palenia papierosów. Ojciec wysyłał mnie po nie, co często wymagało odwiedzenia kilku sklepów, gdyż po wojnie tytoń stanowił towar luksusowy. Gdy brakowało papierosów, nabijał glinianą fajkę herbatą. Kiedyś dostałem tę fajkę do zabawy. Uderzyłem nią o stół i urwałem cybuch. Ojciec, niezrażony, napchał herbatą główkę fajki i pociągał bezpośrednio z niej. Wyglądało to osobliwie i mama jeszcze wiele lat z tego żartowała.

Mama była bardzo czuła w stosunku do mnie i mojej siostry. Tata przeciwnie, ale w tamtych czasach tak wyglądały stosunki w każdej znanej mi rodzinie. Walijscy górnicy w latach 40. nie należeli do najbardziej wylewnych osób. Kumple w południowej Walii nie obejmowali się, chyba że zamierzali dać sobie po twarzy – wtedy chwytali, za co się dało. Nawet w późniejszym okresie życia, gdy przytulałem ojca, czuł się z tym nieco niezręcznie. Nie praktykowano tego. Uścisk dłoni był absolutnym maksimum, a i na to pozwalano sobie tylko przy pierwszym spotkaniu i nigdy więcej. To jeden z największych szoków kulturowych, jakich doznałem, gdy w 1964 roku pojechałem do Londynu. Peter Sullivan, producent niektórych z moich najwcześniejszych nagrań, podawał mi dłoń za każdym razem, gdy pojawiałem się w studiu. Spytałem Gordona Millsa, który był wtedy moim menedżerem:

– Czemu on ciągle podaje mi rękę? Przecież już się znamy.

Gordon odparł:

– Bo tak się robi.

Cóż, nie tam, skąd pochodziłem.

Pontypridd w latach 40.: przemysłowe miasto, wiecznie spowite dymem, najczęściej skąpane w deszczu. Szeregowce ciągną się wzdłuż ulic biegnących po zboczach wzgórz. Wszędzie hałdy węgla i kopce żużlu. Lampy naftowe na końcach ulic, zapalane o zmierzchu przez gościa o czerwonej twarzy chodzącego od jednej do drugiej, ubranego w jasnobrązowe ogrodniczki. Dzieci noszone „po walijsku”, w chuście. Ulice pełne bryłek węgla zgubionych podczas transportu. Z brakiem wygód ludzie radzą sobie, jak tylko się da. Woda w rzece Taff czarna od pyłu węglowego, a błoto na jej brzegach – ciemne i śliskie. Lepiej się tam nie zbliżać: legendy głoszą, że grasują tam szczury wielkości kotów. Woda jest zbyt ciemna, by sprawdzić autentyczność tych pogłosek.

Rządzi przemysł. Huta stali Taff Vale, stalownia i cynownia Crawshayów, odlewnia łańcuchów i kotwic Brown & Lenox, której wyroby stanowiły tło na znanej fotografii Isambarda Kingdoma Brunela, sławnego brytyjskiego inżyniera, przed wodowaniem okrętu Great Eastern w 1857 roku. W Brown & Lenox wykonano też kotwicę dla Titanica, która jednak raczej się nie przydała.

Kopalnia węgla. A właściwie kilkanaście kopalń i mnóstwo korytarzy wydrążonych lekkomyślnie w okolicznych wzgórzach. Dymiąca koksownica. Przy torach kolejowych rzeźnia połączona tunelem ze stacją, tak by zwierzęta można było zapędzać do niej prosto z pociągów. Konie i wozy. Racjonowane jedzenie. Miejscowi: Ned Grono, kominiarz; Dut Hobbs, który przesiaduje przy drzwiach pubu Wheatsheaf na końcu Rickards Street i za drobną opłatą odgryzie gołymi zębami ogon psa. (Dla ogólnej radochy i paru drobniaków zrobi to samo ze szczurzym ogonem).

