Bezpłatny fragment

Słowo wstępne. Dlaczego dzisiaj nadal czytamy Schulza?

Próby schulzologiczne [„schulzologie”]

Biografia Schulza jako wyzwanie (rzucone historii)

Słownik jako postulat i zadanie

Archiwum „pisarza bez archiwum”. Rękopisy Brunona Schulza

Jak wydawać Brunona Schulza. Próba opisania kanonu edytorskiego

Komentowanie i oczywistości

Radość indeksowania (Sklepów cynamonowych i nie tylko)

Bio/biblio- [fragment i całość]

Bio/biblio-graficznie

Schulz w katalogu Towarzystwa Wydawniczego „Rój”

Jak pisał Bruno Schulz? Domysły na podstawie sześciu stron rękopisu jednego opowiadania

Mit jako wódz

Urzeczywistnianie mitu

Odcięcie. Siedem fragmentów

Nieobecna obecność

Zobaczyć Drohobycz (i…)

„Tak bliscy mi, jak sam sobie jestem bliski”. Jachimowicz o Schulzu i borysławskim „zagłębiu poetyckim”

Schulz poza czasem

Twarz umarłego

Odsłona czwarta. Epilog wielkiej miłości: J[…] w marcu 1968 roku. Próba łączenia wątków

Kroniki schulzowskie

Forum schulzowskie w budowie

Zachwyt Ficowskiego

Klucz w dłoni Jakuba (i inne klucze)

Masochizmy

„niechże”

Drohobycz stolicą XX wieku?

Ciała pozbawiane powierzchni. Imago

Cień Unduli

Autor nie w pełni zdefiniowany?

Między śmiercią i narodzinami. Biografia

Nota bibliograficzna

Strona redakcyjna

Przypisy

Słowo wstępne. Dlaczego dzisiaj nadal czytamy Schulza?

Czytanie nie jest czynnością tak naturalną jak oddychanie. Każdy to wie. Nie jest też oczywiste ani do życia niezbędne. Bez czytania można się obyć – choć jednym przychodzi to łatwiej, innym trudniej. Jeśli więc czytam, trzeba do tego szczególnych powodów (a czasem też szczególnych umiejętności, jakichś specjalnych technik hermeneutycznych). Czytanie jest też domeną rozmaitych wyborów – często bardzo dramatycznych. Gdy czytam Schulza, zaniedbuję Gombrowicza i Witkacego. Inni pisarze muszą czekać w kolejce, aż znajdę dla nich trochę czasu. Dla wielu z nich nie znajdę go już nigdy.

Dlaczego więc teraz (po raz kolejny) czytam właśnie Schulza? Dlaczego dzisiaj coraz więcej osób – wybierając podobnie jak ja – sięga po Sklepy cynamonowe czy Sanatorium pod Klepsydrą? Dlaczego Schulz, mimo iż jego świat coraz bardziej odchodzi w przeszłość, odnajduje współcześnie coraz więcej czytelników? I wreszcie: dlaczego konstruowane przez schulzologów maszyny interpretacyjne obracają się coraz szybciej i wypluwają z siebie kolejne świadectwa lektur, z których na naszych oczach powstaje wspaniały i rozległy gmach wiedzy o Schulzu i jego dziele?

Na tak postawione pytania nie ma prostych odpowiedzi. Są to bowiem pytania o zasadę literackiej długowieczności, kto wie nawet – czy nie literackiej nieśmiertelności, która jest równie tajemnicza jak nieśmiertelność człowieczej duszy.

Ale nie tylko umiejętność przyciągania uwagi kolejnych generacji czytelników wchodzi w grę, gdy dzisiaj myślimy o miejscu Schulza, o fenomenie jego coraz intensywniejszej obecności w Polsce i na świecie. On z równą swobodą nawiązuje dialog z czytelnikami należącymi do różnych kultur i języków. Rozpościera się nie tylko w czasie, lecz również w zróżnicowanej kulturowo przestrzeni – przenika do innych literatur, zaszczepia się w coraz to nowych językach. Istnieje więc już Schulz niemiecki, francuski, angielski, hiszpański, portugalski, ukraiński, rosyjski, japoński, chiński… Wygląda na to, że jego ekspansja w świecie nieprędko się skończy.

Najbardziej efektowna i trafna profecja przyszłego losu Schulza została wypowiedziana w 1938 roku przez Rachelę Auerbach, która w szczęśliwie zachowanym liście do pisarza oznajmiała: „Jestem silnie przeświadczona o tym, że Pańskie rzeczy stać się mogą rewelacją na miarę światową, a skoro Pan nie pisze po żydowsku i nie należy do środowiska, z którego Pan wyrósł, to  n i e c h ż e   P a n   p r z y n a j m n i e j   n a l e ż y   d o…   ś w i a t a” ¹.

Co pomyślał Schulz, gdy – czytając ten list – odczuł łagodny nacisk ukryty w słowie „niechże”? Jak ocenił swoje szanse, by stać się pisarzem światowym? „Należeć do świata”! Łatwo coś takiego napisać, trudniej zrealizować. Starania pisarza, by zaistnieć w języku niemieckim i francuskim, zakończyły się – jak wiadomo – fiaskiem. Musiało minąć kilkadziesiąt lat, ażeby o Schulzu można było powiedzieć, że „należy do świata”. I nie doszło do tego na skutek starań samego pisarza.

Najwyższy więc czas  z a p y t a ć   o   p r z y c z y n y  jego coraz większej sławy.

Zwracam uwagę na liczbę mnogą. Użyłem jej celowo. Z całą pewnością bowiem coraz intensywniejsza obecność Schulza w światowej literaturze (i w światowym czytaniu) nie ma jednej przyczyny, lecz wynika z kooperacji przyczyn mnogich, których należy szukać i w biografii pisarza, i w jego dziele. A także poza nimi – w nas samych, ponieważ zarówno biografia, jak i dzieło Schulza stają przed nami dzisiaj jak lustro, w którym coraz chętniej chcemy się przeglądać.

Przyczyna pierwsza: Dzieło rozproszone i niekompletne

Historia obeszła się z dziełem Schulza równie bezwzględnie jak z nim samym. Archiwum pisarza zostało – jak wiadomo – rozproszone i w zasadniczej części zaginęło. Nie mamy więc dostępu do tego, co zwykle stanowi rozległe zaplecze opublikowanego dzieła, nie znamy wstępnych projektów, ich późniejszych rozwinięć i realizacji, nie wiemy więc, jak Schulz jako pisarz pracował. Nie znamy zatem prehistorii dzieła, ale – co gorsza – nie znamy również przyszłości, tego wszystkiego, co w zalążkowej postaci pierwszych pomysłów i mniej lub bardziej rozwiniętych szkiców wyznacza jakieś jego przyszłe stany. Równocześnie dość dobrze wiadomo, nad czym Schulz pracował i czego nie zdążył ukończyć. W 1939 roku – wedle ustaleń Jerzego Ficowskiego – Schulz „miał już prawie gotowy do druku tom opowiadań, a począwszy od 1934 roku zmagał się z powieścią pt. Mesjasz, która w autorskich zamierzeniach i nadziejach aspirowała do rangi najważniejszego dzieła, do miana opus magnum”². Podobnie z pracami graficznymi pisarza.

Jego dzieło rozpada się z tego powodu na dwie części – znaną i nieznaną, zachowaną i utraconą, dostępną i niedostępną. Jako czytelnicy i jako interpretatorzy Schulza poruszamy się w jednej tylko części. Druga jest przed nami zakryta. Ale była i – jak chętnie wierzymy – nadal istnieje, bo być może przetrwała gdzieś w ukryciu i pewnego dnia ujrzy światło dzienne. To dlatego my, czytelnicy Schulza, my, badacze jego dzieła, żyjemy w oczekiwaniu – w pełnym nadziei oczekiwaniu na Mesjasza, na kolejne wersje Xięgi bałwochwalczej, na nowe ilustracje do własnych utworów, na listy do Józefiny Szelińskiej, które adresatka być może zabrała jednak ze sobą, gdy opuszczając dom rodzinny, wyruszała w nieznane.

W paradoksalny sposób ta sytuacja, ten niedostatek sprzyja sprawie Schulza. Jego nie w pełni obecne dzieło zakłada jakiś ukryty ciąg dalszy, drugi rozdział, niezrealizowany finał. Los sprawił, że zapisane przez Schulza strony wpadły w boczną odnogę czasu i dlatego znajdują się w stanie zawieszonego istnienia. Nie można zatem wykluczyć, że prędzej czy później zostaną odnalezione, że ich ponowne pojawienie się jest więc tylko odroczone w czasie. Dzięki temu już na poziomie materialnym dzieło Schulza nie zastyga w jakimś jednym kształcie. W każdej chwili może się przemienić. O Schulzu da się więc powiedzieć to, co niegdyś powiedziano o innym wielkim poecie, że „nadal pisze”.

Dla czytelników to dobra nowina. Nie muszą i nie powinni odkładać Schulza na półkę jako lektury już zamkniętej. Otwiera się przed nimi pole dla dowolnych i samowolnych domysłów. Zostają wciągnięci w sam środek czegoś, co można by nazwać wielkim oczekiwaniem na objawienie się dzieła w jego pełnym (lub choćby tylko w pełniejszym) kształcie.