Mieszkamy kilkanaście kilometrów na północ od Cardiff, stolicy Walii, ale zachowujemy niezależność i radzimy sobie bez pomocy z zewnątrz. „W Cardiff nie dostanie się więcej niż w Ponty”, mówią miejscowi. Powtarzają to tak często, że człowiek zaczyna w to wierzyć. Prawda jest taka, że w tych czasach nie dostaniesz wiele w żadnym z tych miejsc. Wszystko, co wydobywa się w dolinie Rhondda, jest stąd wywożone dalej. To ponura robotnicza okolica, w której wiecznie słychać metaliczny zgrzyt maszyn. Tak właśnie wyglądało miejsce, gdzie spędziłem pierwsze 24 lata mojego życia.

Nasz dom przy Laura Street składa się z frontowego i tylnego saloniku na parterze, dwóch małych sypialń, rupieciarni na piętrze i kuchni w piwnicy. Wychodzi się na mały ogródek odgrodzony od uliczki tylną furtką. W kuchni znajduje się węglownia wypełniona darmowym węglem – przywilej górnika – zrzucanym tam bezpośrednio z poziomu ulicy przez otwór zamykany klapą. Przy tylnych drzwiach stoi cynowa balia, którą zabiera się na dół, stawia na podłodze i napełnia w małym kąciku w kuchni przeznaczonym do zmywania. Co wieczór ojciec myje się w niej, rozkładając tę czynność na dwa etapy: górną część ciała obmywa, klęcząc nad balią, a potem wchodzi do niej, by umyć resztę. Środa to dzień prania. Robi się je ręcznie przy użyciu tarki i wspomnianej balii, a następnie rozwiesza w ogródku lub w domu, jeśli akurat pada, co zresztą zdarza się dość często. Gdy wracamy ze szkoły, wiszące na zewnątrz pranie jest dla mnie i mojej siostry znakiem ostrzegawczym, że mama nie ma pewnie najlepszego nastroju i lepiej jej nie drażnić.

Cały dom jest utrzymywany przez matkę w idealnym ładzie.

Pewnego dnia, gdy jestem jeszcze bardzo mały – wciąż zawinięty po walijsku w chustę i noszony w ten sposób przez mamę – do naszych drzwi puka Cyganka sprzedająca spinacze do bielizny. Mama twierdzi, że nie można odmówić Cygance, bo to przynosi pecha. Gdy bierze od niej spinacze, kobieta spogląda na czubek mojej głowy i zwraca uwagę na jej kształt. Wykorzystuje swoje zdolności i mówi matce:

– To dziecko zwiedzi cały świat.

A mama ufa jej słowom.

Na razie jednak nie zapuszczam się poza najbliższe sąsiedztwo. Po drugiej stronie ulicy znajduje się stary kamieniołom – z pochodzącego stamtąd kamienia zbudowano domy w całej okolicy. Teraz ciężarówki przywożą tam ciągle przemysłowe odpadki z innych miejsc. Co dokładnie? Nie pytamy. My, dzieciaki, wiemy tylko, że jeśli dotrze się tam wystarczająco szybko – tuż po tym, jak ciężarówki zostawią ładunek – ziemia będzie miękka niczym puch. Tak jakby spadł śnieg, tyle że ciepły i szary. Od czasu do czasu, zjeżdżając i skacząc w tym pyle, można trafić na szklane probówki. Te nieuszkodzone zabiera się do domu i kolekcjonuje.