W podobnej sytuacji znajdują się także egzegeci i interpretatorzy Schulza. Duża część wypowiadanych przez nich zdań ma status tymczasowości. Interpretacje Schulza są nieuchronnie prowizoryczne – i to nie wyłącznie dlatego, że uczestniczą w wiecznym sporze o znaczenia i sensy dzieła, w sporze, który bezwzględnie obchodzi się z najbardziej nawet wpływowymi w swojej epoce interpretacjami. Vide: dzieje odczytania Schulza przez Artura Sandauera. Każda hermeneutyka, wchodząc na schulzowskie pole wyznaczone przez utwory opublikowane i znane, musi założyć istnienie drugiej, niedostępnej części o granicach wyznaczonych przez tytuły dzieł nieznanych, przez wzmianki i relacje autorskie czy nawet tylko przez legendy o zaginionych utworach. Mesjasz, Die Heimkehr… Ta nie w pełni określona część dzieła Schulza jest realnością, której interpretator pominąć nie może. Brać więc powinien pod uwagę także to, co jest mu niedostępne, ponieważ w tej hermeneutycznej ciemnej strefie znajdują się przesłanki, bez których nie do pomyślenia jest rozszyfrowanie tajemnicy całości. Czym są i czym mogą być te hermeneutyczne wychylenia ku nieznanemu, te heroiczne (i ryzykowne zarazem) domysły i spekulacje, zrozumieć można najlepiej, czytając książki Władysława Panasa³ czy śledząc podjęte przez Jerzego Ficowskiego próby rekonstrukcji Mesjasza na podstawie ocalałych rysunków Schulza⁴. Ale nie tylko te wielkie przedsięwzięcia. Każda interpretacja Schulza żywi się nieznanym. I każda z nich zostanie być może zakwestionowana, gdy pewnego słonecznego dnia odzyskamy utraconą część dzieła Schulza. Zanim jednak do tego dojdzie, nieznane nieraz jeszcze będzie indukowało wysiłki interpretacyjne schulzologów, będzie zmuszało ich do stawiania tymczasowych hipotez całości, sprawi, że dzieło Schulza będzie im się nieustanne wymykało z rąk – zawsze nieodgadnione i w pewien sposób niedostępne. Nie znajdą oni jednak oparcia w tym, co z dzieła Schulza jawne i upublicznione. Powodem jest – i tu przechodzę do przyczyny drugiej – właściwe temu dziełu rozchwianie semantyczne.

Przyczyna druga: Migotliwość (i hermeneutyka bez końca)

W tekstach Schulza rozluźnione zostały związki znaczeniowe. Słowa nie odsyłają w sposób niezawodny do rzeczy ani ich (jednoznacznie) nie konstytuują, rzeczy (jakoś mimo to przedstawione) niechętnie pełnią symboliczne funkcje. Choć wielu schulzologów próbowało, nikomu dotąd nie udało się tego precyzyjnie opisać. Język Schulza, polszczyzna Schulza, sposób budowania zdania, konstruowania większych jednostek wypowiedzi – są osobliwe i bezprzykładne. Trudno mi więc zgodzić się z taką oto konstatacją jednego z autorów bliskiego mi Słownika schulzowskiego, że „‘Tekst’, podobnie jak ‘Księga’ i inne pojęcia ze słownika Schulza, wywodzą się z przetworzonych tradycji symbolistycznych: kabalistycznych, mistycznych, romantycznej i modernistycznej fantastyki”⁵. Już prędzej można przystać na formułę ukutą przez Jerzego Jarzębskiego, że Schulz był „dość dziwnym, modernistyczno-awangardowym centaurem”⁶.

Myślę jednak, że tak jak autor Sklepów cynamonowych nikt wcześniej po polsku nie pisał. Nie chodzi tu bowiem o przekraczającą wszelkie normy wieloznaczność ani o symboliczność słów i zwrotów językowych, lecz o szczególny status, jaki w prozie Schulza zyskuje sens, który wiecznie wymyka się hermeneutycznym unieruchomieniom.

Moim tematem jest fenomen sławy Schulza. Dlatego systematyczne rozmyślania na temat stworzonego przez niego idiomu literackiego zostawiam na inny czas. Prowizoryczne rozpoznanie wyglądałoby tak: Schulz tworzy i rozwija w ukryciu równoległe dyskursy i niepostrzeżenie, myląc tropy, przechodzi od jednego do drugiego (i od drugiego do trzeciego), a potem na powrót do dyskursu pierwszego, który – jak Księga z opowiadania – rozwijał się przez cały ten czas w ukryciu, więc znajdował się o zdanie, o fazę dalej. Najbardziej widocznym śladem tej praktyki jest eliptyczność narracji. Na podobny mechanizm zwrócił uwagę Krzysztof Stala, który napisał, że „przemieszczanie się pomiędzy różnymi światami – fikcji i szarej codzienności, fantastyki i zwyczajności, mitu i powszedniości – odbywa się niepostrzeżenie, bez zgrzytów, bez sygnałów zmiany punktu widzenia, w sposób naturalny”⁷.

Rzecz nadal pozostaje do wyjaśnienia. Jakkolwiek by jednak było, skutek jest nam dobrze znany z czytelniczych i hermeneutycznych doświadczeń. Schulz jest nieuchwytny – migotliwy i zmienny. Jest też trudnym zadaniem dla wyobraźni. Głoszona przez niektórych teza o „malarskości” czy „obrazowości” jego prozy wydaje się nieporozumieniem. Świat przedstawiony przez Schulza nie staje nam przed oczami „jak żywy”, lecz wyłania się z trudem i nigdy nie przybiera jednoznacznej formy. Dlatego też komentując teksty Schulza, można jedynie uprawiać hermeneutykę tymczasową, prowizoryczną, skazaną na nieuchronną porażkę. Czasowość, historyczność, a więc też przemijalność wszelkiej hermeneutyki w wypadku Schulza nabiera niebywałej wagi i dramatyzmu. Praca interpretacyjna nad tekstami Schulza to hermeneutyka bez końca. Bez przesady można o niej powiedzieć, że to hermeneutyka syzyfowa.

Przyczyna trzecia: Literatura (i pisarz) w ikonosferze

Ale ta nieuchwytna, trudna do wizualizacji proza jest zadziwiająco dobrze obecna w ikonosferze. Schulz rysownik wspiera Schulza pisarza. Przyjmując te same założenia, pracują ręka w rękę. Warto przypomnieć w tym miejscu słynną odpowiedź udzieloną przez Schulza Witkacemu: „Na pytanie, czy w rysunkach moich przejawia się ten sam wątek, co w prozie, odpowiedziałbym twierdząco. Jest to ta sama rzeczywistość, tylko różne jej wycinki. Materiał, technika działają tutaj jako zasada selekcji. Rysunek zakreśla ciaśniejsze granice swym materiałem niż proza. Dlatego sądzę, że w prozie wypowiedziałem się pełniej”⁸. Dzięki ilustracjom do Sanatorium pod Klepsydrą, a także dzięki swobodnym szkicom i rysunkom, które wtórnie zyskały status ilustracji do jego opowiadań, Schulz rozsiewa w ikonosferze literackie postacie, rzeczy, sytuacje, zdarzenia fabularne – przenosi w ten sposób literaturę w sferę wizualności. Migotliwy świat jego prozy staje się dzięki temu widzialny i dookreślony, choć przez to uboższy. To rozdwojenie (czy może podwojenie) wypowiedzi nie degraduje jednak prozy Schulza, nie odbiera jej siły wynikającej z wieloznaczności. Obydwie formy przedstawiania „tej samej rzeczywistości” zgodnie ze sobą współistnieją. I wspierają się. Narysowany świat Schulza staje się emblematem jego prozy. Zwiększa stopień jej rozpoznawalności. Przyciąga oko. To ważne w epoce, która woli pokazywać i patrzeć, niż mówić (pisać) i słuchać (czytać). I która spełnia się komunikacyjnie w internecie. Gdybyśmy więc nawet przestali czytać książki Schulza, jego coraz większa obecność w wizualnej sferze internetu, w rozrzuconych magazynach obrazów, zapewniłaby pisarzowi dalsze istnienie i coraz większą sławę.

Tym łatwiej, by tak się stało, że również fizjonomia Schulza przeniknęła do ikonosfery i wiedzie w niej żywot niezależny. Na początku tej ekspansji były rzecz jasna autoportrety Schulza i rysunki przedstawiające go jako jedną (i to najważniejszą!) z figur Xięgi bałwochwalczej i jedną z postaci jego opowiadań. Obrazy te – po wielokroć powtarzane – przekształciły się w ikonę współczesnej kultury. Podobnie jak inni wielcy pisarze XX wieku – jak Kafka, Joyce, Beckett czy Grass – Schulz stał się rozpoznawalny. Jego twarz to „streszczenie” jego dzieła⁹.

Przyczyna czwarta: Uwikłanie dzieła w biografię

Schulz człowiek jest (niekiedy kłopotliwym) darem dla Schulza pisarza. Dzieło jest jednym biegunem, biografia – drugim. Dzieło Schulza przywołuje jego biografię. Ta zaś jest czytelna w perspektywie dzieła. W przytoczonym przed chwilą wywiadzie na pytanie „Do jakiego rodzaju należą Sklepy cynamonowe?” pisarz odpowiadał: „Uważam Sklepy za powieść autobiograficzną. Nie dlatego tylko, że jest pisana w pierwszej osobie i że można w niej dopatrzyć się pewnych zdarzeń i przeżyć z dzieciństwa autora. Są one autobiografią albo raczej genealogią duchową, genealogią  k a t’ e x o c h e n,  gdyż ukazują rodowód duchowy aż do głębi, gdzie uchodzi on w mitologię, gdzie gubi się w mitologicznym majaczeniu”¹⁰. Relacje te w wypadku Schulza są znacznie ważniejsze niż relacje intertekstualne. Schulz pisarz niewiele zawdzięcza innym pisarzom. Także Kafce, do którego bywa nieraz bezzasadnie porównywany. W literaturze polskiej nikt Schulza nie zapowiada. Twórczość autora Sklepów cynamonowych wymaga więc wyjścia poza literaturę i przyjęcia „autobiografizmu jako hipotezy koniecznej”¹¹.

Nie jest to zadanie łatwe. Co najmniej z dwóch powodów. Na poziomie elementarnym wynika to z niekompletności dokumentów biografii i egzystencji Schulza. Znamy zaledwie niewielką część bogatej korespondencji pisarza. A przecież listy były dla niego bezpiecznym miejscem objawiania się adresatom – miejscem zwierzeń i autokreacji. Z pewną przesadą rzec by można nawet, że stały się one nowym ciałem Schulza. Ich utrata jest więc bardzo dotkliwa. Razem z nimi zniknął ich twórca. Nie ma już Schulza takiego, jakim był w relacji z Władysławem Riffem, którego archiwum spalili dezynfektorzy obawiający się bakterii gruźlicy. Podobnie z Schulzem Józefiny Szelińskiej, choć w tym wypadku nie ma ostatecznych dowodów zniszczenia listów, więc istnieje nadzieja na jego powrót. Wcale nie jest lepiej ze wspomnieniami o Schulzu. Wiele ważnych osób w życiu pisarza nic nam o nim nie powiedziało. A jeśli nawet, to – jak w wypadku Gombrowicza – były to wizerunki wpisane we własne strategie istnienia i walki o sławę.