Ale przede wszystkim bawimy się na ulicy. My, czyli chłopaki z Laura Street: ja, Dai Perry, Alan Wilding, Brian Pitman, Brian Blackler, Jimmy Herbert. Nie musimy uważać na ruch uliczny, bo nikt w okolicy nie ma samochodu. Bawimy się w „upadek” – sprawdzamy, kto będzie w stanie upaść na ziemię w najbardziej realistyczny i straszny sposób. Kto będzie najlepiej udawał śmierć. Kopiemy piłkę o ściany, odwiązujemy sznurki na bieliznę i kradniemy mleko. Bijemy się z dzieciakami z Graig – okolicy znajdującej się przy stacji kolejowej. Wygrywamy. Na Boże Narodzenie wszyscy dostają wrotki. Dai Perry i ja odkrywamy, że jeśli zjeżdża się w dół, trzymając ułamany kij od miotły, może on posłużyć za ster i przyrząd do odpychania się, a jeśli ma się szczęście, to i za hamulec – wszystko w jednym. A zatem jedziemy. Koniec kijka trze za nami o powierzchnię ulicy. Zjeżdżamy ostro w dół do Wood Road, nabieramy prędkości, mijamy Apolityczny Klub przy Wood Road, gdzie chadzają dorośli, potem pocztę i sklep, żłobek i hotel Treforest. Jesteśmy już na dole, skręcamy w lewo przy kinie Cecil i wjeżdżamy na ulicę Broadway, która prowadzi do Pontypridd. W tym miejscu pewnego dnia Dai musi nagle zmienić tor jazdy, by uniknąć zderzenia ze zbliżającym się autobusem i wpada w okno warzywniaka. Czad! Niewielu decyduje się, by wjeżdżać także z powrotem na górę.

Ojciec, podobnie jak matka, jest najmłodszym z sześciorga rodzeństwa, więc cała nasza rodzina, czyli Woodwardowie i Jonesowie, jest niezwykle liczna. Mieszkający tuż za rogiem, przy Tower Street, ciocia Lena i wujek Albert mają siódemkę dzieci. Wujkowie, ciocie, kuzyni – wszędzie ich pełno, a większość żyje w najbliższej okolicy. Gdy wracam do domu ze szkoły i zdarzy się, że mama jest akurat na zakupach, a tata w pracy, zawsze mam do kogo pójść. Dzięki temu jako dziecko właściwie nigdy nie czuję się samotny. Mam poczucie bezpieczeństwa nie tylko we własnym domu, ale i w całej okolicy. Wszędzie mam bliskich – zawsze jest gdzie iść, kogo odwiedzić czy poprosić o pomoc. Zatem jeśli ubrudzę buty i ubrania podczas gry w piłkę w drodze ze szkółki niedzielnej, mogę zajrzeć do babci, która pomoże mi się ogarnąć, zanim mama mnie zobaczy i da mi po uszach.

Ponieważ babunia ma chore nogi, gotuje w swojej piwnicznej kuchni, siedząc na krześle ustawionym pomiędzy stołem a kuchenką węglową i obracając się to w jedną, to w drugą stronę. Potrafi dokonywać cudów, piekąc ciasta niemal z niczego.

– Jak sądzisz – ilu jajek użyłam? Jednego! Tylko jednego jajka!

Robione przez nią desery mają wyjątkowy smak. Mówię o tym mamie, a ona tłumaczy:

– To dlatego, że siedzi, i przez to nie jest w stanie porządnie wszystkiego wymieszać. Część przywiera i się przypala.

Mam to gdzieś. Lubię ten smak lekko przypalonego deseru.

Babunia wciąga coś z małego blaszanego pojemniczka, który zawsze ma przy sobie. Rytuał ten wiąże się ze ściśle przestrzeganą etykietą: najpierw wysypuje odrobinę proszku na nadgarstek, potem delikatnie wciąga go nosem, a następnie wyciera nos i nadgarstek chusteczką. Babunia nie potrafi wypowiedzieć słowa „chusteczka”, więc wszyscy nazywamy to jej „stechuczką”.