Znane nam dzisiaj dokumenty i świadectwa nie pozwalają na napisanie pełnych dziejów życia Schulza. Ale i sam pisarz nie sprzyja zamiarom tego rodzaju. Jest człowiekiem o biografii ukrytej, znikającej, zacierającej się – czasem też przez niego samego gumkowanej, jak autoportret z 1935 roku. Biografia jako kontekst staje się więc problematyczna, niepewna, niedefinitywna, domagająca się od interpretatora dociekliwości i niemałej inwencji w rekonstruowaniu podstawowych biografemów.

Skrytość Schulza nie ma sobie równej, gdy sięga on po pióro literata. W opowiadaniach tworzy autobiografię fasadową, fantastyczne relacje z krainy szczęścia, rodzaj maski, pod którą ukrywa – co? swoje grzeszne namiętności? swoje nieuleczalne cierpienie? samotność, na którą został skazany? Jest zarazem ostentacyjnie „szczery”, a nawet ekshibicjonistyczny, gdy rysując, umieszcza swoje wizerunki w scenach erotycznych. Plansze tworzące cykl Xięga bałwochwalcza obnażają warstwa po warstwie jego rodowód duchowy, który gubi się w fantazmatycznym majaczeniu. To zapewne inna niż w prozie gra skrytości. Ważne jednak, że tym razem jej przedmiotem jest mroczna strona ja Schulza.

Autor Sklepów cynamonowych jest takim samym hermeneutycznym wyzwaniem jak jego dzieło. Próby ustanowienia jakiejś zasady wyjaśniającej – innej przez Sandauera, innej przez Budzyńskiego – kończyły się klęską. Schulz pozostaje nieodgadniony. Nadal nie wiemy, co kryje się za nazwiskiem autora. A równocześnie jego życie – ufundowane na antynomiach, pełne tajemnic i pytań bez odpowiedzi – rzuca na dzieło cienie, które sprawiają, że ukazuje się nam ono raz jaśniejsze, raz ciemniejsze.

Przyczyna piąta: Odnawiająca się intymność lektury

W wielu czytelniczych wyznaniach na temat pierwszych spotkań z prozą Schulza powtarza się ten sam element. Schulz wzbudza zachwyt, który przeradza się niekiedy w pewien rodzaj zniewolenia. Inną formę przybrało ono u Truchanowskiego (który starał się pisać tak jak Schulz), inną u Ficowskiego (który wskrzesił Schulza do nowego życia). Formy tego zniewolenia bywają bardzo zróżnicowane i skrajne – aż po manifestacyjne „zatracenie się w Schulzu” Krzysztofa Miklaszewskiego: „Zatracenie totalne. Zatracenie we wszystkich możliwych kontekstach”¹².

Na ogół czytelnicy nie posuwają się tak daleko. Poprzestają na wielokrotnych lekturach czy wyznawczych egzegezach. W książkach Schulza odnajdują poszukiwaną Księgę, która odmienia ich życie. Przeistaczają się wtedy w wyznawców schulzowskiej religii. Tego rodzaju lektury są głęboko intymne. Czytelnicy mają poczucie, że ich spotkanie z pisarzem jest wyjątkowe – jakby Schulz tylko na nich czekał, dla nich tylko pisał, jakby nikt wcześniej Schulza nie znał i nie czytał. A na pewno nie przeczytał właściwie, bo dopiero teraz, właśnie im udało się po raz pierwszy znaleźć prawdziwą drogę do autora i jego dzieła, co sprawiło, że stali się pierwszymi odkrywcami schulzowskiego świata.

Jak to możliwe? Niewykluczone, że ten powtarzający się często efekt lekturowy wynika stąd, że źródła prozy Schulza biją w korespondencji pisarza – więc w tekst literacki wpisany został adresat indywidualny, jakieś „ty” nieprzenośne, które nie poddaje się multiplikacji. Albo dlatego tak się dzieje, że Schulz – jako pisarz – umiejętnie stosuje strategie uwodziciela, którego sukces polega na skutecznym utrzymywaniu u wszystkich uwodzonych przeświadczenia, że każdy z nich jest wyjątkowy czy nawet jedyny. W konsekwencji każdy niemal czytelnik ma (tworzy) „swojego” Schulza. Demonstruje przy tym ostentacyjnie niechęć do cudzych odczytań. Dotyczy to także – czy może zwłaszcza – czytelników profesjonalnych, zawodowych egzegetów pism Schulza, co zaznacza się w niskim stopniu kumulatywności wiedzy powstającej w ramach schulzologii, która z tego powodu jest dziedziną stosunkowo słabo wewnętrznie zintegrowaną. W kolejnych generacjach czytelników niezmiennie powtarza się gest odrzucenia poprzedników. Świadectwa ich lektur wydają się nieautentyczne, interpretacje – chybione, generalizacje – nieprawomocne. Dopiero nowa (resp. moja) lektura odda Schulzowi sprawiedliwość i pokaże światu Schulza prawdziwego.

Tak oto stoimy obok siebie, wygłaszamy jakieś o Schulzu opinie, czasem nawet sążniste referaty, jeździmy na konferencje poświęcone życiu i twórczości pisarza – a mimo to każdy z nas ma przeświadczenie, że on i tylko on został przez Schulza wybrany i powołany na Jedynego Prawdziwego Egzegetę jego dzieła, który odtąd niczym apostoł jego sławy wędrować będzie po świecie i nieść dobrą nowinę. Jeśli nawet jest w tym zdaniu niemało przesady, to dobrze. Niech będzie ono przestrogą.

Końcowe pytania i wątpliwości

Wyliczając niektóre przyczyny coraz większej sławy Schulza, skupiłem się przede wszystkim na jego dziele i jego biografii. Mają one pewną wspólną właściwość: są jedynie częścią zniszczonej lub skrywającej się, więc także niedostępnej całości. Ten niedostatek i brak, ta ułomność okazują się jednak siłą. Schulz skutecznie wymyka się swoim czytelnikom i egzegetom. Znika w mroku niedopowiedzeń i niespełnień, chowa się w tym, co nieobecne. Trudno więc Schulza zamknąć w jakiejś jednej formule interpretacyjnej, trudno czytelniczo uśmiercić. Zainicjowany przez Schulza ruch znaczeń nie ustaje.

Ale sława pisarza korzysta także z zewnętrznych wehikułów. Niewiele o nich dotąd mówiłem. Na koniec – zaledwie wstępne rozpoznanie. Otóż, biografia i dzieło Schulza są coraz częściej przedmiotem wielkich narracji porządkujących doświadczenia egzystencjalne i historyczne człowieka XX wieku. Mają te narracje własną dynamikę i siłę, która Schulzowi sprzyja. Dzięki nim na przykład – jako artysta żydowskiego pochodzenia i ofiara Holokaustu – staje się on kimś, kto uosabia tragiczny los Żydów.

Schulz bywa też bohaterem opowieści popularnych czy wręcz sensacyjnych. Trafia do nich jako autor poszukiwanego w archiwach KGB rękopisu Mesjasza lub jako twórca malowideł ściennych wykradzionych z willi Landaua i przewiezionych do Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie. Obydwie sprawy, szeroko opisywane w prasie polskiej i światowej, wykroczyły poza krąg czytelników Sklepów cynamonowych. Schulz znalazł się w ten sposób na pierwszych stronach gazet.

Ostatnie pytania, ostatnie wątpliwości. Czy sukces światowy nie obróci się jednak w pewnym momencie przeciwko Schulzowi? Czy my, schulzolodzy, schulzoznawcy, schulzofile i schulzoidzi, naprawdę chcielibyśmy, żeby Schulz trafił do masowego czytelnika, żeby ukazywał się w wielotysięcznych – co tam: wielomilionowych – nakładach, żeby jego prace graficzne wziął w obroty ktoś taki, jak Benedykt Taschen i wydał z komentarzami we wszystkich możliwych językach świata w postaci wielkiej księgi, mniejszych albumów, cieńszych zeszytów, a na koniec kart pocztowych? Czy chcielibyśmy, żeby twarz Schulza – jak twarz Mozarta – znalazła się na opakowaniu pralinek?

Co jest na końcu tej drogi, którą kroczy przez świat Schulz ze swoim dziełem? Dlaczego z takim zapałem mu w tym pomagamy? Czy dlatego, że widzimy w nim nas samych, nasze ja uwznioślone?

A może lepiej, żeby pozostał pisarzem trudnym, niedostępnym, istniejącym na marginesie, pisarzem, do którego dochodzi się w ciszy, daleko od zgiełku świata mediów, dzięki długiemu terminowaniu?

Nie ma chyba dobrej odpowiedzi na te pytania. Ja jej nie znam.

2014

Próby schulzologiczne
[„schulzologie”]

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Biografia Schulza jako wyzwanie (rzucone historii)

1.

Każda biografia jest wyzwaniem – ale Schulza w szczególności. Pisanie biografii (własnej lub cudzej) to – jak wiadomo – rytualna podróż w poszukiwaniu straconego czasu, niemożliwa próba wskrzeszenia tego, co bezpowrotnie (?) minione. I próba sensu, który spiąłby w jakimś jednym porządku miazgę życiowych zdarzeń. Biograf Schulza staje jednak przed zadaniem szczególnym. Biografia Schulza jest biografią trudno dostępną, skrytą – jak jej bohater, który chował się za wizerunkami siebie samego tworzonymi na potrzeby innych. Jego korespondencja, którą znamy tylko w niewielkiej części, to pole gry (o siebie, o życie). Na domiar złego ślady tego życia i autokreacje Schulza zostały w dużej części zniszczone, zaginęły (kto wie, czy nie bezpowrotnie) lub rozproszyły się po świecie razem ze świadkami jego istnienia. Rzec by można zatem, że Schulz został pozbawiony przez historię sporej części swojej biografii.

Wcześniej został pozbawiony życia. Kilkaset metrów od miejsca, w którym się teraz znajdujemy, a ja bezpiecznie mówię te słowa¹, zabił go dwoma strzałami w głowę gestapowiec Günther. Wiemy, choć niezbyt dokładnie, ponieważ relacje świadków nie są zgodne, jak rozegrał się ostatni akt życia Schulza – jego śmierć ². Potrafimy ją osadzić na osi czasu. Schulz poniósł śmierć 19 listopada 1942 roku przed południem. Ale dzisiaj – i tu, w Drohobyczu, i na całym świecie – tej śmierci nie znajdziemy. Jakby nigdy do niej nie doszło, jakby nigdy nie stała się faktem. A przecież Schulza nie ma pośród nas. Nie spotkamy go ani na Floriańskiej, ani na Stryjskiej, nie zobaczymy, jak wchodzi po schodach gmachu dawnego gimnazjum, w którym się dzisiaj spotkaliśmy, żeby o Schulzu mówić. Jego śmierć, podobnie jak jego życie, zależy dzisiaj od nas i od naszej pracy, od tego, co o Schulzu powiemy i napiszemy.

Biografia jednak nie jest życiem. To oczywiste. I nigdy życiem nie będzie. Nic nie zasypie szczeliny między byciem (istnieniem) a dyskursem na jego temat. Czasem ta nieusuwalna różnica jest większa niż zwykle. To wypadek bycia (istnienia) Schulza, po którym pozostało tak niewiele śladów, jakby ktoś je z premedytacją zacierał, jakby jego biografia wielokrotnie przegrywała z historią.

Pracy odzyskiwania i rekonstrukcji życia Schulza nie trzeba zaczynać od początku. Kilkadziesiąt lat wysiłków i poszukiwań Jerzego Ficowskiego, zwieńczonych ostatnim, podsumowującym wydaniem książki Regiony wielkiej herezji i okolice z 2002 roku, stworzyło fundament pod przyszłą biografię (biografie) Schulza. Podobnie jak dwukrotnie podejmowana przez Jerzego Jarzębskiego próba syntezy – najpierw jako wstęp do wydania prozy Schulza w serii „Biblioteka Narodowa”, później jako osobna książka poświęcona pisarzowi w serii „A to Polska właśnie”. Fundament ten tworzą również podejmowane przez wielu schulzologów cząstkowe poszukiwania śladów biografii – przykładem Wiesław Budzyński jako autor reporterskich książek o Schulzu³ czy Paolo Caneppele przeszukujący wiedeńskie księgi meldunkowe⁴, a także od lat systematycznie prowadzony przez Branislavę Stojanović⁵ portal w internecie.

Ale mimo tych często godnych uznania wysiłków nadal jeszcze jest wiele niejasności i białych plam w wiedzy o życiu i twórczości Schulza. Stworzone przez Ficowskiego syntetyczne kalendarium (parokrotnie przedrukowywane przez autora⁶ i parafrazowane przez innych badaczy) zawiera sporo luk. Niektóre z nich już dzisiaj można by wypełnić. Po to, by zlikwidować inne, konieczne są systematyczne i kompleksowe poszukiwania nowych źródeł (i pójście w kwerendach tropem wiedeńskim, berlińskim, paryskim, sztokholmskim, kijowsko-moskiewskim, drohobyckim…). Równocześnie należy poddać ponownej lekturze znane już dokumenty, które – jak choćby dwie teczki personalne Schulza nauczyciela⁷ – nie zostały dotąd w pełni wykorzystane przez schulzologów.

2.

Mnogość białych plam sprzyja umacnianiu się i szybkiemu rozwojowi zmitologizowanych opowieści o życiu Schulza. Jego legenda rośnie na naszych oczach. Całe życie pisarza zostało w niej sprowadzone do kilku biografemów⁸, które przewijają się w rozmaitych legendowych narracjach – w szkolnych opracowaniach, w popularnych wypowiedziach na temat autora Sklepów cynamonowych, w dziennikarskich artykułach okolicznościowych, w sensacyjnych doniesieniach tabloidów. Krótko wyliczę biografemy najbardziej popularne: (1) genialny twórca (samouk) pracuje jako skromny nauczyciel rysunków w prowincjonalnym miasteczku, lecz (2) pewnego dnia jego próby literackie, zamieszczane pierwotnie w listach do przyjaciół, zyskują uznanie w oczach Zofii Nałkowskiej i zostają opublikowane w warszawskim wydawnictwie Rój, co otwiera mu drogę do literackiej kariery, choć szczęścia mu to jako człowiekowi nie przynosi, (3) z powodu chorobliwego masochizmu (jak również skłonności do bałwochwalstwa) Schulz nie potrafi na trwałe związać się z żadną kobietą, (4) jego poczucie niższości doprowadza w końcu do tragicznego końca, ginie z ręki gestapowca na ulicy Drohobycza nieopodal domu, w którym się urodził, (5) po śmierci z powodów ideologicznych jego dzieło na wiele lat zostaje wyrzucone poza margines literatury oficjalnej, jednakże dzięki Sandauerowi i Ficowskiemu rozpoczyna w końcu triumfalny pochód przez języki i kultury świata, (6) czytelnicy i coraz liczniejsi wyznawcy Schulza z zapartym tchem obserwują dramatyczne poszukiwania ostatniego dzieła, zaginionej powieści Mesjasz (która była lub nadal znajduje się w archiwach KGB), (7) z oburzeniem reagują na wieść o wywiezieniu „fresków” z willi Landaua do Izraela, (8) a na nowojorskich aukcjach sztuki jego rysunki osiągają zawrotne ceny.

Schulz nie zawsze umiałby się rozpoznać w tym legendowym wizerunku. I to nie dlatego, że niektóre elementy tej legendy niewiele mają wspólnego z rzeczywistością jego życia – bo często przecież mają. Fałsz legendy Schulza polega na redukcji i symplifikacji. Pełnia jego życia zostaje w niej sprowadzona do nazbyt wąskiego rejestru, w którym się ono nie mieści. W tej sytuacji rzecz najwyższej wagi to  o d z y s k a n i e   b i o g r a f i i  Schulza (rozumianej jako bieg jego życia) – ale nie poprzez napisanie jednej z wielu możliwych biografii (rozumianej jako dyskurs o życiu).

Najpierw trzeba  u s t a l i ć   t e k s t   ż y c i a  Schulza.

To niełatwe zadanie. Ale konieczne i coraz pilniejsze. Podobnie bowiem jak tekstologia ustanawia w wydaniach krytycznych dzieła fundament dla interpretacji (mniej lub bardziej wyrafinowanych i prawomocnych, lub wręcz chybionych), tak też podstawą dyskursów biograficznych jest (powinien być) corpus biographicum – sekwencja zdarzeń życia ułożona wedle chronologii ich następowania i osadzona w kontekście epoki. Tego rodzaju protobiografie przybierają zazwyczaj formę kalendarza życia i twórczości (dopełnianą niekiedy dziejami recepcji).

Zgłaszam zatem tu i teraz – w Drohobyczu, podczas Festiwalu Schulzowskiego – postulat wspólnej pracy nad maksymalnie rozległym i szczegółowym kalendarium schulzowskim, z którego następnie wyłaniać się będą mogły mniej lub bardziej wnikliwe i porywające żywoty pisarza⁹. Dzięki takiemu kalendarium stanie się możliwe (i źródłowo pewne) odkrywanie sensów życia „skromnego drohobyckiego nauczyciela”, ukrytej logiki tego życia i „ostatecznego przesłania”, które można by (czy należałoby) podjąć. Kalendarium Schulza rzuci światło na jego dzieło, pozwoli też może zrozumieć niejedną tajemnicę pisania, odsłonić znaczenia niedostępne w egzegezach tekstów literackich odciętych od biografii pisarza.

3.

W Polsce dojrzałym prototypem tego rodzaju działań jest Kronika życia i twórczości Mickiewicza, której pierwszy tom, pod redakcją Stanisława Pigonia, ukazał się w 1957 roku¹⁰. We wstępie, określającym zadania publikacji, Pigoń pisał, że pragnie ona dać „autentyczny obraz żywota i działalności Mickiewicza”¹¹. Cel ten osiąga poprzez „zestawienie  m o ż l i w i e   s z c z e g ó ł o w e j  kroniki rejestrującej dane biograficzne dzień po dniu, tydzień po tygodniu i wydobywającej wszystkie dostępne tego życia elementy, o ile się dadzą źródłowo udokumentować”¹². Podobnie rzecz ujmują autorki tomu, pisząc, że w „kalendarium chodzi o ustalenie porządku chronologicznego  m o ż l i w i e   w s z y s t k i c h   w y d a r z e ń  z życia poety, nawet marginesowych, gdyż mogą one służyć do stwierdzeń istotnych”¹³. Tyle głosów sprzed pół wieku.

Zwraca uwagę w tych deklaracjach zamiar jak najszerszego ogarnięcia materii życia Mickiewicza, programowy  b r a k   s e l e k c j i   z d a r z e ń ¹⁴. Do kalendarium – zdaniem Pigonia i jego współpracownic – powinno trafić wszystko, co można wiarogodnie udokumentować.

Trudno się nie zgodzić z takim postawieniem sprawy. Wybór bowiem jest prawem (często stosowanym opacznie) i przywilejem (często nadużywanym) biografa, który tworzy dyskurs wedle własnej zasady, włączając w jego ramy zaledwie część znanych mu zdarzeń, inne skazując na banicję: marginalizację lub zapomnienie. Kronikarz nie korzysta z tego przywileju. Kronikarz jest zakładnikiem, a czasem nawet niewolnikiem źródeł. Jedyną zasadą selekcyjną jest ich wiarogodność. Waga, doniosłość, znaczenie zdarzeń, które dokumentują, w tej fazie pracy nad tekstem życia są poza wszelką dyskusją. Dla kronikarza wszystko jest (wszystko powinno być) równie ważne.

Eugeniusz Sawrymowicz, publikując kilka lat później niż mickiewiczolodzy Kalendarz życia i twórczości Juliusza Słowackiego, przyjmuje tę zasadę bez wahania. Jedynym powodem niekompletności kalendarza są trudności praktyczne. Jego zdaniem należy zgromadzić i odpowiednio oświetlić „wszystkie fakty […],  j a k i e   u d a ł o   s i ę   z e b r a ć” ¹⁵. Bo poszukiwania trzeba prowadzić jak najszerzej. Sawrymowicz zdaje sobie dobrze sprawę z tego, że – jak pisze – „błahość jakiegoś faktu może być […] pozorna”¹⁶.