Na ścianie salonu, nad gramofonem na korbkę, którego nie można dotykać, będącym własnością mojego niewidomego wujka, wisi oprawiony w ramę portret dziadka Alberta – ten przystojny jegomość ubrany w mundur wachmistrza ma długą szyję i trzyma pod pachą laseczkę podoficerską. Jego obfite nawoskowane wąsy robią wrażenie. Ponieważ babunia jest niepiśmienna, to gdy przysłano do niej telegram z informacją, że jej mąż zmarł w okopach we Francji w trakcie I wojny światowej, musiał go jej przeczytać sąsiad. Albert był synem właściciela pubu Treforest Arms, miejsca zwanego też „Chatą”, bo bardziej przypominało małą chatkę niż pub. Babunię często wysyłała tam jej matka po piwo, zaś Albert, który dopiero jakiś czas później wstąpił do jednostki mechaników wojskowych z siedzibą w Cardiff, obsługiwał ją i starał się nawiązać z nią rozmowę. Ona jednak była nieśmiała i stała z opuszczoną głową, nigdy nie patrząc w jego stronę. Pewnego dnia jedna z jej przyjaciółek powiedziała:

– Szkoda, że to nie mnie zadaje te wszystkie pytania. Widziałaś w ogóle, jak on wygląda?

Tak więc następnym razem babunia zebrała się na odwagę i na niego spojrzała. I to było to. Opowiada o nim tak często, że niemal go znam. Mówi, że czuje jego obecność w domu, a ja myślę sobie, że jeśli będę się gapił wystarczająco długo na ten obraz, to dam radę wywołać jego ducha.

Czasem w złości lub gdy mama każe mi przestać robić to, czym się akurat zajmuję, mówię do niej:

– Czemu nie jesteś jak babunia? Ona jest taka kochana!

Matka odpowiada wtedy:

– Mówisz tak, bo nie znałeś jej, kiedy była młodsza.

Babunia rozpieszcza mnie, matka kocha mnie bezwarunkowo, zaś moja siostra Sheila o mnie dba. To łagodna i pogodna osóbka, która jednak potrafi być bardzo stanowcza, jeśli ktoś chce wkroczyć między nią a mnie. Gdy pewnego dnia wraca ze szkoły i widzi, że dziewczyna z sąsiedztwa, Pauline Rodgers, wyprowadziła mnie w wózku na spacer, żebym nie płakał, biegnie za nią i wyrywa jej wózek, bo spacery ze mną to jej przywilej. W późniejszych latach sprzeczamy się bez przerwy, jak to często bywa z rodzeństwem, które jest sobie niezwykle bliskie w dorosłym życiu.

– Mamo! Sheila uderzyła mnie miotłą!

Mama:

– No to widocznie zasłużyłeś.

Over the Top and Back

Original English language edition first published by Penguin Books Ltd, London

Text copyright © Seconds Out Productions LLC, 2015

The author has asserted his moral rights

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo SQN 2016

Copyright © for the translation by Jakub Michalski 2016

Redakcja – Joanna Mika

Korekta – Marta Pustuła

Redakcja techniczna – Joanna Pelc

Projekt typograficzny i skład – Michał Wachuła

Adaptacja okładki – Paweł Szczepanik / BookOne.pl

Fotografia na I i IV stronie okładki – Harry Borden

Zdjęcia w książce pochodzą z prywatnego archiwum rodziny Toma Jonesa, w pozostałych przypadkach właścicielami praw do fotografii są: Getty 3229006: Chris Ware/Stringer • Alamy DNX6B5: Globe Photos / UMAPRESS.com • Alamy BM87HM: Pictorial Press Ltd / Alamy • Mirrorpix 00170489: Mirrorpix • Getty 71414997: CBS Photo Archive / Contributor • Mirrorpix 00122114: Mirrorpix • Getty 81850385: Michael Ochs Archives / Stringer • Getty 3071347: Bob Haswell / Stringer • Rex 719194ED: ITV / REX Rex 1966658H: ITV / REX • Alamy EPFHJH: Trinity Mirror / Mirrorpix / Alamy Rex 139773A: Eugene Adebari / REX • Getty 145725354: Dan Kitwood / Staff • The Voice: British Broadcasting Corporation.