Istotnie, ustanowienie hierarchii zdarzeń, uznanie jednych za ważniejsze od innych to pierwsze działania interpretacyjne, które są nieuchronnym gwałtem na źródłach. Ich stawką jest narracja i jej wytwór – sens.

Rzec by więc można, że kalendaria to takie wypowiedzi, które nie generują sensu. Powstrzymują się przed nadaniem przedstawianej serii zdarzeń nadrzędnej orientacji, która by je sprzęgła wedle jakiejś zewnętrznej reguły (politycznej, moralnej czy sentymentalnej), nie tworzą zatem żadnych „figur biografii”¹⁷.

Kalendaria nie są ideo-logiczne. Kalendaria są chrono-logiczne.

Jedyna władza, którą uznają, to czas i jego nieubłagana linearność, sekwencyjność, następowanie po sobie kolejnych dni i lat. Żadnych równoległości, bocznych odnóg, niespodziewanych powrotów. W kalendariach obowiązuje tradycyjna temporalność¹⁸. Bruno Schulz z jego heretyckimi ideami czasu nie znalazłby uznania u twórcy kalendarza przedstawiającego życie i twórczość Brunona Schulza. W kalendarzowym ujęciu życie autora Sanatorium pod Klepsydrą – jako corpus biographicum – musi pozostać linearne. Ziarenka piasku przesypują się nieubłaganie z góry na dół. I nie ma takiej ręki, która potrafiłaby odwrócić ich bieg – minionych zdarzeń przesuwających się na osi czasu. Dlatego w kalendarium najważniejsze to zachowanie elementarnych relacji: „przed–po”, „wcześniej–później”. Cała reszta schodzi na drugi plan i powinna być odłożona na kiedy indziej (w naszym wypadku do momentu pisania biografii Schulza).

Bo choć wewnętrznym motorem kalendarzy jest czas, choć precyzyjnie i systematycznie, dzień po dniu rejestrują one jego upływ i jego przepływy,  n i e   s ą   j e d n a k   o p o w i e ś c i ą  – opowieścią o czyimś życiu od narodzin aż po śmierć. Są nienarracyjne, nieepickie. Z epickiego rozmachu i praktyki Homera biorą jedynie proste następstwo zdarzeń. Przedstawiane w kalendarium pod datami dziennymi fakty (źródłowo ugruntowane) mogą pozostawać luźne, niezwiązane ze sobą. Kalendarz bowiem dobrze znosi nieciągłości narracji, luki, szczeliny, puste miejsca, białe plamy. Powodują one wprawdzie rozpacz kronikarza, ale nie naruszają podstawowej idei kalendarium, które w sposób nieciągły, nieuchronnie dziurawy odzwierciedla ciągły i linearny bieg czyjegoś życia.

Ale ten brak, ten niedostatek pozwala zdarzeniom odtwarzanego w kalendarium życia zachować suwerenność i dawną tożsamość. Skoro bowiem zdarzenia te nie są włączane w nadrzędne strategie narracyjne (biograficzne czy historyczne), to do głosu dojść mogą ich pierwotne znaczenia – znaczenia źródłowe, znaczenia będące pochodną przywołanych dokumentów. Albowiem tam właśnie, w tym rozległym dokumentacyjnym zapleczu kalendarium, kryją się mnogie narracje, które mają własne logiki rozwojowe (narracyjne) i własne sensy. Kalendarium jest konstrukcją neutralną znaczeniowo, zaledwie tłem dla tych dawnych logik i sensów. Jest sceną, z której dokumenty, poddane przez kronikarza weryfikacji i krytyce autentyczności, przemawiają własnym głosem. I zaciekle walczą ze sobą – dzień po dniu – o rację, o pierwszeństwo, o uznanie. Stawką tej walki jest rekonstrukcja kolejnych zdarzeń czyjegoś życia.

4.

Jako seria mikronarracji konstytuujących fakty czyjegoś życia (według prostych zasad: „kto?” jako datum i pytań podstawowych „kiedy? gdzie? co?”) kalendaria biograficzne niepostrzeżenie wikłają się w fundamentalne dylematy i problemy, na które filozofowie i historycy nie dają prostych odpowiedzi.

Co to jest zdarzenie życiowe (zdarzenie w życiu)? Kronikarz nie ma na ogół kłopotu z odpowiedzią na to przeklęte, stale powracające w różnych formach pytanie, które w XX wielu stawiali – każdy po swojemu – filozofowie tacy jak Wittgenstein, Heidegger, Deleuze, a ostatnio choćby Badiou¹⁹. Podobnie z pytaniem, czym jest zdarzenie w dziejach. Autokrytycznie i autorefleksyjnie postawione już przez historyków doby oświecenia pytanie to nadal jest przedmiotem zaciętych dyskusji toczonych przez współczesnych historiografów²⁰. A kronikarz? Odpowiedź na filozoficzne pytanie znajduje on na poziomie praktycznym. Życie pisarza jest dla niego całością, którą można jednak podzielić na pojedyncze akty. Strumień życia tworzą bowiem pojedyncze stany i zdarzenia, nazywane (wyrażane) przez czasowniki. Wystarczy sięgnąć do jakiegokolwiek kalendarium, by zobaczyć, co jest przez ich twórców uznawane za zdarzenie życia.

Niech to będzie kalendarium Schulza opracowane przez Ficowskiego. Otwieram je – najzupełniej przypadkowo – na latach trzydziestych. I oto, co znajduję: Schulz „uczestniczy w konferencji”, „wygłasza referat”, „poznaje […] znanego psychologa”, „udostępnia mu rękopis”, „poznaje […] nauczycielkę języka polskiego”, „przyjeżdża do Warszawy”, „udaje się uprosić Zofię Nałkowską o przeczytanie rękopisu” – i tak dalej, i tak dalej. Seria czasowników, wokół których – jak opiłki metalu wokół magnesu – układa się materia życia.

Jeśli więc całym kalendarium rządzi czas, to pojedynczym zapisem (rekonstrukcją zdarzenia życiowego) – czasownik. A właściwie czasowniki – liczne czasowniki sprzężone ze sobą w węzły i sploty działań, współbrzmienia i kolizje, rozmaite ich interakcje i interferencje.

W ramach każdej przyjętej w kalendarium jednostki czasu (nieważne – dnia, tygodnia czy roku) spotykają się zdarzenia należące do różnych szeregów. Podobnie jak biografia każdego z nas, biografia Schulza biegła wieloma torami, co wynikało z mnogości odgrywanych przez niego ról i rodzajów podejmowanej aktywności. Należą do nich: dzieje intymne (ciało, choroby, życie erotyczne), edukacja, praca zawodowa, twórczość literacka i plastyczna, kontakty i związki z innymi, aktywność towarzyska, spotkania, korespondencja, podróże. Wyliczam dla przykładu. Nie zmierzam tu ani do systematyczności, ani do kompletności. Zależy mi bowiem przede wszystkim na wskazaniu nieuchronnych i banalnych koincydencji, współbieżności i wzajemnego oddziaływania tak czy inaczej wyróżnionych sekwencji biograficznych. Sam Schulz w wielu swoich listach nieraz daje świadectwo, w jak dotkliwy sposób odczuwa nakładanie się na siebie takich sekwencji, jak choćby: praca w szkole – twórczość – choroby. Na tym jednak nie koniec. Interferencje zdarzeń mają znacznie większy zasięg. Do biografii Schulza należą zdarzenia spoza życia samego Schulza, zdarzenia takie jak na przykład: dzieje rodzinne (śmierć ojca, później matki, śmierć brata Izydora), biografie osób, z którymi pozostawał w bliskich relacjach (próba samobójcza Szelińskiej), zdarzenia literackie (ukazanie się Ferdydurke Gombrowicza), zdarzenia historyczne (wybuch I wojny światowej, śmierć Piłsudskiego, okupacja sowiecka w Drohobyczu). Rzeczą kronikarza jest wytyczyć granice między biografią a historią i w ten sposób określić zasięg zdarzeń branych pod uwagę i włączanych do kalendarium. Musi on przy tym pamiętać, że śmierć Schulza nie jest ostatnim zdarzeniem jego dziejów. Nie zamyka ich. Kontynuacją kalendarza życia i twórczości są (powinny być) dzieje recepcji i oddziaływania, dzieje obecności w kulturze, w pamięci indywidualnej i zbiorowej.

5.

Przedstawiany tu projekt opiera się  n a   a r c h i w u m   i   n a   p a m i ę c i.  Po to, by go zrealizować i stworzyć kalendarium życia i twórczości Brunona Schulza, konieczne są zatem z jednej strony rozległe i systematyczne poszukiwania archiwalne, z drugiej – archeologia pamięci.

Zaledwie kilka lat po śmierci Schulza Jerzy Ficowski dziwił się, że tak trudno ustalić szczegóły jego życia. Zwykły, nieuchronny proces śmierci wtórej – powolnego znikania z pamięci tych, którzy pozostali przy życiu – w wypadku Schulza został przyśpieszony. Zagładzie uległ nie tylko on sam, lecz również wielu świadków jego życia. Duża część spośród tych, którzy ocaleli, została rozproszona po świecie. Bieg historii sprawił, że w ciągu kilku lat zniknął świat Schulza.

Tymczasem biografia każdego z nas zaczyna się pisać podczas życia – w pamięci współżyjących. To oni podtrzymują nas w istnieniu, które rozgrywa się pomiędzy teraźniejszością (współ)bycia a pamiętaną przeszłością. To, kim jesteśmy teraz, wyznaczają także ci inni (przyjaciele i wrogowie), którzy pamiętają, kim byliśmy wcześniej. To oni zniewalają nas (faktycznym, potencjalnym) dyskursem na nasz temat. Ale zarazem dają świadectwo naszego istnienia, gdy nas samych już nie ma.

Ficowski bardzo prędko wyciągnął z tego wniosek i podjął się czegoś, co można nazwać  a r c h e o l o g i ą   p a m i ę c i.  Już w latach czterdziestych rozpoczął poszukiwania świadków życia Schulza²¹. Przez pół wieku rozmawiał i korespondował z setkami osób, które mogły mu coś o Schulzu powiedzieć. Uskładało się w ten sposób ogromne  a r c h i w u m   ś w i a d e c t w   p i s a n y c h,  pozostawionych przez osoby, których już nie ma i które nie odpowiedzą nam na żadne pytanie. Złożone przez nie świadectwa są więc nie do powtórzenia. Połączone w ramach jednej edycji, utworzyłyby na wzór istniejących już Księgi listów i Księgi obrazów imponującą księgę świadectw biografii i egzystencji Schulza.

Ze zgromadzonych świadectw Ficowski obficie korzystał podczas pracy nad swoimi książkami²². Ale nie był w stanie uwzględnić wszystkich informacji, które się w nich znajdują. Był biografem Schulza, biografem o wyraziście zarysowanej koncepcji jego osoby i jego twórczości, nie zaś kronikarzem, dla którego każdy fakt życia jest ważny i który z zasady powstrzymuje się przed hierarchizacją i wyborem. W efekcie rozległe archiwum Ficowskiego kryje olbrzymią wiedzę o pisarzu i jego twórczości, nieuporządkowany zbiór informacji, których część może (i powinna) podsunąć nowe tropy poszukiwań.

Praca nad kalendarium życia, twórczości i recepcji Schulza powinna zatem rozpocząć się od rozpoznania i uporządkowania archiwum Ficowskiego, które znajduje się dzisiaj w zbiorach Ossolineum i Biblioteki Narodowej. Wedle wstępnych rozpoznań zawiera ono niemal 1600 listów różnych nadawców do Ficowskiego na temat Schulza (Ossolineum: 1119 listów od 246 nadawców, Biblioteka Narodowa: 471 listów od 179 nadawców)²³. Są to czasem wielostronicowe elaboraty, czasem karty pocztowe, nieraz jednak zapisywane drobnym pismem. Znajdują się też w tym archiwum bruliony i kopie listów Ficowskiego poświęconych sprawie Schulza, a także niebędące listami teksty o Schulzu – zarówno autora Regionów wielkiej herezji, jak innych osób. Interesujące są zwłaszcza niepublikowane dotąd wspomnienia o Schulzu Racheli Auerbach, Bogusława Marszala, Alojzego Edwarda Lewickiego czy Jorama Bronowskiego. Inne – jak na przykład wspomnienie Aleksego Kuszczaka czy Emila Górskiego – znane są jedynie z fragmentów włączonych przez Ficowskiego do tomu Listy, fragmenty. Wspomnienia o pisarzu²⁴. Osobny blok stanowi korespondencja Ficowskiego z Józefiną Szelińską. Na potrzeby kalendarium schulzowska część archiwum Ficowskiego powinna zostać jak najprędzej opracowana i wydana w serii źródłowych publikacji, które staną się  p u n k t e m   w y j ś c i a   d a l s z y c h   p o s z u k i w a ń   i   k w e r e n d   a r c h i w a l n y c h. 

Niezależnie od ujawnionych w przyszłości kierunków poszukiwań należy przeprowadzić kwerendy w miejscach życia (lub pobytu) Schulza: w Drohobyczu i we Lwowie, w Warszawie, w Zakopanem, w Wiedniu i w Paryżu, czy wreszcie w Szwecji (by wyjaśnić tajemniczą podróż Schulza do Sztokholmu w sierpniu 1936 roku, po której pozostało niewiele śladów). A także wszędzie tam, gdzie obecnie mogą znajdować się jeszcze dokumenty związane z jego życiem (na przykład w Kijowie lub w Moskwie, w archiwach NKWD z czasów sowieckiej okupacji Drohobycza). Kwerendy powinny być prowadzone wedle klucza osobowego – to znaczy w zachowanych archiwach bliższych i dalszych znajomych, z którymi Schulz utrzymywał jakieś kontakty, do których pisał listy. Tu zwłaszcza oprócz adresatów jego korespondencji należałoby także uwzględnić papiery pozostawione przez Nałkowską, Ważyka czy Sandauera. Warto również objąć poszukiwaniami instytucje, z którymi Schulz miał do czynienia, takie jak kuratorium szkolne, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, redakcje czasopism czy gmina żydowska w Drohobyczu.

Systematyczne poszukiwania archiwalne przynieść mogą niejedno jeszcze znalezisko, czego zapowiedzią niech będzie odnalezienie w 2002 roku przez Zdzisława J. Adamczyka listu Schulza do organizatorów Powszechnego Festiwalu Sztuki Polskiej w Warszawie, który z kolei naprowadził na nieznany dotąd Schulzowski aforyzm na temat książki i czytania²⁵.

6.

Biografia Schulza (rozumiana jako bieg jego życia) jest wyzwaniem przede wszystkim dla nas, schulzologów, zwłaszcza tych, którzy podejmą się dokumentowania i rekonstrukcji zdarzeń. Dzięki nim możliwe będzie ustalenie tekstu życia i przekroczenie ram legendy „skromnego nauczyciela z Drohobycza”. Ale to nie wszystko. Biografia odzyskana w kalendarzu życia i twórczości powinna być następnie rzucona jako kolejne wyzwanie historii, która Schulza skazała najpierw na nieistnienie, później na nieobecność lub niepełną obecność w pamięci zbiorowej. Dzięki dziełu, które po Schulzu pozostało, pracy przywracania podmiotowości tej szczególnej ofierze – Holocaustu i stalinizmu – nie musimy zaczynać od podstaw. Zgromadzone dotąd w archiwach świadectwa życia i śmierci Schulza pozwalają tworzyć wiarogodne, choć fragmentaryczne dyskursy biograficzne na jego temat. Ale to ciągle jeszcze za mało. Świat Schulza rozpadł się pod naporem historii. Najwyższy czas go scalić, odzyskać utraconą całość. I przywrócić teraźniejszości.

Kalendarz Schulza nie powinien być klepsydrą. Kalendarz niczego nie zamyka, niczego nie kończy. Przeciwnie, unieważnia wyroki historii i przywraca Schulza do istnienia. Istnienia pozornego. W kalendarium jego życie, które rozwijało się w przypisanym mu czasie, staje ponad czasem. Praesens historicum, czas teraźniejszy historyczny – cudowny wynalazek retoryki. Dzięki niemu kronikarz, podobnie jak historyk i biograf, wskrzesza chwile bezpowrotnie minione. Oto właśnie Schulz z manuskryptem Sklepów cynamonowych wspina się po schodach kamienicy, w której mieszka Zofia Nałkowska. Przed chwilą rozmawiał z nią przez telefon. Zgodziła się przeczytać, więc biegnie ile sił w nogach. Jest pełen niepokoju. Drży. Jeszcze nie wie, czym to wszystko się skończy. Puka do drzwi.

2015

Słownik jako postulat i zadanie

1.

Pomysł Słownika schulzowskiego wyrósł z doświadczeń przeciwstawnych: z poczucia bogactwa i z poczucia niedostatku. Oto – z jednej strony – coraz bardziej powiększa się terytorium schulzologii. Obszar, jaki już dzisiaj zajmuje, trudno z zewnątrz ogarnąć. Ten rozrost (intensywnie pobudzany kolejnymi rocznicami) wyraża się w mnogich, nierzadko ekscentrycznych interpretacjach, w licznych pracach cząstkowych i szczegółowych. Brak pośród tego, co się o Schulzu pisało i pisze, ujęć syntetycznych (chyba jedyną poważną próbą całości jest uwikłany w konwencję serii wstęp do tomu Schulza w „Bibliotece Narodowej”). Jeszcze chwila i coraz powszechniej zacznie się odczuwać niedostatek jakiegoś orientacyjnego, wyraźnego punktu odniesienia, miejsca wspólnego, gdzie spotkać by się mogły indywidualne wysiłki interpretatorów oraz badaczy życia i dzieła Schulza. Miejscem takim (uświęconym tradycją) jest – czy raczej była, zważywszy jej zanik – tak zwana „monografia pisarza”. Wydaje się jednak, że dziś nie jest już możliwa praca nosząca tytuł Bruno Schulz. Życie i twórczość. Nawet Jerzy Ficowski, najwszechstronniejszy badacz i znawca pisarza, nie uległ pokusie monografii i ostatnią wersję fundamentalnych dla schulzologii Regionów wielkiej herezji utrzymał konsekwentnie w poetyce „dzieła w ruchu”.

Czy to znaczy, że monografia Schulza nie powstanie? Przeciwnie, niewykluczone, że właśnie w tej chwili ktoś obmyśla jej zarys. Przedsięwzięcie tego rodzaju wydaje się jednak działaniem anachronicznym i – prawdopodobnie – skazanym na niepowodzenie. Monografia dąży bowiem do przetworzenia indywidualnych, więc subiektywnych punktów widzenia w wiedzę zobiektywizowaną, bo wspólną (gdyby tak nie było, nie różniłaby się przecież wiele od interpretacji), sprowadza mnogość do jedności, odbiera interpretacyjnym sądom status tymczasowości w imię poszukiwania rozstrzygnięć, o ile to możliwe, definitywnych lub przynajmniej obowiązujących w ramach jakiegoś „stanu badań” – słowem: jest wypowiedzią monofoniczną o wyraźnie zaznaczonym centrum. Te „przyrodzone” wady monografii stawiają ją na marginesie aktualnie cenionych wypowiedzi literaturoznawczych, które ożywia demokratyczny duch różnicy.

Obok trudnych dzisiaj do obrony niedostatków miała też monografia niemałe zalety. Była próbą weryfikacji indywidualnych wysiłków badawczych, była miejscem konfrontacji różnorodnych horyzontów interpretacyjnych, tworzyła tym sposobem wyraźne cezury – monografie wielkich pisarzy często zamykały (rzadziej otwierały, choć i tak bywało) kolejne epoki badań. Od Chmielowskiego do Kallenbacha, od Kleinera do Witkowskiej można by wytyczać wewnętrzną periodyzację mickiewiczologii. Ten mediatyzacyjny i orientacyjny walor monografii warto by zachować. Nie w ten sposób – oczywiście – by restytuować dawną formę. Przeciwnie, należy stworzyć nową, w większym stopniu niż monografia „zdemokratyzowaną”. Taką właśnie polifoniczną formą zebrania istniejącej wiedzy stać się może słownik pisarza.

2.