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek

inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu

bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydanie I, Kraków 2016

ISBN EPUB: 978-83-7924-625-0

ISBN MOBI: 978-83-7924-624-3

  wsqn.pl
  WydawnictwoSQN
  wydawnictwosqn
  SQNPublishing
  wydawnictwosqn
  WydawnictwoSQN
  Sprzedaż internetowa labotiga.pl
  E-booki
  Zrównoważona gospodarka leśna
  Antiqua quae nunc sunt, fuerunt olim nova

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

WPROWADZENIE

Rozdział pierwszy
NIE MIAŁEM POJĘCIA

Rozdział drugi
POKÓJ FRONTOWY

Rozdział trzeci
BUNTOWNIK

Rozdział czwarty
MŁODZIEŻOWE ROZRYWKI

Rozdział piąty
ZAMIESZANIE

Rozdział szósty
PRZYJMIJ MĄ MIŁOŚĆ

Rozdział siódmy
STRACONA SZANSA

Rozdział ósmy
PŁYTY ZA PAZUCHĄ

Rozdział dziewiąty
SWOJSKI KLIMAT

Rozdział dziesiąty
UCIECZKA Z WIGGINS TEAPE

Rozdział jedenasty
ZEMSTA NIE BĘDZIE KONIECZNA

Rozdział dwunasty
OD DRZWI DO DRZWI

Rozdział trzynasty
PRZYJACIEL CZY WRÓG?

Rozdział czternasty
TO, CZEGO NIE WIESZ

Rozdział piętnasty
DZIEWCZYNA Z FABRYKI

Rozdział szesnasty
W KOŚCIACH

Rozdział siedemnasty
CHCĘ CIĘ TRZYMAĆ ZA RĘKĘ

Rozdział osiemnasty
DO UTRATY SIŁ

Rozdział dziewiętnasty
AMERYKAŃSKIE TAŃCE

Rozdział dwudziesty
BRAK UMIARU

Rozdział dwudziesty pierwszy
NA USTACH WSZYSTKICH

Rozdział dwudziesty drugi
PRZEBOJE W COPACABANIE

Rozdział dwudziesty trzeci
JAK SOBIE POŚCIELISZ...

Rozdział dwudziesty czwarty
WSZYSTKO MA SWOJĄ CENĘ

Rozdział dwudziesty piąty
PUŁAPKI WYGODNEGO ŻYCIA

Rozdział dwudziesty szósty
U NAS W MAM

Rozdział dwudziesty siódmy
NIE DRAŻNIĆ BESTII

Rozdział dwudziesty ósmy
ROZTERKI ELVISA PRESLEYA

Rozdział dwudziesty dziewiąty
CO JA SOBIE MYŚLAŁEM?

Rozdział trzydziesty
BYŁ MOIM PRZYJACIELEM

Rozdział trzydziesty pierwszy
CO ZROBIĆ, KOCHANIE?

Rozdział trzydziesty drugi
POWÓD DO PŁACZU

Rozdział trzydziesty trzeci
CMENTARZYSKO DAWNYCH GWIAZD

Rozdział trzydziesty czwarty
NIGDY NIE WIADOMO (NAPRAWDĘ)

Rozdział trzydziesty piąty
THE NWCS

Rozdział trzydziesty szósty
U JIMMY’EGO

Rozdział trzydziesty siódmy
WSZYSCY LUBIĄ, GDY COŚ SIĘ DZIEJE

Rozdział trzydziesty ósmy
DRZWI PODNOSZONE DO GÓRY

Rozdział trzydziesty dziewiąty
ROCKANDROLLOWA KRÓLOWA

Rozdział czterdziesty
CZEMU NIE KOCHACIE MNIE TAK JAK KIEDYŚ?

Rozdział czterdziesty pierwszy
JAK DOBRY JESTEM?

Rozdział czterdziesty drugi
JUTRO WIECZOREM

PODZIĘKOWANIA

Zdjęcia

Strona redakcyjna