Każdy słownik jest strukturą demokratyczną. Autor Introduction à l’analyse structurale des récits nie znalazł lepszej, gdy siebie samego czynił bohaterem wypowiedzi (w książce Roland Barthes par Roland Barthes). Wszelkie władze są w słowniku podporządkowane nadrzędnemu prawu, zasadzie arbitralnie przyjętej i dlatego pozostającej poza dyskusją – alfabetowi. To on wyznacza porządek wewnętrzny słownika. Nikogo nie degraduje, nikomu nie daje pierwszeństwa, ponieważ neutralizuje czas, który w innych typach wypowiedzi językowych jest źródłem wszelkiej nierówności. Słownik nie rozpoczyna się od litery „a”, nie kończy literą „z”. Lekturę można rozpocząć (więc i skończyć) w dowolnym miejscu. Tak oto dochodzące w nim do głosu siły – jako stronnicze „hasła”, jako wojujące partykularyzmy – współistnieją na równych prawach. Horyzont słownika jest bezkresny, przestrzeń nieskończona – i demokratycznie „płaska”. Nie ma tu mowy o apodyktyczności tradycyjnej monografii. Jako struktura zdecentralizowana, słownik niełatwo poddaje się monofonizacji. Źle przyjmują się w nim wąskie tezy, zwłaszcza takie, które mają dyktatorskie zapędy. Wszelkie partykularyzmy przenieść się muszą piętro niżej, do pojedynczych haseł, zbudowanych na ogół wedle tradycyjnych reguł tworzenia dyskursu (tam wraca władza czasu, nadzieja początku i powaga ostatniego słowa). To nazbyt może hałaśliwe przemieszczenie rozbija wielki dramat na dramaty małe, co znaczy: upodrzędnia i banalizuje kryzys dyskursu literaturoznawczego. Prawda, słownik jest półśrodkiem. Ale czy w czasie przejściowym wypada być maksymalistą? W oczekiwaniu na nowe Słowo o pisarzu słownik inwentaryzuje istniejące wypowiedzi o nim i o jego dziele, rozpoznaje języki interpretacyjne, jakimi się przy ich tworzeniu posługiwano. Bo – ostatecznie – tym mógłby być (jest) z całą pewnością: przeglądem, prezentacją, próbą porządkowania doświadczeń, propozycją jakiegoś ładu w obrębie pozytywnej wiedzy o pisarzu.

3.

Słownik pisarza? Jak miałby on wyglądać? Gdy w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych rodził się pomysł Słownika schulzowskiego, trudno było odpowiedzieć na to pytanie. W polskim literaturoznawstwie taki słownik nie istniał. Opracowywano słowniki języka pisarza (monumentalny – Mickiewicza, cząstkowy – Słowackiego i Norwida, Paska – stworzony na podstawie jego Pamiętników). Powstawały słowniki wiedzy o jakimś dziele (o Weselu Wyspiańskiego na przykład)¹. Imponująco przedstawiała się seria słowników poszczególnych epok literackich (wydawanych w serii „Vademecum Polonisty”). Osoba i dzieło pisarza nie były jednak wówczas tematem tego rodzaju opracowania.

W roku 2002 jest inaczej. W ostatnim czasie ukazało się kilka książek o charakterze słownikowo-encyklopedycznym, które mają w tytule nazwisko pisarza. Realizują one odmienne koncepcje: pomocy szkolnej (Marek Piechota, Jacek Lyszczyna, Słownik Mickiewiczowski, 1999), rozproszonej monografii (Jarosław Marek Rymkiewicz, Dorota Siwicka, Alina Witkowska, Marta Zielińska, Mickiewicz. Encyklopedia, 2001), autorskiej wypowiedzi o pisarzu (Jarosław Marek Rymkiewicz, Leśmian. Encyklopedia, 2001). Świadczy to z całą pewnością o dużych i ciągle jeszcze niewyeksploatowanych możliwościach formuły słownika pisarza. Na autorów nakłada zaś obowiązek przedstawienia przyjętych założeń.

Rozpoczynając przed laty prace nad Słownikiem schulzowskim, przyjęliśmy, że słownik pisarza mógłby naśladować w niejednym formułę słowników epok. Tak samo jak one powinien być radykalny w umieszczaniu obok siebie, w ramach jednej konstrukcji, elementów odległych: „Absolutu” i „«Bluszczu»”, „Buntu” i „Edytorstwa”, „Marksizmu”, „Piękna” i „Żywego trupa”… Tego rodzaju rozrzut problematyzacji i tematyzacji oddaje dobrze rozległość i wielotorowość współczesnej myśli o literaturze. Słownik schulzowski ogarnął więc swym zasięgiem wszystkie dziedziny i domeny schulzologii. To jego pierwsza cecha: instynkt całości. Do całości tej (więc i do słownika) należy nie tylko „życie” i „twórczość”, ale też „legenda” pisarza i „recepcja” jego dzieła.

Krokiem kolejnym – i najtrudniejszym – był wewnętrzny podział tego czteroczęściowego obszaru: atomizacja wiedzy o Schulzu, rozdrobnienie tematyczne i problemowe istniejących (choć także tylko możliwych) wypowiedzi i rozparcelowanie powstałych w ten sposób drobin sensu pomiędzy poszczególne hasła słownika. W jaki sposób to robić? Od czego zaczynać? Okazało się prędko, że poszukiwania jakiejś jednej metody są daremne.

W obrębie „biografii” (i „legendy”) Schulza podstawową jednostką stał się „biografem”, o którym – z pewnym dystansem – pisał Roman Zimand, kiedy rozważał możliwości strukturalnego opisu legendy Stanisława Brzozowskiego. Analizę „biografemiczną”, która nastawiona jest na to, co powtarzalne i typowe, dopełniły oczywiście poszukiwania zdarzeń jednorazowych, swoistych, nietworzących legendowej struktury, lecz nadających jej indywidualne piętno. Tego rodzaju napięć i opozycji ujawniło się zresztą wiele. Niejedną z „myśli na temat biografii pisarza jako jednostki procesu historycznoliterackiego” trzeba było podczas pracy nad biograficzną częścią Słownika schulzowskiego ponownie przemyśleć.

Archiwum „pisarza bez archiwum”. Rękopisy Brunona Schulza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jak wydawać Brunona Schulza. Próba opisania kanonu edytorskiego¹

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Komentowanie i oczywistości

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Radość indeksowania (Sklepów cynamonowych i nie tylko)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bio/biblio-
[fragment i całość]

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Bio/biblio-graficznie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Schulz w katalogu Towarzystwa Wydawniczego „Rój”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Jak pisał Bruno Schulz? Domysły na podstawie sześciu stron rękopisu jednego opowiadania

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Mit jako wódz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Urzeczywistnianie mitu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Odcięcie. Siedem fragmentów

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nieobecna obecność

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Zobaczyć Drohobycz (i…)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

„Tak bliscy mi, jak sam sobie jestem bliski”. Jachimowicz o Schulzu i borysławskim „zagłębiu poetyckim”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Schulz poza czasem

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Twarz umarłego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Odsłona czwarta. Epilog wielkiej miłości: J[…] w marcu 1968 roku. Próba łączenia wątków

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Kroniki schulzowskie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Forum schulzowskie w budowie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Zachwyt Ficowskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Klucz w dłoni Jakuba (i inne klucze)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Masochizmy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

„niechże”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Drohobycz stolicą XX wieku?

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Ciała pozbawiane powierzchni. Imago

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Cień Unduli

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autor nie w pełni zdefiniowany?

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Między śmiercią i narodzinami. Biografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Nota bibliograficzna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Recenzja: prof. dr hab. Stefan Chwin

Korekta: Alicja Smaruj

Projekt graficzny i typograficzny: Janusz Górski

Skład i łamanie: Stanisław Danecki

© Stanisław Rosiek

© Fundacja Terytoria Książki, 2021

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego

Publikacja powstała w ramach realizacji grantu „Kalendarz życia, twórczości i recepcji Brunona Schulza” (Narodowy Program Rozwoju Humanistyki 0446/NPRH4/H1a/83/2015)

Fundacja Terytoria Książki

ul. Pniewskiego 4/1, 80-246 Gdańsk

tel.: (58) 341 44 13

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2021

ISBN 978-83-7908-229-2

¹ B. Schulz, Dzieła zebrane, t. 5: Księga listów, zebrał i przygotował do druku J. Ficowski, uzupełnił S. Danecki, Gdańsk 2016, s. 294.

² J. Ficowski, Regiony wielkiej herezji i okolice. Bruno Schulz i jego mitologia, Sejny 2002, s. 376.

³ Por. W. Panas, Bruno od Mesjasza. Rzecz o dwóch ekslibrisach oraz jednym obrazie i kilkudziesięciu rysunkach Brunona Schulza, Lublin 2001.

⁴ J. Ficowski, Komentarze i glosy, [w:] B. Schulz, Księga obrazów, zebrał, opracował i komentarzami opatrzył Jerzy Ficowski, Gdańsk 2013 (por. zwłaszcza część Żydzi oraz sceny przy stole, s. 529–535).

⁵ Hasło „Tekst” Włodzimierza Boleckiego (Słownik schulzowski, Gdańsk 2006, s. 394).

⁶ J. Jarzębski, Wstęp, [w:] B. Schulz, Opowiadania. Wybór esejów i listów, oprac. J. Jarzębski, wyd. 2 przejrzane i uzupełnione, Wrocław 1998, s. CXI.

⁷ K. Stala, Na marginesach rzeczywistości. O paradoksach przedstawiania w twórczości Brunona Schulza, Warszawa 1995, s. 225.

⁸ B. Schulz, Dzieła zebrane, t. 5: Księga listów, s. 106.

⁹ Pisał o tym Stanisław Barańczak (Twarz Brunona Schulza, [w:] Bruno Schulz in memoriam 1892–1942, pod red. M. Kitowskiej-Łysiak, Lublin 1992, s. 26).

¹⁰ B. Schulz, Dzieła zebrane, t. 5: Księga listów, s. 108.

¹¹ Według formuły Jerzego Ziomka. Por. jego szkic Autobiografizm jako hipoteza konieczna („Treny” Jana Kochanowskiego), [w:] idem, Powinowactwa literatury. Studia i szkice, Warszawa 1980, s. 215–243.

¹² K. Miklaszewski, Zatracenie się w Schulzu. Historia pewnej fascynacji, Warszawa 2009, s. 15.

¹ Tekst został wygłoszony jako referat podczas międzynarodowej konferencji naukowej „Bruno Schulz. Teksty i konteksty”, odbywającej się w ramach VI Międzynarodowego Festiwalu Brunona Schulza w Drohobyczu (26–30 maja 2014). Obrady toczyły się w dawnej pracowni robót ręcznych Gimnazjum Państwowego im. Władysława Jagiełły, obecnie sali numer 32 w rektoracie Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Iwana Franki.

² Odmienne w wielu szczegółach świadectwa pozostawili: Izydor Friedman (Lubowiecki), Leopold Lustig, Zeev (Wilhelm) Fleischer (por. hasło „Śmierć” autorstwa Jerzego Jarzębskiego w Słowniku schulzowskim, Gdańsk 2002, s. 379–380). Inne jeszcze światło na śmierć Schulza rzuca rozmowa pt. Requiem, przeprowadzona przez Małgorzatę Kitowską-Łysiak z Alfredem Schreyerem i Abrahamem Schwarzem (Schulzowskie marginalia, Lublin 2007, s. 143–152).

³ Por. W. Budzyński, Schulz pod kluczem, Warszawa 2001; Uczniowie Schulza, Warszawa 2011.

⁴ Por. P. Caneppele, Bruno Schulz w Wiedniu, [w:] W ułamkach zwierciadła. Bruno Schulz w 110 rocznicę urodzin i 60 rocznicę śmierci, red. M. Kitowska-Łysiak i W. Panas, Lublin 2003, s. 533–546.

⁵ www.brunoschulz.org.

⁶ Po raz ostatni w: Regiony wielkiej herezji i okolice. Bruno Schulz i jego mitologia, Sejny 2002, s. 487–506.

⁷ Znajdują się one na wyciągnięcie ręki – w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie, Kuratorium Lwowskiego Okręgu Szkolnego m. Lwów, lata 1921–1939, F 179, O 7, Tom XIII, teczka 29376 i 29379.

⁸ Kategorię biografemu nieco żartobliwie opisał i z pożytkiem zastosował Roman Zimand, badając życie Stanisława Brzozowskiego (por. jego artykuł Uwagi do przyszłej biografii Stanisława Brzozowskiego, [w:] Wokół myśli Stanisława Brzozowskiego, red. A. Walicki, R. Zimand, Kraków 1974, s. 375–414).

⁹ Kilkanaście miesięcy po zgłoszeniu tego apelu ruszyła pod moim kierunkiem realizacja pięcioletniego projektu badawczego „Kronika życia, twórczości i recepcji Brunona Schulza” w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki.

¹⁰ M. Dernałowicz, K. Kostenicz, Z. Makowiecka, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Lata 1798–1824, pod redakcją S. Pigonia, Warszawa 1957. Kalendarium życia i twórczości pisarza – jako wyspecjalizowany gatunek wypowiedzi naukowo-dokumentacyjnej – nie ma więc w Polsce odległych dziejów. Dużo wcześniej pisano – rzecz jasna – żywoty czy biografie. Nie miały one jednak charakteru pracy źródłowej, która programowo, z założenia powstrzymując się przed interpretacją biografii, koncentruje się na jej dokumentowaniu i rekonstrukcji. W ostatnim półwieczu powstało sporo prac tego rodzaju, z których najważniejsze to: J. Krzyżanowski, Henryk Sienkiewicz. Kalendarz życia i twórczości, wyd. 2 rozszerzone, Warszawa 1956; E. Sawrymowicz, Kalendarz życia i twórczości Juliusza Słowackiego, oprac. przy współpracy S. Makowskiego i Z. Sudolskiego, Wrocław 1960; J. Czachowska, Gabriela Zapolska. Monografia biobibliograficzna, Kraków 1966; B. Winklowa, Tadeusz Żeleński (Boy). Twórczość i życie, Warszawa 1967; K. Tokarzówna, S. Fita, Bolesław Prus 1847–1912. Kalendarz życia i twórczości, red. Z. Szweykowski, Warszawa 1969; E. Korzeniewska, Maria Dąbrowska. Kronika życia, Warszawa 1971; M. Stokowa, Kalendarz życia i twórczości Stanisława Wyspiańskiego (1869–1890), Kraków 1971 (jako tom 16 Dzieł zebranych Stanisława Wyspiańskiego); S. Eile, S. Kasztelowicz, Stefan Żeromski. Kalendarz życia i twórczości, Kraków 1976; J.W. Gomulicki, Cyprian Norwid. Przewodnik po życiu i twórczości, Warszawa 1976; A. Micińska, J. Degler, Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885–1939). Kronika życia i twórczości, „Pamiętnik Teatralny”, R. 34: 1985, z. 1–4; B. Winklowa, Karol Irzykowski. Życie i twórczość, t. 1–3, Kraków 1987; H. I. Rogacki, Żywot Przybyszewskiego, Warszawa 1987; Z. Trojanowiczowa, Z. Dambek przy współudziale J. Czarnockiej, Kalendarz życia i twórczości Cypriana Norwida, t. 1–3, Poznań 2007; Z. Goliński, Kalendarz życia i twórczości Ignacego Krasickiego, do druku przygotowała i wstępem opatrzyła M. Górska, Poznań 2011. Prace te mają różny charakter. Systematykę kalendarium jako gatunku przedstawiła już w 1970 roku Ksenia Kostenicz, wyróżniając kalendaria „bogate”, „poszerzone” oraz „minimum” (Kalendarz życia i twórczości pisarzy, [w:] Dokumentacja w badaniach literackich i teatralnych, red. J. Czachowska, Wrocław 1970, s. 199–212). Kalendariom poświęciła kilka stron Ewa Głębicka w przeglądowym referacie Prace dokumentacyjne w badaniach literackich – dziś i jutro, wygłoszonym podczas Zjazdu Polonistów (Wiedza o literaturze i edukacji. Księga referatów Zjazdu Polonistów. Warszawa 1995, red. T. Michałowska, Z. Goliński, Z. Jarosiński, Warszawa 1996, s. 758–762).

¹¹ Kronika życia i twórczości Mickiewicza, s. 6.

¹² Ibidem.

¹³ Ibidem, s. 11.

¹⁴ Nie ma tu jednak pełnej zgody. Zasadę kompletności przyjmuje jako bezdyskusyjną Zofia Trojanowiczowa, krytykując wcześniejsze kalendarzowe opracowania życia i twórczości Norwida: „Pozycje te znacznie odbiegają od przyjętego przez nas wzorca: radykalną selekcją materiału, także brakiem pełnej dokumentacji źródłowej” (por. jej Wprowadzenie, [w:] Kalendarz życia i twórczości Cypriana Norwida, t. 1: 1821–1860, s. V). Z kolei Zbigniew Goliński przyjął w tworzeniu kalendarium Krasickiego ograniczenia, które edytorka jego pracy tak oto wyłożyła: „nie każdy list i nie każdy dokument podpisany przez Krasickiego lub jego dotyczący potraktowany został jako fakt kalendarzowy” (Kalendarz życia i twórczości Ignacego Krasickiego, do druku przygotowała i wstępem opatrzyła M. Górska, Poznań 2011, s. XI).

¹⁵ E. Sawrymowicz, wstęp do: Kalendarz życia i twórczości Juliusza Słowackiego, s. 5.

¹⁶ Ibidem.

¹⁷ Kategorią „figury biografii” posłużyłem się w pracy nad ustalaniem dziejów pośmiertnych Adama Mickiewicza (por. Mickiewicz (po śmierci). Studia i szkice nekrograficzne, Gdańsk 2013).

¹⁸ Dla historyków XIX wieku prawie bez wyjątku czas był – jak przypomina Krzysztof Pomian – „liniowy, kumulacyjny i nieodwracalny”, czas tak pojmowany był „do tego stopnia utożsamiany z historią, że ludy, u których nie udaje się go wykryć, są po prostu ludami bez historii” (Porządek czasu, przeł. T. Stróżyński, Gdańsk 2014, s. 78).

¹⁹ A. Badiou, Byt i zdarzenie, przeł. P. Pieniążek, Kraków 2010.

²⁰ Por. T. Falkowski, Myśl i zdarzenie. Pojęcie zdarzenia historycznego w historiografii francuskiej XX wieku, Kraków 2013.

²¹ Anons ukazał się w „Przekroju” w 1947 roku.

²² Przede wszystkim w kolejnych wydaniach Regionów wielkiej herezji (1967–2002), ale także w książkach przygotowawczych: Listy, fragmenty. Wspomnienia o pisarzu (Kraków 1984), Okolice sklepów cynamonowych. Szkice, przyczynki, impresje (Kraków 1986), i w wydaniach niektórych dzieł Schulza: kolejne edycje Księgi listów (1975–2002), Xięga bałwochwalcza (Warszawa 1988).

²³ Pracowałem w tych archiwach, nie mając świadomości, że tak wiele w nich schulzianów. Przytoczone szacunki zrobił na moją prośbę Jerzy Kandziora, znawca dzieła Ficowskiego, a także autor poświęconej mu monografii, która ukazała się w 2017 roku (Poeta w labiryncie historii. Studia o pisarskich rolach Jerzego Ficowskiego, Gdańsk 2017).

²⁴ B. Schulz, Listy, fragmenty. Wspomnienia o pisarzu.

²⁵ Z. J. Adamczyk, List i aforyzm Brunona Schulza, „Ruch Literacki” 2004, z. 1, s. 103–104.

¹ Por. Słownik języka Adama Mickiewicza, t. 1–11, red. nacz. K. Górski, S. Hrabec, Wrocław 1962–1983; M. Jeżowski, Słownik rymów Juliusza Słowackiego, Lublin 2002; Słownik języka Cypriana Norwida: zeszyt próbny, red. J. Chojak et al., Warszawa 1988; słownik w: J. C. Pasek, Pamiętniki, oprac. i wstępem opatrzył R. Pollak, Warszawa 1955.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

¹ Tekst przygotowany jako referat na międzynarodową konferencję naukową „Schulzowskie inspiracje w literaturze. Nowe interpretacje dzieła Brunona Schulza”, zorganizowaną 26–27 maja 2010 w Drohobyczu.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.